# شبص (ش-ب-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%A8%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - ب - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والباء وما يثلثهما)
(شبث) الشين والباء والثاء أُصَيلٌ يدل على تعلق الشيءِ بالشيء. من ذلك قولُهم تشبّثْت، أي تعلّقت. ومن ذلك الشَّبَثُ، وهي دويْبَّة من أحْناش الأرضِ، كأنها تشبَّثت بما مرَّت. والجمع شِبْثَانٌ. قال:
* مدارجُ شِبْثانٍ لهنَّ هميمُ([1]) *
أي دبيب.
(شبح) الشين والباء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على امتداد الشيء في عِرَض. من ذلك الشَّبَح، وهو الشَّخْص، سمِّي بذلك لأنَّ فيه امتداداً وعِرَضاً. والمشبوح: الرجلُ العُظَام. قال أبوذُؤَيبٍ الهذليّ:
* وذلك مشبوحُ الذِّراعينِ خلجمٌ([2]) *
وشبَحْتُ الشيءَ: مددتُه. و[من] ذلك شَبْحُه ذراعَيه في الدُّعاء وغيرِهِ. ويقال للحرباء إِذا امتدَّ على العود: قد شَبَحَ.
(شبر) الشين والباء والراء أصلان: أحدهما بعض الأعضاء، والآخر  الفَضْل والعطاء.
فالأول: الشِّبر: شِبر الإنسان، وهو مذكر، يقال: شَبَرْتُ الثّوبَ شَبراً. والشِّبر: الذي يُشبَر به. ويقال للرّجُل القصير المتقارِب الخلْق: هو قصير الشَّبر. والمَشَابِر: أنهارٌ تنخفض فيتأدَّى إليها الماء. وكأنَّها إِنما سمِّيت مشابِرَ لأنَّ عَرْضَها قليل.والأصل الثاني الشّبَرُ: الخير والفضل والعطاء. قال عديّ:
* لم أخُنْهُ والذي أَعطَى الشَّبَرْ([3]) *
ويقال : أَشْبَرتُه بكذا، أي خَصَصْتُهُ. ورُويَ عن بعضهم أنَّه قال: الشَّبَر: شيء يعطيه النّصارى بعضُهم بعضاً على معنى القُربان([4]). وليس هذا بشيء. وقياس الشَّبَر ما ذكرناه.
ومن الباب قولُهم: أعطاها شَبْرَها، وذلك في حقِّ النِّكاح إِذا أعطاها حقَّها. وجاء في الحديث أنَّه نهى عن شَبْر الجَمَل، وذلك كِراؤه والذي يُؤخَذ على ضرابه، وذلك كعَسْب الفحل. ويقال من الباب شُبِّرَ، إِذا عُظِّم.
(شبص) الشين والباء والصاد ليس بشيء. وحكى ابنُ دريدٍ([5]): الشَّبَص الخُشونة. وليس هو بشيءٍ. قال: ويقال: تَشَبَّصَ الشجر: دخل بعضُهُ في بعضٍ([6]).
(شبع) الشين والباء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على امتلاءٍ في أكل وغيره. من ذلك شَبِعَ الرجل شِبَعاً وشِبْعاً، ورجلٌ شبعانُ. ثمَّ اشتُقَّ من ذلك أشبعت الثّوبَ صِبْغاً. ويقال امرأة شَبْعَى الخَلخال، أي ممتلئة، وذلك مِنْ كَثْرَة لحمِ ساقها. ومن ذلك قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "المتشبِّع بما ليس عنده كلابسِ ثَوْبَيْ زُورٍ"، يريد المتكَثِّر بما ليس عنده، وهذا مَثَلٌ، كأنَّه أرادَ: يُظهر شِبَعاً وهو جائع، وذلك كما تقول العرب: "تَجَشَّأَ لُقْمَانُ من غير شِبَع". ومن الباب قولُهم: [ثوبٌ([7])] شَبِيع الغَزْلِ، أي كثيرُهُ.
ومما يجري مَجرى التّشبيه من هذا الباب: قولهم: شبِعت من هذا الأمر ورَوِيت، وذلك [إِذا] كرهتَه.
(شبق) الشين والباء والقاف كلمةٌ واحدة: الشَّبَق، وهو شهوة النِّكاح.
(شبك) الشين والباء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تداخلُ الشيء. يقال شبَّكَ أصابعَهُ تشبيكاً. ويقال: بين القوم شُبْكَةُ نَسَبٍ، أي مُداخَلة. ومن ذلك الشَّبَكة.
(شبل) الشين والباء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على عطفٍ ووُدٍّ. يقال لكل عاطفٍ على شيء وادّ له: مُشْبِل. ومنه اشتقاق الشِّبْل، وهو ولد الأَسَد. لعطف أَبَوَيْه عليه. ويقال لبؤةٌ مُشْبِلٌ، إِذا كان معها أولادُها. وأشبلتِ المرأةُ، إِذا صَبَرتْ على أولادها فلم تتزوَّجْ. وقال الكميت:
* المُلَبْلِبُ والمُشْبِلُ([8]) *
وحكي عن الكسائيّ: شَبَلْت في بني فلانٍ، إِذا نَشَأتَ فيهم. وقد شَبَل الغلامُ أحْسَنَ الشُّبول، إِذا أدْرَكَ. وهذا على السَّعة والمجاز، لأنَّه يُشبَل عليه أي يُعطَف.
(شبم) الشين والباء والميم كلمتان متباينتان جدّاً. إحداهما الشَّبَم: البَرْد، والشّبِم : البارد. والأخرى الشِّبَام: خشبة تُعَرَّضُ في *فم الجدْي لئَلا يرضع، ثمّ يشبَّه بذلك فيقال الشِّبامان: خيطانِ في البرقع، تشدُّهما المرأةُ في قفاها.
(شبه) الشين والباء والهاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تشابُه الشّيء وتشاكُلِهِ لوناً وَوَصْفاً. يقال شِبْه وشَبَه وشَبيه. والشّبَهُ([9]) من الجواهر: الذي يشبه الذّهَب. والمُشَبِّهَات([10]) من الأمور: المشكلات. واشتبه الأمرانِ، إذا أَشْكَلاَ.
ومما شذ عن ذلك الشّبَهَانُ([11]).
(شبو) الشين والباء والحرف المعتل أصلان، أحدهما يدل على حَدٍّ وحِدّة، والآخر يدل على نَمَاءٍ([12]) وفضلٍ وكرامة.
فالشّبَاةُ حَدُّ كلِّ شيء شَبَاتُهُ، والجمع الشّبَا والشَّبَوَات. والشَّبْوَةُ([13]): اسم للعقرب، وإِنّما سمِّيت بذلك لِشَبَاةِ إِبْرَتها. قال:
* قد جَعلَتْ شَبْوَةُ تزبَئِرُّ([14]) *
وذكر اللِّحياني أنَّ الجاريةَ الفحّاشة يقال لها شَبْوة. وإِنّما سمِّيت بذلك تشبيهاً لها بالعقرب.
والأصل الآخر الإشباء: الإكرام: يقال أتى فلانٌ فلاناً فأَشْبَاهُ، أي أكرمَه. ويقال أَشَبَيْتُ الرَّجُلَ، إِذا رفعتَه للمجد والشّرف. قال ذو الإصبع:
وهم مَنْ ولدوا أَشبَوْا *** بسِرِّ النّسبِ المَحضِ([15])والمُشْبِي: الذي يُولَد لـه ولدٌ ذكيٌّ، وقد أَشْبَى. وأَشْبَت الشَّجرةُ: طالت. ويقال أَشبَى فلاناً ولدُهُ، إِذا أَشْبهوه. وأنشدوا:
أنا ابنُ الذي لم يُخْزِنِي في حياته  *** قديماً ومن أشَبى أباه فما ظَلَمْ([16])والله أعلم.
--------------ـ
([1]) لساعدة بن جؤية في اللسان (شبث) وديوانه 230، وسيأتي في (هم). وصدره:
* ترى أثره في صفحتيه كأنه *.
([2]) صدر بيت لأبي ذؤيب في ديوانه 30. وعجزه: * خشوف إذا ما الحرب طال مرارها *.
([3]) قبله في اللسان (شبر): * إذا أتاني نبأ من منعمر *.
([4]) ذكر هذا المعنى في القاموس، ولم يذكر في اللسان.
([5]) الجمهرة (1: 291).
([6]) زاد بعده في الجمهرة: "لغة يمانية"، وكذا في اللسان.
([7]) التكملة من المجمل واللسان.
([8]) جزء من بيت له في اللسان (لبب، شبل). وسيأتي في (لب). وهو بتمامه:
ومنا إذا حزبتك الأمور *** عليك المبلب والمشبل
 ([9]) ويقال أيضاً الشبه بالكسر. وتحقيقه أنه ضرب من النحاس يلقى عليه مادة أخرى فيصفر ويشبه الذهب.
([10]) وكذا في المجمل مع هذا الضبط. وفي اللسان "المشتبهات". وفي القاموس: "وأمور مشتبهة ومشبهة، كمعظمة: مشكلة". فهن ثلاث لغات.
([11]) الشبهان: ضرب من العضاه أو من الرياحين.
([12]) في الأصل: "ماء"، تحريف.
([13]) في اللسان: "والنحويون يقولون: شبوة العقرب، معرفة لا تـنصرف، ولا تدخلها الألف واللام".
([14]) بعده في اللسان (شبا):
* تكسو استها لحماً وتقشعر *
([15]) سبق الكلام على هذا البيت في مادة (سر) ص 70.
([16]) في الأصل: "فقد ظلم"، وليس يقولها العرب.

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şey)
(**شبث**) **الشين** ve **الباء** ve **الثاء**; bir kök (asıl)dır; şeyin şeye tutunmasına delâlet eder. Bundan, onların “**تشبّثْت**” sözü gelir; yani: tutundum. Bundan **الشَّبَثُ** da gelir; o, yerin küçük yılanlarından bir küçük canlıdır; sanki geçtiği şeye tutunmuş gibidir. Çoğulu **شِبْثَانٌ**’dır. Dedi ki:
* **مدارجُ شِبْثانٍ لهنَّ هميمُ**([1]) *
yani: debîb (yavaş yürüyüş).

(**شبح**) **الشين** ve **الباء** ve **الحاء**; sahih bir asıldır; şeyin enine doğru uzamasına delâlet eder. Bundan **الشَّبَح** gelir; o, **الشَّخْص**tır; onda uzama ve en bulunması sebebiyle bununla adlandırılmıştır. **المشبوح**: iri (büyük kemikli) adamdır. Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi ki:
* **وذلك مشبوحُ الذِّراعينِ خلجمٌ**([2]) *
Ve “**شبَحْتُ** şeyi”: onu uzattım. Ve bundan, duada ve başkasında onun iki kolunu uzatması olan **شَبْحُه ذراعَيه** gelir. Ve bukalemuna, dal üzerinde uzadığı zaman: “**قد شَبَحَ**” denir.

(**شبر**) **الشين** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır: birisi uzuvların bir kısmı, diğeri fazlalık ve bağış.
Birincisi: **الشِّبر**: insanın şibridir; o müzekkerdir; “**شَبَرْتُ** elbiseyi bir **شَبراً**” denir. Ve **الشِّبر**: onunla şibr edilen şeydir. Ve yaratılışı kısa, birbirine yakın olan kısa adama: “o, **قصير الشَّبر**” denir. Ve **المَشَابِر**: alçalan, böylece suyun kendisine ulaştığı nehirlerdir. Sanki onlar ancak **مشابِر** diye adlandırılmıştır; çünkü onların eni azdır. Ve ikinci asıl: **الشّبَرُ**: hayır ve fazilet ve bağıştır. Adiyy dedi ki:
* **لم أخُنْهُ والذي أَعطَى الشَّبَرْ**([3]) *
Ve denir: “**أَشْبَرتُه** bununla”; yani: onu tahsis ettim. Bazılarından rivayet olundu ki o dedi: **الشَّبَر**: Hristiyanların, kurban([4]) mânası üzere, birbirlerine verdikleri bir şeydir. Bu bir şey değildir. **الشَّبَر**’in kıyası, bizim zikrettiğimizdir.
Ve babdan onların “ona **شَبْرَها**sını verdi” sözleri gelir; bu, nikâh hakkında, ona hakkını verdiği zaman olur. Ve hadiste geldi ki o, **شَبْر الجَمَل**’den nehyetti; bu, onun kirasıdır ve onun çiftleşmesi üzerine alınan şeydir; bu da **عَسْب الفحل** gibidir. Ve babdan “**شُبِّرَ**” denir; büyütüldüğü zaman.

(**شبص**) **الشين** ve **الباء** ve **الصاد** bir şey değildir. İbn Düreyd([5]) nakletti: **الشَّبَص** pürüzlülüktür. O bir şey değildir. Dedi ki: ve denir: “**تَشَبَّصَ** ağaç”; onun bir kısmı bir kısmının içine girdi([6]).

(**شبع**) **الشين** ve **الباء** ve **العين**; sahih bir asıldır; yemekte ve başkasında bir doluluğa delâlet eder. Bundan “adam **شَبِعَ** **شِبَعاً** ve **شِبْعاً**” gelir; ve **شبعانُ** bir adam. Sonra bundan “elbiseyi boya ile **أشبعتُ**” türetildi. Ve “kadın **شَبْعَى الخَلخال**” denir; yani: dolgun; bu, baldırının etinin çokluğundandır. Ve bundan onun صلى الله عليه وآله وسلم sözü gelir: “**المتشبِّع بما ليس عنده كلابسِ ثَوْبَيْ زُورٍ**”; elinde olmayanla çokluk taslayanı kasteder; bu bir meseldir; sanki o şunu murad etti: aç olduğu hâlde tokluk gösterir; bu da Arapların “**تَجَشَّأَ لُقْمَانُ من غير شِبَع**” demesi gibidir. Ve babdan onların “[**ثوبٌ**([7])] **شَبِيع الغَزْلِ**” sözleri gelir; yani: onun çoğu.
Ve bu babdan teşbihe benzer şekilde cereyan eden şeylerdendir: onların “bu işten **شبِعت** ve **رَوِيت**” sözleri; bu, [**إِذا**] ondan hoşlanmadığın zaman olur.

(**شبق**) **الشين** ve **الباء** ve **القاف** tek bir kelimedir: **الشَّبَق**; o, nikâh şehvetidir.

(**شبك**) **الشين** ve **الباء** ve **الكاف**; sahih bir asıldır; şeyin iç içe girmesine delâlet eder. “Parmaklarını **شبَّكَ** **تشبيكاً**” denir. Ve “kavim arasında **شُبْكَةُ نَسَبٍ** vardır” denir; yani: iç içelik. Ve bundan **الشَّبَكة** gelir.

(**شبل**) **الشين** ve **الباء** ve **اللام**; sahih bir asıldır; şefkat ve sevgiye delâlet eder. Bir şeye şefkat eden ve onu seven her kimseye: **مُشْبِل** denir. Ve ondan **الشِّبْل**’in iştikakı vardır; o, aslan yavrusudur. Anne-babasının ona şefkatinden dolayı. Ve “**لبؤةٌ مُشْبِلٌ**” denir; yanında yavruları olduğu zaman. Ve “kadın **أشبلتِ**”; çocukları üzerine sabrettiği, böylece evlenmediği zaman. Kümeyt dedi ki:
* **المُلَبْلِبُ والمُشْبِلُ**([8]) *
Ve Kisâî’den nakledildi: “**شَبَلْت** falan oğulları içinde”; onların içinde yetiştiğin zaman. Ve “oğlan **شَبَل** en güzel **الشُّبول**” denir; idrâk ettiği (ergenliğe ulaştığı) zaman. Bu, genişlik ve mecaz üzeredir; çünkü ona **يُشبَل** olunur; yani ona şefkat edilir.

(**شبم**) **الشين** ve **الباء** ve **الميم** birbirinden çok uzak iki kelimedir. Birincisi **الشَّبَم**: soğuk; ve **الشّبِم**: soğuk olan. İkincisi **الشِّبَام**: oğlağın emmemesi için *ağzına enlemesine konulan bir tahta; sonra bununla benzetme yapılır da “**الشِّبامان**” denir: burka‘da iki ip; kadın onları ensesinde bağlar.

(**شبه**) **الشين** ve **الباء** ve **الهاء**; tek bir asıldır; şeyin renk ve vasıfça benzeşmesine ve şekilce birbirine uymasına delâlet eder. **شِبْه** ve **شَبَه** ve **شَبيه** denir. Ve cevherlerden **الشّبَهُ**([9]): altına benzeyen şeydir. Ve işlerden **المُشَبِّهَات**([10]): müşkiller (zor olanlar)dır. Ve iki iş **اشتبه** etti; iki şeyi müşkil kıldığı zaman.
Ve bundan şâz olan: **الشّبَهَانُ**([11]).

(**شبو**) **الشين** ve **الباء** ve illetli harf; iki asıldır: birisi sınır ve keskinliğe delâlet eder; diğeri büyümeye([12]) ve fazlalığa ve kerem’e delâlet eder.
Öyleyse **الشّبَاةُ**: her şeyin keskinliği, onun **شَبَاتُهُ**dur; çoğulu **الشّبَا** ve **الشَّبَوَات**tır. Ve **الشَّبْوَةُ**([13]): akrep için bir isimdir; ancak onun iğnesinin keskinliğinden dolayı bununla adlandırılmıştır. Dedi ki:
* **قد جَعلَتْ شَبْوَةُ تزبَئِرُّ**([14]) *
Ve el-Lihyânî zikretti ki: fâhişe cariyeye **شَبْوة** denir. Ancak ona, akrebe benzetilerek bununla adlandırılmıştır.
Ve diğer asıl: **الإشباء**: ikramdır: “falan, falana geldi de onu **فأَشْبَاهُ**”; yani: ona ikram etti, denir. Ve “adamı **أَشَبَيْتُ**”; onu yücelik ve şeref için yükselttiğim zaman, denir. Zû’l-İsba‘ dedi ki:
وهم مَنْ ولدوا **أَشبَوْا** *** **بسِرِّ النّسبِ المَحضِ**([15])و**المُشْبِي**: kendisine zeki bir çocuk doğan kimsedir; ve **أَشْبَى** etmiştir. Ve “ağaç **أَشْبَت**”; uzadığı zaman. Ve “falanı, onun çocuğu **أَشبَى**”; onu ona benzettikleri zaman, denir. Ve inşâd ettiler:
أنا ابنُ الذي لم يُخْزِنِي في حياته  *** قديماً ومن **أشَبى** أباه فما ظَلَمْ([16])والله أعلم.
--------------ـ
([1]) Sa‘ide b. Cüeyye’nindir; Lisân’da (**شبث**) ve divanında 230; ve (هم)’de gelecektir. Ve onun صدر’ı:
* ترى أثره في صفحتيه كأنه *.
([2]) Ebû Züeyb’in divanında 30’da bir beytin صدر’ı. Ve onun عجز’ı: * خشوف إذا ما الحرب طال مرارها *.
([3]) Ondan önce Lisân’da (**شبر**): * إذا أتاني نبأ من منعمر *.
([4]) Bu mânayı Kâmûs’ta zikretti; Lisân’da zikretmedi.
([5]) el-Cemhere (1: 291).
([6]) el-Cemhere’de ondan sonra şunu artırdı: “لغة يمانية”; Lisân’da da böyledir.
([7]) Tekmile, el-Mücmel ve Lisân’dandır.
([8]) Lisân’da (**لبب**، **شبل**) ona ait bir beytten bir parçadır. Ve (لب)’de gelecektir. Ve onun tamamı:
ومنا إذا حزبتك الأمور *** عليك المبلب والمشبل
([9]) Ayrıca kesre ile **الشبه** de denir. Tahkiki: o, üzerine başka bir madde atılan bir bakır türüdür; böylece sararır ve altına benzer.
([10]) Mücmel’de de bu ضبط ile böyledir. Lisân’da “**المشتبهات**”. Kâmûs’ta: “**وأمور مشتبهة ومشبهة، كمعظمة: مشكلة**”. Öyleyse onlar üç lugattır.
([11]) **الشبهان**: **العضاه**’dan veya reyhânlardan bir türdür.
([12]) Asılda: “ماء”; tahrif.
([13]) Lisân’da: “Ve nahivciler derler ki: **شبوة العقرب**; marife olup tenvin almaz; ve ona elif-lâm girmez”.
([14]) Lisân’da (**شبا**)’da ondan sonra:
* تكسو استها لحماً وتقشعر *
([15]) Bu beyt üzerine الكلام, (سر) maddesinde s. 70’te geçti.
([16]) Asılda: “فقد ظلم”; Araplar bunu söylemez.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّبَصُ: الخُشونةُ ودخولُ شوكِ الشجرِ بعضه في بعض. وقد تَشَبَّص الشجرُ؛ يمانية.

##### Türkçe

**الشَّبَصُ**: pürüzlülük ve ağacın dikeninin bir kısmının bir kısmının içine girmesi. Ve ağaç **تَشَبَّص** etti; Yemenî (lehçe).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشبص، محركة  ، أهمله الجوهري، وقال ابن دريد: هو  الخشونة، وتداخل شوك الشجر بعضه في بعض، وقد تشبص الشجر: اشتبك  ودخل بعضه في بعض. لغة يمانية، قال:
  متخذا عريسه في العيص
  وفي دغال أشب التشبيص هكذا أورده ابن القطاع أيضا في كتاب الأبنية له

##### Türkçe

**الشبص**، harekeli; el-Cevherî onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi ki: O, **الخشونة**’dir; ve ağaç dikenlerinin bazısının bazısına girmesidir. Ve **تشبص الشجر**: birbirine dolaştı ve bazısı bazısına girdi. Yemenî bir lugattır. Dedi ki:

  عîs içinde arîsesini edinmiş olarak
  Ve **دغال** içinde, **أشب** (olan) **التشبيص**

İbnü’l-Kattâ‘ da bunu, kendi **كتاب الأبنية**’sinde böylece rivayet etti.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَبَصَ
شَبَصَ شَبَّصَ II ,
a.  Repaired, mended.

تَشَبَّصَ
تَشَبَّصَ V ,
a.  Became interlaced.

شَبَص
شَبَص 4 ,
a.  Entanglement or intertwining ( of trees &  c. ).

تَشَبَّصَ
N. Ac. تَشَبَّصَ V ,
a.  see 4 .

##### Türkçe

شَبَصَ
**شَبَصَ** **شَبَّصَ** II ,
a.  Tamir etti, onardı.

تَشَبَّصَ
**تَشَبَّصَ** V ,
a.  Birbirine geçmeli hâle geldi.

شَبَص
**شَبَص** 4 ,
a.  Dolaşıklık veya birbirine dolanma (ağaçların vb.).

تَشَبَّصَ
N. Ac. **تَشَبَّصَ** V ,
a.  4’e bak.
