# سيب (س-ي-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%8A%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Saime meraya salınmış hayvan demektir

- Harfler: س - ي - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سَائِبَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D8%A8%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَاعِلَةٍ | Sâibe | 1 | 1 | [5:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/ayet/5:103.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (16 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Pişiren
2. [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Birleştirirler
3. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bahr deniz demektir
4. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Akledersiniz
5. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ferv “Ferre”ye bak
6. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kesr(sin ile) kırık demektir
7. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
8. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
9. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
10. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سيب |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md), [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md), [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md), [عطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun engelsiz akması, hayvanın bağsız ve serbestçe kendi haline bırakılması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahî bir temele dayanmayan uydurma kutsallık zırhıyla nesneleri kullanım dışı bırakıp başıboş salma |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru mülkiyet ve sorumluluk bağını koparan keyfî veya bâtıl serbestiyet rejimlerinin reddi |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca bir folklorik putperest âdeti sayarak, dini kisveyle üretilen dokunulmazlık ve işlevsizleştirme mekanizmalarını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سي | Akış, sürme, yayılma ve sınır tanımadan ilerleme | ب | İki harfli çekirdeğin [سيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AD.md) (yeryüzünde yayılma), [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) (yol alma), [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) (akıp taşma) köklerinde görülen doğrusal akış ve hareket imgesi, ب harfinin getirdiği temas, kap ve sınır ilişkisiyle birleşerek bir nesnenin mevcut tutma, bağlanma veya güdülme bağından bütünüyle kurtulup kendi doğal zeminine kesintisizce akması veya salınması anlamına daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Tutunma, dayanma, sınırlayıcı veya bağlayıcı bir engelin mevcudiyeti. |
| ي | El ve kol | İradeî müdahale, yapma, mülkiyet, yönlendirme ve tasarruf gücü. |
| ب | Ev, çadır, iç | Kapalı alan, aidiyet, koruma veya sınırlandırılmış mekan. |
| سيب | Sınırlandıran engelin kalkmasıyla iradeî mülkiyet alanından dışarıya kesintisiz akış | Elin ve tutucu bağın gevşetilmesi yahut aradan çekilmesiyle varlığın kendi mekanından dışarıya doğru bağımsız, denetimsiz ve kesintisiz biçimde akıp gitmesini tasvir eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun mecra bularak hiçbir set veya engel tanımadan kendi yolunda dümdüz akması (سَيْبُ الماءِ) ve yılanın engelsizce yerde süzülmesi (انْسِيابُ الحيّة). Buradan hareketle hayvanın gemi, bağı veya çobanı olmaksızın dilediği gibi yayılmaya terk edilmesine denmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde geniş ihsan, kesintisiz bağış ve akıp gelen ikram anlamında kullanılmıştır: بَسَطْتُ لَهُمْ سَيْبِي بِكَفٍّ مُشِيعَةٍ / تَجُودُ إِذَا مَا خَادَعَ النَّفْسَ جُودُهَا |
| Erken Arapça kullanım | Câhiliye Araplarının belirli adak ve döl şartlarını taşıyan deveyi putlar adına serbest bırakıp binişini, sağımını ve yüklenilmesini haram kıldıkları dişi deveyi nitelemek üzere سَائِبَة biçiminde kullanılmıştır. Ayrıca azat edildikten sonra üzerinde miras ve velâ hakkı tanınmayan köle için de aynı niteleme yapılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn; Lisānü’l-Arab; Maqāyīsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin Güney-Batı (Arapça) kolunda bu kök belirgin biçimde bir sıvının akması, engelsiz hareket ve terk edilme anlamını muhafaza etmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) kök morfolojik olarak zayıf bir mevcudiyete sahiptir ve doğrudan Arapçadaki serbest bırakma kurumunu karşılayan bir izotop sergilemez. Ancak akış ve kayma eksenli kök biçimleriyle fonetik yakınlık taşır; Arapçada ise kök, Câhiliye dönemi kabile dinî kurumlaşmasıyla birleşerek özel bir kült terimine dönüşmüş, hem doğal akışı (su akıntısı, yeraltı maden damarı/rikâz) hem de hukukî-dinî bir dokunulmazlık ile başıboş salınmayı aynı semantik gövdede birleştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs; Lisānü’l-Arab; Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سيب / [سوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A8.md) geçişliliği | Suyun mecrasında akması (سيب) ile kontrolsüz bırakma eylemi arasında somuttan soyuta tam bir anlam aktarımı vardır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapça-Güney Sami özgünleşmesi | Akış ve hareket anlamı ortak arka plana işaret etmekle birlikte, saibe terimi Câhiliye Arabistanı’nın ritüel diline özgü bir gelişmedir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik veya diğer ailelerde kanıtlanabilir doğrudan fonetik denk düşüm tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīsü’l-Luğa; Tâcü’l-Arûs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سيب | Anlamlı | Serbest akış, salıverme | Suyun akması, hayvanın başıboş bırakılması, karşılıksız bağış | Hedef kök; Mâide [5:103](https://lisan.digital/tr/ayet/5:103.md) |
| [سبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%8A.md) | Anlamlı | Esir alma, ele geçirme | Bir kimseyi tutsak edip götürme, bağımsızlığını elinden alma | Hedef kökün tam zıttı yönde bir tutsak etme eylemidir; Kur’an’da geçmez |
| يسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş |
| [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) | Anlamlı | Kuruluk, katılık | Yaşlığın, akışkanlığın ve nemin gitmesi | Suyun akması olan سيب ile kuruluk zıtlığı taşır; Tâhâ [20:77](https://lisan.digital/tr/ayet/20:77.md) |
| بسي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş |
| [بيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B3.md) | Anlamlı | Şiddet, mekan adı | Şiddet veya özel isim (Baysân) | Kitābü’l-ʿAyn’da kayıtlıdır; Kur’an’da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سيب | Merkez | Salıverme, akıtma | Bir nesneyi veya canlıyı üzerindeki her türlü tasarruftan vazgeçerek tamamen başıboş bırakmak | Akışkanlık, bağsızlık ve kutsama kisvesiyle kullanım dışı bırakma |
| [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Otlatmaya salma | Hayvanı sabah otlağa salıp akşam geri toplamak üzere denetimli biçimde serbest bırakmak | Geri dönüşü ve mülkiyet bağı devam eden geçici salıvermedir |
| [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) | Komşu | İhmal ve başıboşluk | Çobansız, gözetimsiz ve amaçsızca kendi haline bırakılmış olmak | Ritüel bir boyutu yoktur, saf ihmal ve kontrolsüzlüktür |
| [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Bağı çözme, serbest kılma | Mevcut bir akdi, bağı veya düğümü çözerek serbest bırakmak | Öncesinde var olan açık bir bağın iradî olarak feshidir |
| [عطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84.md) | Komşu | İşlevsiz bırakma | Bir varlığı süsten, işten veya kullanımdan yoksun bırakarak atıl kılmak | Kapasitenin ve faydanın askıya alınmasıdır |
| [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md) | Zıt | Tutma, hapsetme | Bir varlığın hareketini, akışını ve serbestiyetini tamamen engellemek | Hareketi kısıtlama ve sınırlama |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سيب | Başıboş salma, bağsız kılma | Suyun engelsiz akması ve hayvanın dokunulmaz kılınarak salınması | Kesin |
| Latince | emancipare, relinquere | Mülkiyet bağını çözmek, kendi haline terk etmek | Hukukî bağı kaldırmayı karşılar ancak Câhiliye’nin tabulaştırıcı kutsallık atfını tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | set free, release into abandonment | Serbest bırakmak, terk ederek başıboş salmak | Eylemin serbest bırakma kısmını verir, hayvanı put adına kullanım dışı bırakma ritüelini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | freilassen, verwildern lassen | Başıboş salmak, serbest kılmak | Kontrolsüz bırakmayı ifade eder; dinî yasaklama arka planı eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | laisser en liberté, vouer à l’abandon | Serbestliğe bırakmak, terk edilmeye vakfetmek | Terk ve adak boyutunu kısmen karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Lane’s Arabic-English Lexicon; Wehr’s Arabic-English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَائِبَة | Putlar adına adanıp dokunulmaz kılınan, binilmesi ve sağılması yasaklanarak başıboş salınan deve | Câhiliye döneminde Allah’ın emretmediği halde insanların kendi hevalarıyla ürettikleri bâtıl dinî yasakların ve yapay kutsallıkların reddedildiği bağlam (Mâide [5:103](https://lisan.digital/tr/ayet/5:103.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Teşrî yetkisi ve tahrîm-tahlîl | Hüküm koyma yetkisinin yalnızca Allah’a ait olduğu; insanların eşyayı keyfî biçimde kutsayıp haram kılamayacağı | İlahî vahye dayanmayan yapay dindarlık ve kutsallaştırma sapmasının eleştirisi |
| Fıkıh | Hayvanların mülkiyeti, vakıf ve velâ hakkı | İslâm’da velâ hakkı olmaksızın köle azadı (sâibe köle) yasağı ve hayvanın bakımını üstlenmeksizin başıboş terk edilmesinin hükmü | Mülkiyetten kaynaklanan sorumluluğun keyfî biçimde terkinin yasaklanması |
| Tefsir | Câhiliye ahkâmının iptali | Bahîra, sâibe, vasîle ve hâm kavramlarının mahiyeti ve bunların uydurma bidatler olarak tasnifi | Allah adına yalan uydurarak toplumsal ve iktisadî düzeni bozma pratiği |
| Hadis | Câhiliye âdetlerinin tasfiyesi | Amr b. Lühayy el-Huzâî’nin bu tür hayvanları ilk salan kişi olarak cehennemde tasvir edilmesi ve İslâm’da sâibe uygulamasının kaldırılması | Fıtratı ve helal nimetleri bâtıl ritüellerle işlevsizleştirmenin reddi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teşrîî meşruiyet | Bâtıl kutsallık | İlahî izne dayanmayan tabulaştırmayı ifşa etme | Helal olan bir nimeti güya takva veya adak adına haramlaştırmanın iptali. | Kesin |
| İlmi | Tasnif ve bilgi epistemolojisi | Zan ve kuruntu | Dayanaksız ön kabulleri reddetme | Vahye veya somut delile dayanmayan geleneksel yasakların zihinsel temelini çökertme. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve kural koyma | Sahte egemenlik | Toplumu keyfî tabularla yönetmeyi engelleme | Dini kisveli kabile elitlerinin toplum üzerinde yapay dokunulmazlıklar kurmasını önleme. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim araçları ve mülkiyet | Atıl kaynak | İktisadî kaynağın israfını ve başıboşluğunu engelleme | Sütünden, etinden ve gücünden yararlanılabilecek bir hayvanın iktisadî döngüden keyfî olarak koparılmasını men etme. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmesiz/dirençsiz açık sistem akışı (open laminar flow) | Bir akışkanın dış bir sınır, yönlendirici mecra veya direnç olmaksızın potansiyel enerjisini rastgele dağıtarak serbestçe yayılması hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sorumsuzluk dokunulmazlığı (unregulated deregulation / immunis) | Bireyin veya bir nesnenin toplumsal ve hukukî ödevler ağından çıkarılarak denetimsiz, yükümlülüksüz bir alana terk edilmesi mekanizması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | سيب kökünü yalnızca geçmişte kalmış bir çöl kabilesinin belirli develer üzerindeki batıl bir ayini olarak görüp, tarihsel bir folklor unsuru derekesine indirmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’ın bu kök üzerinden inşa ettiği ilke; insanın kendi zihninden değer ve kutsallık üreterek eşyayı veya canlıları kamu yararından, üretimden ve meşru tasarruftan koparmasını kökten reddetmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Din kisvesi altında varlıkları veya alanları denetim dışı, sorumsuz ve dokunulmaz kılarak üretilen modern veya geleneksel tabulaştırmaların Kur’an’ın tevhid ilkesiyle nasıl çatıştığının anlaşılamaması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Helal-haram koyma yetkisinin yalnızca Allah’a ait olduğunu, insanların dindarlık zannıyla helalleri haram kılamayacağını ve üretilen sahte dokunulmazlıkların tevhid inancına aykırı olduğunu gösterdiği için tarihî ve akîdevî bir mihenktir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Câhiliye müşriklerinin şeriat uydurma, helal rızıkları haram kılma ve putlara adaklar adayarak mülkiyet düzenini tahrif etme tavırlarını eleştiren ayet grubunda (özellikle Mâide [5:103](https://lisan.digital/tr/ayet/5:103.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bir şeyi terk etmenin veya kullanımdan çekmenin kendiliğinden bir zühd ve dindarlık göstergesi olduğu yanılgısını düzeltir; Allah’ın meşru kıldığı tasarrufu iptal etmenin dindarlık değil şirk eksenli bir haddi aşma olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Suyun engelsizce akıp gitmesi, engellerin kalkması ve hayvanın bağsız olarak merada kendi haline terk edilmesi.
- Soyut anlam: İlahî yetkilendirme olmaksızın nesnelerin veya kişilerin yükümlülük, mülkiyet ve fayda alanının dışına atılarak sahte bir dokunulmazlıkla başıboş salınması.
- Sistematik karşılık: Mülkiyetin getirdiği sorumluluk bağının keyfî olarak koparılması ve sahte kutsiyetle kamu faydasının iptal edilmesi.
- LaTeX modeli: $$F(x) = \emptyset \implies \frac{\partial x}{\partial t} = \xi \land \mathcal{U}(x) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ incelenen varlığı, $F(x)$ bu varlık üzerindeki meşru yönetim, denetim ve mülkiyet bağını temsil eder. $F(x) = \emptyset$ olması, varlığın meşru bağından koparılarak başıboş salındığını gösterir. Bunun sonucunda varlığın zamana bağlı hareketi rastgele bir salınım ($\xi$) halini alırken, toplumsal ve iktisadî fayda fonksiyonu $\mathcal{U}(x)$ sıfıra eşitlenerek işlevsizlik ortaya çıkar. Model, kökün hem serbest akış hem de faydasız terk ediliş boyutunu sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/ayet/5:103.md) — سَائِبَةٍ

مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Allah; ne Bahire’den, ne Saibe’den, ne Vasile’den, ne de Ham’dan hiç birini meşru kılmamıştır. Fakat küfredenler; Allah’a karşı yalan uydurdular. Onların çoğunun ise akılları ermez.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Saime meraya salınmış hayvan demektir. Yani otlayarak yaşayan hayvan demektir. Saibe otlara salıp dokunmadıkları kutsal saydıkları hayvandır (bir put adı).

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والباء و و ا ي ء معهما
و س ب، س ب ي، س ي ب، ب ي س، ي ب س، س ب أ، س أ ب، ب س أ، أ س ب، ب أ س، أ ب س مستعملات
وسب:
الوَسْبُ من الغنم: ما كثرُ صُوفُه، ومن الأَرْض: ما كثر عُشيه، أو يَبِيسُه، وقد أوسبت.
سبي:
السَّبنيُ: معروف. تسابَى القوم: سَبَى بعضُهم بعضاً وهؤلاءِ سَبْيٌ كثير. وقد سبيتهم سَبْياً وسِباءً.
وسبتِ الجاريةُ قلبَ الفتى تَسْبِيهِ، أي: ذهبتُ به.
والسّابِياء. كالحِوَلاء من النّاقة، فيها الولد.
وإذا كَثُرَ نَسلُ الغَنَم سُمِّيتِ السّابِياءَ ويقعُ اسمُ السّابياءِ على المالِ الكَثير، والعَدَدِ الكَثير، وتقول: يَرُوح وعليه سابياءُ من ماله قال:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
واسابيّ الدِّماء: طرائقُها. الواحدة: إسْبِيّة.
وبنو السّابياء: قومٌ في بني فزارة، ويُقالُ لهم: بنو العُشَراء.
سيب:
السَّيْب: المعروف والعطاء، قال:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
والسِّيبُ: مَجْرى الماء، وكمعه: سُيُوب، وقد ساب الماءُ يَسِيبُ، إذا جرى.
والحيّةُ تسيبُ وتَنْسابُ، إذا مرّتْ مُسْتَمِرّة.
وسَيَّبْت الدّابّة أو الشّيء: تركْتَهُ يسيب حيث شاء.
والسّائبة: العبد، يُعْتَقُ ثمّ يُجْعَلُ سائبةً لله لا يكون ولاؤه لمن يتعتقه، ويضعُ مالَه حيث شاء بعدَ موته.
والسُّيوفُ: الرِّكاز والسَّيابُ والسُّيّابَ، يخفَفُ ويشدّد: البَلَح. وسايَبَتِ النّخلة ثمرتها قبلَ أن تُدْرِك، أي: ألفتها.
والبعيرُ إذا نُتِجَ سنتين، وأَدْرَكَ نِتاجَ نِتاجِهِ يَرْعَى حيث شاء، لا يُرْكَب ولا يُسْتَعمل.
بيس:
بَيْسانُ: مَوْضعٌ.
يبس:
اليُبْس: نقيضُ الرُّطوبة واللّين يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ، يقال هذا لكلّ شيء كانت له النُّدُوّةُ والرُّطوبةُ خِلْقَةًُ. ويُقال لما كان ذلك فيه عَرَضاً: جفّ.
وطريقٌ يَبَسٌ: لا نُدُوّةَ فيه، قال جلّ وعزّ: "فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً".
واليَبِيسُ: الكَلأَ الكثيرُ اليابس. وأَيبَسَتِ الأرض والخُضْر: صارت يَبَساً ويَبساً.
وأرضٌ مُوبِسة: أَيْبَسَها اللهُ.
والشَّعَر اليابسُ: أردؤه، ولا يُرىَ فيه سَحجٌ ولا دهْنٌ.
ويدٌ يابسةٌ: جاسيةٌ من غير يُبْس، كَنَع عرض لها قيبَّسَها.
ووَجْهٌ يابسٌ: قليلُ الخَيْر.
وايِبَسْ يا رَجُلُ، أي اسْكُتْ.
والأَيابِسُ: ما كان مثلَ عُرْقُوبٍ وساقٍ والأَيْبَسانِ: عَظْما الوظيف في اليد والرجل.
سبأ:
سَبَأ: اسم رجُلٍ يجمعُ عامّةَ قبائلِ اليمَنَ، وهو اسم بلدة أيضاً سَكَنَتْها مَلِكَتُهُمْ بلقيس.
وسبَأْت الخَمْرَ، أي اشتريتها واسْمُها: السَّبِيئةُ، ومَصْدرُها: السِّباء، قال لبيد:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
والاشتراء: الاسْتِباءُ لنفسك.
وسَبَأَتْهُ النّار: مَحَشَنْتُه فأحرقتْ شيئاً من أعاليه وسَبَأَتْهُ السِّياطُ: لَذَعَتْه.
وسَبَأَ على يمينٍ كاذبه، أي: مرّ عليها غَيْرَ مُكْتَرِثٍ.
سأب:
السًّأْبُ: زِقٌّ أو وعاءٌ من أَدَمٍ للشّراب، وجمعه: سوائب، قال:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
وسأبته سَأْباً، أي: خَنَقتَهُ شديداً.
بسأ:
بَسَأَ بهذا الأمر: مَرَنَ عليه واستمرّ فلم يكترثْ لقُبْحه، وما قيل له فيه، وكذلك إذا كان عَمَلاً أو أمراً وطّن نَفْسَه عليه فاستمرّ وصَبَر قيل: بَسَأ به يَبْسَأ بَسْأً. وبَسَأَ به يَبْسَأُ بَسْاً وبُسُوءاً، وبَسِئَ يَبسَأً بسأً، إذا أَنِسَ به.
أسب:
الإسبُ: شَعَر الفَرْج، أَصلُه: وِسْب، واشتقاقه من وِسْب العُشب والنّبات.
بأس:
البأس: الحربُ. رَجُلٌ بَئِسٌ، قد بَؤُسَ بَآسة، أي: شُجاع. والبأساء: اسمٌ الحرب، والمشقّة، والضّرر. والبائس: الرّجلُ النّازلُ به بليّة، أو عُدْمٌ يُرحَمُ لما به، قد بَؤُس يَبْؤُس بؤساً وبُؤْسَى، ومنه اشتقاق بئس، وهو نقيض صلح، يجري مجرى نِعم في المصادر، إلاّ أنّهم إذا صرّفوه قالوا بَئِسُوا ونعموا، وإِذا جعلوه نعتاً قالوا: نَعِيم وبئيس، كما يقرأ قوله تعالى: "بعذابٍ بئيس" على فَعِيل، ولغة لسُفلَى مُضَر: نِعِيم وبِئِيس يكْسِرون الفاء في فعيل إذا كان الحرفُ الثّاني منه من حروف الحَلْق السّتة، وبلغتهم كُسِر الضِّئين ورِئيس ودِهين، وأمّا من كسر كِثير، وأشباه ذلك من غير حروف الحلق فإنهم ناسٌ من أهلِ اليَمَن، وأهل الشّحر، يكسرون كلّ فعيل وهو قبيحٌ إلاّ في الحروف السّتة، وفيها أيضاً يكسِرون صَدْر كلِّ فعلٍ يجيء على بناء عَمِل، نحو قولك: شِهِد وسِعِد، ويقرءون: "ما شِهِدنا إلاّ بما علمنا".
والمَبأَسة: اسم للفقر، وهي التي عَنَى عَدِيُّ بنُ زَيْد حين قال: "في غير مَبْأَسةٍ"
أبس:
الأَبسُ: يكونُ توبيخاً، ويكن ترويعاً أَبَستُه بما صنع آبِسُهُ أَبْساً، قال:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
أي: لا تلمْهُ، واعفُ عنه. وقال العجّاج:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
أي: بزَجرٍ وتَرْويعٍ.
وأَبَّسْتُه تأبيساً إذا قابلتَه بمكروه. أَبَسَهُ يأبِسُه أبْساً، أي ذلّله، والمؤابس: المذلّل.
والأَبْسُ: السُّلَحْفاةُ.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الباء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**و س ب**، **س ب ي**، **س ي ب**، **ب ي س**، **ي ب س**، **س ب أ**، **س أ ب**، **ب س أ**، **أ س ب**، **ب أ س**، **أ ب س** kullanımdadırlar.

**وسب**:
Koyundan **الوَسْبُ**: yünü çok olan; yerden: otu çok olanı, yahut kurusu çok olanı; ve (yer) **أوسبت**.

**سبي**:
**السَّبنيُ**: bilinen (şey). Kavim **تسابَى**: birbirlerini esir aldılar; ve bunlar çok **سَبْيٌ**’dir. Ve onları **سَبْياً** ve **سِباءً** ile esir aldım.
Ve cariye, delikanlının kalbini **سبت** eder, onu **تَسْبِيهِ**; yani: onu götürdü.
Ve **السّابِياء**: deveden **الحِوَلاء** gibi; onda yavru vardır.
Ve koyunun nesli çoğalınca ona **السّابِياءَ** denildi; ve **السّابياءِ** ismi çok mala ve çok sayıya vâki olur; ve dersin ki: malından bir **سابياءُ** üzerinde olarak gider. Dedi ki:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
Ve **اسابيّ الدِّماء**: onun yolları/izleri. Bir tanesi: **إسْبِيّة**.
Ve **بنو السّابياء**: Benî Fezâre içinde bir kavimdir; ve onlara **بنو العُشَراء** denilir.

**سيب**:
**السَّيْب**: iyilik ve bağış. Dedi ki:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
Ve **السِّيبُ**: suyun akacağı yer; ve onun çoğulu, **كمعه** gibi: **سُيُوب**; ve su **ساب** eder, **يَسِيبُ**, yani aktığı zaman.
Ve yılan **تسيبُ** eder ve **تَنْسابُ**, yani sürekli geçip gittiği zaman.
Ve binek hayvanını yahut şeyi **سَيَّبْت**: onu, dilediği yerde **يسيـب** edecek şekilde bıraktım.
Ve **السّائبة**: köle; azat edilir, sonra Allah için **سائبةً** kılınır; velâsı onu azat edene olmaz; ölümünden sonra malını dilediği yere koyar.
Ve **السُّيوفُ**: **الرِّكاز** ve **السَّيابُ** ve **السُّيّابَ**; hafifletilir ve şeddelenir: **البَلَح**. Ve hurma ağacı meyvesini **سايَبَت**; olgunlaşmadan önce, yani: ona alıştı.
Ve deve, iki yıl yavrulayıp, yavrusunun yavrusunun doğumuna erişince, dilediği yerde otlar; binilmez ve kullanılmaz.

**بيس**:
**بَيْسانُ**: bir yerdir.

**يبس**:
**اليُبْس**: rutubetin ve yumuşaklığın zıddı; **يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ**. Bu, yaratılışça nemi ve rutubeti olan her şey için söylenir. Ve bu (hâl) onda arızî olana: **جفّ** denilir.
Ve **طريقٌ يَبَسٌ**: onda nem yoktur. Yüce ve aziz (Allah) dedi ki: "فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً".
Ve **اليَبِيسُ**: çok kuru ot. Ve yer ve yeşillikler **أَيبَسَت**: **يَبَساً** ve **يَبساً** oldu.
Ve **أرضٌ مُوبِسة**: Allah onu **أَيْبَسَ** etti.
Ve kuru saç: onun en kötüsü; onda aşınma ve yağ görülmez.
Ve **يدٌ يابسةٌ**: kuruluk olmaksızın katı; **كَنَع** gibi; ona arız oldu da onu **قيبَّسَها** etti.
Ve **وَجْهٌ يابسٌ**: hayrı az.
Ve **وايِبَسْ يا رَجُلُ**: yani sus.
Ve **الأَيابِسُ**: **عُرْقُوبٍ** ve **ساقٍ** gibi olan şey. Ve **الأَيْبَسانِ**: elde ve ayakta **الوظيف**’in iki kemiği.

**سبأ**:
**سَبَأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamın adıdır; ve ayrıca, onların melikesi Belkıs’ın oturduğu bir beldenin adıdır.
Ve şarabı **سبَأْت**: yani onu satın aldım; onun adı: **السَّبِيئةُ**; ve masdarı: **السِّباء**. Lebîd dedi ki:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
Ve satın alma: kendin için **الاسْتِباءُ**’dır.
Ve ateş onu **سَبَأَتْهُ**: onu **مَحَشَنْتُه** de, üst taraflarından bir şeyi yaktı; ve kamçılar onu **سَبَأَتْهُ**: onu yaktı/acıttı.
Ve yalancı bir yemin üzerine **سَبَأَ**: yani ona aldırmaksızın üzerinden geçti.

**سأب**:
**السًّأْبُ**: içecek için deriden bir tulum yahut kap; çoğulu: **سوائب**. Dedi ki:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
Ve onu **سأبته** **سَأْباً**: yani onu şiddetle boğdun.

**بسأ**:
Bu iş ile **بَسَأَ**: ona alıştı ve sürdürdü; çirkinliğine ve hakkında söylenene aldırmadı. Yine, bir amel yahut iş olduğunda, nefsini ona alıştırıp sürdürür ve sabrederse: onunla **بَسَأ** eder, **يَبْسَأ** **بَسْأً** denilir. Ve onunla **بَسَأَ** eder, **يَبْسَأُ** **بَسْاً** ve **بُسُوءاً**; ve **بَسِئَ** **يَبسَأً** **بسأً**, yani ona ünsiyet ettiği zaman.

**أسب**:
**الإسبُ**: ferç kılı; aslı: **وِسْب**; ve iştikakı, ot ve bitkinin **وِسْب**’inden (gelir).

**بأس**:
**البأس**: savaş. **رَجُلٌ بَئِسٌ**; **بَؤُسَ** **بَآسة** ile; yani: yiğit. Ve **البأساء**: savaşın, meşakkatin ve zararın adıdır. Ve **البائس**: başına bir belâ inen erkek; yahut onda bulunan şey sebebiyle merhamet edilen yokluk (içindeki) kimse; **بَؤُس** eder, **يَبْؤُس** **بؤساً** ve **بُؤْسَى** ile. Ondan **بئس**’in iştikakı; o, **صلح**’un zıddıdır; masdarlarda **نِعم**’in yürüdüğü gibi yürür; ancak onu tasrif ettiklerinde **بَئِسُوا** ve **نعموا** dediler. Ve onu sıfat yaptıklarında: **نَعِيم** ve **بئيس** dediler; nitekim Allah’ın sözü "بعذابٍ بئيس" **فَعِيل** üzere okunur. Ve Süflâ Mudar’ın bir dili: **نِعِيم** ve **بِئِيس**; **فعيل**’de, ikinci harfi boğazın altı harfinden olduğunda fâ’yı kesrelerler. Ve onların diliyle **الضِّئين** ve **رِئيس** ve **دِهين** kesrelenmiştir. Ama boğaz harflerinden olmayanlarda **كِثير** ve benzerlerini kesreleyenler, Yemen ehli ve Şihr ehli olan bir topluluktur; her **فعيل**’i kesrelerler; bu çirkindir, ancak altı harfte (müstesna). Ve onda da, **عَمِل** binası üzere gelen her fiilin صدر’ünü kesrelerler; senin sözün gibi: **شِهِد** ve **سِعِد**; ve "ما شِهِدنا إلاّ بما علمنا" diye okurlar.
Ve **المَبأَسة**: fakirliğin adıdır; ve o, Adî b. Zeyd’in "في غير مَبْأَسةٍ" dediğinde kastettiği şeydir.

**أبس**:
**الأَبسُ**: azarlama olur; ve korkutma olur. Yaptığı şey sebebiyle onu **أَبَستُه**; onu **آبِسُهُ** **أَبْساً**. Dedi ki:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
Yani: onu kınama; ve onu bağışla. Ve el-Accâc dedi ki:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
Yani: bir azarlama ve korkutma ile.
Ve onu **أَبَّسْتُه** **تأبيساً**: onu hoş olmayan bir şeyle karşıladığım zaman. Onu **أَبَسَهُ** **يأبِسُه** **أبْساً**: yani onu zelil kıldı; ve **المؤابس**: zelil kılan.
Ve **الأَبْسُ**: kaplumbağadır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السَيْبُ: العطاء. والسُيوبُ: الرِكازُ. والسَيْبُ: مصدر سابَ الماء يَسيبُ، أي جرى. والسيبُ: مجرى الماءِ. وانساب فلانٌ نحوَكم، أي رجع. وانسابت الحَيَّةُ: جَرَتْ. وسَيَّبْت الدابَة: تركتها تَسيب حيث شاءت. والسائبة: الناقة التي كانت تُسَيَّبُ في الجاهلية لِنَذْرٍ ونحوِه. وقد قيل: هي أمُّ البَحيرَةِ، كانت الناقةُ إذا وَلَدَتْ عشرةَ أبْطنٍ كلُّهن إناثٌ سُيِّبَتْ فلم تُرْكَبْ ولم يشرب لبنَها إلا وَلَدُها أو الضيفُ حتّى تموت. والجمع سُيَّبٌ. والسائبةُ: العبدُ، كان الرجل إذا قال لغلامه أنت سائبةٌ فقد عَتَقَ، ولا يكون وَلاؤُهُ لِمُعْتِقِه، ويضع مالَهُ حيث شاء؛ وهو الذي وَرَدَ النَهْيُ عنه. والسَيابُ، مثال السَحابِ: البلح. والسَيابَةُ: البلحة، وبها سُمِّيَ الرجلُ، فإذا شَدَّدتَهُ ضممته، قلت: سُيَّابٌ وسُيَّابَةٌ.

##### Türkçe

**السَيْبُ**: bağış. **والسُيوبُ**: **الرِكازُ**. **والسَيْبُ**: **سابَ الماء يَسيبُ**’in mastarıdır; yani aktı. **والسيبُ**: suyun yatağı. **وانساب فلانٌ نحوَكم**: yani geri döndü. **وانسابت الحَيَّةُ**: aktı. **وسَيَّبْت الدابَة**: onu, dilediği yerde başıboş dolaşır hâlde bıraktım. **والسائبة**: câhiliye devrinde bir adak ve benzeri sebep için salıverilen dişi deve. Ve denilmiştir ki: o, **البَحيرَةِ**’nin anasıdır; dişi deve, hepsi dişi olmak üzere on karın doğurduğu zaman salıverilirdi; artık binilmezdi ve ölünceye kadar sütünü ancak yavrusu veya misafir içerdi. Çoğulu **سُيَّبٌ**’dur. **والسائبةُ**: köle; adam, oğlanına “sen **سائبةٌ**’sin” dediği zaman artık âzat olmuş olurdu; velâsı onu âzat edene ait olmazdı ve malını dilediği yere koyardı; işte hakkında nehiy vârid olan budur. **والسَيابُ** ( **السَحابِ** vezninde): hurma. **والسَيابَةُ**: bir hurma; bununla adama isim verilmiştir; onu şeddeli yaptığın zaman onu dammeli yaparsın; dersin ki: **سُيَّابٌ** ve **سُيَّابَةٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ب ( و ا ى ء )
سيب ، سبي ، وسب ، يبس ، بسأ ، بيس ، أسب ، أبس ، سأب ، بأس ، سبأ : ( مستعملة ) .
سيب : الحراني عن ابن السكّيت : السَّيْب : العَطاء ، والسِّيبُ : مَجرَى الماء ، وجمعُهُ سُيُوب . وقد سابَ الماءُ يَسِيب : إذا جَرَى .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سابَ الأَفعَى وانسابَ : إذا خَرَج من مَكمَنِه .
وقال الليث : الحيّة تَسِيب وتَنْساب إذا مَرّت مستمرّة .
قال : وسَيّبْتُ الدابّة أو الشيءَ : إذا تركْتَهُ يَسيب حيث شاء .
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( وفي السُّيُوب الخُمس ) .
قال أبو عُبيد : السُّيوب : الرِّكاز ، ولا أُراه أُخِذ إلاّ من السَّيْب وهو العَطِيّة . يقال : هو من سَيْب الله وعَطائه .
وأَنشَد :
فما أنا من رَيْبِ المَنون بجبَّاءِ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإله بآيِسِ
وقال أبو سَعيد : السُّيُوب : عُروقٌ من الذَّهب والفضّة تَسِيب في المَعدِن ، أي : تَجرِي فيه ؛ سُمّيتْ سُيوباً لانسيابها في الأرض .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ ) ( المائدة : 103 ) الآية .
قال أبو إسحاق : كان الرجلُ إذا نَذَرَ لقُدومٍ من سَفَرٍ أو لبُرْءٍ من مَرَض أو ما أَشْبَه ذلك قال : ناقتي سائبة ، فكانت لا يُنتَفع بظهرها ، ولا تخلَّى عن ماء ولا تُمنَع من مَرْعى .
وكان الرجلُ إذا أعتَقَ عَبْداً قال : هو سائبة ، فلا عَقْلَ بينهما ولا ميراث .
وقال غيره : كان أبو العالية سائبةً ، فلمّا
هلك أُتِيَ مولاه بميراثه فقال هو : سائبةً ، وأبَى أن يأخُذَه .
وقال الشافعيّ رضي الله عنه : إذا أعتَق عبدَه سائبةً فماتَ العبدُ وخَلَّفَ مالاً ، ولم يَدَعْ وارِثاً غيرَ مولاه الّذي أَعتَقَه فميراثُه لمُعتِقه ، لأنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) جَعَل الوَلاَء لُحْمةً كلُحْمة النسب ، فكما أن لُحْمة النَّسب لا تَنقَطع ، كذلك الوَلاء .
وقد قال عليه السلام : ( الوَلاء لمن أَعتَق ) .
ورُوِي عن عُمَر أنّه قال : السائبة والصَّدَقة ليَوْمِهما ؛ يريد : يومَ القيامة ، واليومِ الّذي أعتَقَ سائِبَتَه وتصَدَّق بصدقته فيه . يقول : فلا يَرجعُ إلى الإشفاعِ بشيء منها بعد ذلك في الدنيا .
قال : وذلك كالرَّجُل يُعتِق عبدَه سائبةً فيموتُ العبد ويَترك مالاً ولا وارثَ له ، فلا يَنبغِي لمعتِقه أن يَرْزأ مِن مِيراثِه شيئاً ، إلاّ أن يَجعَلَه في مِثْلِه .
ويقال : سابَ الرجلُ في مَنطقِه : إذا ذَهَب فيه كلَّ مَذْهب .
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : إذا تَعقَّد الطَّلْع حتى يَصيرَ بَلَحاً فهو السَّيَاب مخفّف واحدتهُ سَيَابة . قال : وبهذا سُمِّيَ الرجلُ سَيابة .
قال شمر : هو السَّدَى والسَّدَاءُ ممدودٌ بلُغةِ أهل المدينة ، وهي السَّيَابةُ بلُغة وادي القُرَى .
وأَنشَد قولَ لبيد :
سَيَابةٌ ما بها عَيْبٌ ولا أَثَرُ
قلتُ : ومن العَرَب مَن يقول سُيَّاب وسُيَّابةٌ .
وقال الأَعشَى :
تخالُ نكْهَتَها باللَّيلِ سُيَّابَا
عمرو عن أبيه : السَّيْبُ : مُردِيُّ السفينة .
سبي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سَبَاه يسْبِيه : إذا لَعَنه ، ونحو ذلك .
قال أبو عُبيد ، وأَنشَد :
فقالت سَباكَ اللَّهُ
ابن السكيت : يقال : ما له سباه الله ، أي : غربه . ويقال : جاء السيل بعودٍ سبي : إذا احتمله من بلد إلى بلد . وأنشد :
فقالت سباك الله
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : السَّباءُ : العودُ الّذي يَحمِله السَّيْلُ من بَلَد إلى بَلَد ، قال : ومنه أُخِذَ السِّباء ، يُمَدّ ويُقصَر .
قال : والسَّبْيُ : يَقَع على النِّساء خاصّة ، يقال : سَبْيٌ طيّبة : إذا طابَ مِلْكُه وحَلَّ .
وكل شيء حمل من بلد إلى بلد فهو سبي ، وكذلك الخمر ، قال الأعشى :
فما إن رَحيق سَبَتْها التِّجا
رُ منْ أذرعات فوادي جَدَر
وقال لَبيد :
عتيق سلافات سبتها سفينة
تكرّ عليها بالمزاج النَّياطلُ
أي : حملتها . وسبأت الخمر بمعنى شربت . وقال الشاعر في السيل :
تقضُّ النبع والشريان قضا
وعُود السِّدر مقتضباً سبيّا
والعَرَب تقول : إنَّ الليلَ لطويلٌ ولا أُسْبَ له . قال ابن الأعرابيّ : معناه ليس لي هَمٌّ فأكون كالسَّبْيِ له ، وجُزِم على مَذهَب الدُّعاء .
وقال اللحياني : ولا أُسْبَ له ، أي : لا أكون سَبْياً لبَلائه .
أبو عبيد : سباك الله يَسبيك ، بمعنى لعنك الله .
قال شمر : معناه : سلّط الله عليك من يسبيك ، ويكون أخذك الله .
وفي ( نوادر الأعراب ) : تَسبَّى فلانٌ لفلان : ففَعَل به كذا ، يعني التحبُّبَ والاستمالة .
وقال الليث : السَّبْي معروف ، والسَّبى الاسم . وتسابَى القومُ : إذا سَبَى بعضُهم بعضاً ، يقال : هو لا سَبْيٌ كثير ، وقد سَبَيْتهُم سَبْياً وسباء . والجارية تَسبي قلبَ الفَتَى وتَسْتَبيه ، ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تِسعةُ أعشراءِ الرِّزْق في التِّجارة ، والجزء الباقي في السّابِياء ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : السابِياء : هو الماء الّذي يَخرُج على رأس الوَلَد إذا وُلِد ، ونحو ذلك قال الأحمر .
قال أبو عبيد : وقال هُشَيم : معنى السّابِياء في الحديث : النِّتاج .
قال أبو عبيد : الأصل في السّابِياء ما قال الأصمعي ، والمعنى يَرجِع إلى ما قال هُشَيم .
قلت : أراد أنّه قيل للنِّتاج السّابِياء للماء الذي يَخرُج على رأس المولود إذا وُلد .
وقال الليث : إذا كثُر نَسلُ الغَنَم سمّيَت السّابياءَ ، فيقع اسمُ السّابياء على المال الكثِير ، والعدَدِ الكثير ، وأنشدَ في ذلك قوله :
أَلمْ تَرَ أنّ بَنِي السّابِياءِ
إذا قارَعُوا نَهْنَهوا الجُهَّلاَ
وقال أبو زيد : إنه لَذُو سَابِياء : وهي الإبلُ وكثرةُ المال والرجال .
وقال في تفسير هذا البيت : إنّه وصَفَهم بكثرة العَدَد .
ابن بزرج : إبل سابياء : إذا كانت للنِّتاج لا للعمل .
وقال المبرّد : القاصعاء من جِحرة اليربوع يقال له السّابِياء .
وقال : سمّي سابياء لأنه لا يُنفذه فيُتبقى بينه وبين إنفاذه هَنةً من الأرض رقيقة .
قال : وأخذ من سابياء الولد ، وهي الجلدة التي تخرج مع الولد من بطن أمه ، وهذا غلط ، لأن السابياء هو ماء السلَى ؛ ولكنه مأخوذ من سَبِيّ الحبة ، وهو جلدهُ الَّذي يَسلخه .
أبو عبيد : الأسابيّ : الطَّرائِقُ من الدَّمِ ،
قال سَلامة بنُ جَنْدَل :
والعادياتِ أَسابيُّ الدِّماءِ بها
كأنّ أعناقَها أنْصابُ تَرجيبِ
وقال غيره : واحدُها أُسْبيَّة .
قلتُ : والسَّبِيَّة : اسم رَمْلة بالدَّهناء . والسَّبِيّةُ : دُرَّةٌ يخرجها الغَوَّاص من البحر ، وقال مُزَاحم :
بلَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ أو سَبيَّةً
من البحر بَزَّ القُفْلُ عنها مُفِيدها
وسَبِيُّ الحية : جلْدُه الذي يسلُخُه .
وقال الراعي :
يُجَرِّرُ سِرباً لا عليه كأنه
سَبيُّ هلالٍ لم تُقَطَّعْ شرانِقُهُ
أراد بالشَّرَانق ما انسلخَ من خِرْشائه ، ويقال لواحد أسابيّ الدم إِسْبَاءَةٌ والإسباءةُ أيضاً خيط من الشَّعر ممتدّ ، وأسابيُّ الطريق شَركه وطرائقه الملحوبة .
أبو عُبيد : سبَاك اللَّهُ يَسْبيك بمعنى : لَعَنك الله .
وقال شمر : معناه : سَلّط اللَّهُ عليك من يَسْبِيك ويكون أَخذك الله .
يبس : قال الليث : اليُبْس : نقيضُ الرُّطوبة ، ويقال لكلّ شيء كانت النُّدُوَّةُ ، والرّطوبة فيه خلقةً فهو يَبِيسُ فيه يُبْساً ، وما كان ذلك فيه عرَضاً .
قلت : جَفَّ يُجِف وطريقٌ يَبْسٌ : لا نُدُوَّة فيه ولا بلل . واليبيس من الكلأ : الكثيرُ اليابسُ . وقد أيْبَسَت الأرضُ ، وأَيْبَسَت الخُضر ، وأرضٌ موبسة . والشَّعَر اليابسُ أردؤه ولا يُرى فيه سَحْج ولا دُهْن . ووجْهٌ يابس : قليلُ الخير .
ويقال للرجل : إيبسْ يا رجل ، أي : اسْكُتْ ، والأيابس : ما كان مِثل عُرْقُوبٍ وساقٍ . والأيْبَسَان : عظما الوظيفين من اليدِ والرِّجل .
وقال أبو عُبَيدة في ساقيَ الفرس أَيْبَسان ، وهُما ما يَبس عليه اللحمُ من الساقين ، وقال الراعي :
فقلتُ له : ألْصِق بأيْبس ساقِها
فإن تَجْبُر العرقوب لا تَجبُر النَّسا
قال أبو الهيثم : الأيْبسُ : هو العظم الذي يقال له الظنبوب ، الذي إذا غمزته من وسط ساقك آلمك ، وإذا كُسر فقد ذهب الساق ، وهو اسم ليس بنعت .
أبو عبَيد عن الأصمعي : يبيس الماء : العَرق .
وقال بشر يصف الخيل :
تراها من يبِيسِ الماء شُهباً
مُخَالِطَ دِرَّةٍ منها غِرارُ
أبو عُبَيدة عن الأصمعيّ : يقال لما يبس من أحْرار البقول وذكورها : اليَبيس ، والجفيف ، والقَفُّ . وأما يبيسُ البَهْمى فهو العرب والصُّفار .
قلت : ولا تقول العرب لما يَبس من الحَلِيّ والصِّلِّيان والحلمة يَبيس ، إنما
اليبيس ما يبس من العُشب والبقول التي تتناثر إذا يَبستْ ، وهو اليُبْس واليَبِيسُ أيضاً ، ومنه قوله :
من الرُّطْب إلا يُبْسُها وهَجِيرُها
ويقال للحطب : يَبِس ، وللأرض إذا يَبِسَت : يبسٌ .
وقال ابن الأعرابي : يباسِ : هو السَّوْءةُ .
سأب : أبو زيد : سَأْبْتُ الرجل أَسْأَبُه سَأْباً : إذا خَنَقْتَه .
قال : وسَأَبتُ من الشراب أسأَب سَأْباً : إذا شربتَ منه .
ويقال للزِّقِّ العظيم : السّأْب . وجمعُه السؤُوب ، وأنشد :
إذا ذُقْتَ فاهاً قلتَ عِلقٌ مُدَمَّسٌ
أريد به : قَيْلٌ فغودر في سأْبِ
ويقال للزِّقّ : مِسْأْب أيضاً .
وقال شمر : المِسأب أيضاً : وعاءٌ يُجعل فيه العَسل .
( بيس ) : سلمة عن الفراء : باسَ : إذا تَبَخْتَرَ .
قلت : ماس يميس بهذا المعنى أكثر ، والباءُ والميمُ يتعاقبان .
( بَيْسانُ : موضع فيه كروم من بلاد الشام ) .
وقوله :
شُرْباً بِبَيْسَان من الأُردنِّ
هو موضع .
أسب : قال الليث : الإسْبُ : شعرُ الفَرْج .
وقال أبو خَيْرة : الأصلُ فيه وِسْبٌ ، فقُلِبَتْ الواو همزة ، كما قالوا : إرْث ، وأصلُه وِرْثٌ .
قال : وأصلُ الوِسْب مأخوذٌ من وسِب العُشبُ والنباتُ وَسباً ، وقد أوسَبت الأرض : إِذا أعشَبتْ فهي مُؤسِبة .
وقال أبو الهيثم : العانة منبت الشعر من قُبُل المرأة والرجل ، والشَّعر النابت عليه يقال له : الشِّعْرَة والإسْب ، وأنشد :
لَعَمْرو الذي جاءت بكم من شَفَلَّح
لَدَى نسييْها ساقِطِ الإسْبِ أهْلَبا
سبأ : أبو زيد : سَبأْت الخمر أسبأُها سبأً وسِباءٍ : إذا اشتَرَيتها . واستَبَأْتها استباءً مثله .
وقال مالك بن أبي كعب :
بعثتُ إلى حانوتها فاستبأتها
بغير مكاسٍ في السِّوَام ولا غَصبِ
قال : ويقال : سبأتُه بالنار سبْأً : إذا أحْرَقْتَهُ بها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : إنك تريد سُبأَةً ، أي : تريد سفراً بعيداً ، سُمِّيت سُبأَة لأن الإنسان إذا طال سفرهُ سبأَتْه الشمسُ ولوّحته ، وإذا كان السفر قريباً قيل : تُريد
سَرْبةً .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( بِهِ وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ ) ( النمل : 22 ) ، القُرّاء على إجراءِ سبأٍ ، وإذا لم تُجر كان صواباً .
قال : ولم يُجْرِه أبو عمرو بن العلاء .
وقال أبو إسحاق : سبأَ هي مدينةٌ تُعرف بمأرِبَ من صنعاء على مسيرة ثلاثِ ليال ، فمن لم يصرف فلأنه اسم مدينة ، ومن صَرف فلأنه اسمٌ للبلد فيكون مذكّراً سُمِّي به مذكَّر .
وقولهم : ذهب القومُ أيْدِي سبَا ، وأيادِي سبا ، أي : متفرِّقين ، شُبهوا بأَهل سبأ لما مزّقهم الله في الأرض كلَّ ممزق ، فأخذ كلُّ طائفةٍ منهم طريقاً على حدة . واليَدُ : الطَّرِيق .
ويقال : أخذ القوم يد بحْر ، فقيل للقوم إذا تفرقوا في جهات مختلفة : ذهبوا أيدي سبا ، أي : فرقتهم طرقهم التي سلكوها ، كما تفرق أهل سبأ في مواطن في جهات مختلفة أخذوها . والعرب لا تهمز سبأ في هذا الموضع ، لأنه كثُر في كلامهم فاستثقلوا ضغطة الهمز وإن كانت سَبأ في الأصل مهموزة .
وقيل : سبأ : اسمُ رجلٍ وَلد عشرة بنين فسُميت القرية باسم أبيهم ، والله أعلم .
وقال ابن الأنباري : حكى الكسائي : السبَأ : الخمر . واللَّظَأ : الشيء الثقيل . وحكاهما مهموزين مقصورين ، ولم يحكهما غيره . والمعروف في الخمر السِّباء بكسر السين والمد .
ويقال : انسبأ جلده إذا تقشر .
وقال : ( وقد نَصل الأظفارُ وانْسبأ الجلدُ ) .
ويقال : سبأ الشوك جلده : إذا قشره .
وقال أبو زيد : سبأتُ الرجلَ سَبْأ : إذا جَلَدْتَهُ .
ويقال : سَبأَ فلانٌ على يمين كاذبةٍ يسْبأُ : إذا حلف يميناً كاذبةً .
قال : ويقال : أسبأتُ لأمرِ الله إسباءً : وذلك إذا أخبت له قلبك .
ثعلب عن ابن الأعرابي : سبا غيرُ مهموز : إذا ملك . وسبَا : إذا تمتع بجارِيته شبابها كلَّه . وسبا : إذا استخفى .
بسأ : أبو زيد : بَسَأْتُ بالرّجل ، وبَسِئْتُ أَبْسَأُ به بَسْأً وبُسُوءاً : وهو استئناسك به ، وكذلك بَهَأْتُ ؛ وقال زهير :
بَسَأْتَ بَنِيِّها وجَوَيْتَ عنها
وعندي لو أردتَ لها دَواءُ
وقال الليث : بَسَأ فلانٌ بهذا الأمر : إذا مَرَن عليه فلَم يكترث لقُبْحه وما يقال فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : البَسيّةُ : المرأةُ الآنسة بزَوْجها ، الحَسنة التبعُّل معه .
أبس : أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَبَسْتُ به تَأْبِيساً ، وأَبَسْتُ به أبساً : إذا صغّرْتَه وحَقَّرْتَه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأَبْسُ : ذَكَرُ السَّلاحِف ، قال : وهو الرَّقُّ والغَيْلَم .
وقال ابن السكيت : الأَبْسُ : المكان الغليظ الخشن ؛ وأَنشَد :
يَتْرُكْن في كلّ مكانٍ أَبْس
كلَّ جَنِينٍ مُشْعَرٍ في الغِرْسِ
والأبْس : تتبّع الرَّجُل بما يَسوؤُه ؛ يقال : أَبسْتُه آبِسُه أَبْساً ؛ وقال العجّاج :
ولَيْث غابٍ لَم يُرَمْ بأَبْسِ
أي : بزَجْر وإذْلال .
قال يعقوب : وامرأةٌ أُباسٌ : إذا كانت سيّئةَ الخُلُق ، وأَنشد :
لَيْستْ بسَوْداءَ أُباسٍ شَهْبَرَة
ثعلب عن ابن الأعرابي : الإِبْس : الأَصْل السُّوءِ ، بِكسر الهمزة تَأْبِيساً . وأبَّسْتُه تَأْبِيساً : إذا قابلته بالمكروه .
بأس : أبو زيد : بَؤُس الرجُل يَبْؤُس بَأْساً : إذا كان شديدَ البَأْس شُجاعاً . ويقال : من البُؤْس وهو الفَقْر بَئِسَ الرجُل يَبْأسُ بُؤْساً وبَأْساً وبَئيساً : إذا افْتَقَرَ ، فهو بائس ، أي : فقير . والشجاع يقال منه : بَئِسَ ، ونحو ذلك قال الزجاج .
وقال غيره : البَأْساءُ من البُؤْس ، والبُؤْسُ من البُؤْس ، قال ذلك ابن دُرَيد . وقال غيره : هي البُؤْس والبَأساء ، ضد النُّعمى والنُّعْماء ، وأمّا في الشّجاعة والشِّدّة فيقال : البَأس .
وقال اللّيث : البأساءُ : اسمٌ للحَرْب والمَشقّة والضَّرْب . والبائِسُ : الرجُل النازِلُ به بَلِيّة أو عُدْمٌ يُرحَم لِمَا به .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : بُؤْساً له وتُوساً وجُوساً بمعنى واحد . وقال الزجاج في قوله تعالى : ( وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إِلَى أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَآءِ وَالضَّرَّآءِ ) ( الأنعام : 42 ) ، قيل : البأساءُ : الجوعُ والضَّراءُ : النقص في الأموال والأنفس . وقال تعالى : ( فَلَوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِذْ جَآءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ ) ( الأنعام : 43 ) ، كما قال تعالى : ( لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ ) ( الأنعام : 42 ) .
وأما قولُ الله جلّ وعزّ : ( بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ ) ( الأعراف : 165 ) ، فإن أبا عمرو وعاصم والكسائيّ وحمزة قرؤوا ) بِعَذَابٍ بَئِيسٍ ( ، على فَعِيل . وقرأ ابنُ كثيرِ : ( بئيسٍ ) على فعيل ، وكسر الفاء وكذلك قرأها شِبل وأهْل مَكّة . وقرأ ابن عامِر ( بِئْسٍ ) على فِعْلٍ بهمزة ، وقرأها نافع وأهل المدينة ( بِيْسٍ ) على فعل بغير همز .
وقال ابن الأعرابي : البَئِسُ والبَيِسُ على فَعِل : العذاب الشديد .
قال : وباس الرجل يبيس بَيْساً : إذا تكبَّر على الناس وآذاهم .
وقال أبو زيد : يقال : ابْتَأس الرجُل : إذا بلَغه شيءٌ يَكرَهه ، قال لَبيد :
في رَبْرَبٍ كنِعاج صا
رةَ يَبْتئسْنَ بما لَقِينا
وقال الله جلّ وعزّ : ( فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ ) ( هود : 36 ) ، قيل معناه : لا تَحزَن ولا تَسْكُن وقد ابتَأس فهو مُبْتَئِس .
وأَنشَد أبو عبيد :
ما يَقسِمُ اللَّهُ أَقبَلْ غيرَ مُبْتَئِسٍ
منه وأَقْعُدْ كَريماً ناعمَ البالِ
أي : غيرَ حزينٍ ولا كارِه .
وخمر بيسانيةٌ : منسوبة . وبيسان : موضع فيه كروم من بلاد الشام .
وأمّا بِئْسَ ونِعْمَ : فإنّ أبا إسحاق قال : هما حرفان لا يَعمَلان في اسم عَلَم ، إنّما يَعمَلان في اسم مَنكُور دالَ على جنس ، وإنّما كانتا كذلك لأنّ نِعْمَ مستوفيةٌ لجميع المدح ، وبئس مستوفية لجميع الذمّ .
فإذا قلت : بئْسَ الرجلُ ، دلَلتَ على أنّه قد استوفى الذّم الذي يكون في سائر جنسِه ، فإذا كان معهما اسمُ جِنْس بغير ألف ولامٍ فهو نَصْب أبداً ، وإذا كانت فيه الألف واللام فهو رَفْعٌ أبداً .
وذلك قولك : نِعمَ رجلاً زيدٌ ، أو بئسَ رجلاً زيدٌ ، وبئسَ الرجلُ زيدٌ . والقصدُ في نِعم وبئسَ أن يَليَهما اسمٌ مَنْكور أو اسمُ جِنْس ، وهذا قول الخليل .
ومن العرب من يَصِل بئس ب ( ما ) .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ ) ( البقرة : 102 ) .
ورُوِي عن النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( بئسَما لأحدكم أن يقول نَسِيتُ آية كَيْتَ وكَيْتَ أمَا إنّه ما نَسِي ولكنّه أُنْسِي ) .
والعرب تَقول : بئسَما لك أن تفعلَ كذا وكذا إذا أدخلتَ ( ما ) في بئس أدخلتَ بعدها أَنْ مع الفعل ، بئسَما لك أن تَهجُر أخاك ، وبئسَما لكَ أن تَشتُم الناسَ .
ورَوَى جميعُ النحويِّين : بئسَما تزويج ولا مَهْر ؛ والمعنى فيه : بئسَ شيئاً تزْويجٌ ولا مَهْر .
وقال الزّجّاج : بِئْسَ إذا وقعتْ على ( ما ) جعِلت ( ما ) معها بمنزلة اسم منكَّر ، لأنّ بِئْس ونِعْم لا يَعمَلان في اسمِ عَلَم ، إنما يَعمَلان في اسمٍ منكور دال على جنس .
قال شمر : إذا قال الرجل لعدوّه : لا بأسَ عليك ، فقد أمّنَه ، لأنه نفى البأس عنه ، وهو في لغة حِمير : لَبَاتِ ؛ أي : لا بأسَ وقال شاعرهم :
شَربنا النومَ إذ غَضت غَلاب
بتسهيد وعَقْد غير مَيْن
تنادَوْا عند غدرهم لَبَات
وقد بَرَدَت مَعاذِرُ ذي رُعَيْنِ
ولَبَاتِ بلغتهم : لا بأس ، كذا وجدته في كتاب شمر .
وسب : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الوَسَبُ : الوَسَخ ، وقد وَسِب وَسباً ، ووَكِبَ وَكَباً ، وحَشِنَ حَشَناً ، بمعنى واحد .
وقال ابن الأعرابي : إنّك لتَرُدّ السُّؤال المُحِف بالإباءِ والأَبأْسِ .

##### Türkçe

س ب ( و ا ى ء )
**سيب** ، **سبي** ، **وسب** ، **يبس** ، **بسأ** ، **بيس** ، **أسب** ، **أبس** ، **سأب** ، **بأس** ، **سبأ** : (kullanılanlar).

**سيب** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **السَّيْب**: bağış; **السِّيبُ**: suyun akacağı yer; çoğulu **سُيُوب**. Ve su **سابَ** eder, **يَسِيب**: aktığı zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: yılan **سابَ** etti ve **انسابَ** etti: gizlendiği yerden çıktığı zaman.

Leys dedi: yılan, sürekli geçip gittiği zaman **تَسِيب** eder ve **تَنْساب** eder.

Dedi: ve ben biniti yahut şeyi **سَيّبْتُ**: onu dilediği yerde akıp gitsin diye bıraktığım zaman.

Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hadisinde: (Ve **السُّيُوب**da beşte bir vardır).

Ebû ‘Ubeyd dedi: **السُّيوب**: rikâz (gömülü hazine)dir; onu ancak **السَّيْب**den, o da bağıştan alınmış görürüm. Denir: o, Allah’ın bağışından ve ihsanındandır.

Ve inşâd etti:
فما أنا من رَيْبِ المَنون بجبَّاءِ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإله بآيِسِ

Ebû Sa‘îd dedi: **السُّيُوب**: madende **تَسِيب** eden, yani onda akan altın ve gümüş damarlarıdır; yere akıp gitmeleri sebebiyle **سُيوباً** diye adlandırılmıştır.

Allah azze ve celle dedi: (مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ) (el-Mâide: 103) âyet.

Ebû İshâk dedi: adam, bir seferden gelişe yahut bir hastalıktan iyileşmeye yahut buna benzer şeye adakta bulunduğu zaman derdi ki: devem **سائبة**dir; böylece sırtından faydalanılmazdı; sudan alıkonulmaz, otlaktan men edilmezdi.

Ve adam bir köleyi azat ettiği zaman derdi ki: o **سائبة**dir; böylece ikisi arasında diyet yoktur ve miras yoktur.

Başkası dedi: Ebû’l-Âliye **سائبة** idi; sonra helâk olunca efendisine mirası getirildi, o da: o, **سائبة**dir, dedi ve onu almayı reddetti.

Şâfiî (Allah ondan razı olsun) dedi: kölesini **سائبة** olarak azat ederse, köle ölür ve mal bırakırsa, onu azat eden efendisinden başka vâris bırakmamışsa, mirası onu azat edene aittir; çünkü Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) velâyı nesep bağı gibi bir bağ kıldı; nesep bağı nasıl kopmazsa, velâ da öyle.

Ve aleyhisselâm demiştir: (الولاء لمن أعتق).

Ömer’den rivayet olundu ki şöyle dedi: **السائبة** ve sadaka kendi günleri içindir; yani: kıyamet günü için ve **سائبة**sini azat ettiği ve sadakasını verdiği gün için. Der ki: bundan sonra dünyada onlardan bir şeyle şefaat istemeye geri dönmez.

Dedi: bu, adamın kölesini **سائبة** olarak azat etmesi gibidir; köle ölür ve mal bırakır, vârisi yoktur; onu azat edene mirasından bir şey eksiltmesi uygun değildir; ancak onu benzerine koyarsa (harcarsa) başka.

Ve denir: adam konuşmasında **سابَ** etti: onda her gidişe gittiği zaman.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den dedi: **الطَّلْع** düğümlenip **بَلَحاً** oluncaya kadar bağlanırsa o **السَّيَاب**dır (hafifletilmiş); tekili **سَيَابة**dır. Dedi: bununla adama **سَيابة** adı verildi.

Şemmer dedi: o **السَّدَى**dır; **السَّدَاءُ** Medine ehlinin dilinde uzatılmıştır; Vâdî’l-Kurâ dilinde ise o **السَّيَابة**dır.

Lebîd’in sözünü inşâd etti:
سَيَابةٌ ما بها عَيْبٌ ولا أَثَرُ

Dedim: Arap’tan kimi **سُيَّاب** ve **سُيَّابةٌ** der.

A‘şâ dedi:
تخالُ نكْهَتَها باللَّيلِ سُيَّابَا

Amr, babasından: **السَّيْبُ**: geminin dümenidir.

**سبي** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: onu **سَبَاه** eder, **يسْبِيه**: ona lânet ettiği zaman ve bunun benzeri.

Ebû ‘Ubeyd dedi ve inşâd etti:
فقالت سَباكَ اللَّهُ

İbnü’s-Sikkît: denir: onun için **سباه الله** yoktur; yani: onu uzaklaştırdı. Ve denir: sel, **عودٍ سبي** ile geldi: onu bir beldeden bir beldeye taşıdığı zaman. Ve inşâd etti:
فقالت سباك الله

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّباءُ**: selin bir beldeden bir beldeye taşıdığı ağaçtır. Dedi: bundan **السِّباء** alınmıştır; uzatılır ve kısaltılır.

Dedi: **السَّبْيُ**: özellikle kadınlara vâki olur; denir: **سَبْيٌ طيّبة**: mülkiyeti hoş oldu ve helâl olduysa.

Bir beldeden bir beldeye taşınan her şey **سبي**dir; şarap da böyledir. A‘şâ dedi:
فما إن رَحيق سَبَتْها التِّجا
رُ منْ أذرعات فوادي جَدَر

Lebîd dedi:
عتيق سلافات سبتها سفينة
تكرّ عليها بالمزاج النَّياطلُ

Yani: onu taşıdı. Ve **سبأت** şarabı, **شربت** anlamındadır. Şair sel hakkında dedi:
تقضُّ النبع والشريان قضا
وعُود السِّدر مقتضباً سبيّا

Arap der: gece gerçekten uzundur ve benim için ona **أُسْبَ** yoktur. İbnü’l-A‘râbî dedi: anlamı: benim bir derdim yoktur da ona **السَّبْي** gibi olayım; dua mezhebi üzere cezmedilmiştir.

Lihyânî dedi: ve ona **أُسْبَ** yoktur; yani: onun belâsına **سَبْياً** olmam.

Ebû ‘Ubeyd: **سباك الله يَسبيك**: “Allah sana lânet etti” anlamındadır.

Şemmer dedi: anlamı: Allah senin üzerine seni esir edecek kimseyi musallat etti; ve “Allah’ın seni alması” olur.

(نوادر الأعراب)’da: falan, falana **تَسبَّى** etti: ona şöyle şöyle yaptı; yani sevdirme ve kendine meylettirme.

Leys dedi: **السَّبْي** bilinir; **السَّبى** isimdir. Kavim **تسابَى** etti: bazısı bazısını esir ettiği zaman. Denir: o, çok **سَبْيٌ** değildir. Ve ben onları **سَبْياً** ve **سباء** esir ettim. Cariye, delikanlının kalbini **تَسبي** eder ve onu **تَسْتَبيه** eder. Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu ki dedi: (Rızkın on dokuz yirmide biri ticarettedir; kalan parça **السّابِياء**dadır).

Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: **السابِياء**: çocuk doğduğu zaman çocuğun başı üzerinde çıkan sudur; Ahmer de bunun benzerini söyledi.

Ebû ‘Ubeyd dedi: ve Huşeym dedi: hadiste **السّابِياء**nın anlamı: doğum (nitâc)tır.

Ebû ‘Ubeyd dedi: **السّابِياء**nın aslı el-Asma‘î’nin dediğidir; anlam Huşeym’in dediğine döner.

Dedim: muradı: doğan çocuğun başı üzerinde çıktığı zaman çıkan suya, **النِّتاج**a **السّابِياء** denildi.

Leys dedi: koyunun nesli çoğalınca ona **السّابياء** denilir; böylece **السّابياء** adı çok mala ve çok sayıya vâki olur. Bunun hakkında şu sözünü inşâd etti:
أَلمْ تَرَ أنّ بَنِي السّابِياءِ
إذا قارَعُوا نَهْنَهوا الجُهَّلاَ

Ebû Zeyd dedi: gerçekten o, **ذُو سَابِياء**dır: o da develer, çok mal ve adamlardır.

Bu beytin tefsirinde dedi: onları çoklukla vasfetti.

İbn Büzerc: **إبل سابياء**: iş için değil, doğum için olduğu zaman.

Müberred dedi: yerboğanının deliğinden **القاصعاء**a **السّابِياء** denir.

Dedi: onu **سابِياء** diye adlandırdı; çünkü onu delip geçirmez; delip geçirmesi ile arasında yerden ince bir parça bırakır.

Dedi: ve çocuğun **سابِياء**sından alındı; o, annesinin karnından çocukla birlikte çıkan deridir; bu yanlıştır; çünkü **السابِياء** **ماء السلَى**dır; fakat o, tanenin **سَبِيّ**inden alınmıştır; o da onun soyduğu derisidir.

Ebû ‘Ubeyd: **الأسابيّ**: kandan yollar/izlerdir.

Selâme b. Cendel dedi:
والعادياتِ أَسابيُّ الدِّماءِ بها
كأنّ أعناقَها أنْصابُ تَرجيبِ

Başkası dedi: tekili **أُسْبيَّة**dir.

Dedim: **السَّبِيَّة**: ed-Dehnâ’da bir kumluğun adıdır. Ve **السَّبِيّةُ**: dalgıcın denizden çıkardığı bir incidir. Müzâhim dedi:
بلَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ أو سَبيَّةً
من البحر بَزَّ القُفْلُ عنها مُفِيدها

Ve yılanın **سَبِيُّ**si: soyduğu derisidir.

Râ‘î dedi:
يُجَرِّرُ سِرباً لا عليه كأنه
سَبيُّ هلالٍ لم تُقَطَّعْ شرانِقُهُ

**الشَّرَانق** ile, onun kabuğundan soyulan şeyi kastetti. Ve **أسابيّ الدم**in birine **إِسْبَاءَةٌ** denir; **الإسباءةُ** ayrıca uzamış bir saç ipliğidir. Ve yolun **أسابيُّ**si: onun çatalları ve soyulmuş yollarıdır.

Ebû ‘Ubeyd: **سبَاك اللَّهُ يَسْبيك**: “Allah sana lânet etti” anlamındadır.

Şemmer dedi: anlamı: Allah senin üzerine seni esir edecek kimseyi musallat etti; ve “Allah’ın seni alması” olur.

**يبس** : Leys dedi: **اليُبْس**: rutubetin zıddıdır. Ve denir: tabiat olarak içinde nem ve rutubet bulunan her şey, onda **يَبِيسُ** olur, **يُبْساً**; ve bu (nem) onda arızî olan şey (de böyledir).

Dedim: **جَفَّ** eder, **يُجِف** eder; ve **طريقٌ يَبْسٌ**: içinde nem yoktur ve ıslaklık yoktur. Ve otlaktan **اليبيس**: çok kuru olandır. Ve yer **أيْبَسَت**; yeşillikler **أَيْبَسَت**; ve **أرضٌ موبسة**. Ve kuru saç: onun en kötüsüdür; onda ne tarama izi görülür ne yağ. Ve **وجْهٌ يابس**: hayrı az.

Ve adama denir: **إيبسْ** ey adam; yani: sus. Ve **الأيابس**: **عُرْقُوبٍ** ve **ساقٍ** gibi olan şeydir. Ve **الأيْبَسَان**: elin ve ayağın **الوظيفين**inin iki kemiğidir.

Ebû ‘Ubeyde, atın iki baldırında **أَيْبَسان** vardır dedi; ikisi, iki baldırda etin üzerinde kuruduğu şeydir. Râ‘î dedi:
فقلتُ له : ألْصِق بأيْبس ساقِها
فإن تَجْبُر العرقوب لا تَجبُر النَّسا

Ebû’l-Heysem dedi: **الأيْبسُ**: **الظنبوب** denilen kemiktir; baldırının ortasından onu sıktığında seni acıtır; kırıldığı zaman baldır gitmiştir. O, sıfat değil isimdir.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **يبيس الماء**: terdir.

Bişr, atları vasfederek dedi:
تراها من يبِيسِ الماء شُهباً
مُخَالِطَ دِرَّةٍ منها غِرارُ

Ebû ‘Ubeyde, el-Asma‘î’den: baklagillerin hürlerinden ve erkeklerinden kuruyan şeye: **اليَبيس** ve **الجفيف** ve **القَفُّ** denir. Ama **البَهْمى**nın **يبيسُ**i: **العرب** ve **الصُّفار**dır.

Dedim: Arap, **الحَلِيّ** ve **الصِّلِّيان** ve **الحلمة**dan kuruyana **يَبيس** demez; ancak **اليبيس**, kuruduğu zaman dağılan ot ve baklagillerden kuruyandır; o **اليُبْس**tur ve **اليَبِيسُ** da. Ondan şu sözdür:
من الرُّطْب إلا يُبْسُها وهَجِيرُها

Ve oduna: **يَبِس** denir; yere, kuruduğu zaman: **يبسٌ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **يباسِ**: avrettir.

**سأب** : Ebû Zeyd: adamı **سَأْبْتُ**, onu **أَسْأَبُه سَأْباً**: onu boğduğum zaman.

Dedi: içkiden **سَأَبتُ**, **أسأَب سَأْباً**: ondan içtiğim zaman.

Ve büyük tuluma **السّأْب** denir; çoğulu **السؤُوب**. Ve inşâd etti:
إذا ذُقْتَ فاهاً قلتَ عِلقٌ مُدَمَّسٌ
أريد به : قَيْلٌ فغودر في سأْبِ

Tuluma **مِسْأْب** da denir.

Şemmer dedi: **المِسأب** de: içine bal konulan bir kaptır.

( **بيس** ) : Seleme, Ferrâ’dan: **باسَ**: salına salına yürüdüğü zaman.

Dedim: bu anlamda **ماس يميس** daha çoktur; **الباء** ile **الميم** birbirinin yerine geçer.

( **بَيْسانُ**: Şam beldelerinden, içinde bağlar bulunan bir yer ).

Ve onun sözü:
شُرْباً بِبَيْسَان من الأُردنِّ
o bir yerdir.

**أسب** : Leys dedi: **الإسْبُ**: fercin kıllarıdır.

Ebû Hayra dedi: aslı onda **وِسْبٌ**dür; **الواو** hemzeye çevrildi; onların **إرْث** demeleri gibi; aslı **وِرْثٌ**dür.

Dedi: **الوِسْب**in aslı, ot ve bitkinin **وسِب** etmesinden alınmıştır, **وَسباً**; ve yer **أوسَبت**: otlandığı zaman; o halde o **مُؤسِبة**dir.

Ebû’l-Heysem dedi: **العانة**: kadının ve erkeğin ön tarafında kılın bittiği yerdir; üzerinde biten kıla **الشِّعْرَة** ve **الإسْب** denir. Ve inşâd etti:
لَعَمْرو الذي جاءت بكم من شَفَلَّح
لَدَى نسييْها ساقِطِ الإسْبِ أهْلَبا

**سبأ** : Ebû Zeyd: şarabı **سَبأْتُ**, onu **أسبأُها سبأً وسِباءٍ**: onu satın aldığım zaman. Ve onu **استَبَأْتُها استباءً**: onun gibidir.

Mâlik b. Ebî Ka‘b dedi:
بعثتُ إلى حانوتها فاستبأتها
بغير مكاسٍ في السِّوَام ولا غَصبِ

Dedi: ve denir: onu ateşle **سبأتُه** **سبْأً**: onunla yaktığım zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: sen **سُبأَةً** istiyorsun; yani uzak bir sefer istiyorsun; **سُبأَة** diye adlandırıldı; çünkü insanın seferi uzayınca güneş onu **سبأَتْ** eder ve onu esmerletir; sefer yakın olunca: **سَرْبةً** istiyorsun, denir.

Ferrâ, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: (بِهِ وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ) (en-Neml: 22); kurrâ, **سبأٍ**i i‘râb ile yürütme üzeredir; yürütmezse de doğru olur.

Dedi: onu Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ yürütmedi.

Ebû İshâk dedi: **سبأَ**: San‘â’dan üç gecelik mesafede, Me’rib diye bilinen bir şehirdir; kim tenvinle sarf etmezse, şehir adı olduğu içindir; kim sarf ederse, beldenin adı olduğu içindir; böylece müzekker olur; onunla müzekker adlandırılmıştır.

Ve onların sözü: kavim **أيْدِي سبَا** ve **أيادِي سبا** gitti; yani dağınık olarak; Allah’ın onları yeryüzünde her dağılmaya dağıtması sebebiyle Sebe ehline benzetildiler; onlardan her taife tek başına bir yol tuttu. Ve **اليَدُ**: yoldur.

Ve denir: kavim **يد بحْر** aldı; böylece kavme, farklı yönlerde dağıldıkları zaman: **ذهبوا أيدي سبا** denildi; yani tuttukları yollar onları ayırdı; Sebe ehli de farklı yönlerde yerlerde dağıldığı gibi, aldıkları (yollar) ile. Arap bu yerde **سبأ**yı hemzelemez; çünkü sözlerinde çokça oldu; hemzenin baskısını ağır gördüler; aslında **سَبأ** hemzelidir.

Ve denildi: **سبأ**: on oğul doğuran bir adamın adıdır; köy babalarının adıyla adlandırıldı; Allah daha iyi bilir.

İbnü’l-Enbârî dedi: Kisâî’den nakletti: **السبَأ**: şaraptır. **اللَّظَأ**: ağır şeydir. İkisini de hemzeli, maksûr olarak nakletti; ondan başkası ikisini nakletmedi. Şarapta bilinen **السِّباء**dır; **السين**in kesri ve med ile.

Ve denir: derisi **انسبأ** etti: soyulduğu zaman.

Ve dedi: (Ve tırnaklar düştü ve deri **انْسبأ** etti).

Ve denir: diken derisini **سبأ** etti: onu soyduğu zaman.

Ebû Zeyd: adamı **سبأتُ** **سَبْأ**: onu dövdüğüm zaman.

Ve denir: falan, yalan bir yemin üzerine **سَبأَ** etti, **يسْبأُ**: yalan yere yemin ettiği zaman.

Dedi: ve denir: Allah’ın emri için **أسبأتُ** **إسباءً**: bu, kalbini ona boyun eğdirdiğin zamandır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **سبا** (hemzesiz): sahip olduğu zaman. Ve **سبَا**: cariyesinin gençliğinin tamamıyla zevk aldığı zaman. Ve **سبا**: gizlendiği zaman.

**بسأ** : Ebû Zeyd: adamla **بَسَأْتُ**; ve **بَسِئْتُ** onunla, **أَبْسَأُ** onunla **بَسْأً** ve **بُسُوءاً**: onunla ünsiyet ettiğin zamandır; **بَهَأْتُ** de böyledir. Züheyr dedi:
بَسَأْتَ بَنِيِّها وجَوَيْتَ عنها
وعندي لو أردتَ لها دَواءُ

Leys dedi: falan bu işte **بَسَأ** etti: ona alıştığı zaman; onun çirkinliğine ve hakkında söylenene aldırmadı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البَسيّةُ**: kocasıyla ünsiyet eden kadın; onunla iyi geçinen, güzel eşlik eden.

**أبس** : Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: onunla **أَبَسْتُ** **تَأْبِيساً**; ve onunla **أَبَسْتُ** **أبساً**: onu küçülttüğüm ve hakir gördüğüm zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأَبْسُ**: kaplumbağaların erkeğidir. Dedi: o **الرَّقُّ** ve **الغَيْلَم**dır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الأَبْسُ**: kalın, kaba yer. Ve inşâd etti:
يَتْرُكْن في كلّ مكانٍ أَبْس
كلَّ جَنِينٍ مُشْعَرٍ في الغِرْسِ

Ve **الأبْس**: adamı onu kötüleyecek şeyle takip etmektir. Denir: onu **أَبسْتُ**, onu **آبِسُه أَبْساً**. ‘Accâc dedi:
ولَيْث غابٍ لَم يُرَمْ بأَبْسِ
Yani: azarlama ve zelil etme ile.

Ya‘kûb dedi: ve **امرأةٌ أُباسٌ**: kötü huylu olduğu zaman. Ve inşâd etti:
لَيْستْ بسَوْداءَ أُباسٍ شَهْبَرَة

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الإِبْس**: kötü asıldır; hemzenin kesriyle; **تَأْبِيساً**. Ve onu **أبَّسْتُه تَأْبِيساً**: onu hoşlanılmayanla karşıladığım zaman.

**بأس** : Ebû Zeyd: adam **بَؤُس** etti, **يَبْؤُس بَأْساً**: şiddetli **البَأْس** sahibi, cesur olduğu zaman. Ve **البُؤْس** (fakirlik)ten: adam **بَئِسَ** eder, **يَبْأسُ بُؤْساً وبَأْساً وبَئيساً**: fakir düştüğü zaman; o **بائس**tir; yani fakir. Cesur için de **بَئِسَ** denir; Zecâc da bunun benzerini söyledi.

Başkası dedi: **البَأْساءُ** **البُؤْس**tandır; ve **البُؤْسُ** **البُؤْس**tandır; bunu İbn Düreyd söyledi. Başkası dedi: o **البُؤْس** ve **البَأساء**dır; **النُّعمى** ve **النُّعْماء**ın zıddıdır. Ama cesaret ve şiddette **البَأس** denir.

Leys dedi: **البأساءُ**: savaşın, meşakkatin ve vurmanın adıdır. **البائِسُ**: kendisine bir musibet yahut yokluk inen, kendisindeki şey sebebiyle acınan adamdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **بُؤْساً** ona ve **تُوساً** ve **جُوساً**: bir anlamdadır. Zecâc, Allah تعالى’nın sözü hakkında dedi: (وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إِلَى أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَآءِ وَالضَّرَّآءِ) (el-En‘âm: 42); denildi: **البأساءُ**: açlıktır; **الضَّراءُ**: mallarda ve canlarda eksilmedir. Ve تعالى dedi: (فَلَوْلا إِذْ جَآءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ) (el-En‘âm: 43); tıpkı تعالى’nın sözü gibi: (لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ) (el-En‘âm: 42).

Ama Allah azze ve celle’nin sözü: (بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ) (el-A‘râf: 165); Ebû ‘Amr, Âsım, Kisâî, Hamza **( بِعَذَابٍ بَئِيسٍ )** okudular; **فَعِيل** üzere. İbn Kesîr **( بئيسٍ )** okudu; **فعيل** üzere ve fânın kesriyle; Şibl ve Mekke ehli de böyle okudu. İbn Âmir **( بِئْسٍ )** okudu; hemzeli **فِعْل** üzere. Nâfi‘ ve Medine ehli onu **( بِيْسٍ )** okudular; hemzesiz **فعل** üzere.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَئِسُ** ve **البَيِسُ** **فَعِل** üzere: şiddetli azaptır.

Dedi: adam **باس** eder, **يبيس بَيْساً**: insanlara karşı kibirlendiği ve onlara eziyet ettiği zaman.

Ebû Zeyd dedi: denir: adam **ابْتَأس** etti: hoşlanmadığı bir şey ona ulaştığı zaman. Lebîd dedi:
في رَبْرَبٍ كنِعاج صا
رةَ يَبْتئسْنَ بما لَقِينا

Allah azze ve celle dedi: (فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ) (Hûd: 36); denildi: anlamı: üzülme ve sakin olma; ve o **ابتَأس** etti; o halde o **مُبْتَئِس**tir.

Ebû ‘Ubeyd inşâd etti:
ما يَقسِمُ اللَّهُ أَقبَلْ غيرَ مُبْتَئِسٍ
منه وأَقْعُدْ كَريماً ناعمَ البالِ
Yani: üzgün olmayan ve hoşnutsuz olmayan.

Ve **خمر بيسانيةٌ**: nisbetlidir. Ve **بيسان**: Şam beldelerinden, içinde bağlar bulunan bir yerdir.

Ama **بِئْسَ** ve **نِعْمَ**: Ebû İshâk dedi: ikisi iki harftir; özel isimde amel etmezler; ancak cins üzerine delâlet eden nekre isimde amel ederler. Ancak böyle oldular; çünkü **نِعْمَ** bütün övgüyü tamamlayıcıdır; **بئس** bütün yergiyi tamamlayıcıdır.

Sen: **بئْسَ الرجلُ** dediğin zaman, onun kendi cinsinin diğerlerinde bulunan yergiyi tamamladığına delâlet edersin. Onlarla birlikte, elif-lâmsız bir cins ismi olursa daima nasb olur; onda elif-lâm olursa daima ref‘ olur.

Bu senin sözündür: **نِعمَ رجلاً زيدٌ** yahut **بئسَ رجلاً زيدٌ**; ve **بئسَ الرجلُ زيدٌ**. **نِعم** ve **بئس**te maksat, onların ardından nekre bir isim yahut bir cins isminin gelmesidir; bu Halîl’in sözüdür.

Araptan kimi **بئس**i **( ما )** ile birleştirir.

Allah azze ve celle dedi: (وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ) (el-Bakara: 102).

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu ki dedi: (Birinize: falan falan âyeti unuttum demesi ne kötü; hayır, o unutmadı, fakat ona unutturuldu).

Arap der: **بئسَما** sana şunu şunu yapman; **( ما )**yı **بئس**e soktuğun zaman, ondan sonra fiille birlikte **أَنْ** sokarsın: **بئسَما** sana kardeşini terk etmen; ve **بئسَما** sana insanlara sövmen.

Bütün nahivciler rivayet etti: **بئسَما تزويج ولا مَهْر**; bunun anlamı: “ne kötü bir şeydir: evlenme ve mehir yok”.

Zecâc dedi: **بِئْسَ**, **( ما )** üzerine vâki olunca, **( ما )** onunla birlikte nekre bir isim menzilesine konur; çünkü **بِئْس** ve **نِعْم** özel isimde amel etmez; ancak cins üzerine delâlet eden nekre bir isimde amel eder.

Şemmer dedi: adam düşmanına: **لا بأسَ عليك** derse, onu emniyete almıştır; çünkü ondan **البأس**i nefyetti. Ve o, Himyer dilinde: **لَبَاتِ**tir; yani: **لا بأسَ**. Şairleri dedi:
شَربنا النومَ إذ غَضت غَلاب
بتسهيد وعَقْد غير مَيْن
تنادَوْا عند غدرهم لَبَات
وقد بَرَدَت مَعاذِرُ ذي رُعَيْنِ
Ve onların dilinde **ولَبَاتِ**: **لا بأس**tır; Şemmer’in kitabında böyle buldum.

**وسب** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَسَبُ**: kirdir; ve o **وَسِب** etti, **وَسباً**; ve **وَكِبَ** etti, **وَكَباً**; ve **حَشِنَ** etti, **حَشَناً**; bir anlamdadır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: gerçekten sen, ısrarcı soruyu reddedişle ve **الأَبأْسِ** ile geri çeviriyorsun.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والياء وما يثلثهما)
(سيب) السين والياء والباء أصلٌ يدلُّ على استمرارِ شيءٍ وذهابِهِ. من ذلك سَيْبُ الماء: مجراه. وانْسَابت الحَيَّة انسياباً. ويقال سيَّبت الدّابّة: تركته حيث شاء. والسائبة: العبد يُسَيَّب من غير وَلاءٍ، يَضَعُ مالَهُ حيث شاء.
ومن الباب [السَّيْب([1])]، وهو العَطاء، كأنَّه شيءٌ أُجْرِيَ لـه. والسُّيُوب: الرِّكاز، كأنَّه عطاءٌ أجراه الله تعالى لمن وَجَده.
وممّا شذّ عن هذا الأصل السَّيَابُ، وهو البلح، الواحدة سَيَابةٌ.
(سيح) السين والياء والحاء أصلٌ صحيح، وقياسه قياسُ ما قبلَه. يقال ساح في الأرض. قال  الله جلّ ثناؤه: ﴿فَسِيحُوا فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ﴾  [التوبة 2]، والسَّيْح: الماء الجاري، والمساييح في حديث علي كرَّم الله وجهه في قولـه: "أولئك مصابيح الدُّجَى، ليسوا بالمَذَاييع ولا المساييح البُذُر([2])"، فإنَّ المذاييع جمع مِذْيَاع، وهو الذي يُذيع السرّ لا يكتُمهُ. والمساييح، هم الذين يَسِيحون في الأرض بالنَّميمة والشّرّ والإفساد بين الناس.
ومما يدلُّ على صحّة هذا القياس قولُهم ساح الظّلُّ، إذا فاء. والسَّيْح:  العَباءة المخطَّطة. وسمِّي بذلك تشبيهاً لخطوطها بالشَّيء الجاري.
(سيد) السين والياء والدال كلمةٌ واحدةٌ، وهي السِّيد. قال قومٌ: السِّيد الذئب. وقال آخرون: وقد يسمَّى الأسَد سِيداً. وينشدون:
* كالسِّيد ذي اللِّبْدة المستأسِدِ الضّاري([3]) *
(سير) السين والياء والراء أصلٌ يدلُّ على مضيٍّ وجَرَيان، يقال سار يسير سيراً، وذلك يكونُ ليلاً ونهاراً. والسِّيرة: الطَّريقة في الشيء والسُّنّة، لأنَّها تسير وتجري. يقال سارت، وسِرْتُها أنا. قال:
فلا تجزَعَنْ مِنْ سُنّة أنْتَ سِرتَها *** فأوَّلُ راضٍ سُنَّةً مَنْ يسيرُها([4])والسَّيْر:الجِلْد، معروف، وهو من هذا سمِّي بذلك لامتداده؛ كأنَّه يجري. وسَيَّرتُ الجُلَّ عن الدَّابَّة، إذا ألقيتَهُ عنه. والمُسَيَّر مِنَ الثِّيَاب: الذي فيه خطوط كأنَّه سيور.
(سيع) السين والياء والعين أصلٌ يدلُّ على جريانِ الشيء. فالسَّيْع: الماء الجاري على وجْه الأرض، يقال ساع وانساع. وانساع الجَمَد: ذاب. والسَّيَاع: ما يُطيَّن به الحائط. ويقال إنَّ السَّياع الشحمة تُطلَى بها المزادة. وقد سَيَّعَت المرأةُ مَزادتَها.
(سيف) السين والياء والفاء أصلٌ يدلُّ على امتدادٍ في شيء وطول. من ذلك السَّيف، سمِّيَ بذلك لامتداده. ويقال منه امرأةٌ سَيفانةٌ، إذا كانت شَطْبة وكأنَّها نَصْلُ سَيف. قال الخليل بن أحمد: لا يُوصَف به الرَّجُل.
وحدَّثني عليُّ بن إبراهيم* عن عليّ بن عبد العزيز، عن أبي عبيد، عن  الكسائيّ: رجلٌ سيفانٌ وامرأةٌ سيفانة.
ومما يدلُّ على صحَّة هذا الاشتقاق، قولُهم سِيف البحر، وهو ما امتدَّ معه من ساحله ومنه السِّيف، ما كان ملتصقاً بأصول السَّعَف من الليف، وهو أردؤُه. قال:
* والسِّيفُ واللِّيف على هُدَّابِها([5]) *
فأمَّا السَّائفة من الأرض فمن هذه أيضاً، لأنَّه الرَّمل الذي يميل في الجَلَد ويمتدُّ معها. قالوا: وهو الذي يقال لـه العَدَاب([6]). قال أبو زِياد: السَّائفة([7])من الرَّمل ألينُ ما يكون منه. والأوَّل أصحّ. وهو قول النّضر؛ لأنّه أقيس وأشْبَه بالأصل الذي ذكرناه. وكلُّ ما كان من اللُّغة أقيَسَ فهو أصحُّ. وجمع السائفة سوائف. قال ذو الرمة:
تَبَسَّمُ عن أَلْمَى اللِّثاتِ كأنَّه *** ذُرَى أُقْحُوانٍ من أقاحِي السوائفِ([8])وقال أيضاً:
..................... كأنَّها *** بسائفةٍ قفرٍ ظهورُ الأراقمِ([9])فأمَّا قولهم أَسَفْتُ الخَرْزَ، إذا خَرمْتَه، فقد يجوزُ أن يكون شاذاً عن هذا الأصل، ويجوز أن يكونَ من ذوات الواو وتكون من السُّواف، وقد مضى ذِكره. يقال هو مُسيفٌ، إذا خَرَمَ الخرْز. قال الرَّاعي:
مَزَائدُ خَرقاءِ اليدينِ مُسيفةٍ ***  أخَبَّ بهنَّ المَخْلِفان وأحفَدَا([10])(سيل) السين والياء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على جريانٍ وامتدادٍ. يقال سال الماء وغيرُهُ يسيل سَيْلاً وسَيلاناً. ومَسيل الماء. إذا جعلت الميم زائدة فمن هذا، وإذا جعلت الميم أصليّةً فمن بابٍ آخر، وقد ذكر.
فأمَّا السِّيلان من السَّيف والسِّكِّين، فهي الحديدةُ التي تُدخَل في النصال.
وسمعت عليّ بن إبراهيم القطّان يقول: سمعت عليَّ بن عبد العزيز يقول: سمعت أبا عُبيدٍ يقول: السِّيلان قد سمعتُه، ولم أسمَعْهُ من عالم.
وأمّا سِيَةُ القَوس([11])، وهي طرفها، فيقال إنَّ النسبة إليها سِيَويٌّ. والله أعلم.
---------------------
([1]) التكملة من المجمل.
([2]) البذر: جمع بذور، كصبر وصبور، وهو الذي يذيع الأسرار.
([3]) الشطر في المجمل واللسان (سيد).
([4]) هو خالد بن زهير، أو خالد بن أخت أبي ذؤيب. انظر قصة الشعر في اللسان  (سير).
([5]) البيت من أبيات في اللسان (سيف).
([6]) العداب، بالدال المهملة. وفي الأصل: "العذاب"، تحريف.
([7]) أوردها اللسان في مادة (سوف).
([8]) ديوان ذي الرمة 279 واللسان (سوف) برواية: "تبسم عن".
([9]) البيت بتمامه كما في ديوان ذي الرمة 613:
وهل يرجع التسليم ربع كأنه *** بسائفة قفر ظهور الأراقم.
([10]) البيت في اللسان (سوف 67).
([11]) لم يعقد لهذه الكلمة مادة، ومادتها (سيو). وعقد لها في المجمل مادة (سيه) وزاد على ما هنا:"وكان رؤبة ربما همزها".

ـ

##### Türkçe

(سîn ile **الياء** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
(**سيب**) **السين** ve **الياء** ve **الباء**; bir asl(=kök)tır; bir şeyin sürüp gitmesine ve gitmesine delâlet eder. Bundan: **سَيْبُ الماء**: onun mecrasıdır. Ve yılan **انْسَابت** **انسياباً**. Ve denilir: **سيَّبت الدّابّة**: onu dilediği yerde bıraktım. Ve **السائبة**: velâ olmaksızın azat edilip salıverilen köledir; malını dilediği yere koyar.

Ve bâbdan **السَّيْب**([1]) vardır; o, عطâdır; sanki onun için akıtılmış bir şey gibidir. Ve **السُّيُوب**: rikâzdır; sanki Allah Teâlâ’nın onu bulan kimse için akıttığı bir عطâ gibidir.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden **السَّيَابُ** vardır; o, hurma (taze)dır; bir tanesi **سَيَابةٌ**dur.
(**سيح**) **السين** ve **الياء** ve **الحاء** sahih bir asl(=kök)tır; onun kıyası, ondan öncekinin kıyasıdır. Denilir: **ساح في الأرض**. Allah, yüce senâsı, dedi: ﴿**فَسِيحُوا فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ**﴾ [التوبة 2]. Ve **السَّيْح**: akan sudur. Ve **المساييح** Ali’nin hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—şu sözünde: “**أولئك مصابيح الدُّجَى، ليسوا بالمَذَاييع ولا المساييح البُذُر**([2])”; çünkü **المذاييع** **مِذْيَاع**’ın cem‘idir; o, sırrı yayan, onu gizlemeyen kimsedir. Ve **المساييح**: yeryüzünde nemîme, şer ve insanlar arasında ifsâd ile dolaşan kimselerdir.

Ve bu kıyasın sıhhatine delâlet eden şeylerden, onların “**ساح الظّلُّ**” sözüdür; gölge döndüğü zaman. Ve **السَّيْح**: çizgili abâdır. Çizgilerinin akan şeye benzetilmesiyle böyle adlandırılmıştır.
(**سيد**) **السين** ve **الياء** ve **الدال** tek bir kelimedir; o da **السِّيد**’dir. Bir kavim dedi: **السِّيد** kurttur. Başkaları dedi: ve aslan da **سِيداً** diye adlandırılabilir. Şöyle inşâd ederler:

* **كالسِّيد ذي اللِّبْدة المستأسِدِ الضّاري**([3]) *
(**سير**) **السين** ve **الياء** ve **الراء**; bir asl(=kök)tır; geçip gitmeye ve akıp gitmeye delâlet eder. Denilir: **سار يسير سيراً**; bu, gece ve gündüz olur. Ve **السِّيرة**: bir şeyde yol ve sünnettir; çünkü o yürür ve akar. Denilir: **سارت**; ve ben onu **سِرْتُها**. Dedi ki:

فلا تجزَعَنْ مِنْ سُنّة أنْتَ سِرتَها *** فأوَّلُ راضٍ سُنَّةً مَنْ يسيرُها([4])
Ve **السَّيْر**: deridir; mâlûmdur; uzaması sebebiyle bundan adlandırılmıştır; sanki akıyor gibidir. Ve **سَيَّرتُ الجُلَّ عن الدَّابَّة**: onu ondan attığım zaman. Ve elbiselerden **المُسَيَّر**: içinde, sanki kayışlar gibi çizgiler bulunan şeydir.
(**سيع**) **السين** ve **الياء** ve **العين**; bir asl(=kök)tır; şeyin akmasına delâlet eder. İşte **السَّيْع**: yer yüzü üzerinde akan sudur; denilir: **ساع** ve **انساع**. Ve **انساع الجَمَد**: eridi. Ve **السَّيَاع**: duvarın sıvandığı şeydir. Ve denilir ki **السَّياع**: kırbaya sürülen iç yağıdır. Ve kadın **سَيَّعَت** kırbasını.
(**سيف**) **السين** ve **الياء** ve **الفاء**; bir asl(=kök)tır; bir şeyde uzamaya ve uzunluğa delâlet eder. Bundan: **السَّيف**; uzaması sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Ve ondan denilir: **امرأةٌ سَيفانةٌ**; eğer ince-uzun ise ve sanki bir kılıç ağzı gibiyse. Halîl b. Ahmed dedi: erkek bununla vasfedilmez.

Ve bana Ali b. İbrâhîm* Ali b. Abdülazîz’den, o Ebû Ubeyd’den, o da **الكسائيّ**’den rivayet etti: **رجلٌ سيفانٌ** ve **امرأةٌ سيفانةٌ**.

Ve bu iştikâkın sıhhatine delâlet eden şeylerden, onların “**سِيف البحر**” sözüdür; o, onunla birlikte sahilinden uzayıp giden şeydir. Ve ondan **السِّيف**: hurma yapraklarının diplerine bitişik olan liften olan şeydir; onun en kötüsüdür. Dedi ki:

* **والسِّيفُ واللِّيف على هُدَّابِها**([5]) *

Ama yerden **السَّائفة** ise, bu da bundandır; çünkü o, sert zeminde meyleden ve onunla birlikte uzayan kumdur. Dediler ki: o, kendisine **العَدَاب**([6]) denilen şeydir. Ebû Ziyâd dedi: kumdan **السَّائفة**([7]) onun en yumuşak olanıdır. Ve birincisi daha sahîhtir. Ve o, Nadr’ın sözüdür; çünkü o daha kıyaslıdır ve zikrettiğimiz asla daha benzer. Ve dilden her ne daha kıyaslı olursa, o daha sahîhtir. Ve **السائفة**’nin cem‘i **سوائف**’tir. Zû’r-Rumme dedi:

تَبَسَّمُ عن أَلْمَى اللِّثاتِ كأنَّه *** ذُرَى أُقْحُوانٍ من أقاحِي السوائفِ([8])
Ve yine dedi:

..................... كأنَّها *** بسائفةٍ قفرٍ ظهورُ الأراقمِ([9])
Ama onların “**أَسَفْتُ الخَرْزَ**” sözü—onu deldiğin zaman—bu asıldan şâz olması câizdir; ve vâvlılardan olması câizdir ve **السُّواف**’tan olması (da câizdir); onun zikri geçti. Denilir: o **مُسيفٌ**’dir; boncuğu deldiği zaman. Râ‘î dedi:

مَزَائدُ خَرقاءِ اليدينِ مُسيفةٍ ***  أخَبَّ بهنَّ المَخْلِفان وأحفَدَا([10])
(**سيل**) **السين** ve **الياء** ve **اللام** tek bir asl(=kök)tır; akmaya ve uzamaya delâlet eder. Denilir: su ve başkası **سال** **يسيل** **سَيْلاً** ve **سَيلاناً**. Ve suyun **مَسيل**’i. Eğer **الميم**’i زائد kılarsan, bu(=bâb) bundandır; eğer **الميم**’i aslî kılarsan, başka bir bâbdandır; zikredildi.

Ama **السِّيلان**; **السَّيف** ve **السِّكِّين**’den olan, o, bıçak ağızlarına sokulan demirdir.

Ve Ali b. İbrâhîm el-Kattân’ı şöyle derken işittim: Ali b. Abdülazîz’i şöyle derken işittim: Ebû Ubeyd’i şöyle derken işittim: **السِّيلان**’ı işittim; fakat onu bir âlimden işitmedim.

Ve ama **سِيَةُ القَوس**([11])—o, onun ucudur—denilir ki ona nisbet **سِيَويٌّ**dür. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------
([1]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([2]) **البذر**: **بذور**’un cem‘idir; **صبر** ve **صبور** gibi; o, sırları yayan kimsedir.
([3]) Şatr, el-Mücmel ve Lisân’da (**سيد**).
([4]) O, Hâlid b. Züheyr’dir; yahut Ebû Züeyb’in kız kardeşinin oğlu Hâlid’dir. Şiirin kıssasına Lisân’da bak (**سير**).
([5]) Beyit, Lisân’da (**سيف**) içinde beyitlerdendir.
([6]) **العداب**; ihmâl edilmiş **الدال** ile. Asılda: “**العذاب**”, tahrîftir.
([7]) Lisân onu (**سوف**) maddesinde zikretti.
([8]) Zû’r-Rumme Dîvânı 279 ve Lisân (**سوف**) rivayetiyle: “**تبسم عن**”.
([9]) Beyit, tamamıyla Zû’r-Rumme Dîvânı 613’te olduğu gibi:
وهل يرجع التسليم ربع كأنه *** بسائفة قفر ظهور الأراقم.
([10]) Beyit, Lisân’da (**سوف 67**).
([11]) Bu kelime için bir madde akdetmedi; onun maddesi (**سيو**)dur. Ve el-Mücmel’de onun için (**سيه**) maddesi akdetti ve buradakine şunu ekledi: “Ve Rü’be bazen onu hemzelerdi.”

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السائبة: التي تسيب في المرعى، فلا ترد عن حوض، ولا علف، وذلك إذا ولدت خمسة أبطن، وانسابت الحية انسيابا، والسائبة: العبد يعتق، ويكون ولاؤه لمعتقيه، ويضع ماله من حيث شاء، وهو الذي ورد النهي (أخرج البخاري عن عبد الله بن مسعود قال: إن أهل الإسلام لا يسيبون، وإن أهل الجاهلية كانوا يسيبون. كتاب الفرائض 12/40) عنه، والسيب: العطاء، والسيب: مجرى الماء، وأصله من: سيبته فساب.

##### Türkçe

- **السائبة**: otlakta salıverilen; artık bir havuzdan geri çevrilmeyen ve ne yem (verilen) (şey)dir; bu, beş karın doğurduğu zaman (böyledir); ve yılanın akışı, bir akışla akmıştır; ve **السائبة**: azat edilen köle; velâsı onu azat edenlere ait olur; malını dilediği yere koyar; ve o, hakkında nehiy vârid olan (şey)dir: (Buhârî, Abdullah b. Mes‘ûd’dan çıkardı; dedi ki: “İslâm ehli salıvermez; câhiliye ehli ise salıverirdi.” Kitâbü’l-ferâiz 12/40); ve **السيب**: bağış; ve **السيب**: suyun akacağı yer; aslı da: “Onu salıverdim de aktı”dan (gelir).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ي ب
ساب الماءُ يَسيب سَيبًا، وهذا سِيبُ الماء: لمجراه.
ومن المجاز‏:‏ الحيّةُ تَسيب وتنساب‏.‏
وسابت الدابة وسيبتهـا أنـا ودوابهـم سوائـب وسيـب‏:‏ مهملـة‏.‏
وعبـده سائبـة مـن السوائـب‏.‏
وسـاب فـي منطقـه‏:‏ أفـاض فيه من غير روية‏.‏
وفاض سيبه على النـاس‏:‏ عطـاؤه‏.‏
ووجـد فلـان سيبـاً‏:‏ ركـازاً ‏"‏ وفـي السيـوب الخمـس ‏"‏‏.‏
وسيـب الفـرس جردانـه إذا أدلى‏.‏

##### Türkçe

س ي ب
**ساب الماءُ يَسيب سَيبًا**: su aktı, akar, akış olarak; ve bu, **سِيبُ الماء**: onun akacağı yer, akış yatağı içindir.
Mecazdan: **الحيّةُ تَسيب وتنساب**: yılan akar ve süzülür.
**وسابت الدابة**: binek hayvanı başıboş kaldı; **وسيبتها أنا**: ben onu başıboş bıraktım; **ودوابهم سوائب وسيب**: onların hayvanları başıboş bırakılmışlar ve başıboş; yani: ihmal edilmiş.
**وعبده سائبة من السوائب**: ve onun kölesi, başıboş bırakılmışlardan bir başıboş bırakılmıştır.
**وساب في منطقه**: sözünde aktı; onda düşüncesizce taşırdı.
**وفاض سيبه على الناس**: onun **سيب**’i insanlara taştı; yani: onun bağışı.
**ووجد فلان سيباً**: falan bir **سيب** buldu; yani: bir maden gömüsü; “**وفي السيوب الخمس**”.
**وسيب الفرس جردانه إذا أدلى**: atın **جردان**’ı sarktığı zaman onun **سيب**’i (olur).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّيْبُ: العَطاءُ، والعُرْفُ، والنافِلةُ. وفي حديث الاستسقاءِ: واجْعَلْه سَيْباً نافِعاً أَي عَطاءً، ويجوز أَن يريد مَطَراً سائباً أَي جارياً. والسُّـيُوبُ: الرِّكاز، لأَنها من سَيْبِ اللّهِ وعطائه؛ وقال ثعلب: هي الـمَعادِنُ. وفي كتابه لوائلِ بن حُجْرٍ: وفي السُّـيُوبِ الخُمُسُ؛ قال أَبو عبيد: السُّـيُوبُ: الرِّكازُ؛ قال: ولا أُراه أُخِذَ إِلا من السَّيبِ، وهو العطاءُ؛ وأَنشد:
فما أَنا، منْ رَيْبِ الـمَنُونِ، بجُبَّإٍ، *  وما أَنا، مِنْ سَيْبِ الإِلهِ، بآيِسِ وقال أَبو سعيد: السُّـيُوبُ عُروق من الذهب والفضة، تَسِـيبُ في الـمَعْدِن أَي تَتكون فيه(1)
(1 قوله «أي تتكون إلخ» عبارة التهذيب أي تجري فيه إلخ.) وتَظْهَر، سميت سُيوباً لانْسِـيابِها في الأَرض. قال الزمخشري: السُّـيُوبُ جمع سَيْبٍ، يريد به المالَ المدفون في الجاهلية، أَو الـمَعْدِن لأَنه، من فضلِ اللّه وعَطائه، لمن أَصابَه.
وسَيْبُ الفرَس: شَعَرُ ذَنَبِه. والسَّيْبُ: مُرديُّ السَّفينة. والسَّيْبُ مصدر ساب الماءُ يَسِـيبُ سَيْباً: جَرى.
والسِّيبُ: مَجْرَى الماءِ، وجَمْعُه سُـيُوبٌ.
وسابَ يَسِـيبُ: مشى مُسرِعاً. وسابَتِ الـحَيَّةُ تَسِـيبُ إِذا مَضَتْ مُسْرِعةً؛ أَنشد ثعلب:
أَتَذْهَبُ سَلْمَى في اللِّـمامِ، فلا تُرَى، *  وباللَّيْلِ أَيْمٌ حَيْثُ شاءَ يَسِـيبُ؟ وكذلك انْسابَتْ تَنْسابُ. وسابَ الأَفْعَى وانْسابَ إِذا خرَج من مَكْمَنِه. وفي الحديث:
\<ص:478>
 أَن رَجلاً شَرِبَ من سِقاءٍ؛ فانْسابَتْ في بَطنِه حَيَّةٌ، فَنُهِـيَ عن الشُّرْبِ من فَمِ السِّقاءِ، أَي دخَلَتْ وجَرَتْ مع جَرَيانِ الماءِ. يقال: سابَ الماءُ وانْسابَ إِذا جرَى. وانْسابَ فلان نحوكُم: رجَعَ. وسَيَّبَ الشيءَ: تركَه. وسَيَّبَ الدَّابَّةَ، أَو الناقةَ، أَو الشيءَ: تركَه يَسِـيبُ حيث شاءَ. وكلُّ دابَّةٍ تركْتَها وسَوْمَها، فهي سائبةٌ. والسائبةُ: العَبْدُ يُعْتَقُ على أَن لا وَلاءَ له. والسائبةُ: البعيرُ يُدْرِكُ نِتاجَ نِتاجِه، فيُسَيَّبُ، ولا يُرْكَب، ولا يُحْمَلُ عليه. والسائبة التي في القرآن العزيز، في قوله تعالى: ما جَعَلَ اللّهُ منْ بَحِـيرةٍ ولا سائبةٍ؛ كان الرجلُ في الجاهلية إِذا قَدِمَ من سَفَرٍ بَعيدٍ، أَو بَرِئَ من عِلَّةٍ، أَو نَجَّتْه دابَّةٌ من مَشَقَّةٍ أَو حَرْبٍ قال: ناقَتي سائبةٌ أَي تُسَيَّبُ فلا يُنْتَفَعُ بظهرها، ولا تُحَـَّلأُ عن ماءٍ، ولا تُمْنَعُ من كَلإٍ، ولا تُركَب؛ وقيل: بل كان يَنْزِعُ من ظَهْرِها فقارةً، أَو عَظْماً، فتُعْرَفُ بذلك؛ فأُغِـيرَ على رَجل من العرب، فلم يَجِدْ دابَّةً يركبُها، فرَكِب سائبةً، فقيل: أَتَرْكَبُ حَراماً؟ فقال: يَركَبُ الـحَرامَ مَنْ لا حَلالَ له، فذهَبَتْ مَثَلاً. وفي الصحاح: السائبةُ الناقةُ التي كانت تُسَيَّبُ، في الجاهِلِـيَّةِ، لِنَذْرٍ ونحوه؛ وقد قيل: هي أُمُّ البَحِـيرَةِ؛ كانتِ الناقةُ إِذا ولَدَتْ عَشْرَةَ أَبْطُن، كُلُّهنَّ إِناثٌ، سُيِّبَتْ فلم تُرْكَبْ، ولم يَشْرَبْ لَبَنَها إِلا ولَدُها أَو الضَّيْفُ حتى تَمُوتَ، فإِذا ماتتْ أَكَلَهَا الرجالُ والنساءُ جَميعاً، وبُحِرَتْ أُذن بِنْتِها الأَخيرةِ، فتسمى البَحِـيرةَ، وهي بمَنْزلةِ أُمـِّها في أَنها سائبةٌ، والجمع سُيَّبٌ، مثلُ نائمٍ ونُوَّمٍ، ونائحةٍ ونُوَّحٍ. وكان الرَّجلُ إِذا أَعْتَقَ عَبْداً وقال: هو سائبةٌ، فقد عَتَقَ، ولا يكون وَلاؤُه لِـمُعْتِقِه، ويَضَعُ مالَه حيث شاءَ، وهو الذي وردَ النَّهْيُ عنه. قال ابن الأَثير: قد تكرر في الحديث ذكر السَّائبةِ والسَّوائِبِ؛ قال: كان الرَّجُلُ إِذا نذَرَ لقُدُومٍ مِن سَفَرٍ، أَو بُرْءٍ من مَرَضٍ، أَو غير ذلك قال: ناقَتي سائبةٌ، فلا تُمْنَعُ مِن ماءٍ، ولا مَرْعًى، ولا تُحْلَبُ، ولا تُرْكَب؛ وكان إِذا أَعْتَقَ عَبْداً فقال: هو سائِـبةٌ، فلا عَقْل بينهما، ولا مِـيراثَ؛ وأَصلُه من تَسْيِـيبِ الدَّوابِّ، وهو إِرسالُها تَذْهَبُ وتجيءُ، حيث شاءَتْ. وفي الحديث: رأَيتُ عَمْرو بن لُـحَيٍّ يَجُرُّ قُصْبَه في النَّارِ؛ وكان أَوَّلَ من سَيَّبَ السَّوائِب، وهي التي نَهى اللّهُ عنها بقوله: ما جَعَلَ اللّهُ مِنْ بَحِـيرَةٍ ولا سائبةٍ؛ فالسَّائبة: أُمُّ البَحِـيرَةِ، وهو مَذْكور في موضعه. وقيل: كان أَبو العالِـيةِ سائبةً، فلما هَلَكَ، أُتِـيَ مَولاه بميراثِه، فقال: هو سائبةٌ، وأَبى أَنْ يأْخُذَه. وقال الشافعيّ: إِذا أَعْتَقَ عَبْدَه سائبةً، فمات العبدُ وخَلَّفَ مالاً، ولم يَدَعْ وارثاً غير مولاه الذي أَعْتَقَه، فميراثُه لـمُعْتِقِه، لأَن النبـيّ، صلى اللّه عليه وسلم، جَعَلَ الوَلاءَ لُـحْمةً كَلُـحْمةِ النَّسَب، فكما أَنَّ لُـحْمةَ النَّسبِ لا تَنْقَطِـعُ، كذلك الوَلاءُ؛ وقد قال، صلى اللّه عليه وسلم: الوَلاءُ لمن أَعْتَقَ. وروي عن عُمَرَ، رَضي اللّه عنه، أَنه قال: السَّائِـبةُ والصَّدقةُ ليومِهِما. قال أَبو عبيدة، في قوله ليَوْمهما، أَي يَوْمِ القيامةِ، واليَوْمِ الذي كان أَعْتَقَ سائبتَه، وتصدّق بصدقتِه فيه. يقول: فلا يَرجِـعُ إِلى الانتِفاع بشيءٍ منها بَعْدَ ذلك في الدنيا، وذلك كالرَّجل \<ص:479>
 يُعْتِقُ عَبْدَه سائبةً، فيَمُوتُ العَبْدُ ويَتْرُك مالاً، ولا وارثَ له، فلا ينبغي لِـمُعتقه أَن يَرْزَأَ من مِـيراثِه شيئاً، إِلا أَن يَجْعَلَهُ في مِثْله. وقال ابن الأَثير: قوله الصَّدَقةُ والسَّائبةُ ليومِهما، أَي يُرادُ بهما ثوابُ يومِ القيامةِ؛ أَي مَن أَعْتَقَ سائِـبَتَه، وتَصَدَّقَ بِصَدقةٍ، فلا يَرْجِـعُ إِلى الانْتِفاعِ بشيءٍ منها بعدَ ذلك في الدنيا، وإِن وَرِثَهما عنه أَحدٌ، فَلْيَصْرِفْهُما في مِثْلِهما، قال: وهذا على وَجْهِ الفَضْلِ، وطَلَبِ الأَجْرِ، لا على أَنه حرامٌ، وإِنما كانوا يَكْرَهُون أَن يَرْجِعُوا في شيءٍ، جَعَلُوه للّه وطَلَبُوا به الأَجر. وفي حديث عبدِاللّه: السَّائبةُ يَضعُ مالَه حيثُ شاءَ؛ أَي العَبْدُ الذي يُعْتَقُ سائِـبةً، ولا يكون ولاؤُه لِـمُعْتِقِه، ولا وارِثَ له، فيَضَعُ مالَه حيثُ شاءَ، وهو الذي ورَدَ النَّهْيُ عنه. وفي الحديث: عُرِضَتْ عَليَّ النارُ فرأَيتُ صاحِبَ السَّائِـبَتَيْنِ يُدْفَعُ بِعَصاً، السَّائِـبتانِ: بَدَنَتانِ أَهْداهما النبـيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، إِلى البَيْت، فأَخذهما رَجلٌ مِن المشركين فذَهَبَ بهما؛ سمَّاهُما سائِـبَتَيْنِ لأَنه سَيَّبَهُما للّه تعالى. وفي حديثِ عبدالرحمن بن عَوْفٍ: أَنَّ الحيلةَ بالـمَنْطِقِ أَبْلَغُ من السُّـيُوبِ في الكَلِمِ؛ السُّـيُوبُ: ما سُيِّبَ وخُلِّـي فسابَ، أَي ذَهَبَ. وسابَ في الكلام: خاضَ فيه بهَذْرٍ؛ أَي التَّلَطُّفُ والتَّقَلُّلُ منه أَبلَغُ من الإِكثارِ. ويقال: سابَ الرَّجُل في مَنْطِقِه إِذا ذَهَبَ فيه كلَّ مذهبٍ. والسَّـيَابُ، مثل السَّحابِ: البَلَحُ. قال أَبو حنيفة: هو البُسْر الأَخضرُ، واحدته سَيابةٌ، وبها سمي الرَّجل؛ قال أُحَيْحةُ: أَقْسَمْتُ لا أُعْطِـيكَ، في *  كَعْب ومَقْتَلِه، سَيابَهْ فإِذا شَدَّدْته ضَمَمْتَه، فقلت: سُـيَّابٌ وسُـيّابةٌ؛ قال أَبو زبيد: أَيـَّامَ تَجْلُو لنا عن بارِدٍ رَتِلٍ، *  تَخالُ نَكْهَتَها، باللَّيْلِ، سُيَّابَا أَراد نَكْهةَ سُيَّابٍ وسُيَّابةٍ أَيضاً. الأَصمعي: إِذا تعقد الطلع حتى يصير بلحاً، فهو السَّيابُ، مُخَفَّف، واحدته سَيابةٌ؛ وقال شمر: هو السَّدَى والسَّداءُ، ممدود بلغة أَهل المدينة؛ وهي السيَّابةُ، بلغةِ وادي القُرَى؛ وأَنشد للَبيدٍ: سَيابةٌ ما بها عَيْبٌ، ولا أَثَرُ
قال: وسمعت البحرانيين تقول: سُيَّابٌ وسُيَّابةٌ.
وفي حديث أُسَيْد بن حُضَيْرٍ: لو سَـأَلْتَنا سَيابةً ما أَعْطَيْناكَها، هي بفتح السين والتخفيف: البَلحَةُ، وجمعها سَيابٌ. والسِّيبُ: التُّفَّاحُ، فارِسيّ؛ قال أَبو العلاءِ: وبه سُمِّيَ سيبويه: سِـيب تُفَّاحٌ، وَوَيْه رائحتُه، فكأَنه رائحة تُفَّاحٍ. وسائبٌ: اسمٌ من سابَ يَسِـيبُ إِذا مَشى مُسْرِعاً، أَو من سابَ الماءُ إِذا جَرى. والـمُسَيَّبُ: من شُعَرائِهم. والسُّوبانُ: اسم وادٍ، واللّه تعالى أَعلم.

##### Türkçe

**السَّيْبُ**: bağış; **العُرْفُ**; ve **النافِلةُ**. Yağmur isteme hadîsinde: “Onu faydalı bir **سَيْباً** kıl” yani bir bağış; ve “akıcı bir yağmur” istemiş olması da câizdir; yani akıp giden.

**والسُّـيُوبُ**: **الرِّكاز**; çünkü onlar Allah’ın **سَيْبِ**’inden ve bağışındandır; Sa‘leb dedi ki: o, **الـمَعادِنُ**’dir. Vâil b. Hucr’a yazdığı mektubunda: “**السُّـيُوبِ**’da beşte bir vardır”;
Ebû Ubeyd dedi ki: **السُّـيُوبُ**: **الرِّكاز**; dedi ki: onu ancak
**السَّيبِ**’den alınmış görürüm; o da bağıştır; ve şu beyti okudu:

Ben, ölümün şüphesinden, bir korkak değilim, * ve ben, ilâhın **سَيْبِ**’inden, ümitsiz değilim

Ebû Saîd dedi ki: **السُّـيُوبُ**, altın ve gümüşten damarlar(=kökler)dir; madende **تَسِـيبُ** eder; yani onda meydana gelir(1)
(1 “yani meydana gelir vb.” sözü, Tehzîb’in ifadesidir; yani onda akar vb.) ve ortaya çıkar; yere akıp gitmesinden dolayı **سُيوباً** diye adlandırılmıştır. Zemahşerî dedi ki:
**السُّـيُوبُ**, **سَيْبٍ**’in çoğuludur; bununla câhiliyede gömülü malı kasteder; yahut
**الـمَعْدِن**’i; çünkü o, Allah’ın fazlından ve bağışındandır; ona erişene.

**وسَيْبُ الفرَس**: kuyruğunun kılı. Ve **السَّيْبُ**: geminin dümen küreği.
Ve **السَّيْبُ**, “su aktı”nın masdarıdır: su **سابَ** **يَسِـيبُ** **سَيْباً**: aktı.
Ve **السِّيبُ**: suyun yatağı; çoğulu **سُـيُوبٌ**’dur.
Ve **سابَ يَسِـيبُ**: hızlı yürüdü. Ve yılan **سابَتِ** **تَسِـيبُ**: hızlı gittiği zaman; Sa‘leb şu beyti okudu:

Selmâ, az bir şey içinde gider de görünmez mi, * ve geceleyin Eym, dilediği yerde **يَسِـيبُ** eder mi?

Ve aynı şekilde **انْسابَتْ تَنْسابُ**. Ve engerek **سابَ** ve **انْسابَ**: gizlendiği yerden çıktığı zaman. Hadîste:

Bir adamın bir kırbadan içtiği; derken karnına bir yılanın **انْسابَتْ** ettiği; bunun üzerine kırbanın ağzından içmekten nehyedildi; yani girdi ve suyun akışıyla birlikte aktı. Denir: su **سابَ** ve **انْسابَ**: aktığı zaman. Ve falan size doğru **انْسابَ**: geri döndü.

**وسَيَّبَ الشيءَ**: onu bıraktı. Ve **سَيَّبَ الدَّابَّةَ** yahut deveyi yahut şeyi: onu, dilediği yerde **يَسِـيبُ** edecek şekilde bıraktı. Ve bıraktığın ve otlatmasını serbest bıraktığın her binek hayvanı, o **سائبةٌ**’dir. Ve **السائبةُ**: kendisine velâ olmayacak şartıyla âzâd edilen köle. Ve **السائبةُ**: yavrusunun yavrusunun yavrusuna erişen deve; serbest bırakılır; binilmez ve üzerine yük yüklenmez. Ve Kur’ân-ı azîzdeki **السائبة**: Yüce Allah’ın “Allah ne **بَحِـيرةٍ** ne de **سائبةٍ** kılmıştır” sözü; câhiliyede adam, uzak bir seferden geldiğinde yahut bir hastalıktan iyileştiğinde yahut bir binek hayvanı onu bir meşakkatten yahut savaştan kurtardığında: “Deve(m) **سائبةٌ**” derdi; yani serbest bırakılır; sırtından faydalanılmaz, sudan alıkonulmaz, ottan men edilmez, binilmez; denildi ki: bilakis sırtından bir omur yahut bir kemik çıkarırdı da bununla tanınırdı; sonra Araplardan bir adama baskın yapıldı da bineceği bir hayvan bulamadı; bir **سائبة**’ye bindi; “Haram mı biniyorsun?” denildi; o da: “Helâli olmayan harama biner” dedi; böylece mesel oldu. Sıhâh’ta: **السائبةُ**, câhiliyede bir adak ve benzeri için serbest bırakılan devedir; ve denilmiştir ki: o, **أُمُّ البَحِـيرَةِ**’dir; deve on karın doğurduğunda, hepsi dişi, serbest bırakılırdı; binilmezdi; sütünü ancak yavrusu yahut misafir içerdi; ölünceye kadar; ölünce erkekler ve kadınlar hep birlikte onu yerlerdi; son kız yavrusunun kulağı yarılırdı; böylece **البَحِـيرةَ** diye adlandırılırdı; o, annesi konumundadır; şu bakımdan ki o da **سائبةٌ**’dir; çoğulu **سُيَّبٌ**’dir; **نائمٍ** ve **نُوَّمٍ**, **نائحةٍ** ve **نُوَّحٍ** gibi. Adam bir köleyi âzâd edip: “O **سائبةٌ**’dir” dediğinde, âzâd olmuştur; velâsı onu âzâd edene ait olmaz; malını dilediği yere koyar; nehyin geldiği budur. İbnü’l-Esîr dedi ki: hadîste **السَّائبةِ** ve **السَّوائِبِ** zikri tekrar etmiştir; dedi ki: adam bir seferden gelişe yahut hastalıktan iyileşmeye yahut başka bir şeye adakta bulunduğunda: “Deve(m) **سائبةٌ**” derdi; artık sudan, otlaktan men edilmez; sağılmaz; binilmezdi; ve bir köleyi âzâd edip: “O **سائِـبةٌ**’dir” dediğinde, aralarında diyet yoktur, miras yoktur; aslı, binek hayvanlarını **تَسْيِـيبِ** etmektendir; o da onları salıvermek, diledikleri gibi gidip gelmeleridir. Hadîste: “Amr b. Luhay’ı ateşte bağırsaklarını sürüklerken gördüm”; ve o, **السَّوائِب**’i ilk **سَيَّبَ** edendir; o da Allah’ın “Allah ne **بَحِـيرَةٍ** ne de **سائبةٍ** kılmıştır” sözüyle nehyettiği şeydir; öyleyse **السَّائبة**: **أُمُّ البَحِـيرَةِ**’dir; bu, yerinde zikredilmiştir. Ve denildi ki: Ebû’l-Âliye bir **سائبةً** idi; helâk olunca, mirası efendisine getirildi; o da: “O **سائبةٌ**’dir” dedi ve onu almaktan kaçındı. Şâfiî dedi ki: kölesini **سائبةً** olarak âzâd ederse, köle ölür ve mal bırakır, onu âzâd eden efendisinden başka vâris bırakmazsa, mirası onu âzâd edene aittir; çünkü Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, velâyı nesep bağı gibi bir bağ kılmıştır; nesep bağı nasıl kopmazsa, velâ da öyledir; ve o, sallallahu aleyhi ve sellem, şöyle demiştir: “Velâ, âzâd edene aittir.” Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: “**السَّائِـبةُ** ve **الصَّدقةُ** kendi günleri içindir.” Ebû Ubeyde, “kendi günleri için” sözünde dedi ki: yani kıyamet günü için; ve **سائبة**sini âzâd ettiği ve sadakasını verdiği gün için. Der ki: bundan sonra dünyada onlardan bir şeyle faydalanmaya geri dönmez; bu da, adamın kölesini **سائبةً** olarak âzâd etmesi gibidir; köle ölür ve mal bırakır, vârisi yoktur; artık onu âzâd edenin mirasından bir şey eksiltmesi uygun değildir; ancak onu benzerinde kullanırsa başka. İbnü’l-Esîr dedi ki: “**الصَّدَقةُ** ve **السَّائبةُ** kendi günleri içindir” sözü: yani onlarla kıyamet gününün sevabı kastedilir; yani kim **سائِـبَتَه**’yi âzâd eder ve bir sadaka verirse, bundan sonra dünyada onlardan bir şeyle faydalanmaya geri dönmez; onlara ondan biri mirasçı olsa bile; onları benzerinde sarf etsin; dedi ki: bu, fazilet ve ecir talebi yolundandır; haram olduğu için değil; onlar, Allah için yaptıkları ve ecir istedikleri bir şeyden geri dönmeyi kerih görürlerdi. Abdullah hadîsinde: “**السَّائبةُ** malını dilediği yere koyar”; yani **سائِـبةً** olarak âzâd edilen köle; velâsı onu âzâd edene ait olmaz; vârisi yoktur; malını dilediği yere koyar; nehyin geldiği budur. Hadîste: “Bana ateş arz olundu da **السَّائِـبَتَيْنِ** sahibini bir değnekle itilirken gördüm”; **السَّائِـبتانِ**: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, Beyt’e hediye ettiği iki kurbanlık devedir; müşriklerden bir adam onları aldı da götürdü; onları **سائِـبَتَيْنِ** diye adlandırdı; çünkü onları Allah Teâlâ için **سَيَّبَ** etti. Abdurrahman b. Avf hadîsinde: “Sözdeki hile, kelimede **السُّـيُوبِ**’dan daha belîğdir”; **السُّـيُوبُ**: serbest bırakılan ve salıverilen, böylece **سابَ** eden şeydir; yani gitti.
Ve sözde **سابَ** etti: onda gevezelikle daldı; yani incelik ve ondan azaltma, çoğaltmadan daha belîğdir. Ve denir: adam konuşmasında **سابَ** etti: onda her yola gittiği zaman. Ve **السَّـيَابُ**, **السَّحابِ** gibi: **البَلَحُ**. Ebû Hanîfe dedi ki: o, yeşil **البُسْر**’dur; tekili **سَيابةٌ**’dir; adam da onunla adlandırılmıştır; Uhayha dedi ki:

Yemin ettim, sana vermeyeceğim, * Ka‘b ve öldürülmesi hakkında, **سَيابَهْ**

Onu şeddeli yaptığında onu dammelersin; böylece **سُـيَّابٌ** ve **سُـيّابةٌ** dersin; Ebû Zübeyd dedi ki:

Bize soğuk, sıkı(=yoğun) bir şeyden günlerce açar, * gecede onun kokusunu **سُيَّابَا** sanırsın

**سُيَّابٍ** ve **سُيَّابةٍ** kokusunu da kastetti. Asmaî: tomurcuk bağlanıp da **بلحاً** oluncaya kadar düğümlendiğinde, o **السَّيابُ**’dır; hafifletilmiş; tekili **سَيابةٌ**’dir; Şemmer dedi ki: o, Medine ehlinin diliyle uzatmalı olarak **السَّدَى** ve **السَّداءُ**’dur; ve Vâdî’l-Kurâ diliyle o **السيَّابةُ**’dır; Lebîd’den şu beyit okundu:

**سَيابةٌ**; onda ayıp yok, ne de iz

Dedi ki: Bahreynlilerin “**سُيَّابٌ** ve **سُيَّابةٌ**” dediklerini işittim.
Üseyd b. Hudayr hadîsinde: “Bize bir **سَيابةً** isteseydin, onu sana vermezdik”; o, sîn’in fethası ve hafifletmeyle: **البَلحَةُ**’dır; çoğulu **سَيابٌ**’dır.
Ve **السِّيبُ**: elma; Farsçadır; Ebû’l-Alâ dedi ki: ve onunla Sîbeveyh adlandırıldı: **سِـيب** elmadır, **وَوَيْه** onun kokusudur; sanki elma kokusu gibi.
Ve **سائبٌ**: hızlı yürüdüğü zaman **سابَ يَسِـيبُ**’den; yahut su aktığı zaman **سابَ الماءُ**’dan bir isimdir. Ve **الـمُسَيَّبُ**: onların şairlerindendir.
Ve **السُّوبانُ**: bir vadi adıdır; Allah Teâlâ daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ي ب * * السَّائِبةُ * الناقة التي كانت تسيب في الجاهلية لنذر أو نحوه وقيل هي أم البحيرة كانت الناقة إذا ولدت عشرة أبطن كلهن إناث * سُيِّبَتْ * فلم تركب ولم يشرب لبنها إلا ولدها أو الضيف حتى تموت فإذا ماتت أكلها الرجال والنساء جميعا وبحرت أذن بنتها الأخيرة فتسمى البحيرة وهي بمنزلة أمها في أنها * سَائِبةٌ * وجمعها * سُيَّبٌ * مثل نائحة ونوَّح ونائمة ونُوَّم و * السَّائِبَةُ * أيضا العبد كان الرجل إذا قال لعبده أنت سائبة عتق ولا يكون ولاؤه له بل يضع ماله حيث شاء وقد ورد النهي عنه و * السَّيَابُ * البلح و * السَّيَابةُ * البلحة

##### Türkçe

* س ي ب * * **السَّائِبةُ** * Câhiliye’de bir adak veya benzeri için salıverilen dişi deve; ve denildi ki: o, **أم البحيرة**’dir. Dişi deve, on karın doğurduğunda, hepsi dişi olarak, * **سُيِّبَتْ** *; artık binilmezdi ve sütü, yavrusu veya misafir dışında içilmezdi; ta ki ölene kadar. Öldüğünde onu erkekler ve kadınlar hep birlikte yerlerdi. Son kızının kulağı yarılırdı; böylece **البحيرة** diye adlandırılır; o da, **سَائِبةٌ** olması bakımından annesi konumundadır. Çoğulu * **سُيَّبٌ** *’dir; **نائحة** ve **نوَّح** ve **نائمة** ve **نُوَّم** gibi. Ve * **السَّائِبَةُ** * ayrıca: adamın, “Sen **سائبة**sin” dediği zaman azat olan köle; onun velâsı ona ait olmaz, bilakis malını dilediği yere koyar. Ondan nehiy varid olmuştur. Ve * **السَّيَابُ** *: hurma. Ve * **السَّيَابةُ** *: bir hurma.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السيب: العطاء، والعرف. والنافلة. وفي حديث الاستسقاء: واجعله سيبا نافعا أي عطاء، ويجوز أن يريد مطرا سائبا أي جاريا. ومن المجاز: فاض سيبه على الناس أي عطاؤه، كذا في الأساس. السيب: مردي السفينة. السيب: شعر ذنب الفرس السيب: مصدر ساب الماء يسيب سيبا: جرى. وساب يسيب: مشى مسرعا. ومن المجاز: سابت الحية تنساب وتسيب إذا مضت مسرعة. أنشد ثعلب:

  أتذهب سلمى في اللمام فلا ترى                      وبـالـلـيل أيم شـاء يسـيب وكذلك انسابت. وساب الأفعى وانساب إذا خرج من مكمنه. وفي الحديث أن رجلا شرب من سقاء فانسابت في بطنه حية، فنهي عن الشرب من فم السقاء. أي دخلت وجرت مع جريان الماء. يقال: ساب الماء إذا جرى. كانساب. وانساب فلان نحوكم: رجع. وفي قول الحريري في الصنعانية فانساب فيها على غرارة أي دخل فيها دخول الحية في مكمنها. في كتابه صلى الله عليه وسلم لوائل بن حجر: وفي السيوب الخمس. قال أبو عبيد: هي الركاز وهو مجاز. قال: ولا أراه أخذ إلا من السيب، وهو العطية. وأنشد:
  فما أنا من ريب المنون بجبإ                      وما أنا من سيب الإله بآيس

  وفي لسان العرب: السيوب: الركار لأنها من سيب الله وعطائه. وقال ثعلب: هي المعادن. وقال أبو سعيد: السيوب: عروق من الذهب والفضة تسيب في المعدن، أي تتكون فيه وتظهر، قال الزمخشري: السيوب جمع سيب يريد به المال المدفون في الجاهلية أو المعدن؛ لأنه من فضل الله وعطائه لمن أصابه. ويوجد هنا في بعض النسخ: السياب، وهو خطأ. وذات السيب: رحبة لإضم. وفي التكملة: من رحاب إضم. والسيب بالكسر: مجرى الماء جمعه سيوب. ونهر بخوارزم .نهر بالبصرة عليه قرية كبيرة. وآخر في ذنابة الفرات بقرب الحلة وعليه بلد. منه صباح بن هارون، ويحيى ابن أحمد المقري صاحب الحمامي، وهبة الله بن عبد الله مؤدب أمير المؤمنين المقتدر هكذا في النسخ. وفي التبصير مؤدب المقتدي، سمع أبا الحسين بن بشران، وعنه ابن السمرقندي. أبو البركات أحمد ابن عبد الوهاب السيبي عن الصريفيني وهو مؤدب أمير المؤمنين المقتفي لأمر الله العباسي، وعنه أخذ، لا أبوه أي وهم من جعل شيخ المقتفي عبد الوهاب يعني بذلك أبا سعد بن السمعاني. قلت: وأخوه علي بن عبد الوهاب حدث عن أبي الحسن العلاف، وأبوهما عبد الوهاب سمع أباه وعنه أبو الفضل الطوسي وحفيده أحمد بن عبد الوهاب حدث، ومحمد بن عبد الوهاب بن أحمد بن عبد الوهاب السيبي حدث عن أبي الوقت، وإسماعيل بن ابراهيم بن فارس بن السيبي عن أبي الفضل الأرموي، وابن ناصر مات بدنيسر سنة 614 ه وأخوه عثمان سمع معه ومات قبله سنة 610 ه والمبارك بن إبراهيم بن مختار الدقاق بن السيبي عن أبي القاسم بن الحصين، وابنه عبيد الله بن المبارك عن أبي الفتح بن البطي. قال ابن نقطة: سمعت منه، وفيه مقال. مات سنة 619 ه. وابنه المظفر سمع من أصحاب ابن بيان. وأبو منصور محمد بن أحمد السيبي، روى عنه نظام الملك. وأحمد بن أحمد بن محمد بن علي القصري السيبي، حدث عن ابن ماس وغيره. ذكره الذهبي، توفي سنة 439 ه. وأبو القاسم عبد الرحمن بن محمد بن حسين السيبي، سمع منه أبو الميمون عبد الوهاب بن عتيق بن وردان مقرئ مصر، ذكره المنذري في التكملة. السيب بالكسر: التفاح فارسي. قال أبو العلاء: ومنه سيبويه أي سيب: تفاح. وويه: رائحته فكأنه رائحة تفاح، قاله السيرافي. وأصل التركيب تفاح رائحة؛ لأن الفرس وغيرهم عادتهم تقديم المضاف على المضاف إليه غالبا. وقال شيخنا: وفي طبقات الزبيدي. حدثني أبو عبد الله محمد ابن طاهر العسكري قال: سيبويه: اسم فارسي، والسي: ثلاثون، وبويه: رائحة، فكأنه في المعنى ثلاثون رائحة أي الذي ضوعف طيب رائحته ثلاثين، وكان فيما يقال حسن الوجه طيب الرائحة، انتهى. وقال جماعة: سيبويه بالكسر، وويه: اسم صوت بني على الكسر، وكره المحدثون النطق به كأضرابه فقالوا: سيبويه، فضموا الموحدة، وسكنوا الواو، وفتحوا التحتية، وأبدلوا الهاء فوقية يوقف عليها، وهذا قول الكوفيين. وهو لقب أبي بشر عمرو بن عثمان بن قنبر الشيرازي كان مولى لبني الحارث بن كعب، ولد بالبيضاء من قرى شيراز، ثم قدم البصرة

  لرواية الحديث، ولازم الخليل بن أحمد، وقضاياه مع الكسائي مشهورة، وهو إمام النحاة بلا نزاع، وكتابه الإمام في الفن، توفي بالأهواز سنة ثمانين ومائة عن اثنين وثلاثين، قاله الخطيب، وقيل غير ذلك. سيبويه أيضا: لقب أبي بكر محمد بن موسى بن عبد العزيز الكندي الفقيه المصري عرف بابن الجبى، سمع السلمي الجبي والطحاوي. وغيرهم، ذكره الذهبي. مات في صفر سنة 358 ه. قلت: وقد جمع له ابن زولاق ترجمة في مجلد لطيف، وهو أيضا لقب عبد الرحمن بن مادر المدائني، ذكره الخطيب في تاريخه. وأيضا لقب أبي نصر محمد بن عبد العزيز بن محمد بن محمود بن سهل التيمي الأصبهاني النحوي، كما في طبقات النحاة للسيوطي. من المجاز: سابت الدابة: أهملت، وسيبتها. وسيبت الشيء: تركته يسيب حيث شاء. والسائبة: المهملة، ودوابهم سوائب وسيب. وعنده سائبة من السوائب. السائبة: العبد يعتق على أن لا ولاء له أي عليه. وقال الشافعي: إذا أعتق عبده سائبة، فمات العبد وخلف مالا ولم يدع وارثا غير مولاه الذي أعتقه، فميراثه لمعتقه؛ لأن النبي صلى الله عليه وسلم جعل الولاء لحمة كلحمة النسب فكما أن لحمة النسب لا تنقطع كذلك الولاء. وقال صلى الله عليه وسلم: الولاء لمن أعتق. وروي عن عمر رضي الله عنه أنه قال: السائبة والصدقة ليومهما. قال أبو عبيدة: أي يوم القيامة، فلا يرجع إلى الانتفاع بشيء منهما بعد ذلك في الدنيا؛ وذلك كالرجل يعتق عبده سائبة فيموت العبد ويترك مالا ولا وارث له، فلا ينبغي لمعتقه أن يرزأ من ميراثه شيئا إلا أن يجعله في مثله. وفي حديث عبد الله: السائبة يضع ماله حيث شاء أي العبد الذي يعتق سائبة ولا يكون ولاؤه لمعتقه ولا وارث له فيضع ماله حيث شاء، وهو الذي ورد النهي عنه. السائبة: البعير يدرك نتاج نتاجه، فيسيب، أي يترك ولا يركب ولا يحمل عليه. السائبة التي في القرآن العزيز في قوله تعالى: ما جعل الله من بحيرة ولا سائبة. الناقة التي كانت تسيب في الجاهلية لنذر ونحوه كذا في الصحاح. أو أنها هي أم البحيرة كانت الناقة إذا ولدت عشرة أبطن كلهن إناث سيبت فلم تركب ولم يشرب لبنها إلا ولدها أو الضيف حتى تموت، فإذا ماتت أكلها الرجال والنساء جميعا، وبحرت أذن بنتها الأخيرة فتسمى البحيرة، وهي بمنزلة أمها في أنها سائبة، والجمع سيب مثل نائمة ونوم، ونائحة ونوح. أو السائبة -على ما قال ابن الأثير: كان الرجل إذا قدم من سفر بعيد أو برئ من علة، أو نجت وفي لسان العرب نجته دابته من مشقة أو حرب قال: هي أي ناقتي سائبة أي تسيب، فلا ينتفع بظهرها، ولا تحلأ عن ماء، ولا تمنع من كلإ، ولا تركب. أو كان ينزع من ظهرها فقارة أو عظما فتعرف بذلك وكانت لا تمنع عن ماء ولا كلإ ولا تركب ولا تحلب، فأغير على رجل من العرب فلم يجد دابة يركبها فركب سائبة، فقيل: أتركب حراما? فقال: يركب الحرام من لا حلال له فذهبت مثلا. وفي الحديث: رأيت عمرو بن لحي يجر قصبه في النار وكان أول من

  سيب السوائب. وهي التي نهى الله عنها بقوله: ما جعل الله من بحيرة ولا سائبة. فالسائبة: بنت البحيرة. والسائبتان: بدنتان أهداهما النبي صلى الله عليه وسلم إلى البيت، فأخذهما واحد من المشركين فذهب بهما، سماهما سائبتين؛ لأنه سيبهما لله تعالى. وقد جاء في الحديث عرضت علي النار فرأيت صاحب السائبتين يدفع بعصا. ومم بقي على المؤلف من المجاز: ساب الرجل في منطقه إذا ذهب فيه بكل مذهب. وعبارة الأساس: أفاض فيه بغير روية، وفي حديث عبد الرحمن بن عوف أن الحيلة بالمنطق أبلغ من السيوب في الكلم. السيوب: ما سيب وخلي. ساب في الكلام: خاض فيه بهذر. أي التلطف والتقلل منه أبلغ من الإكثار، كذا في لسان العرب. والسياب كسحاب ويشدد مع الفتح. السياب كرمان إذا فتح خفف، وإذا شددته ضممته -ووهم شيخنا في الاقتصار على الفتح-: البلح أو البسر الأخضر، قاله أبو حنيفة، واحدته سيابة وسيابة، وبها سمي الرجل. قال أحيحة: السوائب. وهي التي نهى الله عنها بقوله: ما جعل الله من بحيرة ولا سائبة. فالسائبة: بنت البحيرة. والسائبتان: بدنتان أهداهما النبي صلى الله عليه وسلم إلى البيت، فأخذهما واحد من المشركين فذهب بهما، سماهما سائبتين؛ لأنه سيبهما لله تعالى. وقد جاء في الحديث عرضت علي النار فرأيت صاحب السائبتين يدفع بعصا. ومم بقي على المؤلف من المجاز: ساب الرجل في منطقه إذا ذهب فيه بكل مذهب. وعبارة الأساس: أفاض فيه بغير روية، وفي حديث عبد الرحمن بن عوف أن الحيلة بالمنطق أبلغ من السيوب في الكلم. السيوب: ما سيب وخلي. ساب في الكلام: خاض فيه بهذر. أي التلطف والتقلل منه أبلغ من الإكثار، كذا في لسان العرب. والسياب كسحاب ويشدد مع الفتح. السياب كرمان إذا فتح خفف، وإذا شددته ضممته -ووهم شيخنا في الاقتصار على الفتح-: البلح أو البسر الأخضر، قاله أبو حنيفة، واحدته سيابة وسيابة، وبها سمي الرجل. قال أحيحة:
  أقسمت لا أعطيك في                      كعب ومقتله سيابـه وقال أبو زبيد:
  أيام تجلو لنا عن بارد رتل                      تخال نكهتها بالليل سيابا أراد نكهة سياب. وعن الأصمعي: إذا تعقد الطلع حتى يصير بلحا فهو السياب مخفف واحدته سيابة. وقال شمر: هو السداء ممدود بلغة أهل المدينة، وهي السيابة بلغة وادي القرى. وأنشد للبيد:
  سيابة ما بها عيب ولا أثر

  قال: وسمعت البحرانيين تقول: سياب وسيابة. وفي حديث أسيد بن حضير: لو سألتنا سيابة ما أعطيناكها هي مخففة. وسيابة كسحابة: الخمر. وسيبان بن الغوث بن سعد بن عوف ابن عدي بن مالك بن زيد بن سدد بن زرعة، وهو حمير الأصغر، وهو بالفتح والكسر قليل: أبو قبيلة من حمير. منها أبو العجماء كذا في النسخ، وصوابه أبو العجفاء عمرو ابن عبد الله الديلمي عن عوف بن مالك. أبو زرعة يحيى بن أبي عمرو. قال أبو حاتم: ثقة. وأيوب بن سويد الرملي قلت: ويروى أبو العجفاء أيضا عن عبد الله بن عمر، نقله الفرضي عن الحازمي. وكتب الفرضي ميما على عبد الله، وأجرى على عمرو مكانه هو عمرو بن عبد الله المتقدم بذكره. وأبو عمرو والد يحيى حدث أيضا، ومات ابنه يحيى سنة 148 ه قاله ابن الأثير. وذكر الذهبي أن الفرضي ضبط عمرو بن عبد الله السيباني المتقدم بذكره بكسر السين والمشهور، بفتحها. وضبطه الرضي الشاطبي أيضا بالكسر كالهمداني النسابة. وهم ينتسبون إلى سيبان بن أسلم بن زيد بن الغوث. وأسقط ابن حبيب أسلم وزيدا من نسبه فقال: هو سيبان بن الغوث كما تقدم فاعرف ذلك. وسيبان بالفتح وحده: جبل وراء وادي القرى. ودير السابان والذي ذكره ابن العديم: سابان بلا لام ع: بين حلب وأنطاكية قريبان من دير عمان يعدان من أعمال حلب، وهما خربان الآن، وفيهما بناء عجيب وقصور مشرفة. وبينهما قرية أحد الديرين من قبل القرية، والآخر من شماليها، وفيهما يقول حمدان الأثاربي:
  دير عمـان ودير سـابـان                      هجن غرامي وزدن أشجاني
  إذا تذكرت فيهمـا زمـنـا                      قضيته في عرام ريعـانـي
  يا لهف نفسي مما أكـابـده                      إن لاح برق من دير حشيان

  ومعنى دير سابان بالسريانية: دير الجماعة، ومعنى دير عمان دير الشيخ، كذا في تاريخ حلب لابن العديم. والمسيب كمسيل: واد. المسيب كمعظم: ابن علس محركة الشاعر. والمسيب بن رافع وهو كمحمد بلا خلاف. وطي ابن المسيب بن فضالة العبدي من رجال عبد القيس. وسيابة بن عاصم ابن شيبان السلمي صحابي فرد له وفادة، روى حديثه عمرو بن سعيد قوله: أنا ابن العواتك كذا في المعجم. وجعفر بن أحمد بن علي بن بيان بن زيد بن سيابة الغافقي المصري محدث، قال الدار قطني: لا يساوي شيئا. وسيابة: تابعية عن عائشة، وعنها نافع، ويقال: هي سائبة. والسائب: اسم من ساب يسيب إذا مشى مسرعا أو من ساب الماء إذا جرى. والسائب: ثلاثة وعشرون صحابيا، انظر تفصيلهم في الإصابة، وفي معجم الحافظ تقي الدين بن فهد الهاشمي. وأبو السائب: صيفي بن عائذ من بني مخزوم، قيل: كان شريكا للنبي صلى الله عليه وسلم قبل مبعثه. والسائب بن عبيد أبو شافع المطلبي جد الإمام الشافعي رضي الله عنه، قيل: له صحبة. والسوبان: اسم واد، وقد تقدم في السوبة. المسيب بن حزن بن أبي وهب المخزومي كمحدث: والد الإمام التابعي الجليل سعيد له صحبة، روى عنه ابنه ويفتح. قال بعض المحدثين: أهل العراق يفتحون، وأهل المدينة يكسرون، ويحكون عنه أنه كان يقول: سيب الله من سيب أبي، والكسر حكاه عياض وابن المديني، قاله شيخنا. ومما بقي عليه المسيب بن أبي السائب بن عبد الله المخزومي أخو السائب، أسلم بعد خيبر. والمسيب ابن عمرو أمر على سرية، يروى ذلك عن مقاتل بن سليمان، كذا قاله ابن فهد. وسيابة أم يعلى بن مرة بن وهب الثقفي، وبها يعرف ويكنى أبا المرازم.

##### Türkçe

**السيب**: bağış; ve örf. Ve nafile. Ve yağmur isteme hadîsinde: “Onu faydalı bir **سيبا** kıl” yani bağış; ve “akıcı bir yağmur”u kastetmesi caizdir, yani akan. Mecazdan: “İnsanların üzerine **سيبه** taştı” yani onun bağışı; **الأساس**’ta böyle. **السيب**: geminin kıç tarafı. **السيب**: atın kuyruğunun kılı. **السيب**: **ساب الماء يسيب سيبا**’nın masdarı: aktı. Ve **ساب يسيب**: hızlı yürüdü. Mecazdan: **سابت الحية تنساب وتسيب**: hızlıca gidip geçtiğinde. **ثعلب** inşad etti:

  **أتذهب سلمى في اللمام فلا ترى                      وبـالـلـيل أيم شـاء يسـيب**

Ve böylece **انسابت**. Ve **ساب الأفعى وانساب**: gizlendiği yerden çıktığında. Ve hadîste: bir adam bir kırbadan içti de karnına bir yılan **انسابت**; bunun üzerine kırbanın ağzından içmek yasaklandı. Yani girdi ve suyun akışıyla birlikte aktı. Denir: **ساب الماء**: aktı. **كانساب** gibi. Ve “Falan size doğru **انساب**”: döndü. Ve **الحريري**’nin **الصنعانية** hakkında sözünde: “içine bir **غرارة** üzerine **فانساب**” yani yılanın gizlendiği yere girişi gibi ona girdi. Onun (sallallahu aleyhi ve sellem) **وائل بن حجر**’e yazısında: “Ve **السيوب**’da beş.” **أبو عبيد** dedi: o **الركاز**dır ve bu mecazdır. Dedi: onu ancak **السيب**’den almış görmüyorum; o da bağıştır. Ve inşad etti:

  **فما أنا من ريب المنون بجبإ                      وما أنا من سيب الإله بآيس**

Ve **لسان العرب**’da: **السيوب**: **الركار**; çünkü o Allah’ın **سيب**’inden ve bağışındandır. **ثعلب** dedi: onlar madenlerdir. **أبو سعيد** dedi: **السيوب**: madende **تسيب** eden, yani onda oluşup ortaya çıkan altın ve gümüş damarlarıdır. **الزمخشري** dedi: **السيوب** **سيب**’in çoğuludur; bununla cahiliyede gömülü malı veya madeni kasteder; çünkü o, ona erişene Allah’ın fazlından ve bağışındandır. Burada bazı nüshalarda: **السياب** vardır; o hatadır. Ve **ذات السيب**: **إضم** için geniş bir yer. Ve **التكملة**’de: **إضم**’ın geniş yerlerinden. Ve kesre ile **السيب**: suyun mecrası; çoğulu **سيوب**. Ve **خوارزم**’de bir nehir. Basra’da üzerinde büyük bir köy bulunan bir nehir. Ve Fırat’ın **ذنابة**’sinde, **الحلة** yakınında, üzerinde bir belde olan bir diğeri. Ondan: **صباح بن هارون** ve hamamî sahibi **يحيى ابن أحمد المقري** ve nüshalarda böyle: Müminlerin emîri **المقتدر**’in muallimi **هبة الله بن عبد الله**. Ve **التبصير**’de: **المقتدي**’nin muallimi; **أبا الحسين بن بشران**’ı dinledi, ondan da **ابن السمرقندي**. **أبو البركات أحمد ابن عبد الوهاب السيبي** **الصريفيني**’den; o, Abbasî Müminlerin emîri **المقتفي لأمر الله**’ın muallimidir; ondan aldı; babası değil; yani **المقتفي**’nin şeyhini **عبد الوهاب** yapan kimse yanılmıştır; bununla **أبا سعد بن السمعاني**’yi kasteder. Dedim: ve kardeşi **علي بن عبد الوهاب** **أبي الحسن العلاف**’tan rivayet etti; ikisinin babası **عبد الوهاب** babasını dinledi; ondan **أبو الفضل الطوسي** ve torunu **أحمد بن عبد الوهاب** rivayet etti; ve **محمد بن عبد الوهاب بن أحمد بن عبد الوهاب السيبي** **أبي الوقت**’ten rivayet etti; ve **إسماعيل بن ابراهيم بن فارس بن السيبي** **أبي الفضل الأرموي**’den; ve **ابن ناصر** **دنيسر**’de 614 h yılında öldü; ve kardeşi **عثمان** onunla birlikte dinledi ve ondan önce 610 h yılında öldü; ve **المبارك بن إبراهيم بن مختار الدقاق بن السيبي** **أبي القاسم بن الحصين**’den; ve oğlu **عبيد الله بن المبارك** **أبي الفتح بن البطي**’den. **ابن نقطة** dedi: ondan işittim; onda söz vardır. 619 h yılında öldü. Ve oğlu **المظفر** **ابن بيان**’ın ashabından işitti. Ve **أبو منصور محمد بن أحمد السيبي**; ondan **نظام الملك** rivayet etti. Ve **أحمد بن أحمد بن محمد بن علي القصري السيبي**; **ابن ماس** ve başkalarından rivayet etti. Onu **الذهبي** zikretti; 439 h yılında vefat etti. Ve **أبو القاسم عبد الرحمن بن محمد بن حسين السيبي**; ondan Mısır kurrâsı **أبو الميمون عبد الوهاب بن عتيق بن وردان** işitti; onu **المنذري** **التكملة**’de zikretti. Kesre ile **السيب**: elma; Farsçadır. **أبو العلاء** dedi: ondan **سيبويه**; yani **سيب**: elma. Ve **ويه**: onun kokusu; sanki elma kokusu; bunu **السيرافي** söyledi. Terkibin aslı “elma kokusu”dur; çünkü Farsların ve başkalarının âdeti, çoğunlukla muzâfı muzâfun ileyhe takdim etmektir. Şeyhimiz dedi: ve **طبقات الزبيدي**’de. Bana **أبو عبد الله محمد ابن طاهر العسكري** haber verdi, dedi: **سيبويه**: Farsça bir isimdir; **السي**: otuz; ve **بويه**: koku; sanki manada “otuz koku” yani kokusunun hoşluğu otuz kat artırılmış olan; ve denildiğine göre yüzü güzel, kokusu hoş idi; bitti. Bir cemaat dedi: **سيبويه** kesre iledir; ve **ويه**: kesre üzerine bina edilmiş bir ses ismidir; muhaddisler benzerleri gibi onunla telaffuzu kerih gördüler; şöyle dediler: **سيبويه**; böylece **الموحدة**’yı dammelediler, **الواو**’u sükûnladılar, **التحتية**’yi fethaladılar, ve **الهاء**’yı **فوقية**ye çevirdiler; üzerinde vakfedilir; bu, Kûfelilerin sözüdür. Ve o, **أبي بشر عمرو بن عثمان بن قنبر الشيرازي**’nin lakabıdır; **بني الحارث بن كعب**’a mevlâ idi; Şîrâz köylerinden **البيضاء**’da doğdu; sonra Basra’ya hadîs rivayeti için geldi; **الخليل بن أحمد**’a ملازم oldu; **الكسائي** ile meseleleri meşhurdur; o, ihtilafsız nahivcilerin imamıdır; ve kitabı bu فن’de imamdır; **الخطيب**’in dediğine göre 180 yılında **الأهواز**’da otuz iki yaşında vefat etti; başka da denildi. **سيبويه** ayrıca: Mısırlı fakih **أبي بكر محمد بن موسى بن عبد العزيز الكندي**’nin lakabıdır; **ابن الجبى** diye bilindi; **السلمي الجبي** ve **الطحاوي** ve başkalarını dinledi; onu **الذهبي** zikretti. 358 h yılı Safer’inde öldü. Dedim: **ابن زولاق** onun için latif bir ciltte bir terceme toplamıştır. Ve o, ayrıca **عبد الرحمن بن مادر المدائني**’nin lakabıdır; onu **الخطيب** tarihinde zikretti. Ve ayrıca **أبي نصر محمد بن عبد العزيز بن محمد بن محمود بن سهل التيمي الأصبهاني النحوي**’nin lakabıdır; **السيوطي**’nin **طبقات النحاة**’sinde olduğu gibi. Mecazdan: **سابت الدابة**: ihmal edildi; ve onu **سيبتها**. Ve **سيبت الشيء**: onu bıraktım; dilediği yerde **يسيـب**. Ve **السائبة**: ihmal edilmiş olan; onların hayvanları **سوائب** ve **سيب**tir. Ve onun yanında **سائبة** vardır, **السوائب**’den. **السائبة**: kendisine velâ (mevlâlık hakkı) olmaması şartıyla azat edilen köle; yani onun üzerinde. **الشافعي** dedi: kölesini **سائبة** olarak azat ederse, köle ölür ve mal bırakır da onu azat eden mevlâsından başka vâris bırakmazsa, mirası onu azat edene aittir; çünkü Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) velâyı nesep bağı gibi bir bağ kıldı; nesep bağı nasıl kopmazsa velâ da öyle kopmaz. Ve (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: “Velâ, azat edene aittir.” Ve Ömer’den (radıyallahu anh) rivayet edildi ki dedi: “**السائبة** ve sadaka kendi günleri içindir.” **أبو عبيدة** dedi: yani kıyamet günü; artık dünyada bundan sonra ikisinden bir şeyle faydalanmaya dönmez; bu, bir adamın kölesini **سائبة** olarak azat etmesi gibidir; köle ölür, mal bırakır, vârisi yoktur; onu azat edenin mirasından bir şey eksiltmesi uygun değildir; ancak onu benzerine koyarsa. **عبد الله** hadîsinde: “**السائبة** malını dilediği yere koyar” yani **سائبة** olarak azat edilen köle; velâsı onu azat edene olmaz ve vârisi olmaz; malını dilediği yere koyar; yasaklama bunun hakkında vârid olmuştur. **السائبة**: yavrusunun yavrusunun yavrusuna erişen deve; böylece **فيسيـب**; yani bırakılır; binilmez ve üzerine yük yüklenmez. Kur’ân-ı azîzdeki **السائبة**, Allah Teâlâ’nın şu kavlinde: **ما جعل الله من بحيرة ولا سائبة**. Cahiliyede adak ve benzeri için **تسيب** edilen dişi deve; **الصحاح**’ta böyle. Yahut o, **البحيرة**’nin anasıdır: dişi deve on karın doğurursa, hepsi dişi, **سيبت** edilir; artık binilmez ve sütü ancak yavrusu veya misafir içer; ölünceye kadar; ölünce erkekler ve kadınlar hep birlikte onu yerler; son kızının kulağı yarılır; böylece **البحيرة** diye adlandırılır; o, anası menzilesindedir; o da **سائبة** olması bakımından; çoğul **سيب**; **نائمة** ve **نوم**, **نائحة** ve **نوح** gibi. Yahut **السائبة** —**ابن الأثير**’in dediği üzere: adam uzak bir seferden geldiğinde veya bir hastalıktan iyileştiğinde, ve **لسان العرب**’da: binitini bir meşakkat veya savaşdan kurtardığında dedi: “O, yani şu devem **سائبة**dir” yani **تسيب**; artık sırtından faydalanılmaz, sudan çevrilmez, ottan men edilmez, binilmez. Yahut sırtından bir omur veya bir kemik çıkarırdı da bununla tanınırdı; su ve ottan men edilmezdi, binilmezdi, sağılmazdı. Araplardan bir adama baskın yapıldı da bineceği bir hayvan bulamadı; bir **سائبة**ye bindi; denildi ki: “Haram mı biniyorsun?” Dedi: “Helâli olmayan harama biner.” Böylece mesel oldu. Ve hadîste: **عمرو بن لحي**’yi ateşte bağırsaklarını sürüklerken gördüm; ve o, ilk kimse idi ki…

**سيب**: **السوائب**.

Ve o, Allah’ın şu sözüyle kendisinden nehyettiği şeylerdir: **ما جعل الله من بحيرة ولا سائبة**. Şu hâlde **السائبة**: **البحيرة**’nin kızıdır. Ve **السائبتان**: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم Beyt’e hediye ettiği iki **بدنة**’dir; müşriklerden biri onları alıp götürdü; onları iki **سائبة** diye adlandırdı; çünkü onları Allah Teâlâ için **سيبهما** (salıverdi). Ve hadiste gelmiştir: “Bana ateş arz olundu; **السائبتين** sahibini bir asayla itelerken gördüm.”

Ve müellife mecazdan kalan şeylerdendir: Adam, sözünde her bir mezhebe gittiği vakit, **ساب الرجل في منطقه**. Ve **الأساس**’ın ibaresi: “Onda düşüncesizce taşkınlık etti.” Ve Abdurrahman b. Avf hadîsinde: Mantıkla hile, sözde **السيوب**’dan daha beliğdir. **السيوب**: salıverilen ve bırakılan şeydir. **ساب في الكلام**: onda hezeyanla daldı. Yani onda yumuşak davranmak ve ondan azaltmak, çoğaltmaktan daha beliğdir; **لسان العرب**’da böyledir.

Ve **السياب** **سحاب** gibi; fetha ile birlikte şeddelenir. **السياب** **رمان** gibi: eğer fetha ile olursa hafifletilir; eğer şeddelersen onu dammelersin —şeyhimiz fetha ile yetinmede yanıldı—: hurma (taze) yahut yeşil **البسر**; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Onun bir tanesi **سيابة** ve **سيابة**’dır; ve onunla adam adlandırıldı. Uhayha dedi:

  **السوائب**.
  Ve o, Allah’ın şu sözüyle kendisinden nehyettiği şeylerdir: **ما جعل الله من بحيرة ولا سائبة**. Şu hâlde **السائبة**: **البحيرة**’nin kızıdır. Ve **السائبتان**: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم Beyt’e hediye ettiği iki **بدنة**’dir; müşriklerden biri onları alıp götürdü; onları iki **سائبة** diye adlandırdı; çünkü onları Allah Teâlâ için **سيبهما** (salıverdi). Ve hadiste gelmiştir: “Bana ateş arz olundu; **السائبتين** sahibini bir asayla itelerken gördüm.”
  Ve müellife mecazdan kalan şeylerdendir: Adam, sözünde her bir mezhebe gittiği vakit, **ساب الرجل في منطقه**. Ve **الأساس**’ın ibaresi: “Onda düşüncesizce taşkınlık etti.” Ve Abdurrahman b. Avf hadîsinde: Mantıkla hile, sözde **السيوب**’dan daha beliğdir. **السيوب**: salıverilen ve bırakılan şeydir. **ساب في الكلام**: onda hezeyanla daldı. Yani onda yumuşak davranmak ve ondan azaltmak, çoğaltmaktan daha beliğdir; **لسان العرب**’da böyledir.
  Ve **السياب** **سحاب** gibi; fetha ile birlikte şeddelenir. **السياب** **رمان** gibi: eğer fetha ile olursa hafifletilir; eğer şeddelersen onu dammelersin —şeyhimiz fetha ile yetinmede yanıldı—: hurma (taze) yahut yeşil **البسر**; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Onun bir tanesi **سيابة** ve **سيابة**’dır; ve onunla adam adlandırıldı. Uhayha dedi:
  أقسمت لا أعطيك في                      كعب ومقتله سيابـه

Ebû Zübeyd dedi:
  أيام تجلو لنا عن بارد رتل                      تخال نكهتها بالليل سيابا

**سياب** kokusunu kastetti. Ve el-Asmaî’den: **الطلع** düğümlenip hurma (taze) oluncaya dek bağlandığı vakit, o **السياب**’dır; hafifletilmiş; onun bir tanesi **سيابة**’dır. Ve Şemmer dedi: O, Medine ehlinin diliyle uzatılmış **السداء**’dır; ve o, Vâdî’l-Kurâ diliyle **السيابة**’dır. Lebîd’e ait olarak inşad etti:
  سيابة ما بها عيب ولا أثر

Dedi: Ve Bahreynlilerin “**سياب** ve **سيابة**” dediklerini işittim. Useyd b. Hudayr hadîsinde: “Eğer bizden **سيابة** isteseydin, onu sana vermez idik”; o hafifletilmiştir. Ve **سيابة** **سحابة** gibi: şarap.

Ve **سيبان بن الغوث بن سعد بن عوف ابن عدي بن مالك بن زيد بن سدد بن زرعة**; ve o **حمير الأصغر**’dır; ve o, fetha ve kesra iledir, azdır: Himyer’den bir kabilenin babasıdır. Ondan **أبو العجماء**; nüshalarda böyledir; doğrusu **أبو العجفاء**’dır: Amr b. Abdullah ed-Deylemî, Avf b. Mâlik’ten. **أبو زرعة**: Yahyâ b. Ebî Amr. Ebû Hâtim dedi: sika. Ve Eyyûb b. Süveyd er-Ramlî; dedim: Ve **أبو العجفاء**’dan da Abdullah b. Ömer’den rivayet olunur; onu el-Faradî, el-Hâzimî’den nakletti. El-Faradî, Abdullah üzerine bir **ميم** yazdı ve onun yerine Amr üzerine yürüttü; o, zikri geçmiş olan Amr b. Abdullah’tır. Ve Yahyâ’nın babası **أبو عمرو** da hadis rivayet etti; ve oğlu Yahyâ 148 h. yılında öldü; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Zehebî zikretti ki el-Faradî, zikri geçmiş olan Amr b. Abdullah **السيباني**’yi **السين**’in kesrası ile ضبط etti; meşhur olan ise fethasıyladır. Rıdî eş-Şâtıbî de onu kesra ile ضبط etti; nesep âlimi el-Hemdânî gibi. Ve onlar **سيبان بن أسلم بن زيد بن الغوث**’a nisbet ederler. İbn Habîb, onun nesebinden **أسلم** ve **زيد**’i düşürdü de şöyle dedi: O, yukarıda geçtiği üzere **سيبان بن الغوث**’tur; öyleyse bunu bil.

Ve yalnız fetha ile **سيبان**: Vâdî’l-Kurâ’nın arkasında bir dağdır. Ve **دير السابان**; ve İbnü’l-Adîm’in zikrettiği: **سابان** (lâmsız) ع: Halep ile Antakya arasında, **دير عمان**’a yakın iki yerdir; Halep’in amellerinden sayılırlar; ve ikisi şimdi haraptır; ve onlarda acayip bir bina ve yüksek köşkler vardır. Ve ikisinin arasında bir köy vardır; iki manastırdan biri köyün ön tarafındandır, diğeri onun kuzeyindendir. Ve onlarda Hamdân el-Âsâribî şöyle der:
  دير عمـان ودير سـابـان                      هجن غرامي وزدن أشجاني
  إذا تذكرت فيهمـا زمـنـا                      قضيته في عرام ريعـانـي
  يا لهف نفسي مما أكـابـده                      إن لاح برق من دير حشيان

Ve Süryanice’de **دير سابان**’ın manası: cemaat manastırı; ve **دير عمان**’ın manası: şeyh manastırı; İbnü’l-Adîm’in **تاريخ حلب**’inde böyledir.

Ve **المسيب** **مسيل** gibi: bir vadi. **المسيب** **معظم** gibi: **علس**’ın oğlu; harekeli; şair. Ve **المسيب بن رافع**; ve o, ihtilafsız **محمد** gibidir. Ve **طي**: **ابن المسيب بن فضالة العبدي**; Abdülkays’ın adamlarındandır.

Ve **سيابة بن عاصم ابن شيبان السلمي**: sahabî; ona tek bir elçilik (heyet gelişi) vardır; hadisini Amr b. Saîd rivayet etti; sözü: “Ben **ابن العواتك**’im”; **المعجم**’de böyledir. Ve **جعفر بن أحمد بن علي بن بيان بن زيد بن سيابة الغافقي المصري**: muhaddis; Dârakutnî dedi: hiçbir şeye denk değildir. Ve **سيابة**: Âişe’den tâbiî; ondan Nâfi‘ rivayet etti; ve denilir ki: o **سائبة**’dir.

Ve **السائب**: **ساب يسيب**’den isimdir; hızlı yürüdüğü vakit; yahut su aktığı vakit **ساب الماء**’dan. Ve **السائب**: yirmi üç sahabîdir; tafsilini **الإصابة**’da ve hâfız Takıyyüddîn b. Fehd el-Hâşimî’nin **معجم**’inde gör.

Ve **أبو السائب**: Mahzûm oğullarından Sayfî b. Âiz; denildi ki: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم bi‘setinden önce ortağı idi. Ve **السائب بن عبيد أبو شافع المطلبي**: İmam Şâfiî رضي الله عنه’nun dedesi; denildi ki: onun sahâbeliği vardır. Ve **السوبان**: bir vadi adıdır; **السوبة**’de geçmişti.

**المسيب بن حزن بن أبي وهب المخزومي** **محدث** gibi: celîl tâbiî imam Saîd’in babasıdır; onun sahâbeliği vardır; ondan oğlu rivayet etti; ve fetha ile okunur. Bazı muhaddisler dedi: Irak ehli fetha yapar, Medine ehli kesra yapar; ve ondan hikâye ederler ki o şöyle derdi: “**سيب الله من سيب أبي**”; kesrayı İyâz ve İbnü’l-Medînî hikâye etti; bunu şeyhimiz söyledi.

Ve üzerinde kalan şeylerdendir: **المسيب بن أبي السائب بن عبد الله المخزومي**; **السائب**’in kardeşi; Hayber’den sonra Müslüman oldu. Ve **المسيب ابن عمرو**: bir seriyye üzerine emir kılındı; bunu Mukâtil b. Süleyman’dan rivayet olunur; İbn Fehd böyle dedi.

Ve **سيابة**: Sakîfî Vehb b. Murra’nın oğlu Ya‘lâ’nın annesi; onunla tanınır ve **أبو المرازم** künyesiyle künyelenir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَابَ
1 سَابَ ذ , (S, M, A, Mgh, Msb, K,) aor. يَسِيبُ, (S, A,) inf. n. سَيْبٌ, (S, M, A, K,) It ran; (S, M, A, * Mgh, Msb, K;) said of water: (S, M, A, Msb:) and ↓ انساب, likewise said of water, it ran of itself. (Msb.) ― -b2- [Hence,] سابت الحَيَّةُ, (M,) aor. as above; (M, A;) and ↓ انسابت; (S, M, A, Msb;) (tropical:) The serpent ran: (S, A, * Msb:) or went along (M, TA) in a uniform, or continuous, course, (M,) or quickly. (TA.) ساب and ↓ انساب both signify (assumed tropical:) He, or it, walked, or went along, quickly: (K, TA:) [or] so the former verb. (M.) It is said in a trad., respecting a man who drank from the mouth of a skin, فِى بَطْنِهِ حَيَّةٌ ↓ اِنْسَابَتْ (tropical:) A serpent entered and ran into his belly with the running of the water: wherefore it was forbidden to drink from the mouth of a skin. (TA.) El-Hareeree, in [his first Makلmeh, entitled] the San'لneeyeh, [p. 20,] uses the phrase, فِيهَا عَلَى غَرَارَةٍ ↓ انساب, meaning He entered into it as the serpent enters into its lurking place. (TA.) And you say of a viper, ساب and ↓ انساب, meaning (tropical:) It came forth from its lurkingplace. (TA.) And نَحْوَكُمْ ↓ انساب (assumed tropical:) He returned towards you. (S.) ― -b3- ساب, (Mgh, Msb,) aor. as above, inf. n. سَيَبَانٌ, said of a horse and the like, (assumed tropical:) He went away at random: (Msb:) or (assumed tropical:) he [app. a horse or the like] went any, or every, way: (Mgh:) or سابت الدَّابَّةُ (tropical:) The beast was left alone, or by itself, to pasture, without a pastor. (S, * A, TA.) ― -b4- And ساب فِى مَنْطِقِهِ (tropical:) He took every way [or roved at large] in his speech: (TA:) or he dilated, or was profuse, without consideration, in his speech. (A, TA.) And ساب فِى الكَلَامِ (tropical:) He entered into talk, or discourse, with loquacity, or irrationality. (TA.) It is said in a trad., اـِنَّ الحِيلَةَ بِالمَنْطِقِ أَبْلَغُ مِنَ السُّيُوبِ فِى الكَلِمِ, meaning (tropical:) [Verily art, or skill, in speech is more eloquent, or effective,] than what is loose, or unrestrained, [or rambling,] in words; i. e. elegance of speech, with paucity, [is more eloquent, or effective,] than profusion. (L, TA. [السُّيُوب is here an inf. n.])

سيّب
2 سيّب ذ (assumed tropical:) He left, left alone, or neglected, a thing. (M.) ― -b2- (tropical:) He left a beast, (S, A,) or a she-camel, (Mgh,) alone, or by itself, to pasture where it would, without a pastor. (S, A, Mgh.) ― -b3- (assumed tropical:) He emancipated a slave so that he (the emancipator) had no claim to inherit from him, and no control over his property; he made him to be such as is termed سَائِبَة. (Msb.) ― -b4- See also what next follows.

اساب
4 اساب ذ , said of a horse, [and جُرْدَانَهُ ↓ سيّب has the same or a similar meaning,] i. q. رَفَّضَ, q. v. (TA in art. رفض.)

7 اـِنْسَيَبَ see 1, in seven places.

سَيْبٌ
سَيْبٌ ذ [is an inf. n. of 1, used in the sense of سَائِبٌ (q. v.), as will be shown in what follows in this paragraph. ― -b2- And hence,] (tropical:) A gift: (S, M, A, Mgh, Msb, K:) and a voluntary gift, by way of alms, or as a good work: (TA:) and a benefaction, an act of beneficence or kindness, a favour, or a benefit: (M, K:) pl. سُيُوبٌ. (L, TA.) It is said in a trad. respecting a prayer for rain, وَاجْعَلْهُ سَيْبًا نَافِعًا (tropical:) And make Thou it to be a beneficial gift: or the meaning in this instance may be, a flowing rain. (TA.) And one says, فَاضَ سَيْبُهُ عَلَى النَّاسِ (tropical:) His gifts flowed abundantly upon the people. (A, TA.) [See also an ex. in a verse cited voce جُبَّأٌ.] ― -b3- Also i. q. رِكَازٌ (tropical:) [i. e. Metal, or mineral; or pieces of gold or silver, that are extracted from the earth; or any metals or other minerals; or buried treasure of the people of the Time of Ignorance]: (A, Msb:) or so سُيُوبٌ; (A 'Obeyd, S, M, Mgh, K;) which is the pl.: (A, Msb:) the latter signifies, accord. to Th, metals, or minerals: (M, TA:) accord. to Aboo-Sa'eed, veins of gold and of silver, that come into existence, and appear, in the mines: so called because of their running (لِانْسِيَابِهَا) in the earth: accord to Z, treasure buried in the Time of Ignorance: or metal, or mineral: (TA:) because of the gift of God, (M, Z, Mgh, TA,) to him who finds it. (Z, TA.) The Prophet said, (Mgh, TA,) فِى السُّيُوبِ الخُمْسُ, i. e. In the case of رِكَاز, the fifth part [is for the government-treasury]. (A, Mgh, TA.) -A2- Also The hair of the tail of a horse. (M, K.) -A3- And A pole with which a ship or boat is propelled. (M, K.)

سِيبٌ
سِيبٌ ذ A place, or channel, in which water runs: (S, M, K:) or so سِيبُ مَآءٍ: (A:) pl. سُيُوبٌ. (M.) -A2- And The apple: in this sense a Pers. word [arabicized]: and hence the name of [the celebrated grammarian] سِيبَوَيْهِ; as though meaning “ the scent of apples; ” (M, K, * TA;) accord. to Abu-l-'Alà, (M, TA,) and Seer: (TA:) by some, [app. such as mispronounce it,] this name is said to be from the Pers. سِىْ signifying “ thirty ” and بُويَهْ signifying “ odour; ” as though meaning “ thirty odours: ” (MF, TA:) and some say that وَيْهِ is an ejaculation; and that the relaters of traditions dislike pronouncing this name therewith, as also other similar names, and therefore say سِيبُويَهْ, changing the ه into ة, but pausing upon it [so as to pronounce it ه]. (TA.)

سَيَابٌ
سَيَابٌ ذ and ↓ سُيَّابٌ (S, M, K) and ↓ سَيَّابٌ (K) [Unripe dates in the state in which they are called] بَلَح: (S, M, K:) or [in the state in which they are called] بُسْر: (K:) or green بُسْر: (AHn, M:) As says that the flowers of the palm-tree when they have become بَلَح are termed سَيَابٌ, without teshdeed: (TA:) [but see بُسْرٌ:] the n. un. is سَيَابَةٌ (S, M) and سُيَّابَةٌ (S) [and سَيَّابَةٌ]: Sh says that they are called سَدَآء in the dial. of ElMedeeneh, and one is called سيابة in the dial. of Wلdi-l-Kurà: and he adds, I have heard the Bahrلnees say ↓ سُيَّاب and سُيَّابَة. (TA.)

سَيَابَةٌ
سَيَابَةٌ ذ n. un. of سَيَابٌ; (S, M;) like as سُيَّابَةٌ is of سُيَّابٌ. (S.) ― -b2- Also Wine. (K.)

سُيَّابٌ
سُيَّابٌ ذ and سَيَّابٌ: see سَيَابٌ, in three places.

سَائِبٌ
سَائِبٌ ذ Running water. (Msb.) [See also سَيْبٌ, first sentence.]

سَائِبَةٌ
سَائِبَةٌ ذ (tropical:) Any beast that is left to pasture where it will, without a pastor: (M, A, K: *) pl. سَوَائِبُ and سُيَّبٌ. (A.) (assumed tropical:) A camel that has lived until his offspring have had offspring, and is therefore set at liberty, and not ridden, (M, K,) nor laden with a burden. (M.) In the Kur v. 102, (TA,) (assumed tropical:) A she-camel that was set at liberty to pasture where it would, (S, Mgh, Msb, K,) in the Time of Ignorance, (S, K,) on account of a vow (S, Mgh, Msb, K) and the like: (S, K:) or the mother of a بَحِيرَة; (S, Mgh; [in the Msb, said to be a بَحِيرَة (itself); and in one place in the TA said to be a she-camel of which the dam is a بَحِيرة; but both of these explanations require consideration, as will be seen from what follows;]) or (K) a she-camel which, having brought forth females at ten successive births, was set at liberty to pasture where she would, (S, K,) and not ridden, nor was here milk drunk except by her young one or a guest, until she died, when the men and the women ate her together; and the ear of her last female young one was slit, and she was [therefore] called بَحِيرَة, and was a سَائِبَة like her mother: (S:) or a she-camel of which a man, (M, IAth, K,) in the Time of Ignorance, (M,) when he came from a far journey, (M. IAth, K,) or re- covered from a disease, (IAth, TA,) or had been saved by his beast from difficulty or trouble, (M, IAth,) or when his beast had been saved therefrom, (K,) or from war, said, هِىَ سَائِبَةٌ; (M, IAth, K;) i. e. she was left to pasture where she would, without a pastor, and no use was made of her back, nor was she debarred from water, nor from herbage, nor ridden: (IAth, TA:) thus it signifies in the Kur: (M:) or a she-camel from whose back a vertebra or [some other] bone was taken forth, (M, K,) so that she became known thereby, (M,) and which was not debarred from water nor from herbage, nor ridden, (M, K,) nor milked: (TA:) the pl. is سُيَّبٌ, like نُوَّحٌ pl. of نَائِحَةٌ, and نُوَّمٌ pl. of نَائِمَةٌ; (S;) and سَوَائِبُ. (TA.) It is said in a trad., “ I saw 'Amr Ibn-Loheي dragging his intestines in the fire [of Hell]: ” and he was the first who set at liberty سَوَائِب: the doing of which is forbidden in the Kur v. 102. (TA.) And it is related that a hostile attack was made upon a certain man of the Arabs, and he found not any [other] beast to ride, so he rode a سَائِبَة: whereupon it was said to him, “ Dost thou ride what is forbidden? ” and he replied, يَرْكَبُ الحَرَامَ مَنْ لَا حَلَالَ لَهُ [He rides what is forbidden who has not what is allowed]: and this saying became a proverb. (M.) السَّائِبَتَانِ means The بَدَنَتَانِ [i. e. two camels, or cows or bulls, for sacrifice,] which the Prophet brought as offerings to the House [of God at Mekkeh], and which one of the believers in a plurality of gods took away: they are thus called because he gave them up (سَيَّبَهُمَا) to God. (TA.) ― -b2- Also (assumed tropical:) A slave emancipated so that the emancipator has no claim to inherit from him, (S, M, A, Mgh, Msb, K,) except, accord. to EshShلfi'ee, in the case of the slave's dying without appointing any heir, in which case his inheritance belongs to his emancipator, (TA,) [for] such an emancipated slave may bestow his property where [or on whom] he pleases, (S, Mgh, Msb, TA,) agreeably with a trad.: (Mgh, TA:) [in the S, and in the Msb as on the authority of IF, it is added, that “ this is what is related to have been forbidden: ” but from what has been stated above, this appears to be a mistake; and I think that these words have been misplaced in the S and Msb, and that they relate only to the she-camel termed سَائِبَة:] a slave is thus emancipated by his owner's saying to him, أَنْتَ سَائِبَةٌ. (S.) 'Omar said, السَّائِبَةُ وَالصَّدَقَةُ لِيَوْمِهِمَا [The sلïbeh and alms are for their day]: i. e., for the day of resurrection; so that one may not return to the deriving of any advantage from them in the present world. (AO, Mgh, TA.)

##### Türkçe

**سَابَ**
1 **سَابَ** ذ, (S, M, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **يَسِيبُ**, (S, A,) mastarı **سَيْبٌ**, (S, M, A, K,) Aktı; (S, M, A, * Mgh, Msb, K;) su hakkında söylenir: (S, M, A, Msb:) ve ↓ **انساب**, su hakkında yine söylenir, kendiliğinden aktı. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **سابت الحَيَّةُ**, (M,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi; (M, A;) ve ↓ **انسابت**; (S, M, A, Msb;) (mecaz:) Yılan aktı: (S, A, * Msb:) yahut (M, TA) yeknesak, yahut sürekli, bir seyir üzere, (M,) yahut hızlıca gitti. (TA.) **ساب** ve ↓ **انساب** ikisi de (farz edilen mecaz:) O, yahut o şey, hızlıca yürüdü, yahut gitti, mânasına gelir: (K, TA:) [yahut] önceki fiil böyledir. (M.) Bir rivayette, bir kırbanın ağzından içen bir adam hakkında şöyle denir: **فِى بَطْنِهِ حَيَّةٌ ↓ اِنْسَابَتْ** (mecaz:) Suyun akışıyla onun karnına bir yılan girdi ve aktı: bundan dolayı kırbanın ağzından içmek yasaklandı. (TA.) El-Hareeree, [“San‘âneeyeh” adlı] [ilk Makāmesinde, s. 20,] şu ibareyi kullanır: **فِيهَا عَلَى غَرَارَةٍ ↓ انساب**, mânası: Yılanın gizlendiği yerine girmesi gibi onun içine girdi. (TA.) Ve bir engerek hakkında **ساب** ve ↓ **انساب** dersin; mânası (mecaz:) Gizlendiği yerden çıktı. (TA.) Ve **نَحْوَكُمْ ↓ انساب** (farz edilen mecaz:) Size doğru geri döndü. (S.) ― -b3- **ساب**, (Mgh, Msb,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi, mastarı **سَيَبَانٌ**, at ve benzeri hakkında söylenir, (farz edilen mecaz:) Rastgele gitti: (Msb:) yahut (farz edilen mecaz:) o [görünüşe göre at ve benzeri] herhangi bir yola, yahut her yola gitti: (Mgh:) yahut **سابت الدَّابَّةُ** (mecaz:) Binek hayvanı, çobansız, otlaması için, yalnız başına, salıverildi. (S, * A, TA.) ― -b4- Ve **ساب فِى مَنْطِقِهِ** (mecaz:) Sözünde her yola saptı [yahut genişçe dolaştı]: (TA:) yahut sözünde düşünmeksizin uzattı, yahut aşırıya kaçtı. (A, TA.) Ve **ساب فِى الكَلَامِ** (mecaz:) Gevezelikle, yahut akıldışılıkla konuşmaya, yahut söyleşiye daldı. (TA.) Bir rivayette şöyle denir: **اـِنَّ الحِيلَةَ بِالمَنْطِقِ أَبْلَغُ مِنَ السُّيُوبِ فِى الكَلِمِ**, mânası (mecaz:) [Şüphesiz sözde hüner, yahut maharet,] kelimelerde gevşek, yahut dizginsiz, [yahut başıboş,] olandan daha beliğ, yahut daha etkilidir; yani sözün zarafeti, azlıkla birlikte, aşırılıktan daha beliğ, yahut daha etkilidir. (L, TA. [**السُّيُوب** burada bir mastardır.])

**سيّب**
2 **سيّب** ذ (farz edilen mecaz:) Bir şeyi bıraktı, kendi hâline bıraktı, yahut ihmal etti. (M.) ― -b2- (mecaz:) Bir hayvanı, (S, A,) yahut bir dişi deveyi, (Mgh,) çobansız, istediği yerde otlaması için, yalnız başına bıraktı. (S, A, Mgh.) ― -b3- (farz edilen mecaz:) Bir köleyi, kendisinden miras alma hakkı bulunmayacak ve malı üzerinde tasarrufu olmayacak şekilde âzâd etti; onu **سَائِبَة** denilen kimse gibi yaptı. (Msb.) ― -b4- Bundan sonra gelen şeye de bak.

**اساب**
4 **اساب** ذ, at hakkında söylenir, [ve **جُرْدَانَهُ ↓ سيّب** aynı yahut benzer bir mânadadır,] **رَفَّضَ** ile aynı mânadadır, ona bak. (TA, **رفض** maddesinde.)

7 **اـِنْسَيَبَ**: 1’e bak, yedi yerde.

**سَيْبٌ**
**سَيْبٌ** ذ [1’in mastarıdır; ileride bu paragrafta gösterileceği üzere **سَائِبٌ** (ona bak) mânasında kullanılır. ― -b2- Ve bundan dolayı,] (mecaz:) Bir bağış: (S, M, A, Mgh, Msb, K:) ve sadaka yoluyla, yahut bir hayır işi olarak, gönüllü bir bağış: (TA:) ve bir ihsan, iyilik yahut lütuf fiili, bir lütuf, yahut bir fayda: (M, K:) çoğulu **سُيُوبٌ**. (L, TA.) Yağmur duasına dair bir rivayette şöyle denir: **وَاجْعَلْهُ سَيْبًا نَافِعًا** (mecaz:) Ve onu faydalı bir bağış kıl: yahut bu yerde mânası, akan bir yağmur olabilir. (TA.) Ve şöyle denir: **فَاضَ سَيْبُهُ عَلَى النَّاسِ** (mecaz:) Onun bağışları insanların üzerine bolca aktı. (A, TA.) [Ayrıca **جُبَّأٌ** maddesinde zikredilen bir beyitteki örneğe de bak.] ― -b3- Ayrıca **رِكَازٌ** ile aynı mânadadır (mecaz:) [yani maden, yahut mineral; yahut yerden çıkarılan altın yahut gümüş parçaları; yahut her türlü madenler yahut diğer mineraller; yahut Câhiliye halkının gömülü hazinesi]: (A, Msb:) yahut **سُيُوبٌ** da böyledir; (A 'Obeyd, S, M, Mgh, K;) ki bu çoğuldur: (A, Msb:) ikincisi, Sa‘leb’e göre, madenler yahut mineraller demektir: (M, TA:) Ebû Sa‘îd’e göre, madenlerde meydana gelen ve görünen altın ve gümüş damarlarıdır: yer içinde akmaları (**لِانْسِيَابِهَا**) sebebiyle böyle adlandırılmıştır: Z’ye göre, Câhiliye devrinde gömülü hazine: yahut maden, yahut mineral: (TA:) Allah’ın bağışı sebebiyle, (M, Z, Mgh, TA,) onu bulan kimseye. (Z, TA.) Peygamber dedi ki, (Mgh, TA,) **فِى السُّيُوبِ الخُمْسُ**, yani **رِكَاز** hakkında beşte bir [devlet hazinesinindir]. (A, Mgh, TA.) -A2- Ayrıca Atın kuyruğunun kılı. (M, K.) -A3- Ve gemi yahut kayığın itildiği sırık. (M, K.)

**سِيبٌ**
**سِيبٌ** ذ Suyun aktığı bir yer, yahut kanal: (S, M, K:) yahut **سِيبُ مَآءٍ** da böyledir: (A:) çoğulu **سُيُوبٌ**. (M.) -A2- Ve Elma: bu mânada Farsça bir kelimedir [Arapçalaştırılmıştır]: ve buradan [meşhur nahivci] **سِيبَوَيْهِ** adı; sanki “elmaların kokusu” mânasında; (M, K, * TA;) Ebû’l-‘Alâ’ya göre, (M, TA,) ve Seer: (TA:) bazılarına göre, [görünüşe göre yanlış telaffuz edenler gibi,] bu ad Farsça **سِىْ** “otuz” mânasında ve **بُويَهْ** “koku” mânasında olup, sanki “otuz koku” demektir: (MF, TA:) ve bazıları der ki **وَيْهِ** bir ünlemdir; ve rivayet nakledenler bu adı bununla birlikte söylemeyi, benzeri diğer adlar gibi, hoş görmezler; bu sebeple **سِيبُويَهْ** derler, **ه**’yi **ة**’ye çevirerek, fakat üzerinde vakf ederek [böylece onu **ه** diye telaffuz ederek]. (TA.)

**سَيَابٌ**
**سَيَابٌ** ذ ve ↓ **سُيَّابٌ** (S, M, K) ve ↓ **سَيَّابٌ** (K) [**بَلَح** denilen hâlde olan] olgunlaşmamış hurmalar: (S, M, K:) yahut [**بُسْر** denilen hâlde olan]: (K:) yahut yeşil **بُسْر**: (AHn, M:) As der ki hurma ağacının çiçekleri **بَلَح** olunca, şeddesiz olarak **سَيَابٌ** diye adlandırılır: (TA:) [fakat **بُسْرٌ**’a bak:] tekili **سَيَابَةٌ** (S, M) ve **سُيَّابَةٌ** (S) [ve **سَيَّابَةٌ**]: Ş der ki Medine lehçesinde bunlara **سَدَآء** denir; bir tanesine Vâdî’l-Kurâ lehçesinde **سيابة** denir: ve ekler: Bahreynlilerin ↓ **سُيَّاب** ve **سُيَّابَة** dediğini işittim. (TA.)

**سَيَابَةٌ**
**سَيَابَةٌ** ذ **سَيَابٌ**’un tekilidir; (S, M;) tıpkı **سُيَّابَةٌ**’nin **سُيَّابٌ**’un tekili olması gibi. (S.) ― -b2- Ayrıca Şarap. (K.)

**سُيَّابٌ**
**سُيَّابٌ** ذ ve **سَيَّابٌ**: **سَيَابٌ**’a bak, üç yerde.

**سَائِبٌ**
**سَائِبٌ** ذ Akan su. (Msb.) [Ayrıca **سَيْبٌ**’e, ilk cümleye, bak.]

**سَائِبَةٌ**
**سَائِبَةٌ** ذ (mecaz:) Çobansız, istediği yerde otlaması için salıverilen her hayvan: (M, A, K: *) çoğulu **سَوَائِبُ** ve **سُيَّبٌ**. (A.) (farz edilen mecaz:) Nesli, yavrularının da yavruları olacak kadar yaşamış deve; bu sebeple serbest bırakılır ve binilmez, (M, K,) ne de yük yüklenir. (M.) Kur’ân’da 102. âyette, (TA,) (farz edilen mecaz:) Câhiliye devrinde, (S, K,) bir adak sebebiyle (S, Mgh, Msb, K) ve benzeri sebeplerle, (S, K:) istediği yerde otlaması için serbest bırakılan dişi deve: (S, Mgh, Msb, K:) yahut bir **بَحِيرَة**’nin anası; (S, Mgh; [Msb’de bunun bir **بَحِيرَة** (bizzat) olduğu söylenir; TA’da bir yerde de anası **بَحِيرة** olan bir dişi deve olduğu söylenir; fakat bu iki açıklama da, ileride görüleceği üzere, düşünmeyi gerektirir;]) yahut (K) on ardışık doğumda dişiler doğurmuş olan ve bu sebeple istediği yerde otlaması için serbest bırakılan, (S, K,) binilmeyen; sütü de, ölünceye kadar, ancak yavrusu yahut bir misafir tarafından içilen; öldüğünde erkekler ve kadınlar onu birlikte yiyen; son dişi yavrusunun kulağı yarılan ve bu sebeple **بَحِيرَة** diye adlandırılan; ve anası gibi bir **سَائِبَة** olan dişi deve: (S:) yahut Câhiliye devrinde, (M,) bir adamın, (M, IAth, K,) uzak bir yolculuktan geldiğinde, (M. IAth, K,) yahut bir hastalıktan iyileştiğinde, (IAth, TA,) yahut hayvanı onu bir sıkıntı yahut beladan kurtardığında, (M, IAth,) yahut hayvanı bunlardan kurtulduğunda, (K,) yahut savaştan, dediği: **هِىَ سَائِبَةٌ**; (M, IAth, K;) yani çobansız, istediği yerde otlaması için salıverilmiş; sırtından faydalanılmamış; sudan, ottan men edilmemiş; binilmemiş: (IAth, TA:) Kur’ân’da mânası böyledir: (M:) yahut sırtından bir omur yahut [başka] bir kemik çıkarılmış, (M, K,) böylece bununla tanınır olmuş, (M,) ve sudan yahut ottan men edilmemiş, binilmemiş, (M, K,) ne de sağılmış dişi deve: (TA:) çoğulu **سُيَّبٌ**’dür; tıpkı **نُوَّحٌ**’un **نَائِحَةٌ**’nin çoğulu olması ve **نُوَّمٌ**’un **نَائِمَةٌ**’nin çoğulu olması gibi; (S;) ve **سَوَائِبُ**. (TA.) Bir rivayette şöyle denir: “Cehennem ateşinde bağırsaklarını sürüklerken ‘Amr İbn-Loheي’i gördüm:” ve o, **سَوَائِب**’i serbest bırakan ilk kişidir: bunun yapılması Kur’ân’da 102. âyette yasaklanmıştır. (TA.) Ve rivayet edilir ki Araplardan bir adam üzerine düşmanca bir baskın yapıldı; binecek [başka] bir hayvan bulamadı; bunun üzerine bir **سَائِبَة**’ye bindi: bunun üzerine ona, “Yasak olan şeye mi biniyorsun?” denildi; o da şöyle cevap verdi: **يَرْكَبُ الحَرَامَ مَنْ لَا حَلَالَ لَهُ** [Helâli olmayan, harama biner]: ve bu söz darbımesel oldu. (M.) **السَّائِبَتَانِ** demektir: Peygamberin Beyt’e [Mekke’deki Allah’ın Evi’ne] hediye olarak getirdiği iki **بَدَنَتَانِ** [yani kurbanlık iki deve, yahut inek yahut boğa] ve müşriklerden birinin alıp götürdüğü: bunlara bu ad verilmiştir; çünkü onları Allah’a terk etti (**سَيَّبَهُمَا**). (TA.) ― -b2- Ayrıca (farz edilen mecaz:) Âzâd edenin ondan miras alma hakkı bulunmayacak şekilde âzâd edilmiş köle: (S, M, A, Mgh, Msb, K,) ancak Eş-Şâfi‘î’ye göre, kölenin hiçbir vâris tayin etmeden ölmesi hâlinde; bu durumda mirası âzâd edenine aittir, (TA,) [çünkü] böyle âzâd edilmiş köle malını dilediği yere [yahut dilediği kimseye] bağışlayabilir, (S, Mgh, Msb, TA,) bir rivayete uygun olarak: (Mgh, TA:) [S’de ve Msb’de IF’den naklen şu ilave vardır: “işte yasaklanmış olarak rivayet edilen budur:” fakat yukarıda zikredilenden, bunun bir hata olduğu anlaşılmaktadır; ve ben bu sözlerin S ve Msb’de yerinin değiştirildiğini ve yalnızca **سَائِبَة** denilen dişi deveye dair olduğunu düşünüyorum:] köle, sahibinin ona **أَنْتَ سَائِبَةٌ** demesiyle böyle âzâd edilir. (S.) ‘Ömer dedi ki: **السَّائِبَةُ وَالصَّدَقَةُ لِيَوْمِهِمَا** [**السَّائِبَة** ve sadaka kendi günleri içindir]: yani kıyamet günü içindir; böylece kişi dünyada onlardan herhangi bir fayda elde etmeye geri dönmesin. (AO, Mgh, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَاب
سَاب ( y )  I ( n. ac. سَيْب 1 ),
a.  Flowed; ran; glided along; ran away.

b.  Roved, rambled; was left to rove; was abandoned.

سَيَّبَ
سَيَّبَ II ,
a.  Left to rove; abandoned.

اِنْسَيَبَ
اِنْسَيَبَ VII ,
a.  see I (a) .

سَيْب
سَيْب 1 , ( pl. سُيُوْب 27 ),
a.  Gift, present; favour, bounty.

b.  Wealth, treasure.

c.  Tail ( of a horse ).

سِيْب
سِيْب 2 , ( pl. سُيُوْب 27 ),
a.  Water-course; channel.

b.  P. , Apple.  سَاْيِب 21 , At large.

b.  Running ( water ).

سَاْيِبَة
سَاْيِبَة 21t , ( pl. سُيَّب 11 ),
a.  Emancipated ( slave ).

سَيَاْبَة
سَيَاْبَة 22t ,
a.  Unripe date.

##### Türkçe

سَاب
سَاب ( y ) I ( n. ac. **سَيْب** 1 ),
a. Aktı; koştu; kayıp gitti; kaçıp gitti.

b. Dolaştı, gezindi; dolaşmaya bırakıldı; terk edildi.

سَيَّبَ
سَيَّبَ II ,
a. Dolaşmaya bıraktı; terk etti.

اِنْسَيَبَ
اِنْسَيَبَ VII ,
a. I (a)’ya bak.

سَيْب
**سَيْب** 1 , ( pl. **سُيُوْب** 27 ),
a. Hediye, armağan; lütuf, ihsan.

b. Servet, hazine.

c. Kuyruk (bir atın).

سِيْب
سِيْب 2 , ( pl. **سُيُوْب** 27 ),
a. Su yolu; kanal.

b. P., elma. **سَاْيِب** 21, serbestçe.

b. Akan (su).

سَاْيِبَة
سَاْيِبَة 21t , ( pl. **سُيَّب** 11 ),
a. Azat edilmiş (köle).

سَيَاْبَة
سَيَاْبَة 22t ,
a. Olgunlaşmamış hurma.
