# شأس — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D8%B3/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%A3%D8%B3/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D8%B3.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: شأس

(باب الشين والهمزة وما يثلثهما)
(شأت) الشين والهمزة والتاء. إنَّ الشئِيت من الأفراس: العَثُور.
* كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئِيتُ([1]) *
(شأز) الشين والهمزة والزاء أُصَيْلٌ يدل على قلق وتَعَادٍ([2]) في مكان. من ذلك المكان الشّأْز، وهو الخشِن المتعادِي. قال رؤبة:
* شأزٍ بمَنْ عَوَّه جدْبِ المنطَلَق([3]) *
ويقال أشْأَزهُ([4]) الشيءُ، إِذا أقْلَقَه.
(شأس) الشين والهمزة والسين، هو كالباب الذي قَبلَه، وليس يبعُد أن يكونَ من باب الإِبدال. فشأْسٌ: اسم رجل، والشَّأْس: المكان الغليظ.
(شأف) الشين والهمزة والفاء كلمةٌ تدل على البِغْضة. من ذلك الشّآفَة([5]) وهي البِغْضَة؛ يقال شأفْتُهُ شَأَفاً. قال: ومن الباب الشَّأْفة، وهي قَرْحة تخرج بالأسنان فتُكوَى وتذهب، يقولون: استأصَلَ الله شأفَته، يقال شُئِفَت رجلُه، فمعناه أَذْهَبَه الله كما أذهب ذاك. وإِنّما سمِّيت شأفةً لِمَا ذكرناه من الكراهة والبغضة.
(شأن) الشين والهمزة والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ابتغاءٍ وطلب. من ذلك قولُ العرب: شَأنْتُ شأنَهُ، أي قصدت قصده. وأنشدوا:
يا طالبَ الجُودِ  إنَّ الجُود مكرُمةٌ *** لا البخلُ منك ولا من شأنك الجُودَا([6])قالوا: معناه ولا من طلبك الجودَ.
ومن ذلك قولُهم: ما هذا من شأني، أي ما هذا مِنْ مَطْلَبِي والذي أبتغيه([7]). وأمّا الشؤون فَمَا بينَ قبائل الرأس، الواحد شأن. وإِنَّما سمِّيتْ بذلك لأنَّها مَجارِي الدَّمع، كأنَّ الدَّمعَ يطلبُها ويجعلُها لنفسه مَسِيلاً.
(شأو) الشين والهمزة والواو كلمتان متباعدتان جدّاً.
فالأول السَّبْق، يقال شأوته أي سَبَقْتُه.
والكلمة الأخرى الشَّأْوُ: ما يخرجُ من البئر إذا نُظِّفَت. ويقال للزَّبيل الذي يُخرَج به ذلك المِشْآة([8]).
(شأي) الشين والهمزة والياء كلمةٌ من باب الإِبدال، على اختلافٍ فيها. قال قوم: شأيت مثل شأوت في السَّبْق؛ يقال منه شأى واشتأى. [قاله المفضّل]([9]) وأنشد:
فأيِّهْ بكِنْدِيرٍ حِمار ابنِ واقِع *** رآكَ بِكِيرٍ فاشْتأَى من عُتَائِدِ([10])وقال قوم: اشتأى: أشرفَ. والذي قاله المفضَّل أصوب وأقيَس.
(شأم) الشين والهمزة والميم أصلٌ واحد يدلُّ على الجانب اليَسار. من ذلك المشأمة، وهي خلاف الميمنة. والشَأم: أرضٌ عن مَشْأَمة القِبلة. يقال الشَّأمُ والشَّآم. ويقال رجل شآمٍ وامرأةٌ شآمِيَة. قال:
أُمِّي شآمِيَةً إِذْ لا عَرَاقَ لنا *** قوماً نودُّهُمُ إِذْ قومُنا شُوسُ([11])ورجل مشؤوم من الشُّؤم.
--------------ــــ
([1]) لرجل من الأنصار، أو عدي بن خرشة الخطمي. وقد سبق في (حق).
([2]) التعادي: التفاوت وعدم الاستواء. في الأصل: "ويقاد"، تحريف.
([3]) ديوان رؤبة 104. وأنشده في اللسان (شأز) بلفظ "شاز" بترك الهمز.
([4]) في الأصل: "الشأز"، تحريف وفي المجمل: "أشأزني".
([5]) شاهده قوله:
وما لشآفة في غير شيء *** إِذا ولى صديقك من طبيت
([6]) كتب تحت البيت في حاشية المجمل: "مفعول به، أعني الجودا".
([7]) ف ي الأصل: "والذي أبتغيه الجودا". وكلمة "الجود" مقحمة.
([8]) في الأصل: "الشاة"، صوابه من المجمل واللسان.
([9]) التكملة من المجمل. والكلام بعد يتطلبها.
([10]) كير: جبل في أرض غطفان. وعتائد: ماء بالحجاز.
([11]) البيت للمتلمس في ديوانه 5 مخطوطة الشنقيطي. أمي، أي اقصدي تلك الجهة الشآمية، يخاطب بذلك ناقته. وقد يكون فهم ابن فارس أن المتلمس عنى أن أمه شآمية، ولكني أجل قدره عن ذلك.

ـ

### Türkçe

(Şîn, hemze ve bunların üçüncüsü olan harflerin bâbı)
(**شأت**) **الشين** ve **الهمزة** ve **التاء**. Şüphesiz **الشئِيت** atlardan: tökezleyen(Dir).
* Kır at; ne **أحَقُّ** ne de **شئِيتُ** *
(**شأز**) **الشين** ve **الهمزة** ve **الزاء**; bir asl(î kök)tür, bir yerde huzursuzluk ve **تَعَادٍ**’a delâlet eder. Bundan: mekân **الشّأْز**; o, pürüzlü, birbirine uymayan(dır). Rü’be dedi:
* **شأزٍ** ile; kimin ki ona (şiddetle) seslenişi, çıkışı kıraç(tır) *
Ve denir: **أشْأَزهُ** ona şey; onu huzursuz ettiğinde.
(**شأس**) **الشين** ve **الهمزة** ve **السين**; o, ondan önceki bâb gibidir; ve (bu) ibdâl bâbından olması uzak değildir. Artık **شأْسٌ**: bir adamın adı; ve **الشَّأْس**: kalın/sert yer.
(**شأف**) **الشين** ve **الهمزة** ve **الفاء**; buğza delâlet eden bir kelime(dir). Bundan: **الشّآفَة**; o, buğza(dır); denir: **شأفْتُهُ شَأَفاً**. Dedi: Ve bâbdan **الشَّأْفة**; o, dişlerde çıkan bir yaradır; dağlanır ve gider. Derler: Allah onun **شأفَته**’sini kökünden kessin; denir: **شُئِفَت** onun ayağı; artık mânâsı: Allah onu, şunu giderdiği gibi giderdi. Ancak ona **شأفة** adı verildi; bizim, kerih görme ve buğzadan zikrettiğimiz şey sebebiyle.
(**شأن**) **الشين** ve **الهمزة** ve **النون**; tek bir asl(î kök)tür, bir isteme ve talebe delâlet eder. Bundan Arapların sözü: **شَأنْتُ شأنَهُ**; yani onun kastını kastettim. Ve inşâd ettiler:
Ey cömertliği isteyen; şüphesiz cömertlik bir keremdir *** ne cimrilik senden, ne de senin **شأنك**’ından cömertlik
Dediler: mânâsı: ve cömertliği talebinden (değildir).
Ve bundan onların sözü: bu benim **شأني**’mdan değildir; yani bu, benim talebimden ve benim aradığım şeyden değildir. Ama **الشؤون**: baş kabileleri arasındadır; teki **شأن**. Ancak ona bununla ad verildi; çünkü o, gözyaşının akış yerleridir; sanki gözyaşı onu ister ve onu kendisi için bir akacak yer kılar.
(**شأو**) **الشين** ve **الهمزة** ve **الواو**; birbirinden çok uzak iki kelime(dir).
Birincisi: yarışta geçme; denir: **شأوته**; yani onu geçtim.
Ve diğer kelime **الشَّأْوُ**: kuyu temizlendiğinde ondan çıkan şeydir. Ve onunla o şeyin çıkarıldığı sepete **المِشْآة** denir.
(**شأي**) **الشين** ve **الهمزة** ve **الياء**; ihtilâf ile birlikte, ibdâl bâbından bir kelime(dir). Bir kavim dedi: **شأيت** tıpkı **شأوت** gibi, yarışta geçmede; ondan **شأى** ve **اشتأى** denir. [Bunu el-Mufaddal söyledi] Ve inşâd etti:
Şu hâlde, Vâkı‘ oğlu’nun eşeği olan **كِنْدِير** ile; *** seni **بِكِير**’de gördü de **عُتَائِد**’den **فاشْتأَى**
Ve bir kavim dedi: **اشتأى**: yükseldi/üstten baktı. El-Mufaddal’ın söylediği daha doğru ve daha kıyasîdir.
(**شأم**) **الشين** ve **الهمزة** ve **الميم**; tek bir asl(î kök)tür, sol tarafa delâlet eder. Bundan **المشأمة**; o, **الميمنة**’nin zıddıdır. Ve **الشَأم**: kıblenin **مَشْأَمة**’si tarafında bir yerdir. Denir: **الشَّأم** ve **الشَّآم**. Ve denir: **شآمٍ** bir adam ve **شآمِيَة** bir kadın. Dedi:
Benim annem, **شآمِيَة**’dir; zira bizim için Irak yoktur *** bir kavim(ler)i severiz; zira bizim kavmimiz **شُوسُ**’tur
Ve **مشؤوم** bir adam, **الشُّؤم**’dandır.
--------------ــــ
([1]) Ensardan bir adam içindir; yahut ‘Adiyy b. Harşe el-Hatmî. (حق)’ta daha önce geçti.
([2]) **التعادي**: farklılık ve eşit olmama. Asılda: “ويقاد”, tahrif.
([3]) Rü’be divanı 104. Lisân’da (**شأز**) “شاز” lafzıyla, hemzeyi terk ederek inşâd etti.
([4]) Asılda: “الشأز”, tahrif; ve el-Mücmel’de: “أشأزني”.
([5]) Şahidi onun sözü:
Ve **شآفة**’ye, bir şey dışında ne var *** dostun, **طبيت**’ten yüz çevirdiğinde
([6]) Beytin altında el-Mücmel hâşiyesinde yazıldı: “mef‘ûl bih; yani **الجودا**”.
([7]) Asılda: “والذي أبتغيه الجودا”. “الجود” kelimesi sokulmuştur.
([8]) Asılda: “الشاة”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dandır.
([9]) Tekmile el-Mücmel’dendir. Ve sonraki söz onu gerektirir.
([10]) **كير**: Ğatafân toprağında bir dağ. Ve **عتائد**: Hicaz’da bir su.
([11]) Beyit, divanında el-Mutalammis’indir: 5, eş-Şınkîtî yazması. “أمي” yani o Şâm cihetine yönel; bununla devesine hitap eder. İbn Fâris’in, el-Mutalammis’in annesinin Şâmî olduğunu kastettiğini anladığı olabilir; fakat ben onun kadrini bundan tenzih ederim.
