# سيد (س-ي-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%8A%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - ي - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال و و ا ي ء معهما
س د و، س و د، د س و، د و س، و س د، و د س، س ي د، س د ي، س أ د، أ س د مستعملات
سدو:

السَّدْوُ: مدُّ اليَد نحوَ الشّيء كما تَسْدُو الإبلُ في سَيرها بأيدها، وكما يَسدُو الصِّبيانُ إذا لعبوا بالجَوْز فرَمَوْا بها في الحُفْرة، والزَّدْ ولغةٌ في السَّدْو، صِبيانيّة، مثل أزْد للأسد وفلانٌ يَسدُ وسَدْوَ وكذا، أي يَنحُو نَحوه.
سود:
السَّوْدُ: سَفْحٌ مُسْتَوٍ بالأرض، كثير الحجارة، خشنها، والغالبُ عليها لَوْنُ السّواد. القِطْعة منها: سَوْدةٌ، وقلمّا يكونُ إلاّ عند جَبَلٍ فيه مَعدِنٌ، والجميعُ: الأَسْواد.
والسَّواد: نقيضُ البياض. والسّواد: لَطخُ الشَّفَتَيْن من أَكْل شيء، وما يُصيب الثَّوب من زرعٍ مأروق، ونحوه والسَّواد: الشَّخص.
والسِّواد: إدناه السَّواد من السَّواد، أي سَواد الإنسان يعني: شخصه، قال:
فأَدْنِ إذَنْ سوادَك من سَوادي
وسُئِلت ابنةُ الخس من أين يكون لك الولد، فقالت: قُرْبُ الوِساد وطول السِّواد.
والسِّواد: السِّرار. ساوَدْتُه مُساوَدةً وسِواداً، أي: سارَرْته.
والسُّودَدُ: معروف. والمُسَوَّد: الذّي سوّده قَوْمُه عليهم، والمَسُود: الذّي ساده غيرُه، والسُّؤْدُدُ، لغة طيّئ.
وأَسْوَدَ فلان: وُلِدَ له ولدٌ أَسود وفُلانٌ أَسْوَدُ منفلان في السُّودَد.
وسَوَّدتُ الشّيء: غيّرْت بياضَه سواداً، وسُدتُه لغة، وسَوِدته، قال:
سَوِدْتُ فلم أملِكْ سَوادي وتَحْتَـه		قميصٌ من القُوهيِّ بيضٌ بَنائِقُهْ
والسُّوادانّية: طائرٌ يأكُل العِنَبَ والتّمر، ويُسَمَّى: سُواديّة والسّودان: جَمعُ الأسود.
والأَسودانِ: التَّمْرُ واللَّبَنُ. ويُقالُ: التَّمرُ والماءُ وأَسْوَدة: بئر بجنب جبل أسود.
والأساوِدُ: حيّاتٌ سُودٌ، واحدها: أَسْوَد، ويقال: أسود سالخٌ.
والسُّوَيْداء: حبّةُ الشُّونيز وسواد القلب وسواديّه وأسوده وسَوْ داؤه: حبّته.
يقال: رميته فأصبتُ سواد قلبه، فإذا صغّروه ردّوه إلى سٌويداء، ولا يقولون: سٌوَيْد قَلبِه، كما يقولون: حلَّق الطائر في كَبِد السّماء وكُبَيداء السّماء ولا يقولون: في كُبَيد السّماء.
والسّوادُ: ما حَوالَي الكوفةِ من القُرَى والرَّساتيق وقد يقال: كُورةُ كذا كذا، وسوادُها ولما حَوالَيْ مدينتها وقَصَبتها وفُسطاطها من رَساتيقها وقُراها.
والسَّوادُ: جماعة من النّاس تراهم، ويقال: كثّرتُ القومَ بسوادي ونحوه.
دسو:
دسا يَدْسُو دُسُوّاً، ودَسْوَةً، وهو نقيض زكا يزكو زَكاءً وزكاةً، وهو داسٍ لا زاكٍ. ودَسَّى نفسَهُ ودَسَى يَدْسَى لُغَةٌ. ويَدْسُو أَصْوَبُ. ودَسا كقولك: غَوَى.
دوس:
الدَّوْس: قبيلة، وأبو هريرة منهم.
والدَّوْسُ: الدِّياس، والبقر التي تَدُوس الكُدْس هي: الدَّوائس. يقال: أَلقَوا الدّوائس في بَيدَرهم والمِدْوَس: الذّي يُداسُ به الكُدْس يُجَرُّ عليه جَرّاً. والجميع: مَداوِس.
والمِدْوَسُ: خَشَبةٌ يُشَدُّ عليها مِسَنٌّ يَدوسُ بها الصَّيْقلُ السَّيْفَ حتّى يَجْلُوَهُ، وجمعه: مداوس، قال:
وأبيضَ كالصَّقيع ثَوَى عليه		قُيُون بالمَداوِسِ نِصْفَ شَهرِ
والدِّوْسُ: شِدّة الوَطْ ِبالأقدام حتّى يتفتَّت ما وُطِئَ بالأَقْدام والقَوائم كما يتفتَّتُ قَصَبُ السّنابل، فيصيرُ تِبْناً ومن هذا يقال: طريقٌ مَدُوسٌ. والخَيْلُ تدوس القَتْلَى بالحوافر.
والمَداسُ: المكانُ الذي يُداسُ فيه الطَّعام، والجميع: مَداوِس.
وسد:
وَسَّدَ فلانٌ فلاناً، وتَوَسّد، أي: وضع رأسه على وِسادة، والإسادةُ لُغةٌ وهو اسم وقع على وسائد، وهي لغة بني تميم، وكذلك لغتعهم في كلّ واوٍ مكسورة في الأدوات على فِعالٍ وفِعالة، والجميعُ: وسائد أمّا الوِسادُ بغير الهاء فكلّ شيءٍ يُوضَعُ تحتَ الرّأس، وإنْ كان من التُّراب أو الحِجارة، وجمع الوِساد: وُسُدٌ.
ودس:
الوادِس من النَّبات: ما غَطَّى وَجْهَ الأَرْض، ولمّا يتشعّب شُعَبُه بَعْدُ، إلاّ أنّه كثيرٌ مُلْتَفٌّ وأَوْدَسَتِ الأرض ووَدَّسَتْ والتَّوْديس: رعي الوادِس من النّبات.
ويُقال: ما أَدري أين وَدَس فلان، أي: أين ذهب.
سيد:
السِّيدُ: الذِّئب، وربّما سُمِّيَ يه الأسد، قال:
كالسِّيد ذي اللِّبْدةِ المستأسد الضّاري
والسِّيدانةُ: الذِّئبة، وامرأة سِيدانةٌ: جزيئة.
سدي:

سَدِيتْ ليلتُنا، أي: كَثُر نَداها، قال:
يَمْسُدها القَفْر وليلٌ سَدي
والسَّدَي: النَّدَى القائم، وقلّما يُقال: يومٌ سَدٍ، إنّما يُوصَفُ به اللَّيْل.
والسّدي والسّداء: المعروف، يُمَدُّ ويُقصر، يقال: اسدى فلانٌ إلى فُلانٍ مَعروفاً. وسَدَّى عليه يُسَدّس، قال:
وما رأينا أَحَداً من أَحْد
سدّى من المعروف ما تُسَدّي
والسَّدى: خلاف اللُّحمة، الواحدة بالهاء.
وإذا نَسَجَ الإنسان كلاما أو أمراً بينَ قوم قيل: سَدَّى بينَهم. والحائك يُسَدِّي الثّوب، ويَتَسدّاه لنفسِهِ، وأمّا التَّسْديةُ فله ولغيره، وكذلك ما أشبه هذا، وقوله جلّ وعزّ: "أَيَحْسَبُ الإنسان أن يُترَكَ سُدى"، أي: هملا، وأسديت الأمرَ إسداء، أي: أهملته وقيل: السَّدى: البَلَح الأخضر بشمارخه، قال:
فَعْمٌ مْخَلخَلُها وعثٌ مؤزّرُهـا		عَذْبٌ مُقَبَّلُها طَعْمُ السَّدى فوها
الواحدةُ: سَداةٌ.
والمُسدّي: الدّيك، قال:
غناء المسدّي بأبشارها
يعني: يبشّر بالصّبح.
سأد:
السَّأَدُ: دأب السّير في اللّيل أسأد ليله، أي. أدأب السّير فيه، قال لبيد: يُسئِدُ السَّيْر عليها راكبٌ رابط الجأشِ على كلّ وَجَلْ
أسد:
الأَسَدُ: معروف، وجمعُه: أُسْدٌ وأساودُ، والمأسدة له معنيان، يقال لموضع الأسد: مَأْسَدة، ويُقالُ للأَسَدِ: مَأْسَدة، كما يُقال: مَسْيَفة للسُّيُوف، ومَجنّة للجِنّ، ومَضَبَّة للضِّباب، ويُقالُ: أسَدْتُ بين الكلاب والقوم، أي: هارشتَ وأَغْريت والمُؤْسِدُ: الكلاّب الذي يُوسِدُ كلبه للصَّيْد، يدعوه ويُغريه.
واستأسد فلانٌ: صار في جُرْأته كالأسد، قال أبو النَّجم:
مستأسد ذبّانه في غَيْطَلِ
يقول للرائد: أَعشَبْتَ انْزِلِ
واستأسد النّباتُ: طال، وذهب كلّ مَذْهب.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الدال** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**س د و**، **س و د**، **د س و**، **د و س**، **و س د**، **و د س**، **س ي د**، **س د ي**، **س أ د**، **أ س د** kullanılagelenlerdir.

**سدو**:

**السَّدْوُ**: eli bir şeye doğru uzatmak; develerin yürüyüşlerinde elleriyle **تَسْدُو** etmeleri gibi; ve çocukların **الجَوْز** ile oynadıklarında onu çukura attıklarında **يَسدُو** etmeleri gibi. Ve **الزَّدْ** **السَّدْو**’da bir dildir; çocukçadır; **أزْد**’in **الأسد** için olması ve “falanca **يَسدُو** ve **سَدْوَ** ve şöyle” gibi; yani ona doğru yönelir.

**سود**:
**السَّوْدُ**: yerle düz bir yamaç; taşı çok, kabası; ve ona galip olan **السّواد** rengi. Ondan parça: **سَوْدةٌ**. Ve nadiren ancak içinde maden bulunan bir dağın yanında olur. Hepsi: **الأَسْواد**.
Ve **السَّواد**: beyazlığın zıddı. Ve **السّواد**: bir şey yemekten iki dudağın lekelenmesi; ve elbisenin, sulanmış ekinden ve benzerinden isabet eden şey. Ve **السَّواد**: şahıs.
Ve **السِّواد**: **السَّواد**’dan **السَّواد**’a en yakını; yani insanın **سَواد**’ı, yani: şahsı. Dedi ki:
فأَدْنِ إذَنْ سوادَك من سَوادي
Ve **الخس**’ın kızı “sana çocuk nereden olur?” diye soruldu; dedi ki: **الوِساد**’ın yakınlığı ve **السِّواد**’ın uzunluğu.
Ve **السِّواد**: gizli konuşma. **ساوَدْتُه** **مُساوَدةً** ve **سِواداً**; yani: onunla gizlice konuştum.
Ve **السُّودَدُ**: bilinen (şey). Ve **المُسَوَّد**: kavminin onu kendi üzerlerine efendi kıldığı kimsedir. Ve **المَسُود**: başkasının onu efendi kıldığı kimsedir. Ve **السُّؤْدُدُ**: **طيّئ** dili.
Ve “falanca **أَسْوَدَ**”: ona siyah bir çocuk doğdu. Ve “falanca, **السُّودَد**’da falancadan daha **أَسْوَدُ**” (daha üstün).
Ve **سَوَّدتُ** şeyi: onun beyazlığını siyahlığa çevirdim. Ve **سُدتُه** bir dildir. Ve **سَوِدته**. Dedi ki:
سَوِدْتُ فلم أملِكْ سَوادي وتَحْتَـه		قميصٌ من القُوهيِّ بيضٌ بَنائِقُهْ
Ve **السُّوادانّية**: üzüm ve hurma yiyen bir kuştur; ve **سُواديّة** diye adlandırılır. Ve **السّودان**: **الأسود**’un çoğuludur.
Ve **الأَسودانِ**: hurma ve süttür. Ve denilir: hurma ve su. Ve **أَسْوَدة**: siyah bir dağın yanında bir kuyudur.
Ve **الأساوِدُ**: siyah yılanlardır; onun teki: **أَسْوَد**. Ve denilir: **أسود سالخٌ**.
Ve **السُّوَيْداء**: **الشُّونيز** tanesi; ve kalbin siyahlığı; ve onun **سواديّه**’si ve **أسوده**’si ve **سَوْ داؤه**: onun tanesidir.
Denilir: “ona attım da kalbinin **سواد**’ına isabet ettim.” Onu küçülttüklerinde onu **سٌويداء**’ya döndürürler; ve “kalbinin **سٌوَيْد**’i” demezler; tıpkı “kuş göğün **كَبِد**’inde ve göğün **كُبَيداء**’sında halka çizdi” dedikleri gibi; ve “göğün **كُبَيد**’inde” demezler.
Ve **السّوادُ**: **الكوفة** çevresindeki köyler ve **الرَّساتيق** olan şeydir. Ve denilebilir: “falanca falanca **كُورة**” ve onun **سواد**’ı; ve şehrinin, kasabasının ve **فُسطاط**’ının çevresindeki **رَساتيق**’larından ve köylerinden olan şey.
Ve **السَّوادُ**: gördüğün insanlardan bir topluluktur. Ve denilir: “kavmi **بسوادي** ile çoğalttım” ve benzeri.

**دسو**:
**دسا** **يَدْسُو** **دُسُوّاً** ve **دَسْوَةً**; ve o, **زكا** **يزكو** **زَكاءً** ve **زكاةً**’nın zıddıdır; ve o, **داسٍ**’dir, **زاكٍ** değil. Ve **دَسَّى** kendini; ve **دَسَى** **يَدْسَى** bir dildir. Ve **يَدْسُو** daha isabetlidir. Ve **دَسا** senin “**غَوَى**” demen gibidir.

**دوس**:
**الدَّوْس**: bir kabiledir; ve Ebû Hureyre onlardandır.
Ve **الدَّوْسُ**: harman dövme (**الدِّياس**). Ve yığının üstünde döven sığırlar: **الدَّوائس**’tir. Denilir: “**الدّوائس**’i harmanlarına attılar.” Ve **المِدْوَس**: yığının üzerinde onunla dövülen şeydir; onun üzerinde sürüklenerek çekilir. Hepsi: **مَداوِس**.
Ve **المِدْوَسُ**: üzerine bir bileği taşı bağlanan bir tahta; cilacı onunla kılıcı döver, ta ki onu parlatıncaya kadar. Onun çoğulu: **مداوس**. Dedi ki:
وأبيضَ كالصَّقيع ثَوَى عليه		قُيُون بالمَداوِسِ نِصْفَ شَهرِ
Ve **الدِّوْسُ**: ayaklarla basmanın şiddeti; ayaklarla ve toynaklarla basılan şey, başak kamışının ufalanması gibi ufalanıncaya kadar; böylece saman olur. Bundan dolayı denilir: “**طريقٌ مَدُوسٌ**.” Ve atlar, ölüleri toynaklarla ezer.
Ve **المَداسُ**: yiyeceğin içinde dövüldüğü yerdir. Hepsi: **مَداوِس**.

**وسد**:
Falanca falancayı **وَسَّدَ** etti ve **تَوَسّد** etti; yani: başını bir **وِسادة** üzerine koydu. Ve **الإسادةُ** bir dildir; ve o, yastıklara konmuş bir isimdir; ve o, Benî Temîm’in dilidir. Ve yine onların dili, aletlerde **فِعالٍ** ve **فِعالة** üzere olan her kırık **واو**’dadır. Hepsi: **وسائد**. Ama **الوِسادُ** (ه’siz) başın altına konulan her şeydir; ister topraktan ister taşlardan olsun. **الوِساد**’ın çoğulu: **وُسُدٌ**.

**ودس**:
Bitkiden **الوادِس**: yerin yüzünü örten şeydir; henüz dalları dallanıp budaklanmamıştır; ancak o, çok, birbirine dolanmıştır. Ve yer **أَوْدَسَتِ** ve **وَدَّسَتْ**. Ve **التَّوْديس**: bitkiden **الوادِس**’i otlatmaktır.
Ve denilir: “falanca nerede **وَدَس** etti bilmiyorum”; yani: nereye gitti.

**سيد**:
**السِّيدُ**: kurttur; ve belki onunla aslan da adlandırılır. Dedi ki:
كالسِّيد ذي اللِّبْدةِ المستأسد الضّاري
Ve **السِّيدانةُ**: dişi kurttur. Ve “kadın **سِيدانةٌ**”: **جزيئة** (bir sıfat).

**سدي**:

“Gecemiz **سَدِيتْ**”; yani: çiyi çoğaldı. Dedi ki:
يَمْسُدها القَفْر وليلٌ سَدي
Ve **السَّدَي**: duran çiydir. Ve nadiren “gün **سَدٍ**” denilir; ancak onunla gece vasfedilir.
Ve **السّدي** ve **السّداء**: bilinen (şey)dir; uzatılır ve kısaltılır. Denilir: “falanca falancaya bir iyilik **اسدى** etti.” Ve “ona **سَدَّى** etti” **يُسَدّس**. Dedi ki:
وما رأينا أَحَداً من أَحْد
سدّى من المعروف ما تُسَدّي
Ve **السَّدى**: **اللُّحمة**’nın zıddıdır; onun teki **ه** iledir.
Ve insan, kavim arasında bir söz veya bir iş dokuduğunda “aralarında **سَدَّى** etti” denilir. Ve dokumacı elbiseyi **يُسَدِّي** eder; ve onu kendisi için **يَتَسَدّاه** eder. Ama **التَّسْديةُ** ise onun için ve başkası içindir; ve bunun benzeri olan şeyler de böyledir. Ve O’nun (celîl ve azîz) sözü: “أَيَحْسَبُ الإنسان أن يُترَكَ سُدى”; yani: başıboş. Ve “işi **أسديت**” **إسداء**; yani: onu ihmal ettim. Ve denildi ki: **السَّدى**: salkımlarıyla yeşil **البَلَح**’tır. Dedi ki:
فَعْمٌ مْخَلخَلُها وعثٌ مؤزّرُهـا		عَذْبٌ مُقَبَّلُها طَعْمُ السَّدى فوها
Onun teki: **سَداةٌ**.
Ve **المُسدّي**: horozdur. Dedi ki:
غناء المسدّي بأبشارها
Yani: sabahı müjdeler.

**سأد**:
**السَّأَدُ**: gecede yürüyüşe devam etmektir. “Gecesini **أسأد** etti”; yani: onda yürüyüşe devam etti. Lebîd dedi ki:
يُسئِدُ السَّيْر عليها راكبٌ رابط الجأشِ على كلّ وَجَلْ

**أسد**:
**الأَسَدُ**: bilinen (hayvan)dır. Onun çoğulu: **أُسْدٌ** ve **أساودُ**. Ve **المأسدة**’nin iki manası vardır: aslanın yeri için **مَأْسَدة** denilir; ve aslana **مَأْسَدة** denilir; tıpkı kılıçlar için **مَسْيَفة** denildiği gibi; ve cinler için **مَجنّة**; ve kertenkeleler için **مَضَبَّة**. Ve denilir: “köpekler ile kavim arasında **أسَدْتُ**”; yani: kışkırttın ve azdırdın. Ve **المُؤْسِدُ**: av için köpeğini **يُوسِدُ** eden köpekçidir; onu çağırır ve onu azdırır.
Ve “falanca **استأسد** etti”: cesaretinde aslan gibi oldu. Ebû’n-Necm dedi ki:
مستأسد ذبّانه في غَيْطَلِ
يقول للرائد: أَعشَبْتَ انْزِلِ
Ve “bitki **استأسد** etti”: uzadı; ve her gidişe gitti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السيد: الذئب، يقال سيدُ رَمْلٍ؛ والجمع السيدان، والأنثى سِيَدةٌ وربّما سمِّي به الأسد. قال الشاعر:
كالسيدِ ذي اللِبَدةِ المُسْتأسِدِ الضاري

##### Türkçe

**السيد**: kurt; **سيدُ رَمْلٍ** denir; çoğulu **السيدان**’dır; dişisi **سِيَدةٌ**’dir ve bazen onunla aslan adlandırılmıştır. Şair dedi ki:
Azgın, aslanlaşmış, yeleli **السيد** gibi

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والياء وما يثلثهما)
(سيب) السين والياء والباء أصلٌ يدلُّ على استمرارِ شيءٍ وذهابِهِ. من ذلك سَيْبُ الماء: مجراه. وانْسَابت الحَيَّة انسياباً. ويقال سيَّبت الدّابّة: تركته حيث شاء. والسائبة: العبد يُسَيَّب من غير وَلاءٍ، يَضَعُ مالَهُ حيث شاء.
ومن الباب [السَّيْب([1])]، وهو العَطاء، كأنَّه شيءٌ أُجْرِيَ لـه. والسُّيُوب: الرِّكاز، كأنَّه عطاءٌ أجراه الله تعالى لمن وَجَده.
وممّا شذّ عن هذا الأصل السَّيَابُ، وهو البلح، الواحدة سَيَابةٌ.
(سيح) السين والياء والحاء أصلٌ صحيح، وقياسه قياسُ ما قبلَه. يقال ساح في الأرض. قال  الله جلّ ثناؤه: ﴿فَسِيحُوا فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ﴾  [التوبة 2]، والسَّيْح: الماء الجاري، والمساييح في حديث علي كرَّم الله وجهه في قولـه: "أولئك مصابيح الدُّجَى، ليسوا بالمَذَاييع ولا المساييح البُذُر([2])"، فإنَّ المذاييع جمع مِذْيَاع، وهو الذي يُذيع السرّ لا يكتُمهُ. والمساييح، هم الذين يَسِيحون في الأرض بالنَّميمة والشّرّ والإفساد بين الناس.
ومما يدلُّ على صحّة هذا القياس قولُهم ساح الظّلُّ، إذا فاء. والسَّيْح:  العَباءة المخطَّطة. وسمِّي بذلك تشبيهاً لخطوطها بالشَّيء الجاري.
(سيد) السين والياء والدال كلمةٌ واحدةٌ، وهي السِّيد. قال قومٌ: السِّيد الذئب. وقال آخرون: وقد يسمَّى الأسَد سِيداً. وينشدون:
* كالسِّيد ذي اللِّبْدة المستأسِدِ الضّاري([3]) *
(سير) السين والياء والراء أصلٌ يدلُّ على مضيٍّ وجَرَيان، يقال سار يسير سيراً، وذلك يكونُ ليلاً ونهاراً. والسِّيرة: الطَّريقة في الشيء والسُّنّة، لأنَّها تسير وتجري. يقال سارت، وسِرْتُها أنا. قال:
فلا تجزَعَنْ مِنْ سُنّة أنْتَ سِرتَها *** فأوَّلُ راضٍ سُنَّةً مَنْ يسيرُها([4])والسَّيْر:الجِلْد، معروف، وهو من هذا سمِّي بذلك لامتداده؛ كأنَّه يجري. وسَيَّرتُ الجُلَّ عن الدَّابَّة، إذا ألقيتَهُ عنه. والمُسَيَّر مِنَ الثِّيَاب: الذي فيه خطوط كأنَّه سيور.
(سيع) السين والياء والعين أصلٌ يدلُّ على جريانِ الشيء. فالسَّيْع: الماء الجاري على وجْه الأرض، يقال ساع وانساع. وانساع الجَمَد: ذاب. والسَّيَاع: ما يُطيَّن به الحائط. ويقال إنَّ السَّياع الشحمة تُطلَى بها المزادة. وقد سَيَّعَت المرأةُ مَزادتَها.
(سيف) السين والياء والفاء أصلٌ يدلُّ على امتدادٍ في شيء وطول. من ذلك السَّيف، سمِّيَ بذلك لامتداده. ويقال منه امرأةٌ سَيفانةٌ، إذا كانت شَطْبة وكأنَّها نَصْلُ سَيف. قال الخليل بن أحمد: لا يُوصَف به الرَّجُل.
وحدَّثني عليُّ بن إبراهيم* عن عليّ بن عبد العزيز، عن أبي عبيد، عن  الكسائيّ: رجلٌ سيفانٌ وامرأةٌ سيفانة.
ومما يدلُّ على صحَّة هذا الاشتقاق، قولُهم سِيف البحر، وهو ما امتدَّ معه من ساحله ومنه السِّيف، ما كان ملتصقاً بأصول السَّعَف من الليف، وهو أردؤُه. قال:
* والسِّيفُ واللِّيف على هُدَّابِها([5]) *
فأمَّا السَّائفة من الأرض فمن هذه أيضاً، لأنَّه الرَّمل الذي يميل في الجَلَد ويمتدُّ معها. قالوا: وهو الذي يقال لـه العَدَاب([6]). قال أبو زِياد: السَّائفة([7])من الرَّمل ألينُ ما يكون منه. والأوَّل أصحّ. وهو قول النّضر؛ لأنّه أقيس وأشْبَه بالأصل الذي ذكرناه. وكلُّ ما كان من اللُّغة أقيَسَ فهو أصحُّ. وجمع السائفة سوائف. قال ذو الرمة:
تَبَسَّمُ عن أَلْمَى اللِّثاتِ كأنَّه *** ذُرَى أُقْحُوانٍ من أقاحِي السوائفِ([8])وقال أيضاً:
..................... كأنَّها *** بسائفةٍ قفرٍ ظهورُ الأراقمِ([9])فأمَّا قولهم أَسَفْتُ الخَرْزَ، إذا خَرمْتَه، فقد يجوزُ أن يكون شاذاً عن هذا الأصل، ويجوز أن يكونَ من ذوات الواو وتكون من السُّواف، وقد مضى ذِكره. يقال هو مُسيفٌ، إذا خَرَمَ الخرْز. قال الرَّاعي:
مَزَائدُ خَرقاءِ اليدينِ مُسيفةٍ ***  أخَبَّ بهنَّ المَخْلِفان وأحفَدَا([10])(سيل) السين والياء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على جريانٍ وامتدادٍ. يقال سال الماء وغيرُهُ يسيل سَيْلاً وسَيلاناً. ومَسيل الماء. إذا جعلت الميم زائدة فمن هذا، وإذا جعلت الميم أصليّةً فمن بابٍ آخر، وقد ذكر.
فأمَّا السِّيلان من السَّيف والسِّكِّين، فهي الحديدةُ التي تُدخَل في النصال.
وسمعت عليّ بن إبراهيم القطّان يقول: سمعت عليَّ بن عبد العزيز يقول: سمعت أبا عُبيدٍ يقول: السِّيلان قد سمعتُه، ولم أسمَعْهُ من عالم.
وأمّا سِيَةُ القَوس([11])، وهي طرفها، فيقال إنَّ النسبة إليها سِيَويٌّ. والله أعلم.
---------------------
([1]) التكملة من المجمل.
([2]) البذر: جمع بذور، كصبر وصبور، وهو الذي يذيع الأسرار.
([3]) الشطر في المجمل واللسان (سيد).
([4]) هو خالد بن زهير، أو خالد بن أخت أبي ذؤيب. انظر قصة الشعر في اللسان  (سير).
([5]) البيت من أبيات في اللسان (سيف).
([6]) العداب، بالدال المهملة. وفي الأصل: "العذاب"، تحريف.
([7]) أوردها اللسان في مادة (سوف).
([8]) ديوان ذي الرمة 279 واللسان (سوف) برواية: "تبسم عن".
([9]) البيت بتمامه كما في ديوان ذي الرمة 613:
وهل يرجع التسليم ربع كأنه *** بسائفة قفر ظهور الأراقم.
([10]) البيت في اللسان (سوف 67).
([11]) لم يعقد لهذه الكلمة مادة، ومادتها (سيو). وعقد لها في المجمل مادة (سيه) وزاد على ما هنا:"وكان رؤبة ربما همزها".

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الياء** وما يثلثهما)
(**سيب**) **السين** ve**الياء** ve**الباء**; bir asl(=kök)tur; bir şeyin sürüp gitmesine ve gidip gitmesine delâlet eder. Bundan: **سَيْبُ الماء**: onun mecrasıdır. Ve **انْسَابت الحَيَّة انسياباً**. Ve denilir: **سيَّبت الدّابّة**: onu dilediği yerde bıraktım. Ve **السائبة**: velâ olmaksızın salıverilen köledir; malını dilediği yere koyar.
Ve bâbdan **السَّيْب**([1]) vardır; o, عطا(=verme)dır; sanki onun için akıtılmış bir şeydir. Ve **السُّيُوب**: **الرِّكاز**dır; sanki onu bulan kimse için Allah Teâlâ’nın akıttığı bir عطا gibidir.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **السَّيَابُ**; o, hurma tazesidir; bir tanesi **سَيَابةٌ**dur.
(**سيح**) **السين** ve**الياء** ve**الحاء** sahih bir asl(=kök)tür; ve onun kıyası, ondan öncekilerin kıyasıdır. Denilir: **ساح في الأرض**. Allah, yüce övgüsüyle, dedi: ﴿**فَسِيحُوا فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ**﴾ [التوبة 2]. Ve **السَّيْح**: akan sudur. Ve **المساييح**; Ali’nin hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—şu sözünde: “**أولئك مصابيح الدُّجَى، ليسوا بالمَذَاييع ولا المساييح البُذُر**([2])”; çünkü **المذاييع**; **مِذْيَاع**ın cem‘idir; o, sırrı yayan, onu gizlemeyen kimsedir. Ve **المساييح**; onlar, kovculuk, şer ve insanlar arasında fesat ile yeryüzünde dolaşan kimselerdir.
Ve bu kıyasın sıhhatine delâlet eden şeylerden: onların “**ساح الظّلُّ**” demeleridir; gölge döndüğü zaman. Ve **السَّيْح**: çizgili abâdır. Ve onun çizgilerini akan şeye benzetmek suretiyle böyle adlandırıldı.
(**سيد**) **السين** ve**الياء** ve**الدال**; tek bir kelimedir; o da **السِّيد**dir. Bir kavim dedi: **السِّيد** kurt(=ذئب)tur. Başkaları dedi: ve aslan da **سِيداً** diye adlandırılabilir. Ve şu beyti okurlar:
* **كالسِّيد ذي اللِّبْدة المستأسِدِ الضّاري**([3]) *
(**سير**) **السين** ve**الياء** ve**الراء**; bir asl(=kök)tur; geçip gitmeye ve akıp gitmeye delâlet eder. Denilir: **سار يسير سيراً**; ve bu, gece ve gündüz olur. Ve **السِّيرة**: bir şeyde yol ve sünnettir; çünkü o yürür ve akar. Denilir: **سارت**; ve ben onu **سِرْتُها**. Dedi ki:
فلا تجزَعَنْ مِنْ سُنّة أنْتَ سِرتَها *** فأوَّلُ راضٍ سُنَّةً مَنْ يسيرُها([4])Ve **السَّيْر**: deridir; bilinen(=meşhur)dur; ve onun uzaması sebebiyle bundan adlandırıldı; sanki o akıyor. Ve **سَيَّرتُ الجُلَّ عن الدَّابَّة**; onu ondan attığım zaman. Ve **المُسَيَّر مِنَ الثِّيَاب**: içinde, sanki kayışlar gibi çizgiler bulunan şeydir.
(**سيع**) **السين** ve**الياء** ve**العين**; bir asl(=kök)tur; şeyin akmasına delâlet eder. İşte **السَّيْع**: yerin yüzü üzerinde akan sudur; denilir: **ساع** ve **انساع**. Ve **انساع الجَمَد**: eridi. Ve **السَّيَاع**: duvarın sıvandığı şeydir. Ve denilir ki: **السَّياع**; kırbaya sürülen iç yağıdır. Ve kadın **مَزادتَها**sını **سَيَّعَت**.
(**سيف**) **السين** ve**الياء** ve**الفاء**; bir asl(=kök)tur; bir şeyde uzamaya ve uzunluğa delâlet eder. Bundan: **السَّيف**; uzaması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve ondan denilir: **امرأةٌ سَيفانةٌ**; eğer ince-uzun ise ve sanki o, bir kılıcın ağzıdır. Halîl b. Ahmed dedi: erkek onunla vasfedilmez.
Ve bana Ali b. İbrahim*; Ali b. Abdülazîz’den; Ebû Ubeyd’den; **الكسائيّ**’den rivayet etti: **رجلٌ سيفانٌ** ve **امرأةٌ سيفانة**.
Ve bu اشتقاقın sıhhatine delâlet eden şeylerden: onların **سِيف البحر** demeleridir; o, onunla birlikte sahilinden uzayıp giden şeydir. Ve ondan **السِّيف**: hurma yapraklarının diplerine bitişik olan liften olan şeydir; ve o, onun en kötüsüdür. Dedi ki:
* **والسِّيفُ واللِّيف على هُدَّابِها**([5]) *
Artık **السَّائفة**; yerden olan ise, bu da bundandır; çünkü o, sert zeminde meyleden ve onunla birlikte uzayan kumdur. Dediler: o, **العَدَاب**([6]) diye adlandırılan şeydir. Ebû Ziyâd dedi: **السَّائفة**([7]); kumdan, ondan olanın en yumuşağıdır. Ve birincisi daha sahihdir. Ve o, en-Nadr’ın sözüdür; çünkü o, daha kıyasîdir ve zikrettiğimiz asla daha benzer. Ve dilden olan her ne daha kıyasî ise, o daha sahihdir. Ve **السائفة**nin cem‘i **سوائف**tir. Zû’r-Rumme dedi:
تَبَسَّمُ عن أَلْمَى اللِّثاتِ كأنَّه *** ذُرَى أُقْحُوانٍ من أقاحِي السوائفِ([8])Ve yine dedi:
..................... كأنَّها *** بسائفةٍ قفرٍ ظهورُ الأراقمِ([9])Artık onların “**أَسَفْتُ الخَرْزَ**” demelerine gelince; onu deldiğim zaman; bu asıldan şâz olması câizdir; ve câizdir ki **ذوات الواو**dan olsun ve **السُّواف**tan olsun; onun zikri geçti. Denilir: **مُسيفٌ**dur; eğer boncuğu delmişse. **الرَّاعي** dedi:
مَزَائدُ خَرقاءِ اليدينِ مُسيفةٍ ***  أخَبَّ بهنَّ المَخْلِفان وأحفَدَا([10])(**سيل**) **السين** ve**الياء** ve**اللام**; tek bir asl(=kök)tür; akmaya ve uzamaya delâlet eder. Denilir: **سال الماء** ve başkası; **يسيل سَيْلاً** ve **سَيلاناً**. Ve **مَسيل الماء**. Eğer **الميم**’i زائد kılarsan, bu(=bab)dan olur; ve eğer **الميم**’i aslî kılarsan, başka bir bâbdandır; ve zikredildi.
Artık **السِّيلان**; **السَّيف** ve **السِّكِّين**den olan ise, o, nısâl(=uçlar) içine sokulan demirdir.
Ve Ali b. İbrahim el-Kattân’ı şöyle derken işittim: Ali b. Abdülazîz’i şöyle derken işittim: Ebû Ubeyd’i şöyle derken işittim: **السِّيلان**’ı işittim; fakat onu bir âlimden işitmedim.
Ve **سِيَةُ القَوس**([11])a gelince; o, onun ucudur; denilir ki ona nisbet **سِيَويٌّ**dür. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------
([1]) Tekmile, **المجمل**’dendir.
([2]) **البذر**: **بذور**un cem‘idir; **صبر** ve **صبور** gibi; ve o, sırları yayan kimsedir.
([3]) Şatr, **المجمل** ve **اللسان**’da (**سيد**).
([4]) O, Hâlid b. Züheyr’dir; yahut Ebû Züeyb’in kız kardeşinin oğlu Hâlid’dir. Şiirin kıssasına **اللسان**’da (**سير**) bak.
([5]) Beyit, **اللسان**’da (**سيف**) içinde beyitlerdendir.
([6]) **العداب**; **الدال** المهملة iledir. Asılda: “**العذاب**”, tahriftir.
([7]) **اللسان** onu (**سوف**) maddesinde zikretti.
([8]) Zû’r-Rumme divanı 279 ve **اللسان** (**سوف**) rivayetiyle: “**تبسم عن**”.
([9]) Beyit, tamamıyla Zû’r-Rumme divanı 613’te olduğu gibi:
وهل يرجع التسليم ربع كأنه *** بسائفة قفر ظهور الأراقم.
([10]) Beyit, **اللسان**’da (**سوف 67**).
([11]) Bu kelime için bir madde akdetmedi; onun maddesi (**سيو**)dur. Ve **المجمل**’de ona (**سيه**) maddesi akdetti ve buradakine şunu ekledi: “**وكان رؤبة ربما همزها**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ي د
هو عليّ كالسيد وهو الذئب وهم عليّ كالسيدان نحو صنو وصنوان‏.‏
ومن المجاز‏:‏ امرأة سيدانة‏:‏ جرية كالذئبة ويقال للذئبة‏:‏ السيدانة‏.‏

##### Türkçe

س ي د
O, **السيد** gibi üzerimdedir; ve o, kurttur; ve onlar, **كالسيدان** gibi üzerimdedir; **صنو** ve **صنوان** gibi.

Mecazdan: **امرأة سيدانة**: dişi kurt gibi cesur; ve dişi kurda: **السيدانة** denir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سيد محركة: ة بأبيورد وقد ذكرها المصنف، في سبد، بالموحدة بعد السين، وسيأتي أيضا ذكرها في سبذ، بالذال المعجمة. ونسسب إليها جماعة من المحدثين.

##### Türkçe

**سيد** (harekeli): Ebîverd’de bir yer adıdır; musannif onu **سبد** maddesinde, **السين**’den sonra **الموحدة** ile zikretmiştir; ayrıca onu **سبذ** maddesinde de, **الذال المعجمة** ile zikretmesi gelecektir. Ve ona nisbet edilen, muhaddislerden bir cemaat vardır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَيْدٌ
سَيْدٌ ذ a contraction of سَيِّدٌ, q. v. in art. سود.

سِيدٌ
سِيدٌ ذ A wolf: (S, M, A, K: mentioned in the K in art. سود; and in the S, at the close of that art.:) accord. to Sb, its medial radical letter is ى; its dim. being ↓ سُيَيْدٌ: not like رِيحٌ [of which the dim. is رُوَيْحَةٌ], nor like دِيمَةٌ: (M:) and ↓ سِيدَانَةٌ signifies the same: (K:) or so ↓ سِيدَانٌ; (M;) which is the pl. (S, M, A) also: (M:) and ↓ سِيدَانَةٌ signifies a she-wolf; (M, A, and Ham p. 274;) [and] so ↓ سِيدَةٌ; (Ks, S;) or this is not allowable. (Ham ubi suprà.) One says سِيدُ رَمْلٍ [A wolf of sands; i. e., that frequents the sands; meaning a savage wolf]. (S.) Hence, ↓ اِمْرَأَةٌ سِيدَانَةٌ (tropical:) A bold woman, (M, A,) like the she-wolf. (A.) ― -b2- And A lion (S, M, K) is sometimes thus called, (S,) in the dial. of Hudheyl. (M.) The former is the primary signification accord. to J and others; though the contr. seems to be indicated in the K. (TA.)

سِيدَةٌ
سِيدَةٌ ذ fem. of سِيدٌ, q. v., accord. to Ks: (S:) but said to be not allowable. (Ham p. 274.)

سِيدَانٌ
سِيدَانٌ ذ : see سِيدٌ.

سِيدَانَةٌ
سِيدَانَةٌ ذ : see سِيدٌ, in three places.

سُيَيْدٌ
سُيَيْدٌ ذ dim. of سِيدٌ, q. v. (Sb, M.)

سَيِّدٌ
سَيِّدٌ ذ : and سِيَّدٌ: see art. سود.

مَسْيِدٌ
مَسْيِدٌ ذ mentioned by Ez-Zarkeshee as a dial. var. of مَسْجِدٌ [q. v.]: though by MF to be postclassical: and in the [classical] language of the Arabs i. q. مَكْتَبٌ [A place where the art of writing is taught]. (TA.)

##### Türkçe

سَيْدٌ
**سَيْدٌ** ذ **سَيِّدٌ**’ün bir kısaltmasıdır; bk. **سود** maddesinde.

سِيدٌ
**سِيدٌ** ذ Bir kurt: (S, M, A, K: K’de **سود** maddesinde zikredilmiştir; ve S’de, o maddenin sonunda:) Sb’ye göre, onun orta kök harfi **ى**’dir; onun küçültmesi ↓ **سُيَيْدٌ** olmak üzere: **رِيحٌ** gibi değildir [ki onun küçültmesi **رُوَيْحَةٌ**’dir], ne de **دِيمَةٌ** gibi: (M:) ve ↓ **سِيدَانَةٌ** aynı şeyi ifade eder: (K:) yahut öyle ↓ **سِيدَانٌ**; (M;) ki bu, çoğuldur (S, M, A) ayrıca: (M:) ve ↓ **سِيدَانَةٌ** bir dişi kurt ifade eder; (M, A, ve Ham s. 274;) [ve] öyle ↓ **سِيدَةٌ**; (Ks, S;) yahut bu câiz değildir. (Ham, yukarıda geçen yerde.) **سِيدُ رَمْلٍ** denir [kumların kurdu; yani kumlara musallat olan; anlamı: vahşi bir kurt]. (S.) Bundan dolayı, ↓ **اِمْرَأَةٌ سِيدَانَةٌ** (mecaz:) cesur bir kadın, (M, A,) dişi kurt gibi. (A.) ― -b2- Ve bir aslan (S, M, K) bazen böyle adlandırılır, (S,) Huzeyl lehçesinde. (M.) Birincisi, J ve başkalarına göre asıl anlamdır; her ne kadar kısaltma, K’de işaret ediliyor görünse de. (TA.)

سِيدَةٌ
**سِيدَةٌ** ذ Ks’ye göre **سِيدٌ**’ün müennesi; bk. o: (S:) fakat câiz olmadığı söylenmiştir. (Ham s. 274.)

سِيدَانٌ
**سِيدَانٌ** ذ: bk. **سِيدٌ**.

سِيدَانَةٌ
**سِيدَانَةٌ** ذ: bk. **سِيدٌ**, üç yerde.

سُيَيْدٌ
**سُيَيْدٌ** ذ **سِيدٌ**’ün küçültmesi; bk. o. (Sb, M.)

سَيِّدٌ
**سَيِّدٌ** ذ: ve **سِيَّدٌ**: bk. **سود** maddesi.

مَسْيِدٌ
**مَسْيِدٌ** ذ Ez-Zarkeshee tarafından **مَسْجِدٌ**’ün [bk. o] lehçe varyantı olarak zikredilmiştir: ancak MF’ye göre klasik sonrası: ve Arapların [klasik] dilinde **مَكْتَبٌ** ile aynı anlamdadır [yazı sanatının öğretildiği yer]. (TA.)
