# سيح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%8A%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: سيح

ساح الماء يسيح سيحا وسيحانا  ، محركة: إذا  جرى على وجه الأرض. و  ساح  الظل  ، أي  فاء  .  السيح: الماء الجاري. و  في التهذيب: الماء  الظاهر  الجاري على وجه الأرض، وجمعه سيوح. وماء سيح وغيل، إذا جرى على وجه الأرض، وجمعه أسياج. السيح:  الكساء المخطط  يستتر به ويفترش وقيل: هو ضرب من البرود، وجمعه سيوح. وأنشد ابن الأعرابي:
  وإني وإن تنكر سيوح عباءتي                      شفاء الدقى يا بكر أم تمـيم سيح:  ماء لبني حسان بن عوف  ، وقال ذو الرمة:
  يا حبذا سيح إذا الصيف التهب

  سيح: اسم  ثلاثة أودية باليمامة  ، بأقصى العرض منها، لآل إبراهيم بن عربي.  والسياحة، بالكسر، والسيوح  بالضم،  والسيحان  ، محركة،  والسيح  ، بفتح فسكون  : الذهاب في الأرض للعبادة  والترهب؛ هكذا في اللسان وغيره. وقول شيخنا: إن قيد العبادة خلت عنه أكثر زبر الأولين، والظاهر أنه اصطلاح، محل تأمل. نعم الذي ذكروه في معنى السياحة فقط، يعني مقيدا، وأما السيوح والسيحان والسيح فقالوا: إنه مطلق الذهاب في الأرض، سواء كان للعبادة أو غيرها. وفي الحديث:  لا سياحة في الإسلام  . أورده الجوهري، وأراد مفارقة الأمصار، والذهاب في الأرض، وأصله من سيح الماء الجاري، فهو مجاز. وقال ابن الأثير: أراد مفارقة الأمصار، وسكنى البراري، وترك شهود الجمعة والجماعات. قال: وقيل: أراد الذين يسعون في الأرض بالشر والنميمة والإفساد بين الناس، وقد ساح.  ومنه المسيح  عيسى  بن مريم  عليهما السلام. في بعض الأقاويل، كان يذهب في الأرض، فأينما أدركه الليل صف قدميه وصلى حتى الصباح. فإذا كان كذلك فهو مفعول بمعنى فاعل. قد  ذكرت في اشتقاقه خمسين قولا  -قال شيخنا: كلها منقولة مبحوث فيها أنكرها الجماهير وقالوا: إنما هي من طرق النظر في الألفاظ، وإلا فهو ليس من ألفاظ العرب، ولا وضعته العرب لعيسى، حتى يتخرج على اشتقاقاتها ولغاتها-  في شرحي لصحيح البخاري  المسمى بمنح الباري  وغيره  من المصنفات. قال شيخنا: وشرحه هذا غريب جدا. وقد ذكره الحافظ ابن حجر وقال: إنه خرج فيه عن شرح الأحاديث المطلوب من الشرح إلى مقالات الشيخ محيى الدين بن عربي رحمه الله، الخارجة عن البحث، وتوسع فيها بما كان سببا لطرح الكتاب وعدم الالتفات إليه، مع كثرة ما فيه من الفوائد. بل بالغ الحافظ في شين الكتاب وشناعته بما ذكر. من المجاز:  السائح الصائم الملازم للمساجد  وهو سياحة هذه الأمة. وقوله تعالى:  الحامدون السائحون  قال الزجاج: السائحون -في قول أهل التفسير واللغة جميعا-: الصائمون. قال: ومذهب الحسن أنهم الذين يصومون الفرض. وقيل: هم الذين يديمون الصيام، وهو مما في الكتب الأول. وقيل: إنما قيل للصائم: سائح لأن الذي يسيح متعبدا يسيح ولا زاد معه، إنما يطعم إذا وجد الزاد، والصائم لا يطعم أيضا، فلشبهه به سمي سائحا. وسئل ابن عباس وابن مسعود عن السائحين، فقالا: هم الصائمون.  والمسيح  كمعظم:  المخطط من الجراد  ، الواحدة مسيحة. قال الأصمعي: إذا صار في الجراد خطوط سود وصفر وبيض فهو المسيح، فإذا بدا حجم جناحه فذلك الكتفان لأنه حينئذ يكتف المشي. قال: فإذا ظهرت أجنحته وصار أحمر إلى الغبرة فهو الغوغاء، الواحدة غوغاءة، وذلك حين يموج بعضه في بعض ولا يتوجه جهة واحدة. قال الأزهري هذا في رواية عمرو بن بحر. المسيح أيضا: المخطط  من البرود  . قال ابن شميل: المسيح من العباء: الذي فيه جدد: واحدة بيضاء، وأخرى سوداء ليست بشديدة السواد، وكل عباءة سيح ومسيحة؛ وما لم يكن جدد فإنما هو كساء وليس بعباء من المجاز: في التهذيب: المسيح  من الطريق: المبين شركه  ، محركة، هكذا هو مضبوط في النسخ، وضبطه شيخنا بضمتين، ولينظر،  أي طرقه الصغار  ، وإنما سيحه كثرة شركه، شبه بالعباء المسيح. من المجاز: المسيح:  الحمار الوحشي لجدته التي تفصل بين البطن والجنب  . وفي الأساس: والعير مسيح العجيزة، للبياض على عجيزته. قال ذو الرمة:

  تهاوي بي الظلماء حرف كأنها                      مسيح أطراف العجيزة أصحر يعني حمارا وحشيا شبه الناقة به. من المجاز:  سيحان  كريحان:  نهر بالشام  بالعواصم من أرض المصيصة، نهر  آخر بالبصرة، ويقال: فيه ساحين  . سيحان: اسم واد أو  : ة بالبلقاء  من الشام،  بها قبر  سيدنا  موسى  الكليم  عليه  وعلى نبينا أفضل الصلاة و  السلام  ، وقد تشرفت بزيارته.  وسيحون: نهر بما وراء النهر  وراء جيحون،  ونهر بالهند  مشهور. من المجاز:  المسياح  بالكسر:  من يسيح بالنميمة والشر في الأرض  والإفساد بين الناس. وفي حديث علي رضي الله عنه:  أولئك أمة الهدى، ليسوا بالمساييح ولا بالمذاييع البذر  يعني الذين يسيحون في الأرض بالنميمة والشر والإفساد بن الناس. والمذاييع: الذين يذيعون الفواحش. قال شمر: المساييح ليس من السياحة، ولكنه من التسييح، والتسييح في الثوب أن تكون فيه خطوط مختلفة ليس من نحو واحد.  وانساح باله: اتسع  ، وقال:
  أمني ضمير النفس إياك بعدما                      يراجعني بثي فينساح بالهـا انساح  الثوب  وغيره:  تشقق  ، وكذلك الصبح. وفي حديث الغار:  فانساحت الصخرة  : أي اندفعت وانشقت. ومنه ساحة الدار. ويروى بالخاء والصاد. انساح  بطنه: كبر  واتسع  ودنا من السمن  . وفي التهذيب عن ابن الأعرابي: يقال للأتان: قد انساح بطنها واندال، انسياحا، إذا ضخم ودنا من الأرض.  وأساح  فلان  نهرا  ، إذا  أجراه  ، قال الفرزدق:
  وكم للمسلمين أسحت بحري                      بإذن الله من نهر ونـهـر أساح  الفرس بذنبه  ، إذا  أرخاه. وغلط الجوهري فذكره بالشين  في أشاح. ووجدت في هامش الصحاح ما نصه: قال الأزهري: الصواب أساح الفرس بذنبه، إذا أرخاه، بالسين، والشين تصحيف. ومثله في التكملة للصغاني. وجزم غير واحد بأنه بالشين على ما في الصحاح.  وجبل سياح  بالإضافة  ككتان حد بين الشام والروم  ، ذكره أبو عبيد البكري.  والسيوح بالضم: ة، باليمامة  ، وهي الأودية الثلاثة التي تقدم ذكرها. أبو منصور  مسلم بن علي ابن السيحي، بالكسر: محدث  ، من أهل الموصل، روى عن أبي البركات بن حميد؛ قاله ابن نقطة. ومما يستدرك عليه. من اللسان: ويقال: أساح الفرس ذكره وأسابه، إذا أخرجه من قنبه قال خليفة الحصيني: ويقال سيبه وسيحه، مثله. ومن الأساس: من المجاز: وسيح فلان تسييحا كثر كلامه. وسيحان: ماء لبني تميم في ديار بني سعد؛ كذا في معجم البكري.

### Türkçe

**ساح** su **يسيح** **سيحا** ve **سيحانا**, harekeli: yeryüzünün yüzü üzerinde aktığı zaman. Ve **ساح** gölge; yani döndü. **السيح**: akan su. Ve **التهذيب**’de: yeryüzünün yüzü üzerinde akan, görünen su; çoğulu **سيوح**’tur. Ve **ماء سيح** ve **غيل**: yeryüzünün yüzü üzerinde aktığı zaman; çoğulu **أسياج**’dır. **السيح**: onunla örtünülen ve üzerine serilen çizgili örtü; ve denildi ki: o, **البرود**’dan bir türdür; çoğulu **سيوح**’tur. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  Ve ben, her ne kadar **سيوح** abamı inkâr etseniz de                      ince hastalığın şifasıdır, ey Bekr, yoksa Temîm; **سيح**: Benî Hassân b. ‘Avf’a ait bir su; ve Zû’r-Rumme dedi:
  Ne hoş **سيح**; yaz alevlendiği zaman

**سيح**: Yemâme’de, onun en uç **العرض**’unda, Âl-i İbrâhîm b. ‘Arabî’ye ait üç vadinin adıdır. Ve **السياحة**, kesre ile; ve **السيوح** zamme ile; ve **السيحان**, harekeli; ve **السيح**, fetha sonra sükûn ile: ibadet ve ruhbanlık için yeryüzünde gitmek; **اللسان** ve başkasında böyledir. Şeyhimizin sözü: “ibadet kaydı, evvelkilerin kitaplarının çoğunda ondan hâlîdir; görünen odur ki o bir ıstılahtır; teemmül mahallidir.” Evet, **السياحة** mânasında zikrettikleri yalnız budur; yani kayıtlı olarak. Ama **السيوح** ve **السيحان** ve **السيح** hakkında dediler ki: o, yeryüzünde mutlak gitmektir; ister ibadet için olsun ister başkası için. Ve hadiste: “İslâm’da **سياحة** yoktur.” Cevherî onu zikretti; ve şehirlerden ayrılmayı ve yeryüzünde gitmeyi kastetti; aslı, akan su olan **سيح**’tandır; o halde mecazdır. İbnü’l-Esîr dedi: şehirlerden ayrılmayı, kırları mesken tutmayı, cuma ve cemaatleri hazır bulunmayı terk etmeyi kastetti. Dedi: ve denildi ki: yeryüzünde kötülük, nemîme ve insanlar arasında fesatla koşanları kastetti; ve gerçekten **ساح** etmiştir. Ve ondan **المسيح**: **عيسى بن مريم** (ikisine selâm olsun). Bazı sözlerde: yeryüzünde giderdi; gece onu nerede yakalasa ayaklarını yan yana koyar ve sabaha kadar namaz kılardı. Böyle olursa o, fâil mânasında mef‘ûldür. Onun iştikakında elli söz zikrettim—şeyhimiz dedi: “hepsi nakledilmiş, araştırılmıştır; cumhur onları inkâr etti ve dediler ki: bunlar ancak lafızlarda nazar yollarındandır; yoksa o Arapların lafızlarından değildir; Araplar onu Îsâ için vaz‘ etmemiştir ki iştikaklarına ve lugatlarına çıkarılsın”—**صحيح البخاري** şerhimde, **منح الباري** diye adlandırılan, ve başka musanneflerde. Şeyhimiz dedi: “bu şerhi pek gariptir.” Hâfız İbn Hacer onu zikretti ve dedi: “onda, şerhten istenen hadisleri şerh etmekten, Şeyh Muhyiddîn b. ‘Arabî rahimehullah’ın araştırma dışına çıkan makalelerine çıkmıştır; ve onda, kitabın atılmasına ve ona iltifat edilmemesine sebep olan şeyle genişlemiştir; onda faydaların çokluğuna rağmen.” Bilakis hâfız, zikrettiği şeyle kitabın çirkinliğinde ve şenaatinde mübalağa etti. Mecazdan: **السائح**: oruçlu, mescitlere devam eden; ve o, bu ümmetin **سياحة**’sıdır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **الحامدون السائحون**. Zeccâc dedi: **السائحون**—tefsir ve lugat ehlinin hepsinin sözünde—oruç tutanlardır. Dedi: Hasan’ın mezhebi, farzı oruç tutanlar olduklarıdır. Ve denildi ki: onlar, orucu devamlı kılanlardır; ve bu, önceki kitaplarda olandır. Ve denildi ki: oruçluya **سائح** denilmesi ancak şundandır: ibadet ederek **يسيح** eden kimse **يسيح** eder ve yanında azık yoktur; ancak azığı bulduğu zaman yer; oruçlu da yemez; ona benzerliğinden dolayı ona **سائح** adı verildi. İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd’a **السائحين** hakkında soruldu; ikisi dedi: onlar oruç tutanlardır. **المسيح**, **كمعظم** gibi: çekirgenin çizgili olanı; bir tanesi **مسيحة**’dır. Asma‘î dedi: çekirgede siyah, sarı ve beyaz çizgiler olduğu zaman o **المسيح**’tır; kanadının hacmi belirdiği zaman o **الكتفان**’dır; çünkü o vakit yürüyüşü bağlar. Dedi: kanatları göründüğü ve tozluluğa doğru kızıl olduğu zaman o **الغوغاء**’dır; bir tanesi **غوغاءة**’dır; bu, onun bir kısmının bir kısmı içinde dalgalandığı ve tek bir yöne yönelmediği zamandır. Ezherî dedi: bu, Amr b. Bahr rivayetindedir. **المسيح** ayrıca: **البرود**’dan çizgili olan. İbn Şümeyl dedi: **العباء**’dan **المسيح**: içinde **جدد** olan; biri beyaz, diğeri siyah, şiddetli siyahlıkta olmayan; ve her **عباءة** **سيح** ve **مسيحة**’dır; **جدد** olmayan ise ancak bir örtüdür ve **عباء**dan değildir. Mecazdan: **التهذيب**’de: yoldan **المسيح**: onun **شركه**’si açık olan; harekeli; nüshalarda böyle zabtedilmiştir; şeyhimiz onu iki zamme ile zabtetti; bakılsın; yani onun küçük yolları; onun **سيحه**’si ancak **شركه**’sinin çokluğudur; **العباء** **المسيح**’e benzetildi. Mecazdan: **المسيح**: karn ile yan arasında ayıran **جدته**’si sebebiyle yaban eşeği. Ve **الأساس**’ta: ve **العير** **مسيح العجيزة**’dir; sağrısındaki beyazlık sebebiyle. Zû’r-Rumme dedi:

  Karanlıkta beni düşürür bir sivrilik; sanki o                      sağrının uçları **مسيح** olan, boz bir (şey) yani bir yaban eşeğini kasteder; deveyi ona benzetti. Mecazdan: **سيحان**, **كريحان** gibi: Şam’da, **المصيصة** toprağından **العواصم**’da bir nehirdir; Basra’da başka bir nehir; ve onda **ساحين** denilir. **سيحان**: Şam’dan **البلقاء**’da bir vadi adı yahut: ة; onda, efendimiz **موسى الكليم**’in kabri vardır—ona ve nebîmize salât ve selâmın en faziletlisi olsun—ve onu ziyaretle şereflendim. Ve **سيحون**: **ما وراء النهر**’de, **جيحون**’un ötesinde bir nehir; ve Hind’de meşhur bir nehir. Mecazdan: **المسياح**, kesre ile: yeryüzünde nemîme ve şer ile ve insanlar arasında fesat ile **يسيح** eden kimse. Ali رضى الله عنه hadîsinde: “Onlar hidayet ümmetidir; **بالمساييح** ile değil, **بالمذاييع البذر** ile de değil” yani yeryüzünde nemîme, şer ve insanlar arasında fesat ile **يسيحون** edenler. Ve **المذاييع**: fuhşiyatı yayanlar. Şemmer dedi: **المساييح**, **السياحة**’dan değildir; fakat **التسييح**’dendir; ve elbisede **التسييح**, onda tek bir tarzdan olmayan muhtelif çizgiler bulunmasıdır. Ve **انساح** onun zihni: genişledi; ve dedi:
  Nefsin zamiri beni senden emin kıldı; sonra                      kederimi bana geri çevirir de onun zihni **فينساح** **انساح** elbise ve başkası: çatladı; ve sabah da böyledir. Ve mağara hadîsinde: “**فانساحت الصخرة**”: yani itildi ve yarıldı. Ve ondan **ساحة الدار**. **الخاء** ve **الصاد** ile rivayet edilir. **انساح** onun karnı: büyüdü ve genişledi ve semizliğe yaklaştı. Ve **التهذيب**’de İbnü’l-A‘râbî’den: dişi eşeğe denilir: “karnı **قد انساح** ve **اندال** oldu”, **انسياحا**, iri olduğu ve yere yaklaştığı zaman. Ve **أساح** falan bir nehir: onu akıttığı zaman. Ferazdak dedi:
  Ve Müslümanlar için nice **أسحت** benim denizim                      Allah’ın izniyle, nehirden ve nehirden **أساح** at kuyruğuyla: onu saldığı zaman. Cevherî yanıldı da onu **الشين** ile, **أشاح**’ta zikretti. Ve **الصحاح**’ın kenarında, lafzı şu olanı buldum: Ezherî dedi: doğru olan, **أساح** at kuyruğuyla, onu saldığı zaman, **السين** iledir; **الشين** tashîftir. Bunun benzeri, Sâgânî’nin **التكملة**’sindedir. Birden fazlası, **الصحاح**’ta olduğu üzere onun **الشين** ile olduğuna kesin hükmetti. Ve **جبل سياح**, izafetle, **ككتان** gibi: Şam ile Rum arasında bir sınır; onu Ebû Ubeyd el-Bekrî zikretti. Ve **السيوح** zamme ile: ة, Yemâme’de; ve o, daha önce zikri geçen üç vadidir. Ebû Mansûr Müslim b. Ali İbnü’s-**سيحي**, kesre ile: bir muhaddis; Musul ehlindendir; Ebû’l-Berekât b. Humeyd’den rivayet etti; bunu İbn Nukta söyledi. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir. **اللسان**’dan: ve denilir: **أساح** at onun erkekliğini ve **أسابه**; onu kınından çıkardığı zaman. Halîfe el-Husaynî dedi: ve denilir: **سيبه** ve **سيحه**, onun gibidir. Ve **الأساس**’tan: mecazdan: falan **وسيح** **تسييحا**: sözü çoğaldı. Ve **سيحان**: Benî Sa‘d diyarında Benî Temîm’e ait bir su; Bekrî’nin **معجم**’inde böyledir.
