# شأز (ش-أ-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%A3%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - أ - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: شءز

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والزاي و و ا ي ء معهما
و ش ز، ش ي ز، ش أ ز مستعملات
وشز:
الوشز: من الشدة، يقال: أصابتهم أوشاز الأمور، أي: شدائدها.
شيز:
الشيزُ: خشبةٌ سوداء يتخذُ منها الأمشاط وغيرها.
شأز:
الشَّأز والشأس واحد.. شئز المكان، إذا غلُظ وارتفع، قال رؤبة:
بجورِ لا مسقى ولا مؤيَّهِ
جدبِ المندَّى شئز المعوَّهِ
المعوه: المناخ.. لا مسقى، أي: ليس فيه ماء يُسقى.
والشَّيزي: الجفنة والقصعة، قال:
فتى يملأ الشِّيزى ويروى سنانه

##### Türkçe

باب **الشين** و**الزاي** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
و **ش ز**، **ش ي ز**، **ش أ ز** مستعملات

**وشز**:
**الوشز**: şiddetten (olan). Denilir ki: أصابتهم **أوشاز الأمور**, yani: onun şiddetleri.

**شيز**:
**الشيزُ**: siyah bir tahta; ondan taraklar ve başkası yapılır.

**شأز**:
**الشَّأز** ve**الشأس** birdir.. **شئز المكان**; kalınlaşıp yükseldiği zaman. Rü’be dedi ki:
بجورِ لا مسقى ولا مؤيَّهِ
جدبِ المندَّى شئز المعوَّهِ
**المعوه**: konaklama yeri.. **لا مسقى**; yani: içinde sulanacak su yoktur.
Ve **الشَّيزي**: büyük çanak ve tas. Dedi ki:
فتى يملأ **الشِّيزى** ويروى سنانه

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد: شَئِزَ مكانُنا شَأَزاً: غلُظ واشتدّ، ويقال قلِقَ. وأَشْأَزَهُ: أقلقه.

##### Türkçe

Ebû Zeyd: **شَئِزَ** mekânımız **شَأَزاً**: kalınlaştı ve şiddetlendi; ve “huzursuz oldu” denilir. Ve **أَشْأَزَهُ**: onu huzursuz etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ز ( و ا ي ء )
شأز ، وشز ، شيز ، زوش .
شأز : في حديث مُعاوية أنَّه دخل على خَالِه وقد طُعنَ ، فبكى . فقال : ما يُبْكيكَ يا خال ؟ أَوَجَعٌ يُشئِزُكَ ، أم حِرْصٌ عَلَى الدنيا ؟
قال أبو عُبيد : قوله : يُشْئِزُكَ أي يُقْلِقُكَ يقال : شَئِزْتُ أي قَلِقْتُ ، وأَشأَزَني غَيْرِي . وقال ذُو الرَّمّة يصف ثوراً وحشياً :
فَباتَ يُشْئِزُهُ ثَأْدٌ ويُسْهِرُه
تَذَاؤُبُ الرِّيح والوَسْواسُ والهضَبُ
وقال الليث : شَئِزَ المكانُ ، إذا غَلظَ وارْتَفَعَ ، وأَنْشَد لرؤبة :
جَذْبَ الملَهَّى شَئِزَ المعَوَّهْ
قلَبه في موضع آخر ، فقال :
شَازٍ بِمَنْ عَوَّه جَذْبَ المُنْطَلِق
ترك الهمز وأَخْرجه مَخْرج : عاثٍ وعايِثٍ وعاقٍ وعايِقٍ .
أبو عمرو : وأَشأَزَ الرَّجل عن كذا ، أي ارْتفع عنه . وأنشد :
فلو شَهِدْتَ عُقَبِي وتَقْفازِي
أَشأَزْتَ عن قَولك أَيَّ إشآزِ
شمر ، عن ابن شميل : الشَّأْزُ : الموضِعُ الغليظ الكثير الحجارة ، وليست الشُّؤْزَةُ إلا في حجارة وخُشُونة ، فأما أرض غليظة
وهي طينٌ فلا تُعَدُّ شَأْزاً .
وشز : قال الليث : الْوَشْزُ من الشِّدَّة ، يقال : أصابَهم أَوْشَازُ الأمور ، أي شَدائِدُها .
وقال غيره : لَجأْت إلى وَشَزٍ ، أي تَحَصَّنْتُ به .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : قال : الْوَشَزُ والنَّشَزُ ، كلُّه ما ارْتفع من الأرض ، وأنشد غيره :
يَا مُرَّ قاتِلْ سَوْفَ أَكْفيك الرَّجَزْ
إنَّكَ مِنِّي مُلْجَأ إلى وشَزْ
قلت : وقد جعله رؤبة وَشْزاً مُخَفَّفة ، وقال :
وإنْ حَبَتْ أَوْشازُ كلِّ وشْزِ
حَبَتْ ، أي سالت بعدد كثير .
وقال ابن الأعرابيّ ، يقال : إنَّ أمامك أَوْشَازاً فاحْذَرها ، أي أموراً شِداداً مَخُوفَةً . والأوشازُ من الأمور : غَلْظُها .
شيز : قال الليث : الشِّيزُ : خَشبَةٌ سوداءُ ، يُتَّخذ منها الأمشاط وغيرُها .
وقال غيره : يقال لِلْجِفان التي تُسَوَّى من هذه الشجرة : الشِّيزَى .
وقال ابن الزِّبَعْرَيّ :
إلى رُدُحٍ من الشِّيزَى مِلاَءٍ
لُبَابَ الْبُرِّ يُلْبَكُ بالشِّهادِ
أبو عبيد ، في باب فِعْلَى : الشِّيزى : شجرة .
عمرو ، عن أبيه ، قال : الشِّيزَى يقال : الآبَنُوس ويقال : السَّاسَم ، قال : والأَشوَزُ مثل الأَشوَس ، وهو المتكبر .
زوش : سلمة ، عن الفرّاء ، قال الكسائيّ : الزَّوْشُ : العَبْدُ اللَّئيم ، والعامة تقول : زُوش .

##### Türkçe

ش ز ( و ا ي ء )
**شأز** , ve **وشز** , **شيز** , **زوش** .

**شأز** : Muâviye’nin hadîsinde: Şüphesiz o, dayısının yanına girdi; hâlbuki o bıçaklanmıştı; bunun üzerine ağladı. O da dedi ki: “Ey dayı, seni ne ağlatıyor? Seni rahatsız eden bir acı mı, yoksa dünyaya bir hırs mı?”
Ebû Ubeyd dedi ki: Onun sözü: **يُشْئِزُكَ** yani seni tedirgin eder; denir ki: **شَئِزْتُ** yani tedirgin oldum; ve beni başkası **أَشأَزَ** etti. Zü’r-Rumme, bir yaban öküzünü vasfederek dedi:
فَباتَ يُشْئِزُهُ ثَأْدٌ ويُسْهِرُه
تَذَاؤُبُ الرِّيح والوَسْواسُ والهضَبُ
Leys dedi ki: **شَئِزَ** mekân, kalınlaşıp yükseldiği zaman (böyledir). Ve Ru’be’ye ait olarak rivayet etti:
جَذْبَ الملَهَّى شَئِزَ المعَوَّهْ
Onu başka bir yerde ters çevirdi; şöyle dedi:
شَازٍ بِمَنْ عَوَّه جَذْبَ المُنْطَلِق
Hemzeyi terk etti ve onu şu kalıptan çıkardı: **عاثٍ** ve **عايِثٍ** ve **عاقٍ** ve **عايِقٍ**.
Ebû Amr: Ve adam, şundan **أَشأَزَ** etti; yani ondan yükseldi (uzaklaştı). Ve okudu:
فلو شَهِدْتَ عُقَبِي وتَقْفازِي
أَشأَزْتَ عن قَولك أَيَّ إشآزِ
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الشَّأْزُ**: taşları çok olan kalın yer; ve **الشُّؤْزَةُ** ancak taşlarda ve pürüzlülükte olur. Ama kalın bir arazi ki o çamurdur, **شَأْزاً** sayılmaz.

**وشز** : Leys dedi ki: **الْوَشْزُ** şiddettendir; denir ki: Onlara işlerin **أَوْشَازُ**u isabet etti; yani onun şiddetleri.
Başkası dedi ki: **وَشَزٍ**e sığındım; yani onunla tahkim oldum.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Dedi ki: **الْوَشَزُ** ve **النَّشَزُ**; hepsi yerden yükselen şeydir. Ve başkası okudu:
يَا مُرَّ قاتِلْ سَوْفَ أَكْفيك الرَّجَزْ
إنَّكَ مِنِّي مُلْجَأ إلى وشَزْ
Dedim ki: Ru’be onu hafifletilmiş olarak **وَشْزاً** kılmıştır; ve dedi:
وإنْ حَبَتْ أَوْشازُ كلِّ وشْزِ
**حَبَتْ**; yani çok sayıda olarak aktı.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Denir ki: Şüphesiz önünde **أَوْشَازاً** vardır; onlardan sakın; yani korkulan şiddetli işler. Ve işlerden **الأوشازُ**: onların kalınlığıdır.

**شيز** : Leys dedi ki: **الشِّيزُ**: siyah bir ağaçtır; ondan taraklar ve başkaları yapılır.
Başkası dedi ki: Bu ağaçtan düzlenen çanaklara **الشِّيزَى** denir.
İbnü’z-Zib‘arâ dedi ki:
إلى رُدُحٍ من الشِّيزَى مِلاَءٍ
لُبَابَ الْبُرِّ يُلْبَكُ بالشِّهادِ
Ebû Ubeyd, **فِعْلَى** bâbında: **الشِّيزى**: bir ağaçtır.
Amr, babasından: Dedi ki: **الشِّيزَى** denir: **الآبَنُوس**; ve denir: **السَّاسَم**. Dedi ki: Ve **الأَشوَزُ** , **الأَشوَس** gibidir; o da kibirli olandır.

**زوش** : Seleme, Ferrâ’dan: Kisâî dedi ki: **الزَّوْشُ**: alçak (soysuz) köle; ve avam: **زُوش** der.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والهمزة وما يثلثهما)
(شأت) الشين والهمزة والتاء. إنَّ الشئِيت من الأفراس: العَثُور.
* كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئِيتُ([1]) *
(شأز) الشين والهمزة والزاء أُصَيْلٌ يدل على قلق وتَعَادٍ([2]) في مكان. من ذلك المكان الشّأْز، وهو الخشِن المتعادِي. قال رؤبة:
* شأزٍ بمَنْ عَوَّه جدْبِ المنطَلَق([3]) *
ويقال أشْأَزهُ([4]) الشيءُ، إِذا أقْلَقَه.
(شأس) الشين والهمزة والسين، هو كالباب الذي قَبلَه، وليس يبعُد أن يكونَ من باب الإِبدال. فشأْسٌ: اسم رجل، والشَّأْس: المكان الغليظ.
(شأف) الشين والهمزة والفاء كلمةٌ تدل على البِغْضة. من ذلك الشّآفَة([5]) وهي البِغْضَة؛ يقال شأفْتُهُ شَأَفاً. قال: ومن الباب الشَّأْفة، وهي قَرْحة تخرج بالأسنان فتُكوَى وتذهب، يقولون: استأصَلَ الله شأفَته، يقال شُئِفَت رجلُه، فمعناه أَذْهَبَه الله كما أذهب ذاك. وإِنّما سمِّيت شأفةً لِمَا ذكرناه من الكراهة والبغضة.
(شأن) الشين والهمزة والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ابتغاءٍ وطلب. من ذلك قولُ العرب: شَأنْتُ شأنَهُ، أي قصدت قصده. وأنشدوا:
يا طالبَ الجُودِ  إنَّ الجُود مكرُمةٌ *** لا البخلُ منك ولا من شأنك الجُودَا([6])قالوا: معناه ولا من طلبك الجودَ.
ومن ذلك قولُهم: ما هذا من شأني، أي ما هذا مِنْ مَطْلَبِي والذي أبتغيه([7]). وأمّا الشؤون فَمَا بينَ قبائل الرأس، الواحد شأن. وإِنَّما سمِّيتْ بذلك لأنَّها مَجارِي الدَّمع، كأنَّ الدَّمعَ يطلبُها ويجعلُها لنفسه مَسِيلاً.
(شأو) الشين والهمزة والواو كلمتان متباعدتان جدّاً.
فالأول السَّبْق، يقال شأوته أي سَبَقْتُه.
والكلمة الأخرى الشَّأْوُ: ما يخرجُ من البئر إذا نُظِّفَت. ويقال للزَّبيل الذي يُخرَج به ذلك المِشْآة([8]).
(شأي) الشين والهمزة والياء كلمةٌ من باب الإِبدال، على اختلافٍ فيها. قال قوم: شأيت مثل شأوت في السَّبْق؛ يقال منه شأى واشتأى. [قاله المفضّل]([9]) وأنشد:
فأيِّهْ بكِنْدِيرٍ حِمار ابنِ واقِع *** رآكَ بِكِيرٍ فاشْتأَى من عُتَائِدِ([10])وقال قوم: اشتأى: أشرفَ. والذي قاله المفضَّل أصوب وأقيَس.
(شأم) الشين والهمزة والميم أصلٌ واحد يدلُّ على الجانب اليَسار. من ذلك المشأمة، وهي خلاف الميمنة. والشَأم: أرضٌ عن مَشْأَمة القِبلة. يقال الشَّأمُ والشَّآم. ويقال رجل شآمٍ وامرأةٌ شآمِيَة. قال:
أُمِّي شآمِيَةً إِذْ لا عَرَاقَ لنا *** قوماً نودُّهُمُ إِذْ قومُنا شُوسُ([11])ورجل مشؤوم من الشُّؤم.
--------------ــــ
([1]) لرجل من الأنصار، أو عدي بن خرشة الخطمي. وقد سبق في (حق).
([2]) التعادي: التفاوت وعدم الاستواء. في الأصل: "ويقاد"، تحريف.
([3]) ديوان رؤبة 104. وأنشده في اللسان (شأز) بلفظ "شاز" بترك الهمز.
([4]) في الأصل: "الشأز"، تحريف وفي المجمل: "أشأزني".
([5]) شاهده قوله:
وما لشآفة في غير شيء *** إِذا ولى صديقك من طبيت
([6]) كتب تحت البيت في حاشية المجمل: "مفعول به، أعني الجودا".
([7]) ف ي الأصل: "والذي أبتغيه الجودا". وكلمة "الجود" مقحمة.
([8]) في الأصل: "الشاة"، صوابه من المجمل واللسان.
([9]) التكملة من المجمل. والكلام بعد يتطلبها.
([10]) كير: جبل في أرض غطفان. وعتائد: ماء بالحجاز.
([11]) البيت للمتلمس في ديوانه 5 مخطوطة الشنقيطي. أمي، أي اقصدي تلك الجهة الشآمية، يخاطب بذلك ناقته. وقد يكون فهم ابن فارس أن المتلمس عنى أن أمه شآمية، ولكني أجل قدره عن ذلك.

ـ

##### Türkçe

(شين ve hemze ve onların üçüncüsü olan şeyler babı)
(**شأت**) şin ve hemze ve **التاء**. Şüphesiz **الشئِيت** atlardan: tökezleyen(edir).
* doru; ne **أحَقُّ** ne de **شئِيتُ**([1]) *

(**شأز**) şin ve hemze ve **الزاء**; bir asıl(dır) ki bir yerde huzursuzluk ve **تَعَادٍ**([2]) üzerine delâlet eder. Bundan (olan) yer **الشّأْز**’dir; o, sert, birbirine aykırı (olan)dır. Rü’be dedi:
* **شأزٍ** ile, kimin ki onu (bir şey) inletti; çıkışı kıraç(tır)([3]) *
Ve denir: **أشْأَزهُ**([4]) şey, onu huzursuz ettiğinde.

(**شأس**) şin ve hemze ve **السين**; o, ondan önceki bab gibidir; ve ibdâl babından olması uzak değildir. Artık **شأْسٌ**: bir adam adıdır; ve **الشَّأْس**: kalın (sert) yer(edir).

(**شأف**) şin ve hemze ve **الفاء**; bir kelime(dir) ki buğz üzerine delâlet eder. Bundan **الشّآفَة**([5]) (vardır); o buğz(dur); denir: **شأفْتُهُ** **شَأَفاً**. Dedi: ve babdan **الشَّأْفة** (vardır); o, dişlerde çıkan bir yaradır; dağlanır ve gider. Derler: Allah onun **شأفَته**’sini kökünden kessin; denir: **شُئِفَت** adamın ayağı; artık onun mânası: Allah onu, şunu giderdiği gibi giderdi. Ancak ona **شأفة** adı verildi; bizim zikrettiğimiz kerih görme ve buğz sebebiyle.

(**شأن**) şin ve hemze ve **النون**; bir tek asıl(dır) ki arzu etmeye ve talebe delâlet eder. Bundan Arapların sözü: **شَأنْتُ شأنَهُ**; yani onun kastını kastettim. Ve inşâd ettiler:
يا طالبَ الجُودِ  إنَّ الجُود مكرُمةٌ *** لا البخلُ منك ولا من شأنك الجُودَا([6])
Dediler: onun mânası: ve senin cömertliği talebinden (de) değildir.

Ve bundan onların sözü: bu benim **شأني**’mden değildir; yani bu benim talebimden ve arzu ettiğim şeyden değildir([7]). Amma **الشؤون** ise baş kabileleri arasındaki şeydir; teki **شأن**. Ancak ona bununla ad verildi; çünkü o gözyaşının akış yerleridir; sanki gözyaşı onu talep eder ve onu kendisi için bir akacak yer kılar.

(**شأو**) şin ve hemze ve **الواو**; iki kelime(dir), pek uzak (olan).
Birincisi: geçme(dir); denir: **شأوته** yani onu geçtim.
Diğer kelime: **الشَّأْوُ**; kuyu temizlendiğinde ondan çıkan şeydir. Ve onunla o çıkarılan sepete **المِشْآة**([8]) denir.

(**شأي**) şin ve hemze ve **الياء**; ihtilâf içinde, ibdâl babından bir kelime(dir). Bir kavim dedi: **شأيت** tıpkı geçmede **شأوت** gibi; ondan **شأى** ve **اشتأى** denir. [Bunu Mufaddal söyledi]([9]) Ve inşâd etti:
فأيِّهْ بكِنْدِيرٍ حِمار ابنِ واقِع *** رآكَ بِكِيرٍ فاشْتأَى من عُتَائِدِ([10])
Ve bir kavim dedi: **اشتأى**: yükseldi. Mufaddal’ın söylediği daha doğru ve daha kıyasîdir.

(**شأم**) şin ve hemze ve **الميم**; bir tek asıl(dır) ki sol taraf üzerine delâlet eder. Bundan **المشأمة** (vardır); o, **الميمنة**’nin zıddıdır. Ve **الشَأم**: kıblenin sol tarafında olan bir arz(dır). Denir: **الشَّأمُ** ve **الشَّآم**. Ve denir: **شآمٍ** adam ve **شآمِيَة** kadın. Dedi:
أُمِّي شآمِيَةً إِذْ لا عَرَاقَ لنا *** قوماً نودُّهُمُ إِذْ قومُنا شُوسُ([11])
Ve uğursuzluktan **مشؤوم** adam.

--------------ــــ
([1]) Ensardan bir adam içindir; yahut Adî b. Harşe el-Hatmî. Ve (حق)’ta geçti.
([2]) **التعادي**: farklılık ve eşit olmama. Asılda: “ويقاد”, tahrif.
([3]) Rü’be divanı 104. Lisân’da (**شأز**) (maddesinde) hemzeyi terk ile “شاز” lafzıyla inşâd etti.
([4]) Asılda: “الشأز”, tahrif; ve el-Mücmel’de: “أشأزني”.
([5]) Onun şahidi sözü:
وما لشآفة في غير شيء *** إِذا ولى صديقك من طبيت
([6]) Beytin altında el-Mücmel hâşiyesinde yazıldı: “mef’ûl bih, yani الجودا”.
([7]) Asılda: “والذي أبتغيه الجودا”. “الجود” kelimesi sokulmuştur.
([8]) Asılda: “الشاة”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dan.
([9]) Tekmile el-Mücmel’dendir. Ve sonraki söz onu gerektirir.
([10]) **كير**: Gatafân arazisinde bir dağ. Ve **عتائد**: Hicaz’da bir su.
([11]) Beyit, divanında (Şınkîtî yazması) 5’te Mütelemmis’indir. “أمي”, yani o Şâmî cihete yönel; bununla devesine hitap eder. İbn Fâris’in Mütelemmis’in annesinin Şâmî olduğunu kastettiğini anlamış olması mümkündür; fakat ben onun kadrini bundan yüce tutarım.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش أ ز
مكان شئز وشأز وشأس‏:‏ خشن وقد شئز المكان‏.‏
وأشأزه الهم‏:‏ أقلقه‏.‏

##### Türkçe

ش أ ز
**مكان شئز وشأز وشأس**: serttir; ve mekân sert oldu.
**وأشأزه الهم**: kaygı onu huzursuz etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

مكان شَأْزٌ وشَئِزٌ: غليظ كشأْسٍ وشَئِسٍ؛ قال رؤبة:
شَأْز بمن عَوَّه جَدْب المُنْطَلَقْ
وشَئِزَ مكانُنا شَأَزاً: غلظ. ويقال: قَلِقَ. وأَشْأَزَهُ: أَقلقه، وقد شَئِزَ شَأَزاً: غلظ وارتفع؛ وأَنشد لرؤبة:
جَدْب المُلَهَّى شَئِز المُعَوَّهِ
قال: وقَلَبَه في موضع آخر فقال:
شاز ممن عَوَّهَ جَدْب المُنْطَلَق
ترك الهمز وأَخرجه مخرج عاثٍ وعائِث وعاق وعائِق. وأَشْأَزَ الرجلُ عن كذا وكذا: ارتفع عنه؛ وأَنشد:
فلو شَهِدْتَ عَقَبي وتَقْفاز،
أَشْأَزْتَ عن قَوْلك أَيَّ إِشْآز
ابن شميل: الشَّأْزُ الموضع الغليظ الكثير الحجارة، وليست الشُّؤْزَة إِلا في حجارة وخُشونة، فأَما أَرضٌ غليظة وهي طين فلا تُعدّ شَأْزاً. وشَئِزَ الرجلُ شَأَزاً، فهو شَئِز: قَلِقَ من مرض أَو هَمّ، وأَشْأَزه غيرُه. وفي حديث معاوية، رضي الله عنه: أَنه دخل على خاله هاشم بن عُتْبة وقد طُعِنَ فبكى، فقال: ما يبكيك يا خال؟ أَوَجَعٌ يُشْئِزُك أَم حِرْصٌ على الدنيا؟ قال أَبو عبيد: قوله يُشْئِزُك أَي يُقْلِقُك. يقال: شَئِزْتُ أَي قلقت. وأَشْأَزَني غيري وشُئِزَ فهو مَشْؤُوزٌ؛ قال ذو الرُّمة يصف ثوراً وحشيّاً:
فباتَ يُشْئِزُه ثَأْدٌ ويُسْهِرُه،
تَذَؤُّبُ الريح والوَسْواسُ والهِضَبُ
وشَأَزَ المرأَة شَأْزاً: نكحها.

##### Türkçe

Mekân **شَأْزٌ** ve **شَئِزٌ**: **شَأْسٍ** ve **شَئِسٍ** gibi kalın; Rü’be dedi:
**شَأْز بمن عَوَّه جَدْب المُنْطَلَقْ**

Ve mekânımız **شَئِزَ** **شَأَزاً**: kalınlaştı. Ve denilir: huzursuz oldu. Ve onu **أَشْأَزَهُ**: onu huzursuz etti, ve muhakkak
**شَئِزَ** **شَأَزاً**: kalınlaştı ve yükseldi; ve Rü’be’ye ait olarak inşad etti:
**جَدْب المُلَهَّى شَئِز المُعَوَّهِ**

Dedi: Ve onu başka bir yerde ters çevirdi de şöyle dedi:
**شاز ممن عَوَّهَ جَدْب المُنْطَلَق**

Hemzeyi terk etti ve onu **عاثٍ** ve **عائِث** ve **عاق** ve **عائِق** çıkışı gibi bir çıkışa çıkardı. Ve adam **أَشْأَزَ** şundan ve şundan: ondan yükseldi; ve inşad etti:
**فلو شَهِدْتَ عَقَبي وتَقْفاز،
أَشْأَزْتَ عن قَوْلك أَيَّ إِشْآز**

İbn Şümeyl: **الشَّأْزُ** çok taşlı kalın yer(ler)dir; ve **الشُّؤْزَة** ancak taşlarda ve pürüzlülükte olur; fakat çamur olan kalın bir arazi ise **شَأْزاً** sayılmaz.

Ve adam **شَئِزَ** **شَأَزاً**, o hâlde o **شَئِز**: hastalıktan yahut kederden huzursuz oldu; başkası onu **أَشْأَزه** etti. Ve Muâviye’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: onun dayısı Hâşim b. Utbe’nin yanına girdiği ve o hâlde ki
yaralanmıştı, derken ağladı; bunun üzerine dedi: “Seni ne ağlatıyor ey dayı? Seni huzursuz eden bir ağrı mı, yoksa dünyaya karşı bir hırs mı?” Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü **يُشْئِزُك** yani seni huzursuz eder. Denilir: **شَئِزْتُ** yani huzursuz oldum. Ve başkası beni **أَشْأَزَني** etti; ve **شُئِزَ** oldu, o hâlde o **مَشْؤُوزٌ**dur; Zü’r-Rumme vahşî bir boğayı vasfederek dedi:
**فباتَ يُشْئِزُه ثَأْدٌ ويُسْهِرُه،
تَذَؤُّبُ الريح والوَسْواسُ والهِضَبُ**

Ve kadını **شَأَزَ** **شَأْزاً**: onunla cinsel ilişkide bulundu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

شئز المكان، كفرح، شأزا، محركة، وشؤوزا، بالضم: غلظ وارتفع. أما قوله اشتد فإنه تصحف على المصنف، ففي نص المحكم بعد قوله: ارتفع. وأنشد لرؤبة. فجعل أنشد اشتد، وقال ابن شميل: الشأز: الموضع الغليظ الكثير الحجارة، وليست الشؤوزة إلا في حجارة وخشونة، فأما أرض غليظة وهي طين فلا تعد شأزا، وقال: مكان شأز وشئز، أي غليظ، كشأس وشئس. شئز الرجل شأزا فهو شئز: قلق من مرض أو هم. وذعر، كشئز، كعني، فهو مشؤوز، كمنصور، ومشوز كمقول، وأشأزه غيره: أقلقه. وفي حديث معاوية أنه دخل على خاله أبي هاشم شيبة بن عتبة وقد طعن فبكى فقال: ما يبكيك يا خال، أوجع يشئزك أم حرص على الدنيا. قال أبو عبيد: قوله: يشئزك أي يقلقك. قال ذو الرمة يصف ثورا وحشيا:
  فبـات يشـئزه ثـأد ويسـهـره                      تذؤب الريح والوسواس والهضب واشتأز: نفر وهذه عن الصاغاني. وشأزها شأزا كمنع: جامعها كشحزها. وخيل شأزة: سمان. ومما يستدرك عليه: انشأز الرجل عن كذا وكذا، أي ارتفع عنه. قال الشاعر:
  أشأزت عن قولك أي إشآز

##### Türkçe

**شئز** mekân, **كفرح**: **شأزا** (harekeli), ve **شؤوزا** (ötre ile): kalınlaştı ve yükseldi. “Şiddetlendi” sözüne gelince: o, musannife karşı tashif edilmiştir; zira **المحكم**’in nassında “yükseldi” sözünden sonra (gelir). Ve Rü’be’ye ait olarak inşad etti. Böylece “inşad etti”yi “şiddetlendi” kıldı. İbn Şümeyl dedi ki: **الشأز**: taşları çok olan kalın yer; ve **الشؤوزة** ancak taşlarda ve pürüzlülükte olur; ama kalın bir yer olup da çamur ise, **شأزا** sayılmaz. Ve dedi ki: **مكان شأز وشئز**; yani kalın; **كشأس وشئس** gibi.

**شئز** adam **شأزا**; o hâlde o **شئز**’dir: hastalıktan veya gamdan dolayı huzursuz. Ve ürktü; **كشئز** gibi, **كعني**: o hâlde o **مشؤوز**’dur, **كمنصور**; ve **مشوز** (da), **كمقول**; ve başkası onu **أشأزه**: onu huzursuz etti. Muâviye hadîsinde: dayısı Ebû Hâşim Şeybe b. Utbe’nin yanına girdi; o, mızraklanmıştı; bunun üzerine ağladı. (Dayısı) dedi ki: “Ey dayı, seni ne ağlatıyor; seni acı mı **يشئزك** ediyor, yoksa dünyaya hırs mı?” Ebû Ubeyd dedi ki: onun sözü: **يشئزك** yani seni huzursuz eder.

Zü’r-Rumme, yabanî bir boğayı vasfederek dedi:
  فبـات يشـئزه ثـأد ويسـهـره                      تذؤب الريح والوسواس والهضب

Ve **اشتأز**: ürktü; bu, Sâğânî’dendir. Ve onu **شأزها شأزا** **كمنع**: onunla cima etti; **كشحزها** gibi. Ve **خيل شأزة**: semiz (atlar).

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: adam **انشأز** falan ve falandan; yani ondan yükseldi. Şair dedi:
  أشأزت عن قولك أي إشآز

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: شءز

شَأَزَ
شَأَزَ A ( n. ac. شَأْز 1 ),
a.  Had intercourse with.

شَئِزَ
شَئِزَ A ( n. ac. شَأَز [ 4 ] ,  شُؤْوْز [ 27 ] ),
a.  Was rough, rugged; was high.

b.  [ pass. ], Was scared, frightened.

أَشْءَزَ
أَشْءَزَ IV ,
a.  Troubled, disturbed; scared, frightened.

اِشْتَأَزَ
اِشْتَأَزَ VIII ,
a.  Was scared; fled.

شَأْز
شَأْز [ 1 ] ,  شَئِز [ 5 ] ,
a.  Rough, rugged, unven ( ground ).

##### Türkçe

شَأَزَ
**شَأَزَ** A ( n. ac. **شَأْز** 1 ),
a. Onunla cinsel ilişkide bulundu.

شَئِزَ
**شَئِزَ** A ( n. ac. **شَأَز** [ 4 ] , **شُؤْوْز** [ 27 ] ),
a. Sert, pürüzlü idi; yüksek idi.

b. [ edilgen ], Korkutuldu, ürkütüldü.

أَشْءَزَ
**أَشْءَزَ** IV ,
a. Rahatsız etti, huzursuz etti; korkuttu, ürküttü.

اِشْتَأَزَ
**اِشْتَأَزَ** VIII ,
a. Korktu; kaçtı.

شَأْز
**شَأْز** [ 1 ] , **شَئِز** [ 5 ] ,
a. Sert, pürüzlü, engebesiz (yer).
