# شأز — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D8%B2/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%A3%D8%B2/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شأز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D8%B2.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: شأز

(باب الشين والهمزة وما يثلثهما)
(شأت) الشين والهمزة والتاء. إنَّ الشئِيت من الأفراس: العَثُور.
* كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئِيتُ([1]) *
(شأز) الشين والهمزة والزاء أُصَيْلٌ يدل على قلق وتَعَادٍ([2]) في مكان. من ذلك المكان الشّأْز، وهو الخشِن المتعادِي. قال رؤبة:
* شأزٍ بمَنْ عَوَّه جدْبِ المنطَلَق([3]) *
ويقال أشْأَزهُ([4]) الشيءُ، إِذا أقْلَقَه.
(شأس) الشين والهمزة والسين، هو كالباب الذي قَبلَه، وليس يبعُد أن يكونَ من باب الإِبدال. فشأْسٌ: اسم رجل، والشَّأْس: المكان الغليظ.
(شأف) الشين والهمزة والفاء كلمةٌ تدل على البِغْضة. من ذلك الشّآفَة([5]) وهي البِغْضَة؛ يقال شأفْتُهُ شَأَفاً. قال: ومن الباب الشَّأْفة، وهي قَرْحة تخرج بالأسنان فتُكوَى وتذهب، يقولون: استأصَلَ الله شأفَته، يقال شُئِفَت رجلُه، فمعناه أَذْهَبَه الله كما أذهب ذاك. وإِنّما سمِّيت شأفةً لِمَا ذكرناه من الكراهة والبغضة.
(شأن) الشين والهمزة والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ابتغاءٍ وطلب. من ذلك قولُ العرب: شَأنْتُ شأنَهُ، أي قصدت قصده. وأنشدوا:
يا طالبَ الجُودِ  إنَّ الجُود مكرُمةٌ *** لا البخلُ منك ولا من شأنك الجُودَا([6])قالوا: معناه ولا من طلبك الجودَ.
ومن ذلك قولُهم: ما هذا من شأني، أي ما هذا مِنْ مَطْلَبِي والذي أبتغيه([7]). وأمّا الشؤون فَمَا بينَ قبائل الرأس، الواحد شأن. وإِنَّما سمِّيتْ بذلك لأنَّها مَجارِي الدَّمع، كأنَّ الدَّمعَ يطلبُها ويجعلُها لنفسه مَسِيلاً.
(شأو) الشين والهمزة والواو كلمتان متباعدتان جدّاً.
فالأول السَّبْق، يقال شأوته أي سَبَقْتُه.
والكلمة الأخرى الشَّأْوُ: ما يخرجُ من البئر إذا نُظِّفَت. ويقال للزَّبيل الذي يُخرَج به ذلك المِشْآة([8]).
(شأي) الشين والهمزة والياء كلمةٌ من باب الإِبدال، على اختلافٍ فيها. قال قوم: شأيت مثل شأوت في السَّبْق؛ يقال منه شأى واشتأى. [قاله المفضّل]([9]) وأنشد:
فأيِّهْ بكِنْدِيرٍ حِمار ابنِ واقِع *** رآكَ بِكِيرٍ فاشْتأَى من عُتَائِدِ([10])وقال قوم: اشتأى: أشرفَ. والذي قاله المفضَّل أصوب وأقيَس.
(شأم) الشين والهمزة والميم أصلٌ واحد يدلُّ على الجانب اليَسار. من ذلك المشأمة، وهي خلاف الميمنة. والشَأم: أرضٌ عن مَشْأَمة القِبلة. يقال الشَّأمُ والشَّآم. ويقال رجل شآمٍ وامرأةٌ شآمِيَة. قال:
أُمِّي شآمِيَةً إِذْ لا عَرَاقَ لنا *** قوماً نودُّهُمُ إِذْ قومُنا شُوسُ([11])ورجل مشؤوم من الشُّؤم.
--------------ــــ
([1]) لرجل من الأنصار، أو عدي بن خرشة الخطمي. وقد سبق في (حق).
([2]) التعادي: التفاوت وعدم الاستواء. في الأصل: "ويقاد"، تحريف.
([3]) ديوان رؤبة 104. وأنشده في اللسان (شأز) بلفظ "شاز" بترك الهمز.
([4]) في الأصل: "الشأز"، تحريف وفي المجمل: "أشأزني".
([5]) شاهده قوله:
وما لشآفة في غير شيء *** إِذا ولى صديقك من طبيت
([6]) كتب تحت البيت في حاشية المجمل: "مفعول به، أعني الجودا".
([7]) ف ي الأصل: "والذي أبتغيه الجودا". وكلمة "الجود" مقحمة.
([8]) في الأصل: "الشاة"، صوابه من المجمل واللسان.
([9]) التكملة من المجمل. والكلام بعد يتطلبها.
([10]) كير: جبل في أرض غطفان. وعتائد: ماء بالحجاز.
([11]) البيت للمتلمس في ديوانه 5 مخطوطة الشنقيطي. أمي، أي اقصدي تلك الجهة الشآمية، يخاطب بذلك ناقته. وقد يكون فهم ابن فارس أن المتلمس عنى أن أمه شآمية، ولكني أجل قدره عن ذلك.

ـ

### Türkçe

(شين ve hemze ve onların üçüncüsü olan şeyler babı)
(**شأت**) şin ve hemze ve **التاء**. Şüphesiz **الشئِيت** atlardan: tökezleyen(edir).
* doru; ne **أحَقُّ** ne de **شئِيتُ**([1]) *

(**شأز**) şin ve hemze ve **الزاء**; bir asıl(dır) ki bir yerde huzursuzluk ve **تَعَادٍ**([2]) üzerine delâlet eder. Bundan (olan) yer **الشّأْز**’dir; o, sert, birbirine aykırı (olan)dır. Rü’be dedi:
* **شأزٍ** ile, kimin ki onu (bir şey) inletti; çıkışı kıraç(tır)([3]) *
Ve denir: **أشْأَزهُ**([4]) şey, onu huzursuz ettiğinde.

(**شأس**) şin ve hemze ve **السين**; o, ondan önceki bab gibidir; ve ibdâl babından olması uzak değildir. Artık **شأْسٌ**: bir adam adıdır; ve **الشَّأْس**: kalın (sert) yer(edir).

(**شأف**) şin ve hemze ve **الفاء**; bir kelime(dir) ki buğz üzerine delâlet eder. Bundan **الشّآفَة**([5]) (vardır); o buğz(dur); denir: **شأفْتُهُ** **شَأَفاً**. Dedi: ve babdan **الشَّأْفة** (vardır); o, dişlerde çıkan bir yaradır; dağlanır ve gider. Derler: Allah onun **شأفَته**’sini kökünden kessin; denir: **شُئِفَت** adamın ayağı; artık onun mânası: Allah onu, şunu giderdiği gibi giderdi. Ancak ona **شأفة** adı verildi; bizim zikrettiğimiz kerih görme ve buğz sebebiyle.

(**شأن**) şin ve hemze ve **النون**; bir tek asıl(dır) ki arzu etmeye ve talebe delâlet eder. Bundan Arapların sözü: **شَأنْتُ شأنَهُ**; yani onun kastını kastettim. Ve inşâd ettiler:
يا طالبَ الجُودِ  إنَّ الجُود مكرُمةٌ *** لا البخلُ منك ولا من شأنك الجُودَا([6])
Dediler: onun mânası: ve senin cömertliği talebinden (de) değildir.

Ve bundan onların sözü: bu benim **شأني**’mden değildir; yani bu benim talebimden ve arzu ettiğim şeyden değildir([7]). Amma **الشؤون** ise baş kabileleri arasındaki şeydir; teki **شأن**. Ancak ona bununla ad verildi; çünkü o gözyaşının akış yerleridir; sanki gözyaşı onu talep eder ve onu kendisi için bir akacak yer kılar.

(**شأو**) şin ve hemze ve **الواو**; iki kelime(dir), pek uzak (olan).
Birincisi: geçme(dir); denir: **شأوته** yani onu geçtim.
Diğer kelime: **الشَّأْوُ**; kuyu temizlendiğinde ondan çıkan şeydir. Ve onunla o çıkarılan sepete **المِشْآة**([8]) denir.

(**شأي**) şin ve hemze ve **الياء**; ihtilâf içinde, ibdâl babından bir kelime(dir). Bir kavim dedi: **شأيت** tıpkı geçmede **شأوت** gibi; ondan **شأى** ve **اشتأى** denir. [Bunu Mufaddal söyledi]([9]) Ve inşâd etti:
فأيِّهْ بكِنْدِيرٍ حِمار ابنِ واقِع *** رآكَ بِكِيرٍ فاشْتأَى من عُتَائِدِ([10])
Ve bir kavim dedi: **اشتأى**: yükseldi. Mufaddal’ın söylediği daha doğru ve daha kıyasîdir.

(**شأم**) şin ve hemze ve **الميم**; bir tek asıl(dır) ki sol taraf üzerine delâlet eder. Bundan **المشأمة** (vardır); o, **الميمنة**’nin zıddıdır. Ve **الشَأم**: kıblenin sol tarafında olan bir arz(dır). Denir: **الشَّأمُ** ve **الشَّآم**. Ve denir: **شآمٍ** adam ve **شآمِيَة** kadın. Dedi:
أُمِّي شآمِيَةً إِذْ لا عَرَاقَ لنا *** قوماً نودُّهُمُ إِذْ قومُنا شُوسُ([11])
Ve uğursuzluktan **مشؤوم** adam.

--------------ــــ
([1]) Ensardan bir adam içindir; yahut Adî b. Harşe el-Hatmî. Ve (حق)’ta geçti.
([2]) **التعادي**: farklılık ve eşit olmama. Asılda: “ويقاد”, tahrif.
([3]) Rü’be divanı 104. Lisân’da (**شأز**) (maddesinde) hemzeyi terk ile “شاز” lafzıyla inşâd etti.
([4]) Asılda: “الشأز”, tahrif; ve el-Mücmel’de: “أشأزني”.
([5]) Onun şahidi sözü:
وما لشآفة في غير شيء *** إِذا ولى صديقك من طبيت
([6]) Beytin altında el-Mücmel hâşiyesinde yazıldı: “mef’ûl bih, yani الجودا”.
([7]) Asılda: “والذي أبتغيه الجودا”. “الجود” kelimesi sokulmuştur.
([8]) Asılda: “الشاة”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dan.
([9]) Tekmile el-Mücmel’dendir. Ve sonraki söz onu gerektirir.
([10]) **كير**: Gatafân arazisinde bir dağ. Ve **عتائد**: Hicaz’da bir su.
([11]) Beyit, divanında (Şınkîtî yazması) 5’te Mütelemmis’indir. “أمي”, yani o Şâmî cihete yönel; bununla devesine hitap eder. İbn Fâris’in Mütelemmis’in annesinin Şâmî olduğunu kastettiğini anlamış olması mümkündür; fakat ben onun kadrini bundan yüce tutarım.
