# شأم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%A3%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: شأم

(باب الشين والهمزة وما يثلثهما)
(شأت) الشين والهمزة والتاء. إنَّ الشئِيت من الأفراس: العَثُور.
* كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئِيتُ([1]) *
(شأز) الشين والهمزة والزاء أُصَيْلٌ يدل على قلق وتَعَادٍ([2]) في مكان. من ذلك المكان الشّأْز، وهو الخشِن المتعادِي. قال رؤبة:
* شأزٍ بمَنْ عَوَّه جدْبِ المنطَلَق([3]) *
ويقال أشْأَزهُ([4]) الشيءُ، إِذا أقْلَقَه.
(شأس) الشين والهمزة والسين، هو كالباب الذي قَبلَه، وليس يبعُد أن يكونَ من باب الإِبدال. فشأْسٌ: اسم رجل، والشَّأْس: المكان الغليظ.
(شأف) الشين والهمزة والفاء كلمةٌ تدل على البِغْضة. من ذلك الشّآفَة([5]) وهي البِغْضَة؛ يقال شأفْتُهُ شَأَفاً. قال: ومن الباب الشَّأْفة، وهي قَرْحة تخرج بالأسنان فتُكوَى وتذهب، يقولون: استأصَلَ الله شأفَته، يقال شُئِفَت رجلُه، فمعناه أَذْهَبَه الله كما أذهب ذاك. وإِنّما سمِّيت شأفةً لِمَا ذكرناه من الكراهة والبغضة.
(شأن) الشين والهمزة والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ابتغاءٍ وطلب. من ذلك قولُ العرب: شَأنْتُ شأنَهُ، أي قصدت قصده. وأنشدوا:
يا طالبَ الجُودِ  إنَّ الجُود مكرُمةٌ *** لا البخلُ منك ولا من شأنك الجُودَا([6])قالوا: معناه ولا من طلبك الجودَ.
ومن ذلك قولُهم: ما هذا من شأني، أي ما هذا مِنْ مَطْلَبِي والذي أبتغيه([7]). وأمّا الشؤون فَمَا بينَ قبائل الرأس، الواحد شأن. وإِنَّما سمِّيتْ بذلك لأنَّها مَجارِي الدَّمع، كأنَّ الدَّمعَ يطلبُها ويجعلُها لنفسه مَسِيلاً.
(شأو) الشين والهمزة والواو كلمتان متباعدتان جدّاً.
فالأول السَّبْق، يقال شأوته أي سَبَقْتُه.
والكلمة الأخرى الشَّأْوُ: ما يخرجُ من البئر إذا نُظِّفَت. ويقال للزَّبيل الذي يُخرَج به ذلك المِشْآة([8]).
(شأي) الشين والهمزة والياء كلمةٌ من باب الإِبدال، على اختلافٍ فيها. قال قوم: شأيت مثل شأوت في السَّبْق؛ يقال منه شأى واشتأى. [قاله المفضّل]([9]) وأنشد:
فأيِّهْ بكِنْدِيرٍ حِمار ابنِ واقِع *** رآكَ بِكِيرٍ فاشْتأَى من عُتَائِدِ([10])وقال قوم: اشتأى: أشرفَ. والذي قاله المفضَّل أصوب وأقيَس.
(شأم) الشين والهمزة والميم أصلٌ واحد يدلُّ على الجانب اليَسار. من ذلك المشأمة، وهي خلاف الميمنة. والشَأم: أرضٌ عن مَشْأَمة القِبلة. يقال الشَّأمُ والشَّآم. ويقال رجل شآمٍ وامرأةٌ شآمِيَة. قال:
أُمِّي شآمِيَةً إِذْ لا عَرَاقَ لنا *** قوماً نودُّهُمُ إِذْ قومُنا شُوسُ([11])ورجل مشؤوم من الشُّؤم.
--------------ــــ
([1]) لرجل من الأنصار، أو عدي بن خرشة الخطمي. وقد سبق في (حق).
([2]) التعادي: التفاوت وعدم الاستواء. في الأصل: "ويقاد"، تحريف.
([3]) ديوان رؤبة 104. وأنشده في اللسان (شأز) بلفظ "شاز" بترك الهمز.
([4]) في الأصل: "الشأز"، تحريف وفي المجمل: "أشأزني".
([5]) شاهده قوله:
وما لشآفة في غير شيء *** إِذا ولى صديقك من طبيت
([6]) كتب تحت البيت في حاشية المجمل: "مفعول به، أعني الجودا".
([7]) ف ي الأصل: "والذي أبتغيه الجودا". وكلمة "الجود" مقحمة.
([8]) في الأصل: "الشاة"، صوابه من المجمل واللسان.
([9]) التكملة من المجمل. والكلام بعد يتطلبها.
([10]) كير: جبل في أرض غطفان. وعتائد: ماء بالحجاز.
([11]) البيت للمتلمس في ديوانه 5 مخطوطة الشنقيطي. أمي، أي اقصدي تلك الجهة الشآمية، يخاطب بذلك ناقته. وقد يكون فهم ابن فارس أن المتلمس عنى أن أمه شآمية، ولكني أجل قدره عن ذلك.

ـ

### Türkçe

(Şîn, hemze ve bunların üçüncüsü olan harflerin bâbı)

(**شأت**) **الشين** ve **الهمزة** ve **التاء**. Şüphesiz atlardan **الشئِيت**: tökezleyen(dir).
* Kümeyt; ne **أحَقُّ** ne de **شئِيتُ**([1]) *

(**شأز**) **الشين** ve **الهمزة** ve **الزاء**; bir asıl(dır), bir yerde huzursuzluk ve (birbirine) aykırılık([2]) üzerine delâlet eder. Bundan: mekân **الشّأْز**; o, pürüzlü, aykırı (olan)dır. Rü’be dedi:
* **شأزٍ** ile, kimin ki onu kuraklık, çıkışın kuraklığı, inlettiyse([3]) *
Ve denir: **أشْأَزهُ**([4]) şey, onu huzursuz ettiğinde.

(**شأس**) **الشين** ve **الهمزة** ve **السين**; o, kendisinden önceki bâb gibidir; ve ibdâl bâbından olması uzak değildir. Artık **شأْسٌ**: bir adam adıdır; ve **الشَّأْس**: kalın/sert yer(dir).

(**شأف**) **الشين** ve **الهمزة** ve **الفاء**; buğz (nefret) üzerine delâlet eden bir kelime(dir). Bundan: **الشّآفَة**([5]); o, buğz(dur); denir: **شأفْتُهُ شَأَفاً**. Dedi: Ve bâbdan **الشَّأْفة** (da vardır); o, dişlerde çıkan bir yaradır; dağlanır ve gider. Derler: Allah onun **شأفَته**’sini kökünden kessin; denir: **شُئِفَت** adamın ayağı; bunun mânası: Allah onu, şunu giderdiği gibi, giderdi. Ancak, zikrettiğimiz kerih görme ve buğzdan dolayı **شأفة** diye adlandırıldı.

(**شأن**) **الشين** ve **الهمزة** ve **النون**; tek bir asıl(dır), bir isteme ve talep etmeye delâlet eder. Bundan Arapların sözü: **شَأنْتُ شأنَهُ**; yani onun kastını kastettim. Ve inşâd ettiler:
يا طالبَ الجُودِ  إنَّ الجُود مكرُمةٌ *** لا البخلُ منك ولا من شأنك الجُودَا([6])
Dediler: mânası: ve senin cömertliği talebinden (de) değil.

Ve bundan onların sözü: bu benim **شأني**’mden değildir; yani bu, benim talebimden ve aradığım şeyden değildir([7]). Ama **الشؤون**: baş kabileleri (kısımları) arasındadır; teki **شأن**. Ancak bununla adlandırıldı; çünkü onlar gözyaşının akış yerleridir; sanki gözyaşı onları talep eder ve onları kendisi için bir akacak yer kılar.

(**شأو**) **الشين** ve **الهمزة** ve **الواو**; birbirinden çok uzak iki kelime(dir).
Birincisi: öne geçme; denir: **شأوته**; yani onu geçtim.
Diğer kelime: **الشَّأْوُ**; kuyu temizlendiğinde ondan çıkan şeydir. Ve onunla çıkarılan sepete **المِشْآة**([8]) denir.

(**شأي**) **الشين** ve **الهمزة** ve **الياء**; onda ihtilâf olmakla birlikte, ibdâl bâbından bir kelime(dir). Bir kavim dedi: **شأيت**; öne geçmede **شأوت** gibidir; ondan **شأى** ve **اشتأى** denir. [Bunu **المفضّل** söyledi]([9]) Ve inşâd etti:
فأيِّهْ بكِنْدِيرٍ حِمار ابنِ واقِع *** رآكَ بِكِيرٍ فاشْتأَى من عُتَائِدِ([10])
Ve bir kavim dedi: **اشتأى**: yükseldi/üstten baktı. **المفضَّل**’in söylediği daha doğru ve daha kıyasîdir.

(**شأم**) **الشين** ve **الهمزة** ve **الميم**; tek bir asıl(dır), sol tarafa delâlet eder. Bundan **المشأمة**; o, **الميمنة**’nin zıddıdır. Ve **الشَأم**: kıblenin **مَشْأَمة**’si tarafında olan bir yer(dir). **الشَّأمُ** ve **الشَّآم** denir. Ve denir: **شآمٍ** bir adam ve **شآمِيَة** bir kadın. Dedi:
أُمِّي شآمِيَةً إِذْ لا عَرَاقَ لنا *** قوماً نودُّهُمُ إِذْ قومُنا شُوسُ([11])
Ve **الشُّؤم**’dan (olmak üzere) uğursuz bir adam: **مشؤوم**.

--------------ــــ
([1]) Ensardan bir adam için; yahut Adiyy b. Hurşe el-Hatmî. (حق)’ta daha önce geçti.
([2]) **التعادي**: farklılık ve eşit olmama. Asılda: “ويقاد”, tahrif.
([3]) Rü’be divanı 104. Lisân’da (شأز) “شاز” lafzıyla, hemzeyi terk ederek, inşâd etti.
([4]) Asılda: “الشأز”, tahrif; ve el-Mücmel’de: “أشأزني”.
([5]) Şahidi onun sözü:
وما لشآفة في غير شيء *** إِذا ولى صديقك من طبيت
([6]) Beytin altında el-Mücmel hâşiyesinde yazıldı: “mef’ûl bih; yani **الجودا**”.
([7]) Asılda: “والذي أبتغيه الجودا”. “**الجود**” kelimesi araya sokulmuştur.
([8]) Asılda: “الشاة”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dandır.
([9]) Tekmile el-Mücmel’dendir. Ve sonraki söz onu gerektirir.
([10]) **كير**: Ğatafân toprağında bir dağ. Ve **عتائد**: Hicaz’da bir su.
([11]) Beyit, divanında (Şenkîtî nüshası) 5’te el-Mutalammis’indir. **أمي**; yani o Şâmî yöne yönel, bununla devesine hitap eder. İbn Fâris’in, el-Mutalammis’in annesinin Şâmî olduğunu kastettiğini anladığı olabilir; fakat ben onun kadrini bundan yüce tutarım.
