# شبع (ش-ب-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%A8%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - ب - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الشين والباء معهما
)ع ش ب، ش ع ب، ش ب ع، ب ش ع مستعملات ب ع ش، ع ب ش مهملان( عشب: رَجُلٌ عَشَبٌ وامرأةٌ عَشَبَةٌ، أي: قصير في دمامة وذلّة، تقول: عَشُبَ يَعْشُب عَشباً وعشوبةً. والعُشْبُ: الكلأ الَّطب. وهو سَرَعَانُ الكلأ، أي: أوله في الّبيع ثُمَّ يَهِيجُ فلا بقاءَ له. وأرضٌ عَشِبَةٌ مُعْشِبَةٌ قد أَعْشَبَتْ واعشَوْشَبَتْ، أي: كثر عُشْبُها وطال والتفّ. وأَعْشَبَ القَوْمُ واعشوشبوا أصابوا عُشْباً. وأرضٌ عَشِبَةٌ بيّنة العَشابة. ولا يقال: عَشِبَتِ الأرضُ، ولكن أعشبت وهو القياس. قال أبو النجم:
يَقُلْنَ للرائد أعشَبتَ إنِزلِ
وعَشِبَ الموضع يَعْشَبُ عَشَباً وعُشوبةً.
شعب: الشَّعْبُ: الصَّدْعُ الذي يَشْعَبُهُ الشّعَابُ وصنعته: الشِّعَابَةُ، قال:
وقالت ليَ النَّفْسُ اشعبِ الصَّدْعَ واهتَبِلْ		لإحدى الهناتِ المُعْضِلاتِ اهتبالَـهـا
والمِعْشَبُ: المِثْقَبُ. والشُّعبة: القطعة يصل بها الشّعّابُ قَدَحاً مكسوراً ونحوه.
تقول: شَعَبَهُ فما يتشعبن أي ما يقبل الشَّعْبَ، والعالي من الكلام شَعَبَهُ فما يلتئم.
والشَّعبُ: ما تَشَعَّبَ من قبائل العرب، وجمعُهُ شُعوب. ويقال: العرب شعبٌ والموالي شعبٌ والترك شعبٌ وجمعه شعوب. والشُّعوبيّ: الذي يصغِّرُ شأن العرب فلا يرى لهم فضلاً. وشعَّبت بينهم، أي فرَّقتهم. وشَعَبْتُ بينهم بالتخفيف: أصلحت. والتأم شعبهم، أي: اجتمعوا بعد تفرُّقهم وتَفرُّق شعبهم. قال الطرماح:
شتَّ شَعْبُ الحيِّ بعدَ التآمْ
وقال ذو الرمة:
ولا تَقسَّمُ شَعْباً واحداً شُعَبُ
وشَعَبَ الرجل أمره: فرَّقه. قال الخليل: هذا من عجائب الكلام ووسع اللغة والعربية أن يكون الشعب تفرقا، ويكون اجتماعاً وقد نطق بع الشعر. ومَشْعَبُ الحقّ: طريقُ الحقّ.
قال الكميت:
وماليَ إلاّ آلَ أَحْـمَـدَ شـيعةٌ		وماليَ ألاّ مَشْعَبَ الحقّ مَشْعَبٌ
وانشعبت أغصان الشجرة، والشّعبة: غُصْنُها في أعلى ساقها. وعصا في رأسها شُعْبَتانِ. وشُعَبُ الجبال: ما تفرّق من رؤوسها. وانشعبت الطريق إذا تفرَّق، وانشعبت منه أنهارٌ. وأقطار الفَرس وأطرافه شُعَبُه، يعني: عُنُقَهُ ومِنْسَجَهُ وما أشرف منه. قال:
أشمُّ خِنْذيذٌ مُنيفٌ شُعَبُهْ
يَقْتَحِمُ الفارسَ لولا قَيْقَبُهْ
قال أبو ليلى: نواحي الفَرس كلّها شعبه، أطرافه: يداه ورجلاه. يقال: فَرسٌ أشعبُ الرّجلَيْنِ أي: فيهما فجوة، وظبيٌ أَشْعَبُ: متفرقٌ قرناه متباينان بينونةً شديدة. قال أبو داوود:
وقُصْرَى شَنِجِ الأَنساءِ نبّاجٍ من الشُّعُبِ
يصف الفرس. يعني من الظباء الشُّعْب. وكان قياسه تسكين العين على قياس أشعب وشُعْب مثل أَحمَرَ وحُمْر، ولحاجته حرَّك العين، وهذا يحتمل في الشعر.
ويقال: في بد فلانٍ شعبةٌ من هذا الأمر، أي: طائفة. وكذلك الشُّعبة من شُعَب الدهر وحالاته.
والزّرع يكون على ورقة ثم ينشعب، أي يصير ذا شُعَبِ وقد شَعَّبَ. ويقال للمنبّة: شعبته شَعُوب أي أماته الموتُ فماتَ. وقال بعضهم: شعوب اسم المنية لا ينصرف، ولا تدخل فيه ألف ولام، لا يقال: هذه الشَّعوب. وقال بعضهم: بل يكون نكرة. قال الفرزدق:
يا ذئب إنّك إنْ نجوت فبعدما		شرٍّ وقد نظرتْ إليك شَعُوبُ
ويقال للميت: انشعب إذا مات، وتمثّل يزيد بن معاوية ببيت سهم الغنويّ:
حتّى يصادفَ ما لا أو يقال فتى		لاقَى الذي يشعَبُ الفتيانَ فانشعبا
والشعبُ: سمةٌ لبني مِنْقر كهيئة المِحْجَن. وكأسُ شَعوب هو الموت. والشُّعبة: صدعٌ في الجبل تأوي إليه الطير. والشَّعيبُ: السّقاء البالي. ويقال: بل هي المزادة الضَّخمة.
قال امرؤ القيس:
فسّحت دموعي في الرِّداء كأنّها		كُلىً من شَعيبٍ بين سحٍّ وتهتانِ
وشَعَبْعَبُ: موضع. وشعبانُ اسم شهر.وشعبانُ حيّ، نسبة عامر الشعبيّ إليهم. وشَعْب حيّ من هَمْدان.
شبع: الشِّبْعُ: اسمُ ما يُشْبُع من طعام وغِيره. والشِّبَع مصدر شَبِعَ شِبَعاً فهو شبعان، وأشبعته فشبع. قال:
وكُلُّكُمُ قد نال شِبعاً لـبـطـنـه		وشبعُ الفتى لؤمٌ إذا جاع صاحبُهْ
وامرأة شَبْعى وشبعانة.
وأشبعت الثوب صبغاً، أي روّيته وأشبعت القراءة والكتابة، أي: وفرت حروفها.
بشع: البَشَع: طعامٌ كريهٌ فيه جفوف ومرارة كطعم الإهليلجة البشعة. ورجلٌ بشِعٌ وامرأةٌ بشِعة، أي: كريهة ريح الفم، لا تتخلل ولا تستاك. وقد بشِع يَبْشَعُ بَشَعاً وبشاعةً.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الشين** ve **الباء** onlarla birlikte
(**ع ش ب**، **ش ع ب**، **ش ب ع**، **ب ش ع** kullanımdadır; **ب ع ش**، **ع ب ش** ihmâl edilmiştir) **عشب**: **رَجُلٌ عَشَبٌ** ve **امرأةٌ عَشَبَةٌ**; yani: çirkinlik ve zillette kısa. Dersin ki: **عَشُبَ يَعْشُب عَشباً وعشوبةً**. Ve **العُشْبُ**: yaş ot. O, otun çabuk olanıdır; yani: baharda onun evveli, sonra kurur; artık ona kalıcılık yoktur. Ve **أرضٌ عَشِبَةٌ مُعْشِبَةٌ**: **قد أَعْشَبَتْ واعشَوْشَبَتْ**; yani: onun otu çoğaldı, uzadı ve dolaştı. Ve **أَعْشَبَ القَوْمُ واعشوشبوا**: ot isabet ettiler. Ve **أرضٌ عَشِبَةٌ**: **بيّنة العَشابة** (otlu oluşu açık). Ve denilmez: **عَشِبَتِ الأرضُ**; fakat **أعشبت** (denir) ve o kıyastır. Ebû’n-Necm dedi ki:
يَقُلْنَ للرائد أعشَبتَ إنِزلِ
Ve **عَشِبَ الموضع يَعْشَبُ عَشَباً وعُشوبةً**.

**شعب**: **الشَّعْبُ**: **الصَّدْعُ** (yarık) ki onu **الشّعَابُ** (yarıkları onaran) onarır; ve onun sanatı: **الشِّعَابَةُ**. Dedi ki:
وقالت ليَ النَّفْسُ اشعبِ الصَّدْعَ واهتَبِلْ		لإحدى الهناتِ المُعْضِلاتِ اهتبالَـهـا
Ve **المِعْشَبُ**: matkap. Ve **الشُّعبة**: **الشّعّابُ**’ın kırık bir kadehi ve benzerini onunla birleştirdiği parça.

Dersin ki: **شَعَبَهُ**; artık **ما يتشعبن** yani **ما يقبل الشَّعْبَ** (yarık onarımını kabul etmez). Ve sözün yükseği: **شَعَبَهُ**; artık o bitişmez.

Ve **الشَّعبُ**: Arap kabilelerinden dallanıp ayrılan şey; onun çoğulu **شُعوب**’dur. Ve denilir: Araplar bir **شعب**’tır, mevalî bir **شعب**’tır, Türkler bir **شعب**’tır; ve onun çoğulu **شعوب**’dur. Ve **الشُّعوبيّ**: Arapların şanını küçülten, onlar için bir fazilet görmeyen kimsedir. Ve **شعَّبت بينهم**; yani onları ayırdın. Ve **شَعَبْتُ بينهم** (tahfîf ile): ıslah ettim. Ve **التأم شعبهم**; yani: ayrılıklarından sonra toplandılar ve onların ayrılışı dağıldı. Tırmâh dedi ki:
شتَّ شَعْبُ الحيِّ بعدَ التآمْ
Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
ولا تَقسَّمُ شَعْباً واحداً شُعَبُ
Ve **شَعَبَ الرجل أمره**: onu ayırdı. Halîl dedi ki: Bu, sözün acayiplerindendir ve dilin ve Arapçanın genişliğindendir: **الشعب** ayrılık olur, ve toplanma olur; şiir bununla konuşmuştur. Ve **مَشْعَبُ الحقّ**: hakkın yolu.

Kumeyt dedi ki:
وماليَ إلاّ آلَ أَحْـمَـدَ شـيعةٌ		وماليَ ألاّ مَشْعَبَ الحقّ مَشْعَبٌ
Ve ağacın dalları **انشعبت**; ve **الشّعبة**: onun gövdesinin üst tarafındaki dalıdır. Ve bir değnek, başında iki **شُعْبَتانِ** (iki çatallı). Ve **شُعَبُ الجبال**: tepelerinden ayrılan şey. Ve yol **انشعبت**: ayrıldığı zaman; ve ondan ırmaklar **انشعبت**. Ve atın yanları ve uçları onun **شُعَبُه**’dur; yani: boynu, omuz kökü ve ondan yüksek olan şey. Dedi ki:
أشمُّ خِنْذيذٌ مُنيفٌ شُعَبُهْ
يَقْتَحِمُ الفارسَ لولا قَيْقَبُهْ
Ebû Leylâ dedi ki: Atın taraflarının hepsi onun **شعبه**’dir; uçları: iki eli ve iki ayağıdır. Denilir: **فَرسٌ أشعبُ الرّجلَيْنِ**; yani: ikisinde bir açıklık vardır. Ve **ظبيٌ أَشْعَبُ**: iki boynuzu ayrık, araları şiddetli ayrılıkla ayrıktır. Ebû Dâvûd dedi ki:
وقُصْرَى شَنِجِ الأَنساءِ نبّاجٍ من الشُّعُبِ
Atı vasfeder; yani: ceylanlardan **الشُّعْب** (boynuzları ayrık olan). Ve onun kıyası, **أشعب** ve **شُعْب** kıyasına göre aynın sükûnlu olmasıydı; **أَحمَرَ** ve **حُمْر** gibi. İhtiyacı sebebiyle ayn’ı harekeledi; bu, şiirde muhtemeldir.

Ve denilir: falanın elinde bu işten bir **شعبةٌ** vardır; yani: bir taife. Ve yine **الشُّعبة**: zamanın ve hâllerinin **شُعَب**’ından (kısımlarından)dır.

Ve ekin bir yaprak üzerinde olur, sonra **ينشعب**; yani: **ذا شُعَبِ** olur; ve **قد شَعَّبَ**. Ve **المنبّة** (ölüm) için denilir: **شعبته شَعُوب**; yani: ölüm onu öldürdü de öldü. Bazıları dedi ki: **شعوب** ölümün adıdır; munsarif olmaz; ona elif-lâm girmez; **هذه الشَّعوب** denilmez. Bazıları dedi ki: bilakis nekre olur. Ferazdak dedi ki:
يا ذئب إنّك إنْ نجوت فبعدما		شرٍّ وقد نظرتْ إليك شَعُوبُ
Ve ölü için denilir: **انشعب**; öldüğü zaman. Ve Yezîd b. Muâviye, Sehm el-Ganevî’nin beytiyle temessül etti:
حتّى يصادفَ ما لا أو يقال فتى		لاقَى الذي يشعَبُ الفتيانَ فانشعبا
Ve **الشعبُ**: Benî Minkar için, **المِحْجَن** heyeti gibi bir damgadır. Ve **كأسُ شَعوب**: o ölümdür. Ve **الشُّعبة**: dağda bir yarık; kuşlar ona sığınır. Ve **الشَّعيبُ**: eskiyen kırba. Ve denilir: bilakis o, büyük **المزادة**’dir.

İmru’ul-Kays dedi ki:
فسّحت دموعي في الرِّداء كأنّها		كُلىً من شَعيبٍ بين سحٍّ وتهتانِ
Ve **شَعَبْعَبُ**: bir yer. Ve **شعبانُ** bir ayın adıdır. Ve **شعبانُ** bir kabiledir; Âmir eş-Şa‘bî’nin nisbeti onlara (dır). Ve **شَعْب** Hemdân’dan bir kabiledir.

**شبع**: **الشِّبْعُ**: yemekten ve başkasından doyuran şeyin adıdır. Ve **الشِّبَع**: **شَبِعَ شِبَعاً**’ın masdarıdır; artık o **شبعان**’dır. Ve **أشبعته** de doydu. Dedi ki:
وكُلُّكُمُ قد نال شِبعاً لـبـطـنـه		وشبعُ الفتى لؤمٌ إذا جاع صاحبُهْ
Ve **امرأة شَبْعى** ve **شبعانة**.

Ve elbiseyi boya ile **أشبعت**; yani: onu iyice ıslattın. Ve okumayı ve yazmayı **أشبعت**; yani: onun harflerini çoğalttın.

**بشع**: **البَشَع**: içinde kuruluk ve acılık bulunan iğrenç bir yiyecek; **الإهليلجة البشعة**’nin tadı gibi. Ve **رجلٌ بشِعٌ** ve **امرأةٌ بشِعة**; yani: ağzının kokusu iğrenç; diş arası temizlemez ve misvak kullanmaz. Ve **قد بشِع يَبْشَعُ بَشَعاً وبشاعةً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشِبَعُ: نقيضُ الجوع. يقال: شَبِعْتُ خبزاً ولحماً، ومن خُبْزٍ ولحمٍ، شِبَعاً. وهو من مصادر الطبائع. والشِبْعُ بالتسكين: اسمُ ما أَشْبَعَكَ من شيء. ورجلٌ شَبْعانُ وامرأةٌ شَبْعى. وربَّما قالوا امرأةٌ شَبْعى الخَلْخالِ، إذا ملأتْه من سِمَنِها. وتقول: شَبِعْتُ من هذا الأمر ورَويتُ، إذا كرهتَه. وهما على الاستعارة. وأَشْبَعْتُهُ من الجوع، وأَشْبَعْتُ الثوب من الصِبْغِ. وثوبٌ شَبيعُ الغزلِ، أي كثيره. والمُتَشَبِّعُ: المتزيِّنُ بأكثر مما عنده، يتكثَّر بذلك ويتزيَّن بالباطل. وفي الحديث: "المُتَشَبِّعُ بما لا يملك كلابس ثَوْبَيْ زُورٍ". وعندي شُبْعَةٌ من طعام بالضم، أي قَدْرُ ما يُشْبَعُ به مرَّةً. قال يعقوب: هذا بلدٌ قد شَبِعَتْ غنمه، إذا قاربت الشِبَعَ.

##### Türkçe

**الشِبَعُ**: açlığın zıddı. Denir ki: **شَبِعْتُ** ekmek ve et(ten), ve ekmek ve et(ten), **شِبَعاً**. Ve o, tabiatların mastarlarındandır. Ve **الشِبْعُ** (sükûn ile): bir şeyden seni doyuran şeyin adıdır. Ve bir adam **شَبْعانُ**, bir kadın **شَبْعى**. Ve belki “bir kadın **شَبْعى الخَلْخالِ**” dediler; onu, şişmanlığından doldurduğu zaman. Ve dersin: “Bu işten **شَبِعْتُ** ve **رَويتُ**”, onu kerih gördüğün zaman. Ve ikisi istiâre üzerinedir. Ve onu açlıktan **أَشْبَعْتُهُ**, ve elbiseyi boyadan **أَشْبَعْتُ**. Ve bir elbise **شَبيعُ الغزلِ**, yani onun çoğu. Ve **المُتَشَبِّعُ**: yanında olandan daha çoğuyla süslenen; bununla çokluk taslar ve bâtıl ile süslenir. Ve hadiste: “**المُتَشَبِّعُ** sahip olmadığı şeyle, iki yalan elbisesi giyen gibidir.” Ve yanımda (ضم ile) yemekten bir **شُبْعَةٌ** vardır; yani bir defa onunla doyulacak miktar. Yakub dedi: Bu, koyunları doymuş bir beldedir; **الشِبَعَ**a yaklaştığı zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والشين مع الباء
عشب ، عبش ، شبع ، شعب ، بشع : مستعملات .
عشب : قال الليث : العَشْب : الكلأ الرَّطْب ، وهو سَرَعان الكلأ في الربيع يَهيج ولا يبقَى . وأرضٌ عَشِبةٌ ومُعْشِبة ، وقد أعشَبتْ واعشوشبتْ إذا كثُر عُشْبُها . وأعشبَ القومُ إذا أصابوا عُشْباً . قال : وأرضٌ عَشِبة بيّنة العَشَابة . ولا يقال عَشِبت الأرض ، وهو قياسٌ إنْ قيل . وأنشد لأبي النجم :
يقُلْن للرائد أعشبتَ انزلِ
قلت : الكلأ عند العرب يقع على العُشْب وهو الرُّطْب ، وعلى العُرْوة والشجر والنصِيّ والصِّلِّيان الطيّب ، كلُّ ذلك من الكلأ ، فأمّا العُشْب فهو الرُّطْب من البقول البريّة تنبت في الربيع . ويقال روضٌ عاشب : ذو عُشْب . وروضٌ مُعْشِب . ويدخل في العُشب أحرار البقول وذكورها . فأحرارها : ما رقَّ منها وكان ناعماً . وذكورها : ما صُلب وغلُظ منها .
وقال الأصمعيّ : يقال شيخٌ عَشَمة بالميم . وقال أبو عبيدة : يقال شيخ عَشمة وعَشبة ، بالميم والباء . وقال غيرهما : عيالٌ عَشَبٌ : ليس فيهم صغير . وقال الراجز :
جمعتُ منهم عَشَباً شَهابرا
وقال الليث : رجلٌ عَشَبٌ وامرأةٌ عَشَبة ،
وهما القصيرانِ في دَمامة . وقد عَشُب عُشوبةً وعَشابة .
وقال ابن السكيت : إذا رعَى البعيرُ العُشبَ قيل عاشب . قال : وبَلَدٌ عاشبٌ وقد أعشَبَ ، أي ذو عُشْب . وأرضٌ مُعْشِبة وعَشيبة : كثيرة العُشب .
وقال اللِّحيانيّ : يقال هذه أرضٌ فيها تعاشيب ، إذا كانَ فيها ألوانُ العُشْب .
عبش : أهمله الليث . وروى أبو عُمَر عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العَبْش الصَّلاح في كلّ شيء . قال : والعرب تقول : الخِتان عَبْشٌ لِلصَّبيِّ ، أي صلاحٌ ، بالباء . وذكره في موضع آخر العَمْش بالميم . وقد ذكره الليث في كتابه فهما لغتان . يقال الخِتان صلاحٌ للولد فاعمِشوه واعبِشُوه . وكلتا اللغتين صحيحة .
وقال ابن دريد : العَبْش : الغباوة . ورجلٌ به عُبْشة .
شعب : قال الله جلّ وعزّ : ( وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَآئِلَ ) ( الحُجرَات : 13 ) قال الفراء : الشُّعوب أكبر من القبائل ، والقبائل أكبر من الأفخاذ .
أبو عبيد عن ابن الكلبيّ أنه قال : الشَّعْب أكبر من القبيلة ، ثم القبيلة ، ثم العمارة ، ثم البطن ، ثم الفَخِذ .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب قال : أُخِذت القبائل من قبائل الرأس لاجتماعها . قال : ومنها الشَّعب والشُّعوب ، والقبائل دونها .
وقال الليث : الشَّعب : ما تشعَّب من قبائل العرب والعجم . والجميع الشُّعوب . قال : والشُّعوبيُّ : الذي يصغِّر شأنَ العرب ولا يرى لهم فضلاً على غيرهم .
وروَى أبو عبيدٍ بإسنادٍ له حديثاً عن مسروق أنّ رجلاً من الشُّعوب أسلمَ فكانت تؤخذ منه الجزية ، فأمر عُمر بألاّ تؤخَذ منه .
قال أبو عبيد : والشُّعوب هاهنا : العجم ، وفي غير هذا الموضع أكثر من القبائل .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثم أنه قال : الشَّعب شَعْب الرأس : يعني شأنَه الذي يضُمُّ قبائله . قال : وفي الرأس أربعُ قبائل . وأنشد :
فإنْ أودَى معاويةُ بن صخرٍ
فبشِّر شَعبَ رأسك بانصداعِ
قال : والشَّعب : أبو القبائل الذي ينتسبون إليه ، يعني يجمعهم ويضمُّهم . قال : ويقال شَعَبتُه ، أي فرّقته . وشعَبتُه ، أي أصلحته . قال : والشَّعيب : المزادة ، سمِّيت شعيباً لأنها من قطعتين شُعِبتْ إحداهما إلى الأخرى ، أي ضُمَّتْ . وأنشد أبو عبيدٍ لعليّ بن الغدير الغَنَويّ في الشَّعب بمعنى التفريق :
وإذا رأيت المرءَ يشعَبُ أمره
شَعْبَ العصا ويَلجُّ في العِصيانِ
قال : معناه يفرِّق في أمرَه .
وروي عن ابن عبّاس أنّ رجلاً قال له : ما هذه الفُتيا التي شعَبت الناس . قال أبو عبيد : معنى شَعَبَتْ فرّقت الناسَ . وقال الأصمعيّ : شعبَ الرجلُ أمرَه ، إذا فرَّقَه وشتَّته . قال أبو عبيد : ويكون الشَّعب
بمعنى الإصلاح . وهذا الحرف من الأضداد . وأنشد للطِرمّاح :
شَتَّ شَعبُ الحيِّ بعد التئامْ
وشجاكَ اليومَ رَبعُ المُقَامْ
إنّما هو شَتَّ الجميع ومنه شَعْب الصَّدع في الإناء ، إنّما هو إصلاحُه وملاءمته ونحو ذلك .
وقال ابن السكيت في الشعب إنه يكون بمعنيين : يكون إصلاحاً ، ويكون تفريقاً .
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد : يقال أقَصَّته شَعوبُ إقصاصاً ، إذا أشرف على المنية ثم نجا ، وشَعوبُ : اسم المنيّة معرفةٌ لا تنصرف .
أخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم : يقال شعَبتْه شَعوبُ فأشعَبَ ، أراد بشعوب المنية . فأشعَبَ ، أي مات .
وقال ابن السكيت : أشعبَ الرجلُ ، إذا ماتَ أو فارقَ فِراقاً لا يرجع . وقال غيره : انشعبَ الرجلُ ، إذا مات . وأنشد :
لاقَى التي تشعَبُ الأحياء فانشعبا
وقال الليث : الشَّعْب : الصَّدْع الذي يشعبه الشَّعَّاب . والمِشْعَب : مِثقَبُه . والشُّعْبة : القطعة التي يُوصَل بها الشَّعب من القَدَح .
قال ويقال أشعبَه فما يَنْشعِب ، أي ما يلتئم . قال : والتأم شَعب بني فلانٍ ، إذا كانوا متفرِّقين فاجتمعوا . قال : ويقال تفرَّق شَعبُهم . وهذا من عجائب كلامهم .
قال : وانشعبَ الطريقُ ، إذا تفرَّق . وانشعَبَ النَّهر ، وانشعبت أغصانُ الشجرة . قال : ويقال هذه عَصاً في رأسها شُعبتانِ .
قلت : وسماعي من العرب عصاً في رأسها شُعبان بغير تاء .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إذا قَعَد الرجلُ من المرأة بين شُعَبها الأربع اغتسلَ ) ، وقال بعضُهم : شُعَبها الأربع : يداها ورجلاها ، كُنِي به عن الإيلاج . وقال غيره : شُعَبها الأربع : رجلاها وشُفْرا فرجها كنَّى بذلك عن تغييبه الحشفة في فرجها .
وقال الليث : شُعَب الجبال رؤوسها . وأقطارُ الفرس : شُعَبُه ، وهي عُنقُه ومَنْسِجهُ وما أشرف منه . وأنشد :
أشمُّ خنذيذٌ منيفٌ شُعَبُه
وشُعَب الدهر : حالاته . وأنشد قول ذي الرمّة :
ولا تَقَسَّمَ شَعباً واحداً شُعَبُ
أي ظننتُ ألاّ يتقسَّم الأمر الواحدَ أمورٌ كثيرة .
قلت : لم يجوِّد الليثُ في تفسير البيت . ومعناه أنّه وصف أحياءً كانوا مجتمعين في الرَّبيع ، فلمَّا قَصَدوا المَحاضرَ تقسَّمتهم المياه . وشُعَب القوم : نِيَّاتُهم في هذا البيت ، وكانت لكلّ فرقةٍ منهم نيَّةٌ غير نيَّة الآخرين ، فقال : ما كنت أظنُّ أنّ نيّات مختلفةً تفرِّق نيّةً مجتمعة . وذلك أنَّهم كانوا في منتواهم ومنتجعهم مجتمعين على نيّة واحدة ، فلمَّا هاجَ العُشبُ ونَشَّت الغُدرانُ توزَّعتْهم المحاضر ، فهذا معنى قوله :
ولا تَقَسَّم شعباً واحداً شُعَبُ
وأوَّلُه :
لا أحسب الدهرَ يُبلِي جِدَّةً أبداً
ولا تَقسَّمَ شعباً واحداً شُعَبُ
وقال الليث : مَشعَب الحقّ : طريق الحق . وقال الكميت :
وما ليَ إلاّ مَشعَبَ الحقِّ مَشْعَبُ
قال : وظبْيٌ أشعبُ ، إذا انفرقَ قرناه فتباينا بينونةً شديدة .
وقال ابن شميل : تَيسٌ أشعبُ ، إذا انكسر قرنُه . وعنزٌ شَعْباء .
وقال أبو عمرو : الأشعب : الظَّبْي الذي قد انشعَبَ قرناه ، أي تباعد ما بينهما .
وقال الليث : والشَّعب : ما انفرج بين جبلين . وقال ابن شميل : الشعب : مسيل الماء في بطن من الأرض له حرفان مشرفان ، وعرضُه بطحةُ رجلٍ إذا انبطح . وقد يكون بين سندَيْ جبلين .
وقال الليث : الشُّعَب : الأصابع قال : والزرع يكون على ورقةٍ ثمّ يشعِّب . قال : ويقال للميت : قد انشعَبَ . وأنشد لسهمٍ الغنويّ :
حتّى يصادفَ مالاً أو يقالَ فتًى
لاقَى التي تَشعَبُ الفِتيانَ فانشعبا
قال : والشِّعب : سِمَةٌ لبني مِنقَر كهيئة المِحجَن وصورته . وجَمَلٌ مشعوب .
وشَعبان : اسم شهر . وشَعبانُ : حيٌّ من اليمن . وقال غيره : إليهم نُسِب الشَّعْبيّ . والشُّعبة : صَدْعٌ في الجبل تأوي إليه الطُّيور .
وشَعَبعَب : موضع .
وقال الأصمعيّ : شَعَبه يَشعَبه شعباً ، إذا صَرَفَه . وشعَبَ اللجامُ الفرسَ ، إذا كفَّه . وأنشد :
شاحِيَ فيه واللجامُ يشعَبُه
وقال ابن شميل : الشِّعاب : سِمةٌ في الفخذ في طولها ، خَطَّان يُلاقَى بين طرفيهما الأعليين ، والأسفلان متفرّقان . وأنشد :
نارٌ عليها سِمَةٌ الغواضرْ
الحَلْقتان والشِّعابُ الفاجرْ
يقال بعير مشعوب وإبل مشعَّبة . وقال غيره : شُعَبَى : اسم موضع في جبل طيّىء .
وقال الكسائيّ : العرب تقول : أبي لك وشعبي لك ، معناه فديتك . وأنشد :
قالت رأيت رجلاً شَعْبِي لكِ
مُرَجّلاً حسبتُه ترجيلَك
قال : ومعناه رأيت رجلاً فديتك شبَّهتُه إياك .
وقال الأصمعيّ : يسمَّى الرَّحْلُ شَعِيباً . ومنه قول المرّار يصف ناقةً :
إذا هي خَرَّت خَرَّ مِن عَن شِمالها
شَعِيبٌ به إجمامُها ولُغوبها
يعني الرَّحْلَ لأنّه مشعوبٌ بعضُه إلى بعض ، أي مضموم ، وكذلك المزادَة
سميت شَعيباً لأنَّه ضُمَّ بعضُها إلى بعض .
وقال شمر عن ابن الأعرابيّ : الشَّعِيب : المزادة من أديمَين يُقابَلان ليس فيهما فئام في زواياهما . وقال الراعي يصف إبلاً ترعى في العَزيب :
إذا لم تَرُح أدَّى إليها معجِّلٌ
شعيبَ أديم ذا فِراغَينِ مُترعا
يعني : ذا أديمين قُوبِل بينهما . قال : والشَّعيب مثل السَّطيحة .
شبع : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( المتشبِّع بما لا يَملك كلابسِ ثَوبَيْ زُور ) قال أبو عبيد : يعني المتزيِّن بأكثر ممّا عنده يتكثَّر بذلك ويتزيَّن بالباطل ، كالمرأة تكون للرجل ولها ضرائر ، فتتشبّع تدَّعي من الحُظوة عند زوجها بأكثر مما عنده لها ، تريد بذلك غَيظَ جارتها وإدخالَ الأذى عليها ، وكذلك هذا في الرجال . ومعنى ثَوْبَي الزُّور : أن يُعمَد إلى الكُمَّينِ فيُوصَلَ بهما كُمَّانِ آخَرانِ ، فمن نظر إليهما ظنَّهما ثوبين .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الشِّبْع من الطعام : ما يكفيك . والشِّبَع المصدر . يقال قدِّمْ إليَّ شِبْعي . قال : والشَّبْع : غلظ السَّاقين . والشِّبْع : مصدر شَبِع يشبَعُ شِبَعاً .
قال الليث قال : الشِّبْع : اسم ما أشبعَ من الطَّعام وغيره . وأنشد :
وكلُّكمُ قد نال شِبْعاً لبطنه
وشِبْع الفتى لؤمٌ إذا جاعَ صاحبُه
ورجلٌ شَبْعانُ وامرأةٌ شَبْعي وشَبعانة . وقال غيره : امرأةٌ شَبعَى الوشاحِ ، إذا كانت مُفاضةً . وامرأته شَبَعي الدِّرع ، إذا كانت ضخمةً . ويقال : أشبعتُ الثوبَ صِبْغاً . وكلُّ شيءٍ توفّره فقد أشبعتَه حتّى الكلام يُشْبَع فيوفَّر حروفُه .
وجاء في الحديث أنّ زمزمَ كان يقال لها شُباعة في الجاهلية ؛ لأنّ ماءها يُروِي العَطْشان ويُشْبع الغَرثان .
وقال أبو زيد : هذا ثوبٌ شَبيع وثيابٌ شُبُع ، إذا أكثروا غزل الثوب وثَلّة الحَبْل ، وهو صوفُه أو شعره وَوبره .
ابن السكيت : يقال هذا بلدٌ قد شَبِعتْ غنمُه ، إذا وُصِف بكثرة النَّبْت ، وهذا بلدٌ قد شُبِّعتْ غنمُه ، إذا قاربت الشِّبَع ولم تَشْبَعْ .
وقال ابن الأعرابيّ : شَبُع عقلُه فهو شَبيع ؛ ورجلٌ مُشْبَع العقل وشبيع العقل ، أخبرني بذلك المنذريّ عن ثعلب عنه .
بشع : قال الليث : البَشَع : طعمٌ كريهٌ فيه حُفوفٌ ومرارةٌ كطعم الهَليلَج قال : ورجلٌ بَشِع الفم وامرأةٌ بشِعة الفم ، إذا كان رائحة فمهما كريهة لا يتخللان ولا يستاكان والمصدر البَشَع والبَشاعة . ورجلٌ بَشِع الخُلُق ، إذا كان سيِّيء العِشرة والخُلق . ورجلٌ بَشِع المنظر ، إذا كان دميماً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : البَشِع : الخَشِن من الطَّعام واللِّباس والكلام .
وقال ابن شميل : رجلٌ بَشِع النَّفس ، أي خبيث النَّفْس . وبَشِع الوجْه ، إذا كان
عابساً باسراً . وثوبٌ بَشِعٌ : خَشِن . وأكلنا طعاماً بَشِعاً ، أي حافّاً يابساً لا أُدْمَ فيه . وخَشَبة بَشِعة : كثيرةُ الأُبَن .
وقال ابن دُريد : البَشَع : تَضايُق الحَلْق بطعامٍ خَشِن . قال : وبَشِعَ الوادي بشَعاً ، إذا تضايقَ بالماء . وبَشِعْتُ بهذا الأمر : ضِقتُ به ذَرْعاً . وكلامٌ بَشِعٌ : خَشِن .

##### Türkçe

باب العين والشين مع الباء
**عشب** ، **عبش** ، **شبع** ، **شعب** ، **بشع** : kullanımdadırlar.

**عشب** : **الليث** dedi: **العَشْب**: yaş otlaktır; o, ilkbaharda otlağın çabucak (bitip) coşmasıdır; coşar ve kalmaz. **أرضٌ عَشِبةٌ** ve **مُعْشِبة** (denir); **قد أعشَبتْ** ve **اعشوشبتْ** (denir), otu çoğaldığı zaman. **وأعشبَ القومُ** (denir), otlağa rastladıkları zaman. Dedi: **وأرضٌ عَشِبة** açıkça **العَشَابة** sahibi (yani otlu). Ve “**عَشِبت الأرض**” denmez; denirse kıyastır. **أبي النجم**’e ait olarak inşad etti:
يقُلْن للرائد أعشبتَ انزلِ

Dedim: **الكلأ** Araplarda, **العُشْب** üzerine düşer; o da yaş olandır; ve **العُرْوة** ve ağaç ve **النصِيّ** ve iyi **الصِّلِّيان** üzerine (de düşer); bunların hepsi **الكلأ**dandır. Ama **العُشْب**: yabani baklagillerden yaş olanıdır; ilkbaharda biter. Ve **روضٌ عاشب** denir: **ذو عُشْب** (ot sahibi). Ve **روضٌ مُعْشِب**. Ve **العُشب** içine baklagillerin serbest olanları ve erkekleri girer. Serbest olanları: ondan ince olan ve yumuşak olan. Erkekleri: ondan sertleşen ve kalınlaşan.

**الأصمعيّ** dedi: **شيخٌ عَشَمة** denir, **بالميم**. **أبو عبيدة** dedi: **شيخ عَشمة** ve **عَشبة** denir, **بالميم والباء**. Başkaları dedi: **عيالٌ عَشَبٌ**: içlerinde küçük yok. Ve **الراجز** dedi:
جمعتُ منهم عَشَباً شَهابرا

**الليث** dedi: **رجلٌ عَشَبٌ** ve **امرأةٌ عَشَبة**;
ikisi de çirkinlikte kısa olanlardır. Ve **قد عَشُب عُشوبةً وعَشابة**.

**ابن السكيت** dedi: Deve **العُشب** otladığı zaman **عاشب** denir. Dedi: **وبَلَدٌ عاشبٌ** ve **قد أعشَبَ**; yani **ذو عُشْب**. Ve **أرضٌ مُعْشِبة** ve **عَشيبة**: otu çok.

**اللِّحيانيّ** dedi: “Bu, içinde **تعاشيب** olan bir arazidir” denir; içinde **ألوانُ العُشْب** olduğu zaman.

**عبش** : **الليث** onu ihmal etti. **أبو عُمَر** **ثعلب**’den, o da **ابن الأعرابيّ**’den rivayet etti; dedi: **العَبْش** her şeyde صلاح’tır. Dedi: Araplar der ki: **الخِتان عَبْشٌ لِلصَّبيِّ**; yani صلاح’dır; **بالباء**. Ve onu başka bir yerde **العَمْش بالميم** (olarak) zikretti. **الليث** onu kitabında zikretti; ikisi iki lehçedir. Denir: **الخِتان** çocuğa صلاح’dır; o hâlde **فاعمِشوه** ve **اعبِشُوه**. İki lehçenin ikisi de sahihdir.

**ابن دريد** dedi: **العَبْش**: aptallıktır. Ve bir adam: onda **عُبْشة** vardır.

**شعب** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَآئِلَ ) ( الحُجرَات : 13 ). **الفراء** dedi: **الشُّعوب** kabilelerden daha büyüktür; kabileler de **الأفخاذ**’dan daha büyüktür.

**أبو عبيد** **ابن الكلبيّ**’den: o dedi ki: **الشَّعْب** kabileden daha büyüktür; sonra kabile; sonra **العمارة**; sonra **البطن**; sonra **الفَخِذ**.

**المنذريّ** bana **ثعلب**’den haber verdi; dedi: Kabileler, başın kabilelerinden alınmıştır; toplanmalarından dolayı. Dedi: Ondan **الشَّعب** ve **الشُّعوب** vardır; kabileler onun altındadır.

**الليث** dedi: **الشَّعب**: Arap ve Acem kabilelerinden dallanıp budaklanan şeydir. Hepsi **الشُّعوب**dur. Dedi: **الشُّعوبيُّ**: Arapların şanını küçülten ve onlara başkaları üzerinde bir fazilet görmeyen kimsedir.

**أبو عبيدٍ** kendi isnadıyla **مسروق**’tan bir hadis rivayet etti: **الشُّعوب**’dan bir adam Müslüman oldu; ondan cizye alınıyordu; **عُمر** ondan alınmamasını emretti.

**أبو عبيد** dedi: Burada **الشُّعوب**: Acemlerdir; bu yerin dışında ise kabilelerden daha çoktur.

**المنذريُّ** bana **أبو الهيثم**’den haber verdi: **الشَّعب شَعْب الرأس**: yani kabilelerini bir araya getiren ve toplayan شأن’ı. Dedi: Başta dört kabile vardır. Ve inşad etti:
فإنْ أودَى معاويةُ بن صخرٍ
فبشِّر شَعبَ رأسك بانصداعِ

Dedi: **الشَّعب**: kabilelerin babasıdır; ona nisbet ederler; yani onları toplar ve birleştirir. Dedi: **شَعَبتُه** denir; yani onu ayırdım. Ve **شعَبتُه**; yani onu ıslah ettim. Dedi: **الشَّعيب**: **المزادة**’dir; ona **شعيباً** adı verildi; çünkü iki parçadandır; biri ötekine **شُعِبتْ**; yani birleştirildi. **أبو عبيدٍ** **عليّ بن الغدير الغَنَويّ**’den, **الشَّعب**’ı ayırma manasında inşad etti:
وإذا رأيت المرءَ يشعَبُ أمره
شَعْبَ العصا ويَلجُّ في العِصيانِ

Dedi: manası, işinde ayırır.

**ابن عبّاس**’tan rivayet edildi: Bir adam ona dedi ki: İnsanları **شعَبت** eden bu fetva nedir? **أبو عبيد** dedi: **شَعَبَتْ**’in manası: insanları ayırdı. **الأصمعيّ** dedi: Adam **شعبَ** işini; onu ayırdığı ve dağıttığı zaman. **أبو عبيد** dedi: **الشَّعب** ıslah manasında da olur. Bu harf zıt anlamlılardandır. **الطِرمّاح**’a ait olarak inşad etti:
شَتَّ شَعبُ الحيِّ بعد التئامْ
وشجاكَ اليومَ رَبعُ المُقَامْ

O, ancak hepsinin **شَتَّ**’idir; ve ondan, kapta **شَعْب الصَّدع** (vardır); o ancak onun ıslahı ve uyumlandırılması ve bunun benzeridir.

**ابن السكيت** dedi: **الشعب**’da onun iki manada olduğu (vardır): ıslah olur; ve ayırma olur.

**أبو عبيد** dedi: **أبو زيد** dedi: **أقَصَّته شَعوبُ إقصاصاً** denir; ölüme yaklaştığı sonra kurtulduğu zaman. Ve **شَعوبُ**: ölümün adıdır; marife olup tenvin almaz.

**المنذريّ** bana **أبو الهيثم**’den haber verdi: **شعَبتْه شَعوبُ فأشعَبَ** denir; **شعوب** ile ölümü kastetti. **فأشعَبَ**: yani öldü.

**ابن السكيت** dedi: Adam **أشعبَ**; öldüğü veya dönmeyeceği bir ayrılıkla ayrıldığı zaman. Başkası dedi: Adam **انشعبَ**; öldüğü zaman. Ve inşad etti:
لاقَى التي تشعَبُ الأحياء فانشعبا

**الليث** dedi: **الشَّعْب**: **الشَّعَّاب**’ın onu **يشعبه** ettiği çatlağıdır. **المِشْعَب**: onun matkabıdır. **الشُّعْبة**: **القَدَح**’tan **الشَّعب**’ın onunla birleştirildiği parçadır.

Dedi: **أشعبَه فما يَنْشعِب** denir; yani birleşmez. Dedi: **التأم شَعب بني فلانٍ**; dağınık iken toplandıkları zaman. Dedi: **تفرَّق شَعبُهم** denir. Bu, onların sözünün acayiplerindendir.

Dedi: Yol **انشعبَ**; ayrıldığı zaman. Nehir **انشعَبَ**; ağacın dalları **انشعبت**. Dedi: “Bu, başında iki **شُعبتانِ** olan bir asadır” denir.

Dedim: Araplardan işittiğim: başında **شُعبان** olan bir asa; **تاء** olmaksızın.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi; dedi: ( إذا قَعَد الرجلُ من المرأة بين شُعَبها الأربع اغتسلَ ). Bazıları dedi: **شُعَبها الأربع**: iki eli ve iki ayağıdır; onunla cinsel birleşmeye kinaye yaptı. Başkası dedi: **شُعَبها الأربع**: iki ayağı ve ferçinin iki dudağıdır; bununla, haşefeyi ferçte gizlemesine kinaye yaptı.

**الليث** dedi: **شُعَب الجبال**: onların tepeleridir. Atın **أقطارُ**’ı: onun **شُعَبُه**’udur; o da boynu ve omuz başlangıcı ve ondan yüksek olan şeydir. Ve inşad etti:
أشمُّ خنذيذٌ منيفٌ شُعَبُه

Ve **شُعَب الدهر**: onun hâlleridir. **ذي الرمّة**’nin sözünü inşad etti:
ولا تَقَسَّمَ شَعباً واحداً شُعَبُ

Yani: tek bir işi, birçok işlerin bölüştürmeyeceğini sandım.

Dedim: **الليث** beytin tefsirinde iyi yapmadı. Manası: ilkbaharda toplanmış olan canlıları vasfetti; **المَحاضر**’a yöneldiklerinde sular onları böldü. Ve bu beyitte **شُعَب القوم**: onların niyetleridir; onların her bir fırkasının, ötekilerin niyetinden başka bir niyeti vardı; dedi ki: farklı niyetlerin, toplanmış bir niyeti ayıracağını sanmazdım. Çünkü onlar yazlaklarında ve otlaklarında tek bir niyet üzere toplanmışlardı; **العُشب** coşunca ve **الغُدران** canlanınca **المحاضر** onları dağıttı; işte onun şu sözünün manası budur:
ولا تَقَسَّم شعباً واحداً شُعَبُ

Ve onun başı:
لا أحسب الدهرَ يُبلِي جِدَّةً أبداً
ولا تَقسَّمَ شعباً واحداً شُعَبُ

**الليث** dedi: **مَشعَب الحقّ**: hak yolu. **الكميت** dedi:
وما ليَ إلاّ مَشعَبَ الحقِّ مَشْعَبُ

Dedi: **وظبْيٌ أشعبُ**: iki boynuzu ayrılıp şiddetli bir ayrılıkla birbirinden uzaklaştığı zaman.

**ابن شميل** dedi: **تَيسٌ أشعبُ**: boynuzu kırıldığı zaman. Ve **عنزٌ شَعْباء**.

**أبو عمرو** dedi: **الأشعب**: boynuzları **انشعَبَ** etmiş olan ceylandır; yani ikisi arasındaki mesafe uzaklaşmıştır.

**الليث** dedi: **الشَّعب**: iki dağ arasındaki açılan yerdir. **ابن شميل** dedi: **الشعب**: yerin bir karnında suyun aktığı yerdir; iki yüksek kenarı vardır; genişliği, bir adamın yüzüstü uzanması (kadardır). Ve iki dağın iki yamacı arasında da olabilir.

**الليث** dedi: **الشُّعَب**: parmaklardır. Dedi: Ekin bir yaprak üzerinde olur; sonra **يشعِّب**. Dedi: Ölü için: **قد انشعَبَ** denir. **سهمٍ الغنويّ**’e ait olarak inşad etti:
حتّى يصادفَ مالاً أو يقالَ فتًى
لاقَى التي تَشعَبُ الفِتيانَ فانشعبا

Dedi: **الشِّعب**: **بني مِنقَر** için bir damgadır; **المِحجَن** heyeti gibi ve onun suretidir. Ve **جَمَلٌ مشعوب**.

**شَعبان**: bir ayın adıdır. Ve **شَعبانُ**: Yemen’den bir kabiledir. Başkası dedi: **الشَّعْبيّ** onlara nisbet edildi. Ve **الشُّعبة**: dağda bir çatlak; kuşlar ona sığınır.

**شَعَبعَب**: bir yerdir.

**الأصمعيّ** dedi: **شَعَبه يَشعَبه شعباً**; onu çevirdiği zaman. Ve **شعَبَ اللجامُ الفرسَ**; onu engellediği zaman. Ve inşad etti:
شاحِيَ فيه واللجامُ يشعَبُه

**ابن شميل** dedi: **الشِّعاب**: uylukta uzunlamasına bir damgadır; iki çizgi, üst uçlarında birbirine kavuşur; alt uçları ayrıdır. Ve inşad etti:
نارٌ عليها سِمَةٌ الغواضرْ
الحَلْقتان والشِّعابُ الفاجرْ

**بعير مشعوب** ve **إبل مشعَّبة** denir. Başkası dedi: **شُعَبَى**: **جبل طيّىء**’de bir yer adıdır.

**الكسائيّ** dedi: Araplar der ki: **أبي لك وشعبي لك**; manası: seni fidye ederim. Ve inşad etti:
قالت رأيت رجلاً شَعْبِي لكِ
مُرَجّلاً حسبتُه ترجيلَك

Dedi: Manası: “Bir adam gördüm; seni fidye ederim; onu sana benzettim.”

**الأصمعيّ** dedi: **الرَّحْلُ**’a **شَعِيباً** adı verilir. Ondan, **المرّار**’ın bir dişi deveyi vasfederek sözü:
إذا هي خَرَّت خَرَّ مِن عَن شِمالها
شَعِيبٌ به إجمامُها ولُغوبها

Yani **الرَّحْلَ**; çünkü o, bir kısmı bir kısmına **مشعوبٌ**dur; yani birleştirilmiş. Ve aynı şekilde **المزادَة**’ye **شَعيباً** adı verildi; çünkü onun bir kısmı bir kısmına birleştirildi.

**شمر** **ابن الأعرابيّ**’den: **الشَّعِيب**: iki deriden olan **المزادة**’dir; ikisi karşı karşıya getirilir; köşelerinde **فئام** yoktur. **الراعي** **العَزيب**’de otlayan develeri vasfederek dedi:
إذا لم تَرُح أدَّى إليها معجِّلٌ
شعيبَ أديم ذا فِراغَينِ مُترعا

Yani: iki deri sahibi; ikisi birbirine karşılaştırıldı. Dedi: **الشَّعيب** **السَّطيحة** gibidir.

**شبع** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi; dedi: ( المتشبِّع بما لا يَملك كلابسِ ثَوبَيْ زُور ). **أبو عبيد** dedi: Yani, yanında olandan daha fazla ile süslenen; bununla çokluk gösterir ve bâtıl ile süslenir; tıpkı bir erkeğin karısı olup onun kumaşları bulunan kadın gibi; **تتشبّع** eder; kocasının yanında kendisi için olandan daha fazla bir itibar iddia eder; bununla komşusunu öfkelendirmeyi ve ona eziyet sokmayı ister; erkeklerde de böyledir. **ثَوْبَي الزُّور**’un manası: iki kola gidilir; onlara iki başka kol eklenir; bakan kimse onları iki elbise sanır.

**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den dedi: Yemekten **الشِّبْع**: sana yeten şeydir. **الشِّبَع** masdardır. “Bana **شِبْعي**’mi sun” denir. Dedi: **الشَّبْع**: iki baldırın kalınlığıdır. **الشِّبْع**: **شَبِع**’ın masdarıdır; **يشبَعُ شِبَعاً**.

**الليث** dedi: **الشِّبْع**: yemekten ve başkasından doyuran şeyin adıdır. Ve inşad etti:
وكلُّكمُ قد نال شِبْعاً لبطنه
وشِبْع الفتى لؤمٌ إذا جاعَ صاحبُه

Ve **رجلٌ شَبْعانُ** ve **امرأةٌ شَبْعي** ve **شَبعانة**. Başkası dedi: **امرأةٌ شَبعَى الوشاحِ**: geniş yapılı olduğu zaman. Ve **امرأته شَبَعي الدِّرع**: iri olduğu zaman. Ve denir: Elbiseyi boya ile **أشبعتُ**. Her şeyi bol kılarsan onu **أشبعتَه**; hatta söz **يُشْبَع** edilir; harfleri bol kılınır.

Hadiste geldi ki: Zemzem’e cahiliyede **شُباعة** denirdi; çünkü suyu susamışı kandırır ve aç olanı doyurur.

**أبو زيد** dedi: Bu, **ثوبٌ شَبيع** ve elbiseler **ثيابٌ شُبُع** (denir); elbisenin ipliğini ve ipin **ثَلّة**sini çoğalttıkları zaman; o da onun yünü yahut kılı ve tüyüdür.

**ابن السكيت**: “Bu, koyunu **شَبِعتْ** olan bir beldedir” denir; bitkinin çokluğu ile vasfedildiği zaman. Ve “Bu, koyunu **شُبِّعتْ** olan bir beldedir” denir; **الشِّبَع**’a yaklaştığı, fakat doymadığı zaman.

**ابن الأعرابيّ** dedi: Aklı **شَبُع** etti; o hâlde o **شَبيع**dir. Ve **رجلٌ مُشْبَع العقل** ve **شبيع العقل**; bunu bana **المنذريّ** **ثعلب**’den, ondan haber verdi.

**بشع** : **الليث** dedi: **البَشَع**: kötü bir tattır; onda keskinlik ve acılık vardır; **الهَليلَج** tadı gibi. Dedi: **رجلٌ بَشِع الفم** ve **امرأةٌ بشِعة الفم**; ağızlarının kokusu kötü olduğu zaman; diş aralarını temizlemezler ve misvak kullanmazlar. Masdar: **البَشَع** ve **البَشاعة**. Ve **رجلٌ بَشِع الخُلُق**: geçimi ve huyu kötü olduğu zaman. Ve **رجلٌ بَشِع المنظر**: çirkin olduğu zaman.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: **البَشِع**: yiyecek, giyecek ve sözden kaba olandır.

**ابن شميل** dedi: **رجلٌ بَشِع النَّفس**: yani nefsi kötü. Ve **بَشِع الوجْه**: asık ve surat asmış olduğu zaman. Ve **ثوبٌ بَشِعٌ**: kaba. Ve **أكلنا طعاماً بَشِعاً**: yani katı, kuru; içinde katık yok. Ve **خَشَبة بَشِعة**: budakları çok.

**ابن دُريد** dedi: **البَشَع**: kaba bir yiyecekten boğazın daralmasıdır. Dedi: Vadi **بَشِعَ** **بشَعاً**; su ile daraldığı zaman. Ve “Bu işten **بَشِعْتُ**”: ona gücüm yetmedi, ondan daraldım. Ve **كلامٌ بَشِعٌ**: kaba.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والباء وما يثلثهما)
(شبث) الشين والباء والثاء أُصَيلٌ يدل على تعلق الشيءِ بالشيء. من ذلك قولُهم تشبّثْت، أي تعلّقت. ومن ذلك الشَّبَثُ، وهي دويْبَّة من أحْناش الأرضِ، كأنها تشبَّثت بما مرَّت. والجمع شِبْثَانٌ. قال:
* مدارجُ شِبْثانٍ لهنَّ هميمُ([1]) *
أي دبيب.
(شبح) الشين والباء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على امتداد الشيء في عِرَض. من ذلك الشَّبَح، وهو الشَّخْص، سمِّي بذلك لأنَّ فيه امتداداً وعِرَضاً. والمشبوح: الرجلُ العُظَام. قال أبوذُؤَيبٍ الهذليّ:
* وذلك مشبوحُ الذِّراعينِ خلجمٌ([2]) *
وشبَحْتُ الشيءَ: مددتُه. و[من] ذلك شَبْحُه ذراعَيه في الدُّعاء وغيرِهِ. ويقال للحرباء إِذا امتدَّ على العود: قد شَبَحَ.
(شبر) الشين والباء والراء أصلان: أحدهما بعض الأعضاء، والآخر  الفَضْل والعطاء.
فالأول: الشِّبر: شِبر الإنسان، وهو مذكر، يقال: شَبَرْتُ الثّوبَ شَبراً. والشِّبر: الذي يُشبَر به. ويقال للرّجُل القصير المتقارِب الخلْق: هو قصير الشَّبر. والمَشَابِر: أنهارٌ تنخفض فيتأدَّى إليها الماء. وكأنَّها إِنما سمِّيت مشابِرَ لأنَّ عَرْضَها قليل.والأصل الثاني الشّبَرُ: الخير والفضل والعطاء. قال عديّ:
* لم أخُنْهُ والذي أَعطَى الشَّبَرْ([3]) *
ويقال : أَشْبَرتُه بكذا، أي خَصَصْتُهُ. ورُويَ عن بعضهم أنَّه قال: الشَّبَر: شيء يعطيه النّصارى بعضُهم بعضاً على معنى القُربان([4]). وليس هذا بشيء. وقياس الشَّبَر ما ذكرناه.
ومن الباب قولُهم: أعطاها شَبْرَها، وذلك في حقِّ النِّكاح إِذا أعطاها حقَّها. وجاء في الحديث أنَّه نهى عن شَبْر الجَمَل، وذلك كِراؤه والذي يُؤخَذ على ضرابه، وذلك كعَسْب الفحل. ويقال من الباب شُبِّرَ، إِذا عُظِّم.
(شبص) الشين والباء والصاد ليس بشيء. وحكى ابنُ دريدٍ([5]): الشَّبَص الخُشونة. وليس هو بشيءٍ. قال: ويقال: تَشَبَّصَ الشجر: دخل بعضُهُ في بعضٍ([6]).
(شبع) الشين والباء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على امتلاءٍ في أكل وغيره. من ذلك شَبِعَ الرجل شِبَعاً وشِبْعاً، ورجلٌ شبعانُ. ثمَّ اشتُقَّ من ذلك أشبعت الثّوبَ صِبْغاً. ويقال امرأة شَبْعَى الخَلخال، أي ممتلئة، وذلك مِنْ كَثْرَة لحمِ ساقها. ومن ذلك قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "المتشبِّع بما ليس عنده كلابسِ ثَوْبَيْ زُورٍ"، يريد المتكَثِّر بما ليس عنده، وهذا مَثَلٌ، كأنَّه أرادَ: يُظهر شِبَعاً وهو جائع، وذلك كما تقول العرب: "تَجَشَّأَ لُقْمَانُ من غير شِبَع". ومن الباب قولُهم: [ثوبٌ([7])] شَبِيع الغَزْلِ، أي كثيرُهُ.
ومما يجري مَجرى التّشبيه من هذا الباب: قولهم: شبِعت من هذا الأمر ورَوِيت، وذلك [إِذا] كرهتَه.
(شبق) الشين والباء والقاف كلمةٌ واحدة: الشَّبَق، وهو شهوة النِّكاح.
(شبك) الشين والباء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تداخلُ الشيء. يقال شبَّكَ أصابعَهُ تشبيكاً. ويقال: بين القوم شُبْكَةُ نَسَبٍ، أي مُداخَلة. ومن ذلك الشَّبَكة.
(شبل) الشين والباء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على عطفٍ ووُدٍّ. يقال لكل عاطفٍ على شيء وادّ له: مُشْبِل. ومنه اشتقاق الشِّبْل، وهو ولد الأَسَد. لعطف أَبَوَيْه عليه. ويقال لبؤةٌ مُشْبِلٌ، إِذا كان معها أولادُها. وأشبلتِ المرأةُ، إِذا صَبَرتْ على أولادها فلم تتزوَّجْ. وقال الكميت:
* المُلَبْلِبُ والمُشْبِلُ([8]) *
وحكي عن الكسائيّ: شَبَلْت في بني فلانٍ، إِذا نَشَأتَ فيهم. وقد شَبَل الغلامُ أحْسَنَ الشُّبول، إِذا أدْرَكَ. وهذا على السَّعة والمجاز، لأنَّه يُشبَل عليه أي يُعطَف.
(شبم) الشين والباء والميم كلمتان متباينتان جدّاً. إحداهما الشَّبَم: البَرْد، والشّبِم : البارد. والأخرى الشِّبَام: خشبة تُعَرَّضُ في *فم الجدْي لئَلا يرضع، ثمّ يشبَّه بذلك فيقال الشِّبامان: خيطانِ في البرقع، تشدُّهما المرأةُ في قفاها.
(شبه) الشين والباء والهاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تشابُه الشّيء وتشاكُلِهِ لوناً وَوَصْفاً. يقال شِبْه وشَبَه وشَبيه. والشّبَهُ([9]) من الجواهر: الذي يشبه الذّهَب. والمُشَبِّهَات([10]) من الأمور: المشكلات. واشتبه الأمرانِ، إذا أَشْكَلاَ.
ومما شذ عن ذلك الشّبَهَانُ([11]).
(شبو) الشين والباء والحرف المعتل أصلان، أحدهما يدل على حَدٍّ وحِدّة، والآخر يدل على نَمَاءٍ([12]) وفضلٍ وكرامة.
فالشّبَاةُ حَدُّ كلِّ شيء شَبَاتُهُ، والجمع الشّبَا والشَّبَوَات. والشَّبْوَةُ([13]): اسم للعقرب، وإِنّما سمِّيت بذلك لِشَبَاةِ إِبْرَتها. قال:
* قد جَعلَتْ شَبْوَةُ تزبَئِرُّ([14]) *
وذكر اللِّحياني أنَّ الجاريةَ الفحّاشة يقال لها شَبْوة. وإِنّما سمِّيت بذلك تشبيهاً لها بالعقرب.
والأصل الآخر الإشباء: الإكرام: يقال أتى فلانٌ فلاناً فأَشْبَاهُ، أي أكرمَه. ويقال أَشَبَيْتُ الرَّجُلَ، إِذا رفعتَه للمجد والشّرف. قال ذو الإصبع:
وهم مَنْ ولدوا أَشبَوْا *** بسِرِّ النّسبِ المَحضِ([15])والمُشْبِي: الذي يُولَد لـه ولدٌ ذكيٌّ، وقد أَشْبَى. وأَشْبَت الشَّجرةُ: طالت. ويقال أَشبَى فلاناً ولدُهُ، إِذا أَشْبهوه. وأنشدوا:
أنا ابنُ الذي لم يُخْزِنِي في حياته  *** قديماً ومن أشَبى أباه فما ظَلَمْ([16])والله أعلم.
--------------ـ
([1]) لساعدة بن جؤية في اللسان (شبث) وديوانه 230، وسيأتي في (هم). وصدره:
* ترى أثره في صفحتيه كأنه *.
([2]) صدر بيت لأبي ذؤيب في ديوانه 30. وعجزه: * خشوف إذا ما الحرب طال مرارها *.
([3]) قبله في اللسان (شبر): * إذا أتاني نبأ من منعمر *.
([4]) ذكر هذا المعنى في القاموس، ولم يذكر في اللسان.
([5]) الجمهرة (1: 291).
([6]) زاد بعده في الجمهرة: "لغة يمانية"، وكذا في اللسان.
([7]) التكملة من المجمل واللسان.
([8]) جزء من بيت له في اللسان (لبب، شبل). وسيأتي في (لب). وهو بتمامه:
ومنا إذا حزبتك الأمور *** عليك المبلب والمشبل
 ([9]) ويقال أيضاً الشبه بالكسر. وتحقيقه أنه ضرب من النحاس يلقى عليه مادة أخرى فيصفر ويشبه الذهب.
([10]) وكذا في المجمل مع هذا الضبط. وفي اللسان "المشتبهات". وفي القاموس: "وأمور مشتبهة ومشبهة، كمعظمة: مشكلة". فهن ثلاث لغات.
([11]) الشبهان: ضرب من العضاه أو من الرياحين.
([12]) في الأصل: "ماء"، تحريف.
([13]) في اللسان: "والنحويون يقولون: شبوة العقرب، معرفة لا تـنصرف، ولا تدخلها الألف واللام".
([14]) بعده في اللسان (شبا):
* تكسو استها لحماً وتقشعر *
([15]) سبق الكلام على هذا البيت في مادة (سر) ص 70.
([16]) في الأصل: "فقد ظلم"، وليس يقولها العرب.

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**شبث**) **الشين** ve **الباء** ve **الثاء**; bir asıldır; bir şeyin bir şeye tutunmasına delâlet eder. Bundan, onların “**تشبّثْت**” sözüdür; yani: tutundum. Bundan **الشَّبَثُ** da vardır; o, yerin küçük yılanlarından bir küçük hayvancıktır; sanki geçtiği şeye tutunmuş gibidir. Çoğulu **شِبْثَانٌ**’dır. Dedi ki:
* **مدارجُ شِبْثانٍ لهنَّ هميمُ**([1]) *
yani: sürünme.

(**شبح**) **الشين** ve **الباء** ve **الحاء**; sahih bir asıldır; bir şeyin enine doğru uzamasına delâlet eder. Bundan **الشَّبَح** vardır; o **الشَّخْص**’tır; onda uzama ve en bulunması sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve **المشبوح**: iri kemikli adamdır. Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi ki:
* **وذلك مشبوحُ الذِّراعينِ خلجمٌ**([2]) *
Ve “**شبَحْتُ** الشيءَ”: onu uzattım. Ve bundan, dua ve başkasında kollarını uzatması olan **شَبْحُه ذراعَيه** vardır. Ve kertenkeleye, dal üzerinde uzadığı zaman: “**قد شَبَحَ**” denir.

(**شبر**) **الشين** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır: birisi uzuvların bir kısmı, diğeri fazlalık ve bağış.
Birincisi: **الشِّبر**: insanın **شِبر**’idir; o müzekkerdir; “**شَبَرْتُ** الثّوبَ **شَبراً**” denir. Ve **الشِّبر**: onunla ölçülen şeydir. Ve yaratılışı birbirine yakın kısa adama: “o, **قصير الشَّبر**” denir. Ve **المَشَابِر**: alçalan, böylece suyun kendisine ulaştığı nehirlerdir. Sanki onlar ancak **مشابِر** diye adlandırılmıştır; çünkü genişlikleri azdır. İkinci asıl **الشّبَرُ**: hayır, fazlalık ve bağıştır. Adiyy dedi ki:
* **لم أخُنْهُ والذي أَعطَى الشَّبَرْ**([3]) *
Ve denir: “**أَشْبَرتُه** بكذا”; yani: onu tahsis ettim. Ve bazılarından rivayet olundu ki o dedi: **الشَّبَر**: Hristiyanların, kurban([4]) mânası üzere, birbirlerine verdikleri bir şeydir. Bu bir şey değildir. **الشَّبَر**’ın kıyası, zikrettiğimiz şeydir.
Ve babdan onların “ona **شَبْرَها**’sını verdi” sözüdür; bu, nikâh hakkında, ona hakkını verdiği zaman olur. Ve hadiste geldi ki o, **شَبْر الجَمَل**’den nehyetti; bu, onun kirâsıdır ve onun çiftleşmesi üzerine alınan şeydir; bu, **عَسْب الفحل** gibidir. Ve babdan “**شُبِّرَ**” denir; büyütüldüğü zaman.

(**شبص**) **الشين** ve **الباء** ve **الصاد** bir şey değildir. İbn Düreyd([5]) nakletti: **الشَّبَص** pürüzlülüktür. O bir şey değildir. Dedi: ve denir: “**تَشَبَّصَ** الشجر”: onun bir kısmı bir kısmının içine girdi([6]).

(**شبع**) **الشين** ve **الباء** ve **العين**; sahih bir asıldır; yemekte ve başkasında bir doluluğa delâlet eder. Bundan: adam **شَبِعَ** **شِبَعاً** ve **شِبْعاً**; ve **شبعانُ** bir adam. Sonra bundan “elbise(yi) boya ile doyurdum” olan “**أشبعتُ** الثّوبَ **صِبْغاً**” türetildi. Ve “**شَبْعَى الخَلخال**” bir kadın denir; yani: dolgun; bu, baldırının etinin çokluğundandır. Ve bundan, sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem’in sözü: “**المتشبِّع بما ليس عنده كلابسِ ثَوْبَيْ زُورٍ**”; elinde olmayanla çokluk taslayanı kasteder; bu bir meseldir; sanki o şunu murad etti: aç olduğu hâlde tokluk gösterir; bu, Arapların “**تَجَشَّأَ لُقْمَانُ من غير شِبَع**” demesi gibidir. Ve babdan onların “[**ثوبٌ**([7])] **شَبِيع الغَزْلِ**” sözüdür; yani: onun çoğu.
Ve bu babdan teşbih mecrasında cereyan eden şeylerdendir: onların “bu işten **شبِعت** ve **رَوِيت**” sözleri; bu, [**إِذا**] ondan tiksindiğin zaman olur.

(**شبق**) **الشين** ve **الباء** ve **القاف** tek bir kelimedir: **الشَّبَق**; o, nikâh şehvetidir.

(**شبك**) **الشين** ve **الباء** ve **الكاف**; sahih bir asıldır; şeyin iç içe girmesine delâlet eder. “Parmaklarını **شبَّكَ** **تشبيكاً**” denir. Ve “kavim arasında **شُبْكَةُ نَسَبٍ** vardır” denir; yani: iç içelik. Ve bundan **الشَّبَكة** vardır.

(**شبل**) **الشين** ve **الباء** ve **اللام**; sahih bir asıldır; şefkat ve sevgiye delâlet eder. Bir şeye şefkat eden ve onu seven her bir kimseye: **مُشْبِل** denir. Ve ondan **الشِّبْل**’in iştikakı vardır; o, aslan yavrusudur; anne-babasının ona şefkatinden dolayı. Ve “**لبؤةٌ مُشْبِلٌ**” denir; yavruları onunla olduğu zaman. Ve Kümeyt dedi ki:
* **المُلَبْلِبُ والمُشْبِلُ**([8]) *
Ve Kisâî’den nakledildi: “**شَبَلْت** في بني فلانٍ”; yani: onların içinde yetiştin. Ve “oğlan **شَبَل** en güzel **الشُّبول** ile” denir; idrâk ettiği zaman. Bu, genişlik ve mecaz üzeredir; çünkü ona şefkat edilir; yani ona şefkat gösterilir.

(**شبم**) **الشين** ve **الباء** ve **الميم**; birbirinden çok farklı iki kelimedir. Birincisi **الشَّبَم**: soğuk; ve **الشّبِم**: soğuk olan. Diğeri **الشِّبَام**: oğlağın *ağzına, emmesin diye enlemesine konulan bir tahta; sonra bununla benzetme yapılır da “**الشِّبامان**”: peçede iki ip; kadın onları ensesinde bağlar, denir.

(**شبه**) **الشين** ve **الباء** ve **الهاء**; tek bir asıldır; şeyin renk ve vasıfça benzeşmesine ve şekilce uyuşmasına delâlet eder. **شِبْه** ve **شَبَه** ve **شَبيه** denir. Ve cevherlerden **الشّبَهُ**([9]): altına benzeyen şeydir. Ve işlerden **المُشَبِّهَات**([10]): müşkiller(=çetin meseleler)dir. Ve iki iş **اشتبه** etti; iki şeyi müşkil kıldığı zaman.
Ve bundan şâz olan şeylerden **الشّبَهَانُ**([11]) vardır.

(**شبو**) **الشين** ve **الباء** ve illetli harf; iki asıldır: birisi sınır ve keskinliğe delâlet eder; diğeri büyüme([12]) ve fazlalık ve kerem’e delâlet eder.
Öyleyse **الشّبَاةُ**: her şeyin keskinliği, onun **شَبَاتُهُ**’dur; çoğulu **الشّبَا** ve **الشَّبَوَات**’tır. Ve **الشَّبْوَةُ**([13]): akrebin adıdır; ancak iğnesinin keskinliğinden dolayı bununla adlandırıldı. Dedi ki:
* **قد جَعلَتْ شَبْوَةُ تزبَئِرُّ**([14]) *
Ve Lihyânî zikretti ki: edepsiz genç kıza **شَبْوة** denir. Ancak ona, akrebe benzetme yoluyla bununla ad verilmiştir.
Diğer asıl **الإشباء**: ikramdır: “Falanca falancaya geldi de onu **فأَشْبَاهُ**”; yani: ona ikram etti, denir. Ve “**أَشَبَيْتُ** الرَّجُلَ” denir; onu yücelik ve şerefe yükselttiğin zaman. Zû’l-İsba‘ dedi ki:
وهم مَنْ ولدوا أَشبَوْا *** بسِرِّ النّسبِ المَحضِ([15])و**المُشْبِي**: kendisine zeki bir çocuk doğan kimsedir; ve **أَشْبَى**. Ve “ağaç **أَشْبَت**”: uzadı. Ve “falancayı oğlu **أَشبَى**” denir; onu ona benzettiği zaman. Ve şu beyitleri okudular:
أنا ابنُ الذي لم يُخْزِنِي في حياته  *** قديماً ومن أشَبى أباه فما ظَلَمْ([16])Ve Allah daha iyi bilir.
--------------ـ
([1]) Sa‘ade b. Cüveyye’nindir; Lisân’da (**شبث**) ve divanında 230; ve (**هم**)’de gelecektir. Baş tarafı:
* ترى أثره في صفحتيه كأنه *.
([2]) Ebû Züeyb’in divanında 30’da bir beytin baş tarafıdır. Son tarafı: * خشوف إذا ما الحرب طال مرارها *.
([3]) Ondan önce Lisân’da (**شبر**): * إذا أتاني نبأ من منعمر *.
([4]) Bu mânayı Kâmûs’ta zikretti; Lisân’da zikretmedi.
([5]) el-Cemhere (1: 291).
([6]) el-Cemhere’de ondan sonra şunu artırdı: “**لغة يمانية**”; Lisân’da da böyledir.
([7]) Tekmile, el-Mücmel ve Lisân’dandır.
([8]) Lisân’da (**لبب**، **شبل**) onun bir beytinden bir parçadır. Ve (**لب**)’de gelecektir. Tamamı:
ومنا إذا حزبتك الأمور *** عليك المبلب والمشبل
([9]) Ayrıca kesre ile **الشبه** de denir. Tahkiki: o, üzerine başka bir madde atılan bir bakır türüdür; sararır ve altına benzer.
([10]) Mücmel’de de bu ضبط ile böyledir. Lisân’da “**المشتبهات**”. Kâmûs’ta: “**وأمور مشتبهة ومشبهة، كمعظمة: مشكلة**”. Öyleyse onlar üç lugattır.
([11]) **الشبهان**: **العضاه**’dan veya reyhanlardan bir türdür.
([12]) Asılda: “**ماء**”; tahrif.
([13]) Lisân’da: “Ve nahivciler derler: **شبوة العقرب**; marife olup tenvin almaz; ve ona elif-lâm girmez”.
([14]) Ondan sonra Lisân’da (**شبا**):
* تكسو استها لحماً وتقشعر *
([15]) Bu beyit hakkında söz, (**سر**) maddesinde s. 70’te geçti.
([16]) Asılda: “**فقد ظلم**”; Araplar onu söylemezler.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ب ع
رجـل شبعـان وامـرأة شبعـى وقـوم شبـاع وتقـول‏:‏ قـوم إذا جاعـوا كاعـوا وتراهم سباعاً إذا كانـوا شباعـاً وقـد شبـع شبعـاً وأصـاب شبعـا لبطنـه وهـو القـدر الـذي يشبـع منـه وتروّوا وتشبّعوا‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ شبعت من هذا الأمر ورويت إذا مللته وكرهته‏.‏
وأشبع الثوب صبغاً وثوب شبيع الغـزل‏:‏ كثيـره‏.‏
وأشبـع الرجل كلامه‏.‏
وساق في هذا المعنى فصلاً مشبعاً‏.‏
وكل ما وفّرته فقد أشبعته‏.‏
وتشبع بأكثر مما عنده‏.‏
وامرأة شبعى الوشاح والخلخال والدرع إذا كانت سمينة‏.‏
وهذا بلد قد شبعت غنمه أي خصيب‏.‏

##### Türkçe

ش ب ع
**رجل شبعان** (tok bir adam) ve **امرأة شبعى** (tok bir kadın) ve **قوم شباع** (tok bir kavim). Ve dersin ki: **قوم إذا جاعوا كاعوا** (bir kavim ki acıktıklarında bağırırlar) ve onları **سباعاً** (yırtıcı hayvanlar) olarak görürsün, **إذا كانوا شباعاً** (tok oldukları zaman). Ve **قد شبع شبعاً** (gerçekten doydu, bir doyma ile) ve karnı için **شبعاً** (bir doyum) elde etti; ve o, ondan doyulan miktardır. Ve **تروّوا** (kandılar) ve **تشبّعوا** (doymuş göründüler / doydu).

Ve mecazdan: **شبعت من هذا الأمر** (bu işten doydu(m)) ve **رويت** (kandım), onu bıktığında ve ondan hoşlanmadığında.

Ve **أشبع الثوب صبغاً** (elbise(yi) boyayı doyurdu) ve **ثوب شبيع الغزل**: (ipliği) çok olan(dır).

Ve **أشبع الرجل كلامه** (adam sözünü doyurdu).

Ve bu mânâda **فصلاً مشبعاً** (doyurucu bir fasıl) sevk etti.

Ve her neyi bol kıldıysan, gerçekten onu **أشبعته** (doyurdun).

Ve yanında olandan daha çoğuyla **تشبع** (doydu / doyduğunu gösterdi).

Ve **امرأة شبعى الوشاح والخلخال والدرع** (kuşak, halhal ve zırh bakımından dolgun bir kadın), semiz olduğu zaman.

Ve bu, koyunları **قد شبعت** (doymuş) bir beldedir; yani verimli.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشِّبَعُ: ضدّ الجوعِ، شَبِعَ شِبَعاً وهو شَبْعان، والأُنثى شَبْعى وشَبْعانةٌ، وجمعهما شِباعٌ وشَباعى؛ أَنشد ابن الأَعرابي لأَبي عارم الكلابي:
فبِتْنا شَباعى آمِنِينَ من الرَّدَى،
وبالأَمْنِ قِدْماً تَطْمَئِنُّ المَضاجِعُ
وجاء في الشعر شابِعٌ على الفِعْل. وأَشبَعَه الطعامُ والرِّعْيُ. والشِّبْعُ من الطعام: ما يَكْفِيكَ ويُشْبِعُك من الطعام وغيره، والشِّبَعُ: المصدر، تقول: قَدِّم إِليّ شِبْعِي؛ وقول بشر بن المغيرة بن المهلب بن أبي صُفْرة:
وكُلُّهُمُ قد نالَ شِبْعاً لِبَطْنِه،
وشِبْعُ الفَتَى لُؤْمٌ، إِذا جاعَ صاحِبُهْ
إِنما هو على حذف المضاف كأَنه قال: ونَيْلُ شِبْعِ الفتى لُؤْم، وذلك لأَن الشِّبْعَ جوهر وهو الطعام المُشْبِعُ ولُؤْم عَرَض، والجوهر لا يكون عرضاً، فإِذا قَدَّرت حذف المضاف وهو النيل كان عرضاً كَلُؤْم فحسُن، تقول: شَبِعْتُ خُبْزاً ولحماً ومن خبز ولَحْم شِبَعاً، وهو من مصادر الطبائع. وأَشبَعْتُ فلاناً من الجوع. وعنده شُبْعةٌ من طعام، بالضم، أَي قَدْرُ ما يَشْبَعُ به مرَّة. وفي الحديث: أَن زَمْزَم كان يقال لها في الجاهلية شُباعةُ لأَن ماءها يُرْوِي العطشانَ ويُشْبِعُ الغَرْثانَ. والشِّبع: غِلَظٌ في الساقين. وامرأَة شَبْعى الخَلْخالِ: مَلأَى سِمَناً. وامرأَة شَبْعَى الوِشاحِ إِذا كانت مُفاضةً ضخمة البطنِ. وامرأَة شَبْعى الدِّرْعِ إِذا كانت ضخمةَ الخَلْقِ. وبَلَدٌ قد شَبِعَت غَنمُه إِذا وصف بكثرةِ النبات وتَناهِي الشِّبَعِ، وشَبَّعَتْ إِذا وصفت بتوسط النبات ومُقارَبةِ الشِّبَعِ. وقال يعقوب: شَبَّعَتْ غنَمُه إِذا قاربت الشِّبَعَ ولم تَشْبَعْ. وبَهْمةٌ شابِعٌ إِذا بلغت الأَكل، لا يزال ذلك وصفاً لها حتى يَدْنُوَ فِطامُها. وحَبْلٌ شَبِيعُ الثَّلَّة: متينها، وثَلَّتُه صُوفُه وشعَره ووبَرُه، والجمع شُبُع، وكذلك الثوب، يقال: ثوب شَبِيعُ الغزل أَي كثيره، وثياب شُبُعٌ. ورجل مُشْبَعُ القلب وشَبِيعُ العقل ومُشْبَعُه: مَتِينُه؛ وشَبُعَ عقله، فهو شَبِيعٌ. مَتُنَ. وأَشبَعَ الثوبَ وغيرَه: رَوّاه صِبْغاً، وقد يستعمل في غير الجواهر على المثَل كإِشْباع النَّفْخ والقِراءة وسائر اللفظ. وكلُّ شيء تُوَفِّرُه فقد أَشْبَعْتَه حتى الكلام يُشْبَعُ فَتُوَفَّرُ حروفُه وتقول: شَبِعْتُ من هذا الأَمر ورَوِيتُ إِذا كرهته، وهما على الاستعارة.
وتَشَبَّع الرجل: تزيَّن بما ليس عنده. وفي الحديث: المُتَشَبِّعُ بما لا يَمْلِكُ كلابِس ثَوْبَيْ زُور أَي المتكثر بأَكثر مما عنده يَتَجمَّل بذلك كالذي يُرِي أَنه شَبْعان وليس كذلك، ومَن فعله فإِنما يَسْخَر من نفسه، وهو من أَفعال ذوي الزُّورِ بل هو في نفسه زُور وكذب، ومعنى ثوبي زور أَنْ يُعْمَدَ إِلى الكُمَّين فيُوصَلَ بهما كُمّان آخَرانِ فمن نظر إِليهما ظنهما ثوبين. والمُتشَبِّعُ: المتزَيِّن بأَكثر مما عنده يتكثر بذلك ويتزين بالباطل، كالمرأَة تكون للرجل ولها ضَرائِرُ فَتَتَشَبَّعُ بما تَدَّعِي من الحُظْوة عند زوجها بأَكثر مما عنده لها تريد بذلك غيظ جارتِها وإِدخالَ الأَذى عليها، وكذلك هذا في الرجال.
والإِشباعُ في القوافي: حركة الدَّخِيل، وهو الحرف الذي بعد التأْسيس ككسرة الصاد من قوله:
كِلِينِي لِهَمٍّ، يا أُمَيْمةَ، ناصِبِ
(* قوله «يا أُميمة» في شرح الديوان: ونصب أميمة لأنه يرى الترخيم فأقحم الهاء مثل يا تيم تيم عديّ إنما أراد يا تيم عديّ فأقحم الثاني، قال الخليل من عادة العرب ان تنادي المؤنث بالترخيم فلما لم يرخم أجراها على لفظها مرخمة فأتى بها بالفتح، قال الوزير: والأحسن أن ينشد بالرفع.) وقيل: إِنما ذلك إِذا كان الرَّويّ ساكناً ككسرة الجيم من قوله: كَنِعاجِ وَجْرةَ ساقَهُنْ
نَ إِلى ظِلالِ الصَّيْفِ ناجِرْ
وقيل: الإِشباع اختلاف تلك الحركة إِذا كان الرَّوِيّ مقيداً كقول الحطيئة في هذه القصيدة:
الواهِبُ المائةِ الصَّفا
يا، فَوْقَها وَبَرٌ مُظاهَر
بفتح الهاء، وقال الأَخفش: الإِشباع حركة الحرف الذي بين التأْسيس والرَّوِيّ المطلق نحو قوله:
يَزِيدُ يَغُضُّ الطَّرْفَ دُونِي، كأَنَّما
زَوَى بَيْنَ عَيْنَيْه عليَّ المَحاجِمُ
كسرةُ الجيم هي الإِشباعُ، وقد أَكثر منها العرب في كثير من أَشْعارها، ولا يجوز أَن يُجْمع فتح مع كسر ولا ضمٍّ، ولا مع كسر ضمٌّ، لأَن ذلك لم يُقل إِلا قليلاً، قال: وقد كان الخليل يُجِيزُ هذا ولا يُجيزُ التوجيهَ، والتوجيهُ قد جمعته العرب وأَكثرت من جمعه، وهذا لم يُقل إِلا شاذّاً فهذا أَحْرَى أَن لا يجوز، وقال ابن جني: سُمّي بذلك من قِبَل أَنه ليس قبل الرويّ حرف مسمى إِلا ساكناً أَعني التأْسيس والرِّدْفِ، فلما جاء الدخيل محركاً مخالفاً للتأْسيس والرِّدْفِ صارت الحركة فيه كالإِشباع له، وذلك لزيادة المتحرك على الساكن لاعتماده بالحركة وتمكنه بها.

##### Türkçe

**الشِّبَعُ**: açlığın zıddı; **شَبِعَ** **شِبَعاً** ve o **شَبْعان**dır; dişisi **شَبْعى** ve **شَبْعانةٌ**; ikisinin çoğulu **شِباعٌ** ve **شَباعى**; İbnü’l-A‘râbî, Ebû ‘Ârim el-Kilâbî için inşâd etti:

فبِتْنا شَباعى آمِنِينَ من الرَّدَى،
وبالأَمْنِ قِدْماً تَطْمَئِنُّ المَضاجِعُ

Şiirde **شابِعٌ** (lafzı) **الفِعْل** vezni üzere gelmiştir. Yemeğin ve otlağın onu doyurması: **أَشبَعَه** **الطعامُ** ve **الرِّعْيُ**.

**الشِّبْعُ** (yemekten): yemekten ve başkasından sana yeten ve seni doyuran şey; **الشِّبَعُ**: mastar; dersin ki: “Bana **شِبْعِي**’mi takdim et.”; Bişr b. el-Muğîre b. el-Muheleb b. Ebî Ṣufra’nın sözü:

وكُلُّهُمُ قد نالَ شِبْعاً لِبَطْنِه،
وشِبْعُ الفَتَى لُؤْمٌ، إِذا جاعَ صاحِبُهْ

Bu ancak muzâfın hazfi üzeredir; sanki şöyle dedi: “Ve gencin **شِبْع**’ını elde etmek alçaklıktır”; bu, çünkü **الشِّبْعَ** cevherdir ve o doyuran yemektir; **لُؤْم** ise arazdır; cevher araz olmaz. Muzâfın hazfini—ki o “elde etme”dir—takdir ettiğinde araz olur, **لُؤْم** gibi; böylece güzel olur. Dersin: “Ekmek ve etle doy(d)um: **شَبِعْتُ خُبْزاً ولحماً**; ve ekmek ve etten doyma: **شِبَعاً**”; o, tabiatların mastarlarındandır. “Falancayı açlıktan doyurdum”: **أَشبَعْتُ فلاناً من الجوع**. Onun yanında yemekten bir **شُبْعةٌ** vardır—ضم ile—yani bir defa onunla doyacağı miktar. Hadiste: Zemzem’e câhiliyede **شُباعةُ** denirdi; çünkü suyu susamışı kandırır ve aç olanı doyurur.

**الشِّبع**: baldır(lar)da bir kalınlıktır. **امرأَة شَبْعى الخَلْخالِ**: şişmanlıktan dolu. **امرأَة شَبْعَى الوِشاحِ**: eğer yayvan, karnı iri ise. **امرأَة شَبْعى الدِّرْعِ**: eğer yaratılışı iri ise. “Koyunu doymuş bir belde”: **بَلَدٌ قد شَبِعَت غَنمُه**; bitkinin çokluğu ve doyumun nihayetine varmasıyla vasfedildiğinde; “orta bitkili ve doyuma yaklaşmış” diye vasfedildiğinde **شَبَّعَتْ**. Ya‘kūb dedi: Koyunu doyuma yaklaştığında ve doymadığında **شَبَّعَتْ غنَمُه** denir. **بَهْمةٌ شابِعٌ**: yemeye ulaştığında; sütten kesilmesi yaklaşıncaya kadar bu onun vasfı olmaya devam eder. **حَبْلٌ شَبِيعُ الثَّلَّة**: onun sağlamı; **ثَلَّتُه** onun yünü, kılı ve tüyüdür; çoğulu **شُبُع**; elbise de böyledir: “İpliği çok elbise” denir: **ثوب شَبِيعُ الغزل** yani ipliği çok; ve “elbise(ler)” **ثياب شُبُعٌ**. “Kalbi sağlam adam”: **رجل مُشْبَعُ القلب**; ve “aklı sağlam”: **شَبِيعُ العقل**; ve onun **مُشْبَعُه**: onun sağlamı; “aklı sağlamlaştı”: **شَبُعَ عقله**; o hâlde o **شَبِيعٌ**. “Sağlamlaştı”: **مَتُنَ**. “Elbiseyi ve başkasını doyurdu”: **أَشبَعَ الثوبَ** ve gayrını; yani onu boya ile suladı/doyurdu. Cevherler dışında da misal olarak kullanılır; üflemenin, okumanın ve lafzın geri kalanının doyurulması gibi. Her neyi bol bırakırsan onu doyurmuş olursun; hatta söz doyurulur da harfleri bol bırakılır. “Bu işten doy(d)um ve kandım”: **شَبِعْتُ من هذا الأَمر ورَوِيتُ**; yani onu kerih gördüğünde; ikisi de istiâre üzeredir.

Adamın **تَشَبَّع** etmesi: yanında olmayanla süslenmesidir. Hadiste: “Sahip olmadığı şeyle **المُتَشَبِّعُ** iki yalan elbisesini giyen gibidir”; yani yanında olandan daha çokmuş gibi görünen, bununla güzelleşen; kendisini **شَبْعان** gösteren kimse gibi, hâlbuki öyle değildir. Kim bunu yaparsa ancak kendi nefsiyle alay eder; o, yalan ehlinin fiillerindendir; bilakis o, kendi nefsinde yalandır ve uydurmadır. “İki yalan elbisesi”nin manası: iki kola kasden iki başka kol eklenip onlarla birleştirilmesidir; onlara bakan onları iki elbise sanır. **المُتشَبِّعُ**: yanında olandan daha çokla süslenen; bununla çokluk taslayan ve bâtıl ile süslenen. Kadın gibi: bir erkeğin nikâhında olur ve onun başka eşleri vardır; o da kocasının katındaki itibarından iddia ettiği şeyle, kendisinde olandan daha çok olarak **تَتَشَبَّعُ** eder; bununla komşusunu öfkelendirmek ve ona eziyet sokmak ister; erkeklerde de bu böyledir.

Kafiyelerde **الإِشباعُ**: **الدَّخِيل**’in harekesidir; o, **التأْسيس**’ten sonra olan harftir; şu sözdeki **الصاد**’ın kesresi gibi:

كِلِينِي لِهَمٍّ، يا أُمَيْمةَ، ناصِبِ

(* “يا أُميمة” sözü: Dîvân şerhinde: Ümeyme’yi nasb etti; çünkü terhîm gördüğünden dolayı **الهاء**’yı araya soktu; “يا تيم تيم عديّ” gibi; ancak “يا تيم عديّ”yi kastetti de ikincisini araya soktu. el-Halîl dedi: Arapların âdetindendir ki müennesi terhîm ile çağırırlar; terhîm etmediğinde onu terhîm edilmiş lafzı üzere yürüttü de onu fetha ile getirdi. Vezir dedi: Daha güzeli ref‘ ile inşâd edilmesidir.)

Ve denildi ki: Bu ancak **الرَّويّ** sâkin olduğunda olur; şu sözdeki **الجيم**’in kesresi gibi:

كَنِعاجِ وَجْرةَ ساقَهُنْ
نَ إِلى ظِلالِ الصَّيْفِ ناجِرْ

Ve denildi ki: **الإِشباعُ**, **الرَّوِيّ** kayıtlı olduğunda o harekenin ihtilâfıdır; Hutay’e’nin bu kasîdede sözü gibi:

الواهِبُ المائةِ الصَّفا
يا، فَوْقَها وَبَرٌ مُظاهَر

**الهاء**’yı fetha ile. el-Ahfeş dedi: **الإِشباعُ**, **التأْسيس** ile mutlak **الرَّوِيّ** arasında olan harfin harekesidir; şu sözü gibi:

يَزِيدُ يَغُضُّ الطَّرْفَ دُونِي، كأَنَّما
زَوَى بَيْنَ عَيْنَيْه عليَّ المَحاجِمُ

**الجيم**’in kesresi **الإِشباعُ**tır. Araplar ondan şiirlerinin çoğunda çokça yapmıştır. Fetha ile kesri veya zammı bir araya getirmek câiz değildir; kesir ile zammı da (bir araya getirmek câiz değildir); çünkü bu ancak az söylenmiştir. Dedi ki: el-Halîl bunu câiz görürdü, **التوجيه**’i câiz görmezdi; hâlbuki **التوجيه**’i Araplar bir araya getirmiş ve onu bir araya getirmeyi çoğaltmıştır; bu ise ancak şâz olarak söylenmiştir; bu, câiz olmamaya daha lâyıktır. İbn Cinnî dedi: Bu, şu cihetten böyle adlandırıldı: çünkü **الرَّويّ**’den önce isimlendirilmiş bir harf yoktur; ancak sâkin olarak, yani **التأْسيس** ve **الرِّدْفِ**. **الدخيل** harekeli olarak, **التأْسيس** ve **الرِّدْفِ**’e muhalif gelince, ondaki hareke ona bir doyurma gibi oldu; bu da, harekelinin sâkine ziyade oluşundandır; hareke ile dayanması ve onunla yerleşmesi sebebiyledir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ب ع * * الشِّبَعُ * ضد الجوع يقال * شَبِعَ * خبزا ولحما ومن خبز ولحم وبابه طرب و * الشِّبْعُ * بوزن الدرع اسم ما أشبعك من شيء ورجل * شَبْعانُ * وامرأة * شَبْعَى * و * أشْبَعهُ * من الجوع و * أشْبَعَ * الثوب من الصبغ و * المُتَشَبِّعُ * المتزين بأكثر مما عنده يتكثر بذلك ويتزين بالباطل وفي الحديث ﴿المتشبع بما لا يملك كلابس ثوبي زور﴾ وعندي * شُبْعةٌ * من طعام بالضم أي قدر ما يُشبع به مرة

##### Türkçe

* ش ب ع * * **الشِّبَعُ** * açlığın zıddıdır; denir ki: * **شَبِعَ** * ekmek ve etten, ve ekmek ve etten; ve onun bâbı **طرب**’dır. Ve * **الشِّبْعُ** * **الدرع** vezninde, seni bir şeyden doyuran şeyin adıdır. Ve bir adam * **شَبْعانُ** * ve bir kadın * **شَبْعَى** *. Ve * **أشْبَعهُ** * onu açlıktan doyurdu. Ve * **أشْبَعَ** * elbiseyi boyadan (doyurdu). Ve * **المُتَشَبِّعُ** * yanında olandan daha çoğuyla süslenen; bununla çokluk taslar ve bâtıl ile süslenir. Ve hadiste: ﴿**المتشبع بما لا يملك كلابس ثوبي زور**﴾ . Ve benim yanımda * **شُبْعةٌ** * yiyecekten, (şın) dammasıyla; yani bir defa onunla doyurulan miktar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشبع، بالفتح، عن ابن عباد، وقال شيخنا: ذكر الفتح مستدرك لما تقرر، وكعنب: ضد الجوع، وعلى الثانية اقتصر الجوهري، يقال: شبع، كسمن، خبزا ولحما. شبع منهما شبعا، وهو من مصادر الطبائع، كما في الصحاح، ولما ذهبت إبل امرئ القيس وبقيت غنمه، قال:
  فتملأ بيتنا أقطـا وتـمـرا                      وحسبك من غنى شبع وري

  هكذا رواه الأصمعي وأبو عبيدة، وقال ابن دريد: الشبع، بإسكان الباء وتحريكها، كما في العباب. وأشبعته من الجوع إشباعا، كما في الصحاح، وقال غيره: أشبعه الطعام والرعي. والشبع، بالكسر، وكعنب، وعلى الأولى اقتصر الجوهري: اسم ما أشبعك من طعام وغيره، وهو شبعان، وشابع الأخير على الفعل، وقد سمع في الشعر، ولا يجوز في غيره، وهي شبعى وعليه اقتصر الجوهري، زاد الصاغاني: قد يقال: شبعانة. من المجاز: الشبع: غلظ في الساقين، ومنه قولهم: امرأة شبعى الذراع، أي ضخمته، هكذا في النسخ، والصواب: شبعى الدرع إذا كانت ضخمة الخلق، كما في اللسان والعباب والأساس. في الصحاح: ربما قالوا: امرأة شبعى الخلخال، زاد غيره: شبعى السوار: إذا كانت تملأهما سمنا، وكذا: امرأة شبعى الوشاح، إذا كانت مفاضة ضخمة البطن. والشبعان: جبل بالبحرين، بهجر، يتبرد بكهافه، قال:
  تزود من الشبعان خلفك نظرة                      فإن بلاد الجوع حيث تمـيم الشبعان: أطم بالمدينة لليهود في ديار أسيد بن معاوية. والشبعى، كسكرى: ة، بدمشق، نقله الصاغاني. شباعة، كقدامة: اسم من أسماء زمزم في الجاهلية، هكذا ضبطه الصاغاني، سميت بذلك لأن ماءها يروي العطشان، ويشبع الغرتان، وهو معنى قوله صلى الله عليه وسلم:  إنها مباركة، إنها طعام طعم، وشفاء سقم  وربما يفهم من سياق عبارة اللسان أن اسمها شباعة، بالفتح مع التشديد. والشباعة أيضا: الفضالة من الطعام بعد الشبع، عن ابن عباد. من المجاز: ثوب شبيع الغزل، كأمير، أي كثيره، كما في الصحاح، وثياب شبع. قال ابن الأعرابي: رجل شبيع العقل، ومشبعه، بفتح الباء، أي: وافره ومتينه، وقد شبع عقله، ككرم: متن، وحبل شبيع الثلة كثيرها ومتينها، والثلة: الصوف أو الشعر، أو الوبر، والجمع: شبع. يقال: عندي شبعة من طعام، بالضم أي قدر ما يشبع به مرة، كما في الصحاح. من المجاز: أشبعه، أي وفره، وكل ما وفرته فقد أشبعته، حتى الكلام يشبع فتوفر حروفه. ويقال: ساق في هذا المعنى فصلا مشبعا. قال يعقوب: هذا بلد قد شبعت غنمه تشبيعا، إذا قاربت الشبع ولم تشبع، كما في الصحاح، وهو مجاز، ويقال أيضا: بلد قد شبعت غنمه، إذا وصف بكثرة النبات، وتناهي الشبع، وشبعت، إذا وصفت بتوسط النبات ومقاربة الشبع. والتشبع: أن يرى أنه شبعان وليس كذلك، لأنه من صيغ التكلف. التشبع: التكثر، وهو التزين بأكثر مما عنده، يتكثر بذلك ويتزين بالباطل، وهو مجاز، ومنه الحديث:  المتشبع بما لا يملك كلابس ثوبي زور  أي: المتكثر بأكثر مما عنده يتجمل بذلك، كالذي يرى أنه شبعان وليس كذلك. التشبع: الأكل إثر الأكل، يقال: ترووا وتشبعوا. نقله الزمخشري وابن عباد. ومما يستدرك عليه: جمع شبعان وشبعى: شباع وشباعى، أنشد ابن الأعرابي لأبي عارم الكلابي:
  فبتنا شباعى آمنين من الـردى                      وبالأمن قدما تطمئن المضاجع

  ومن سجعات الأساس: قوم إذا جاعوا كاعوا، وتراهم سباعا إذا كانوا شباعا، وبهيمة شابع: إذا بلغت الأكل، لا يزال ذلك وصفا لها حتى يدنو فطامها. ورجل مشبع القلب: متينه. وسهم شبيع: قتول، عن ابن عباد، وطعام شبيع، لما يشبع، عن الفراء. وأشبع الثوب وغيره: رواه صبغا، نقله الجوهري، وهو مجاز، وقد يستعمل في غير الجواهر على المثل، كإشباع النفخ والقراءة، وسائر اللفظ. وتقول: شبعت من هذا الأمر ورويت، إذا كرهته ومللته، نقله الجوهري، وهو مجاز. والشبع، بالكسر: لغة في المصدر، كما أنه اسم لما يشبع، وشاهده قول بشر بن المغيرة بن أخي المهلب بن أبي صفرة:
  وكلهم قد نال شبعا لـبـطـنـه                      وشبع الفتى لؤم إذا جاع صاحبه كما في اللسان، وهو في شروح الفصيح هكذا، ونقله الصاغاني عن ابن دريد. والإشباع في القوافي: حركة الدخيل، وهو الحرف الذي بعد التأسيس، وقيل: هو اختلاف تلك الحركة إذا كان الروي مقيدا، وقال الأخفش: الإشباع: حركة الحرف الذي بين التأسيس والروي المطلق. وأشبع الرجل: شبعت ماشيته.

##### Türkçe

**الشبع** (fetha ile), İbn ʿAbbâd’dan; şeyhimiz dedi ki: fethanın zikri, kararlaştırılmış olana bir müstedrektir. Ve (vezin olarak) **عنب** gibi: açlığın zıddıdır; ikinciye Cevherî iktisar etti. Denir ki: **شبع** (vezin olarak) **سمن** gibi, ekmek ve et (ile). Ondan ikisinden **شبعا** doydu; ve o, tabiatların masdarlarındandır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İmruʾu’l-Kays’ın develeri gidip koyunları kaldığında dedi ki:
  Evimizi kurut ve hurma ile doldurur;                      ve sana zenginlikten **شبع** ve **ري** yeter.

  Böylece onu Asmaʿî ve Ebû ʿUbeyde rivayet etti. İbn Düreyd dedi ki: **الشبع**, **الباء**’nın sükûnuyla ve harekete getirilmesiyle; **العباب**’da olduğu gibi. Ve beni açlıktan **إشباعا** doyurdu; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Başkası dedi ki: yiyecek ve otlak onu doyurdu. Ve **الشبع** (kesra ile), ve **عنب** gibi; birincisine Cevherî iktisar etti: yiyecek ve başkasından seni doyuran şeyin adıdır. Ve o **شبعان**’dır; ve sonuncu **شابع**, fiil üzere; şiirde işitilmiştir, onun dışında caiz olmaz. Ve o **شبعى**’dır; Cevherî ona iktisar etti. Sâgânî artırdı: denebilir: **شبعانة**. Mecazdan: **الشبع**: iki baldırda kalınlıktır. Ondan onların sözü: kadın **شبعى الذراع**, yani onu irileştirmiştir; nüshalarda böyle. Doğrusu: kadın **شبعى الدرع**; eğer yaratılışça iri ise; **اللسان** ve **العباب** ve **الأساس**’ta olduğu gibi. **الصحاح**’ta: belki derler: kadın **شبعى الخلخال**. Başkası artırdı: **شبعى السوار**: eğer onları şişmanlıkla dolduruyorsa. Ve yine: kadın **شبعى الوشاح**: eğer yayvan, iri karınlı ise. Ve **الشبعان**: Bahreyn’de, Hecer’de bir dağdır; mağaralarıyla serinlenilir. Dedi ki:
  Arkanda **الشبعان**’dan bir bakış azığı edin;                      çünkü açlık diyarı Temîm’in bulunduğu yerdir.

**الشبعان**: Medine’de Yahudilere ait, Useyd b. Muʿâviye’nin diyarlarında bir **أطم**’dır. Ve **الشبعى** (vezin olarak) **سكرى**: Dımaşk’ta bir yer; Sâgânî nakletti. **شباعة** (vezin olarak) **قدامة**: cahiliyede Zemzem’in adlarından bir addır; Sâgânî onu böyle ضبط etti. Bununla adlandırıldı; çünkü suyu susamışı kandırır ve **الغرتان**’ı doyurur. Bu, onun صلى الله عليه وسلم sözünün manasıdır:  **إنها مباركة، إنها طعام طعم، وشفاء سقم**  Belki **اللسان** ibaresinin siyakından, adının **شباعة** olduğu anlaşılır; fetha ile, teşdîd ile beraber. Ve **الشباعة** ayrıca: doyduktan sonra yemekten artan fazlalıktır; İbn ʿAbbâd’dan. Mecazdan: elbise **شبيع الغزل** (vezin olarak) **أمير** gibi; yani onun çoğu; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve elbiseler **شبع**. İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: adam **شبيع العقل** ve **مشبعه** ( **الباء**’nın fethasıyla), yani onun bolu ve sağlamı. Ve onun aklı **شبع** (vezin olarak) **كرم** gibi: sağlamlaştı. Ve ip **شبيع الثلة**: onun çoğu ve sağlamı. **الثلة**: yün yahut kıl yahut tüy; cemʿi: **شبع**. Denir ki: bende yemekten bir **شبعة** vardır; damme ile, yani bir defa doyurulan miktar; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Mecazdan: onu **أشبعه**, yani onu bol kıldı; her neyi bol kıldıysan onu doyurmuş oldun; hatta söz de doyurulur; harfleri bol kılınır. Ve denir ki: bu manada doyurucu bir fasıl sevk etti. Yaʿkūb dedi ki: bu belde koyunları **تشبيعا** **شبعت**; eğer doyuma yaklaştı da doymadıysa; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve o mecazdır. Ve ayrıca denir: koyunları **شبعت** bir belde; eğer bitkinin çokluğu ve doyumun nihayetiyle vasfedilirse. Ve **شبعت**; eğer bitkinin orta oluşu ve doyuma yaklaşma ile vasfedilirse. Ve **التشبع**: kendisini **شبعان** görmesidir, hâlbuki öyle değildir; çünkü o, tekellüf sigalarındandır. **التشبع**: çokluk taslamaktır; ve o, yanında olandan daha çoğuyla süslenmektir; bununla çokluk taslar ve bâtıl ile süslenir; ve o mecazdır. Ondan hadis:  **المتشبع بما لا يملك كلابس ثوبي زور**  yani: yanında olandan daha çoğuyla çokluk taslayan, bununla güzelleşen; kendisini **شبعان** görüp de öyle olmayan kimse gibidir. **التشبع**: yemeğin ardından yemek yemektir; denir ki: **ترووا وتشبعوا**. Zemahşerî ve İbn ʿAbbâd nakletti. Ve ona müstedrek olanlardandır: **شبعان** ve **شبعى**’nın cemʿi: **شباع** ve **شباعى**. İbnü’l-Aʿrâbî, Ebû ʿÂrim el-Kilâbî için inşâd etti:
  Helâkten emin olarak **شباعى** geceledik;                      ve güven ile yataklar eskiden beri sükûnet bulur.

  Ve **الأساس**’ın secilerindendir: bir kavim; acıkınca **كاعوا**; ve onları, **شباعا** olduklarında yırtıcılar gibi görürsün. Ve **بهيمة شابع**: eğer yemeye ulaştıysa; sütten kesilmesi yaklaşıncaya dek bu, onun vasfı olmaya devam eder. Ve adam **مشبع القلب**: onun sağlamı. Ve ok **شبيع**: öldürücü; İbn ʿAbbâd’dan. Ve yiyecek **شبيع**: doyuran şey; Ferrâ’dan. Ve elbiseyi ve başkasını **أشبع**: onu boya ile kandırdı; Cevherî nakletti; ve o mecazdır. Ve misal üzere cevherler dışında da kullanılabilir; **إشباع** (olarak) üflemenin ve okumanın ve sair lafzın. Ve dersin ki: bu işten **شبعت** ve kandım; eğer onu çirkin gördüysen ve ondan usandıysan; Cevherî nakletti; ve o mecazdır. Ve **الشبع** (kesra ile): masdarda bir lugattır; tıpkı doyuran şeye isim olduğu gibi. Onun şahidi, Bişr b. el-Muğîre b. kardeşi el-Mühelleb b. Ebî Sufra’nın sözü:
  Hepsi karnı için bir **شبعا** elde etti;                      ve delikanlının **شبع**’ı, arkadaşı acıkınca alçaklıktır.

**اللسان**’da olduğu gibi; ve **الفصيح** şerhlerinde böyledir; Sâgânî onu İbn Düreyd’den nakletti. Ve **الإشباع** kafiyelerde: **الدخيل**’in harekesidir; o, **التأسيس**’ten sonra olan harftir. Ve denildi ki: eğer **الروي** kayıtlı ise, o harekenin ihtilafıdır. Ahfeş dedi ki: **الإشباع**: **التأسيس** ile mutlak **الروي** arasındaki harfin harekesidir. Ve adam **أشبع**: onun hayvanı doydu.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَبِعَ
1 شَبِعَ ذ , [aor. شَبَعَ ,] inf. n. شِبَعٌ (IDrd, S, Msb, K) and شِبْعٌ, (IDrd, Msb, TA,) which is a contraction of the former, or accord. to some it is a subst., having the signification assigned to it below, (Msb,) or it is both, (TA,) and شَبْعٌ, (Ibn- 'Abbád, K,) He was, or became, satiated, sated, or satisfied in stomach; شِبَعٌ being the contr. of جُوعٌ, (S, K,) and one of those inf. ns. [which are of a measure often] denoting natural affections or qualities [such as رِوًى and سِمَنٌ &c.]. (S.) You say بَلَدٌ قَدْ شَبِعَتْ غَنَمُهُ A country of which the sheep, or goats, have become completely satiated, or satisfied, by abundance of herbage. (TA.) And شَبِعْتُ خُبْزًا, and لَحْمًا, (S, Msb, K,) and مِنْ خُبْز ٍ, and من لَحْم ٍ, (S, K,) I was, or became, satiated, sated, or satisfied, with bread, and with flesh-meat. (S, K.) ― -b2- Hence, metaphorically, شَبِعْتُ مِنْ هٰذَا الأَمِْ وَرَوِيتُ (tropical:) I have become, or I became, disgusted [or satiated to loathing] with this thing, or affair. (S, * TA.) ― -b3- [See also another metaphorical usage of this verb voce حُزَانَةٌ.] -A2- شَبُعَ عَقْلُهُ (assumed tropical:) His intellect was, or became, full, perfect, (K,) strong, or solid. (TA.)

شَبَّعَتْ غَنَمُهُ
2 شَبَّعَتْ غَنَمُهُ ذ , (S, K, [in some copies of the former, erroneously, شَبِعَتْ,]) inf. n. تَشْبِيعٌ; (K;) and شُبِّعَتْ; (as in one place in the TA;) (tropical:) His sheep, or goats, were, or became, nearly, but not quite, satiated, or satisfied. (S, K, TA.)

اشبعهُ
4 اشبعهُ ذ [signifying It satiated him, sated him, or satisfied his stomach,] is said of food and of abundance of drink. (TA.) ― -b2- أَشْبَعْتُهُ [I satiated him, sated him, or satisfied his stomach; or] I fed him so that he became satiated, sated, or satisfied. (Msb.) And أَشْبَعْتُهُ مِنَ الجُوعِ [I fed him so as fully to relieve him from hunger]. (S, K.) [Hence,] أَشْبَعْتُ الثَّوْبَ (S, TA) مِنَ الصِّبْغِ (S) (tropical:) I saturated the garment, or piece of cloth, with the dye. (TA.) ― -b3- [Hence also,] اشبعهُ (tropical:) He made it (namely anything, TA) full, without lack or defect, or abundant, or copious. (K, * TA.) It is said of other things beside substances; as, for instance, of blowing, and of reading or reciting, and of any expression. (TA.) You say also, سَاقَ فِى هٰذَا المَعْنَى فَصْلًا مُشْبَعًا [He carried on, respecting this idea, a full section]. (TA.) [And اشبع حَرَكَةً He rendered a vowel full in sound, by inserting after it its analogous letter of prolongation. And such a letter of prolongation is said to be inserted, or added, لِلْاـِشْبَاعِ to render the sound full; as in نُكَاتٌ for نُكَتٌ, and أَنْظُورُ for أَنْظُرُ, and مَرَاضِيعُ for مَرَاضِعُ. And اـِشْبَاعًا is also used as signifying For the sake of, or by way of, pleonasm, or giving fulness of expression.] -A2- اشبع الرَّجُلُ The man's beasts were, or became, completely satiated, or satisfied, by abundance of herbage. (TA.)

تشبّع
5 تشبّع ذ He ate immediately after eating. (K.) ― -b2- He feigned himself satiated, sated, or satisfied in stomach, not being so. (K, TA.) ― -b3- [And hence,] (tropical:) He made a boast of abundance or riches, (Msb, K, * TA,) or of more than he possessed; and invested himself with that which did not belong to him. (TA.) [See مُتَشَبِّعٌ.]

شِبْعٌ
شِبْعٌ ذ a subst., signifying A thing that satiates one, sates one, or satisfies one's stomach; (S, Msb, K;) consisting of bread, and of flesh-meat, &c.; (Msb;) as also ↓ شِبَعٌ: (K:) accord. to some, the former is an inf. n.: (Msb:) or it is an inf. n. and also a subst. signifying as above. (TA.) You say, الرَّغِيفُ شِبْعِى The cake of bread [is that which] satiates me, &c. (Msb.)

شِبَعٌ
شِبَعٌ ذ inf. n. of 1 [q. v.]. ― -b2- Also (tropical:) Thickness in the shanks. (TA.) -A2- See also شِبْعٌ. You say, أَرْضٌ ذَاتُ شِبَع ٍ A land having abundance of herbage, and plenty. (Mgh.)

شُبْعَةٌ مِنْ طَعَام ٍ
شُبْعَةٌ مِنْ طَعَام ٍ ذ The quantity with which one is satiated, sated, or satisfied, once, of food. (S, K.)

أَرْضٌ شَبِعَةٌ
أَرْضٌ شَبِعَةٌ ذ i. q. ذَاتُ شِبَع ٍ [q. v.]. (Mgh.)

شَبْعَانُ
شَبْعَانُ ذ Satiated, sated, or satisfied in stomach; (S, Msb, * K;) as also ↓ شَابِعٌ, but this is allowable only in poetry: (K:) fem. of the former شَبْعَى, (S, Msb, K,) and شَبْعَانَةٌ (Sgh, K) is sometimes used: (Sgh:) the pl. of شبعان and of شبعى is شِبَاعٌ and شَبَاعَى. (TA.) [Hence the saying,] قَوْمٌ اـِذَا جَاعُوا كَاعُوا وَتَرَاهُمْ سِبَاعًا اـِذَا كَانُوا شِبَاعًا [A people who, when they are hungry, are fearful and cowardly, and thou seest them to be beasts of prey when they are satiated]. (A, TA.) ― -b2- [And hence,] شَبْعَى الخَلْخَالِ (tropical:) A woman who fills up the anklet by reason of her fatness. (S, K, TA.) And شَبْعَى السِّوَارِ (tropical:) Who fills up the bracelet by reason of fatness. (K, TA.) And شَبْعَى الوِشَاحِ (tropical:) A woman large in the belly. (TA.) And شَبْعَى الدِّرْعِ (tropical:) A woman bulky in make: (A, O, L, TA:) in the K erroneously written شَبْعَى الذِّرَاعِ, and expl. as meaning bulky in the forearm. (TA.)

شَبِيعٌ
شَبِيعٌ ذ Food that satiates, sates, or satisfies the stomach. (Fr.) ― -b2- (assumed tropical:) An arrow that kills much or many or often. (Ibn-'Abbád.) ― -b3- ثَوْبٌ شَبِيعُ الغَزْلِ (tropical:) A garment, or piece of cloth, [of full texture, or] of many threads: (S, K, TA:) pl. ثِيَابٌ شُبْعٌ. (TA.) And حَبْلٌ شَبِيعٌ, (K,) or شَبِيعُ الثَّلَّةِ, (TA,) (assumed tropical:) A rope abundant, (K, TA,) and firm, or strong, in the wool, (TA,) or in the hair, or fur, [of which it is composed:] (K, TA:) pl. شُبْعٌ. (TA.) ― -b4- رَجُلٌ شَبِيعُ العَقْلِ (assumed tropical:) A man full, or perfect, (K, TA,) and strong, or solid, (TA,) in intellect; (K, TA;) from IAar; (TA;) as also ↓ مُشْبَعُهُ. (K.) And القَلْبِ ↓ رَجُلٌ مُشَبَّعٌ [or perhaps القَلْبِ ↓ مُشْبَعُ] (assumed tropical:) A man strong, or firm, in heart. (TA.)

شُبَاعَةٌ
شُبَاعَةٌ ذ A portion of food that remains, or is redundant, after one is satiated, or satisfied. (Ibn-Abbád, K. *)

شَابِعٌ
شَابِعٌ ذ : see شُبْعَانٌ. ― -b2- بَهِيمَةٌ شَابِعٌ A beast that has attained to eating; an epithet applied to such a beast until it is nearly weaned. (TA.)

فُلَانٌ فِى رِىِّ وَمَشْبَع ٍ
فُلَانٌ فِى رِىِّ وَمَشْبَع ٍ ذ [Such a one is in a state in which he is satiated, or satisfied, with drink and food]. (T, A, TA, in art. نظر.) [See مَنْظَرٌ.]

مُشْبَعٌ
مُشْبَعٌ ذ pass. part. n. of 4 [q. v.]. See also شَبِيعٌ, in two places.

مُشَبَّعٌ
مُشَبَّعٌ ذ : see شَبِيعٌ. ― -b2- البَآءُ المُشَبَّعُ [or المُشَبَّعَةُ] The letter پ. (TA in art. بلس.)

مُتَشَبِّعٌ
مُتَشَبِّعٌ ذ (tropical:) One who invests himself with, and makes a boast of, more than he possesses; who invests himself with that which he does not possess; (S, TA;) who affects goodly qualities more than he possesses; like him who feigns himself satiated, or satisfied in stomach, not being so: (TA:) or he who feigns himself satiated, or satisfied in stomach, not being so: and hence, (assumed tropical:) a lying person, who affects to be commended or praised for, or boasts of, or glories in, that which he does not possess. (Mgh.) Thus in a trad., (S, Mgh,) in which it is said, المُتَشَبِّعُ بِمَا لَا يَمْلِكُ كَلَا بِسِ ثَوْبَىْ زُور ٍ, (S, TA,) or بِمَا لَيْسَ عِنْدَهُ, (Mgh,) (tropical:) [He who invests himself with, and makes a boast of, more than he possesses, &c., is like the wearer of two garments of falsity: or] accord. to A'Obeyd, it means [that such is like] the hypocrite who wears the garments of the devotees in order that he may be thought to be a devotee, not being so: or, as some say, the person who wears a shirt to the sleeves of which he attaches two other sleeves in order to make it appear that he is wearing two shirts: or [the wearer of the garments of the false witness; for] it is said that there used to be in the tribe the man of goodly exterior, and when false witness was needed, he bore [such] witness, and was not rejected, because of the goodliness of his apparel. (Mgh.) [See also art. زور, in which this trad, is cited with a small variation.]

##### Türkçe

**شَبِعَ**
1 **شَبِعَ** ذ, [muzâri‘ı **شَبَعَ** ,] mastar ismi **شِبَعٌ** (IDrd, S, Msb, K) ve **شِبْعٌ**, (IDrd, Msb, TA,) ki bu, ilkinin kısaltılmışıdır; yahut bazılarına göre o, aşağıda ona tahsis edilen anlamı taşıyan bir isimdir, (Msb,) yahut o ikisidir de, (TA,) ve **شَبْعٌ**, (Ibn- 'Abbád, K,) O, karnında doymuş, tok olmuş, yahut tatmin olmuş idi veya oldu; **شِبَعٌ**, **جُوعٌ**’un zıddıdır, (S, K,) ve [ölçüsü itibarıyla çoğu kez] tabii hâlleri yahut nitelikleri [**رِوًى** ve **سِمَنٌ** vb. gibi] ifade eden mastar isimlerinden biridir. (S.) **بَلَدٌ قَدْ شَبِعَتْ غَنَمُهُ** dersin: Koyunları yahut keçileri, otun bolluğuyla tamamen doymuş yahut tatmin olmuş bir ülke. (TA.) Ve **شَبِعْتُ خُبْزًا**, ve **لَحْمًا**, (S, Msb, K,) ve **مِنْ خُبْز ٍ**, ve **من لَحْم ٍ**, (S, K,) Ben ekmekle ve etle doydum, tok oldum, yahut tatmin oldum. (S, K.) ― -b2- Buradan, mecazen, **شَبِعْتُ مِنْ هٰذَا الأَمِْ وَرَوِيتُ** (mecaz:) Bu şeyden yahut işten tiksindim [yahut bıkkınlığa varacak derecede doyup usanmış oldum]. (S, * TA.) ― -b3- [Bu fiilin başka bir mecazî kullanımı için **حُزَانَةٌ** maddesine de bak.] -A2- **شَبُعَ عَقْلُهُ** (varsayılan mecaz:) Onun aklı dolu idi veya oldu; kâmil, (K,) kuvvetli yahut sağlam. (TA.)

**شَبَّعَتْ غَنَمُهُ**
2 **شَبَّعَتْ غَنَمُهُ** ذ, (S, K, [öncekinin bazı nüshalarında yanlışlıkla **شَبِعَتْ**]) mastar ismi **تَشْبِيعٌ**; (K;) ve **شُبِّعَتْ**; (TA’da bir yerde olduğu üzere;) (mecaz:) Onun koyunları yahut keçileri, neredeyse fakat tam değil, doymuş yahut tatmin olmuş idi veya oldu. (S, K, TA.)

**اشبعهُ**
4 **اشبعهُ** ذ [“Onu doyurdu, tok etti, yahut karnını tatmin etti” anlamında] yiyecek ve içeceğin bolluğu hakkında söylenir. (TA.) ― -b2- **أَشْبَعْتُهُ** [Onu doyurdum, tok ettim, yahut karnını tatmin ettim; yahut] onu, doymuş, tok olmuş, yahut tatmin olmuş oluncaya kadar yedirdim. (Msb.) Ve **أَشْبَعْتُهُ مِنَ الجُوعِ** [Onu, açlıktan tamamen kurtaracak şekilde yedirdim]. (S, K.) [Buradan,] **أَشْبَعْتُ الثَّوْبَ** (S, TA) **مِنَ الصِّبْغِ** (S) (mecaz:) Elbiseyi yahut kumaş parçasını boya ile iyice emdirdim/doyurdum. (TA.) ― -b3- [Buradan ayrıca,] **اشبعهُ** (mecaz:) Onu (yani herhangi bir şeyi, TA) eksiksiz ve kusursuz biçimde dolu kıldı; yahut bol, yahut çok kıldı. (K, * TA.) Bu, maddelerden başka şeyler hakkında da söylenir; mesela üfleme hakkında, ve okuma yahut tilâvet hakkında, ve her türlü ifade hakkında. (TA.) Şunu da dersin: **سَاقَ فِى هٰذَا المَعْنَى فَصْلًا مُشْبَعًا** [Bu anlam hususunda dolu bir fasıl yürüttü]. (TA.) [Ve **اشبع حَرَكَةً**: Bir harekeyi, onun ardından kendi cinsinden uzatma harfini sokarak sesçe dolgun kıldı. Ve böyle bir uzatma harfinin, sesin dolgun kılınması için, **لِلْاـِشْبَاعِ** sokulduğu yahut eklendiği söylenir; **نُكَاتٌ**’ın **نُكَتٌ** yerine, ve **أَنْظُورُ**’un **أَنْظُرُ** yerine, ve **مَرَاضِيعُ**’un **مَرَاضِعُ** yerine olması gibi. Ve **اـِشْبَاعًا** ayrıca, lafzı doldurma/ifade dolgunluğu verme, yani ziyadelik (pleonasm) maksadıyla yahut o yolla, anlamında da kullanılır.] -A2- **اشبع الرَّجُلُ** Adamın hayvanları, otun bolluğuyla tamamen doymuş yahut tatmin olmuş idi veya oldu. (TA.)

**تشبّع**
5 **تشبّع** ذ O, yemekten hemen sonra yedi. (K.) ― -b2- O, doymamış olduğu hâlde kendini doymuş, tok olmuş, yahut tatmin olmuş gösterdi. (K, TA.) ― -b3- [Ve buradan,] (mecaz:) O, bolluk yahut zenginlikle övündü, (Msb, K, * TA,) yahut sahip olduğundan fazlasıyla; ve kendisine ait olmayan şeyi kendine giydirdi/yükledi. (TA.) [**مُتَشَبِّعٌ**’a bak.]

**شِبْعٌ**
**شِبْعٌ** ذ bir isimdir; “kişiyi doyuran, tok eden, yahut karnını tatmin eden şey” anlamındadır; (S, Msb, K;) ekmekten ve etten vb. oluşur; (Msb;) bunun gibi ↓ **شِبَعٌ** da: (K:) bazılarına göre birincisi mastar ismidir: (Msb:) yahut o, mastar ismidir ve ayrıca yukarıdaki gibi anlam taşıyan bir isimdir. (TA.) Şunu dersin: **الرَّغِيفُ شِبْعِى** Ekmek somunu beni doyuran şeydir, vb. (Msb.)

**شِبَعٌ**
**شِبَعٌ** ذ 1’in mastar ismidir [bk.]. ― -b2- Ayrıca (mecaz:) inciklerde kalınlık. (TA.) -A2- **شِبْعٌ**’a da bak. Şunu dersin: **أَرْضٌ ذَاتُ شِبَع ٍ** Otu bol ve bereketli bir arazi. (Mgh.)

**شُبْعَةٌ مِنْ طَعَام ٍ**
**شُبْعَةٌ مِنْ طَعَام ٍ** ذ Bir defada yiyecekten, kişinin doyduğu/tatmin olduğu miktar. (S, K.)

**أَرْضٌ شَبِعَةٌ**
**أَرْضٌ شَبِعَةٌ** ذ **ذَاتُ شِبَع ٍ** ile aynı (i. q.) [bk.]. (Mgh.)

**شَبْعَانُ**
**شَبْعَانُ** ذ Karnında doymuş, tok olmuş, yahut tatmin olmuş; (S, Msb, * K;) bunun gibi ↓ **شَابِعٌ** da; fakat bu yalnız şiirde caizdir: (K:) ilkinin müennesi **شَبْعَى**, (S, Msb, K,) ve **شَبْعَانَةٌ** (Sgh, K) bazen kullanılır: (Sgh:) **شبعان**’ın ve **شبعى**’nın çoğulu **شِبَاعٌ** ve **شَبَاعَى**’dır. (TA.) [Buradan şu söz:] **قَوْمٌ اـِذَا جَاعُوا كَاعُوا وَتَرَاهُمْ سِبَاعًا اـِذَا كَانُوا شِبَاعًا** [Bir kavim ki acıkınca korkak ve pısırık olurlar; doymuş olduklarında ise onları yırtıcı hayvanlar olarak görürsün]. (A, TA.) ― -b2- [Ve buradan,] **شَبْعَى الخَلْخَالِ** (mecaz:) Şişmanlığından dolayı halhalı dolduran kadın. (S, K, TA.) Ve **شَبْعَى السِّوَارِ** (mecaz:) Şişmanlıktan bileziği dolduran. (K, TA.) Ve **شَبْعَى الوِشَاحِ** (mecaz:) Karnı büyük kadın. (TA.) Ve **شَبْعَى الدِّرْعِ** (mecaz:) Yapılı/iri yapılı kadın: (A, O, L, TA:) K’da yanlışlıkla **شَبْعَى الذِّرَاعِ** yazılmış ve “önkolda iri” diye açıklanmıştır. (TA.)

**شَبِيعٌ**
**شَبِيعٌ** ذ Mideyi doyuran, tok eden, yahut tatmin eden yiyecek. (Fr.) ― -b2- (varsayılan mecaz:) Çok yahut birçok yahut sık öldüren ok. (Ibn-'Abbád.) ― -b3- **ثَوْبٌ شَبِيعُ الغَزْلِ** (mecaz:) [Dokusu dolu olan, yahut] ipliği çok olan elbise yahut kumaş parçası: (S, K, TA:) çoğulu **ثِيَابٌ شُبْعٌ**. (TA.) Ve **حَبْلٌ شَبِيعٌ**, (K,) yahut **شَبِيعُ الثَّلَّةِ**, (TA,) (varsayılan mecaz:) yünü (TA) yahut saçı/kılı yahut kürkü [kendisinden oluşan şey] bakımından bol, (K, TA,) ve sağlam yahut kuvvetli ip: (TA,) (K, TA:) çoğulu **شُبْعٌ**. (TA.) ― -b4- **رَجُلٌ شَبِيعُ العَقْلِ** (varsayılan mecaz:) Aklı bakımından dolu yahut kâmil, (K, TA,) ve kuvvetli yahut sağlam, (TA,) olan adam; (K, TA;) IAar’dan: (TA;) bunun gibi ↓ **مُشْبَعُهُ** da. (K.) Ve **القَلْبِ ↓ رَجُلٌ مُشَبَّعٌ** [yahut belki **القَلْبِ ↓ مُشْبَعُ**] (varsayılan mecaz:) Kalbi bakımından kuvvetli yahut metin adam. (TA.)

**شُبَاعَةٌ**
**شُبَاعَةٌ** ذ Kişi doyduktan yahut tatmin olduktan sonra kalan yahut artan yiyecek parçası. (Ibn-Abbád, K. *)

**شَابِعٌ**
**شَابِعٌ** ذ: **شُبْعَانٌ**’a bak. ― -b2- **بَهِيمَةٌ شَابِعٌ** Yemeye erişmiş hayvan; neredeyse sütten kesilinceye kadar böyle bir hayvana verilen sıfat. (TA.)

**فُلَانٌ فِى رِىِّ وَمَشْبَع ٍ**
**فُلَانٌ فِى رِىِّ وَمَشْبَع ٍ** ذ [Falanca, içecek ve yiyecek bakımından doymuş yahut tatmin olmuş bir hâldedir]. (T, A, TA, **نظر** maddesinde.) [**مَنْظَرٌ**’a bak.]

**مُشْبَعٌ**
**مُشْبَعٌ** ذ 4’ün edilgen ortaç ismidir [bk.]. **شَبِيعٌ**’e de iki yerde bak.

**مُشَبَّعٌ**
**مُشَبَّعٌ** ذ: **شَبِيعٌ**’e bak. ― -b2- **البَآءُ المُشَبَّعُ** [yahut **المُشَبَّعَةُ**] **پ** harfi. (TA, **بلس** maddesinde.)

**مُتَشَبِّعٌ**
**مُتَشَبِّعٌ** ذ (mecaz:) Sahip olduğundan fazlasını kendine giydiren ve onunla övünen; sahip olmadığı şeyi kendine giydiren; (S, TA;) sahip olduğundan fazla güzel vasıflara özenen; doymamış olduğu hâlde kendini doymuş yahut tatmin olmuş gösteren kimse gibi: (TA:) yahut doymamış olduğu hâlde kendini doymuş yahut tatmin olmuş gösteren kimse: ve buradan, (varsayılan mecaz:) sahip olmadığı şeyle övülmeyi/medhedilmeyi isteyen yahut onunla övünen yahut onunla iftihar eden yalancı kimse. (Mgh.) Bir hadiste böyledir, (S, Mgh,) onda şöyle denir: **المُتَشَبِّعُ بِمَا لَا يَمْلِكُ كَلَا بِسِ ثَوْبَىْ زُور ٍ**, (S, TA,) yahut **بِمَا لَيْسَ عِنْدَهُ**, (Mgh,) (mecaz:) [Sahip olduğundan fazlasını kendine giydiren ve onunla övünen kimse, vb., iki yalan elbisesi giyen gibidir: yahut] A‘Obeyd’e göre bunun anlamı, [böylesinin] âbid olmadığı hâlde âbid sanılsın diye âbidlerin elbiselerini giyen münafık gibi olmasıdır: yahut bazılarına göre, gömleğinin kollarına iki başka kol ekleyerek iki gömlek giyiyor gibi görünmek isteyen kimse: yahut [yalancı şahit elbiselerini giyen kimse; zira] kabilede dış görünüşü güzel olan adam bulunurmuş; yalancı şahitliğe ihtiyaç olunca o [öyle] şahitlik edermiş ve elbisesinin güzelliği sebebiyle reddedilmezmiş. (Mgh.) [Bu hadisin küçük bir farklılıkla zikredildiği **زور** maddesine de bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَبِعَ
شَبِعَ A ( n. ac. شَبْع 1 ,  شِبْع 2 ,  شِبَع 7 ),
a.  Was satisfied, satiated.

b.  [ Min ], Had enough of, was tired of, satiated with.

شَبُعَ
شَبُعَ U ( n. ac. شَبَاْعَة 22t ),
a.  Was strong, sound, vigorous.

شَبَّعَ
شَبَّعَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Satiated.

أَشْبَعَ
أَشْبَعَ IV ,
a.  Satisfied, sated, satiated; saturated ( garment ).

b.  see I (a) .

تَشَبَّعَ
تَشَبَّعَ V ,
a.  Ate to repletion, gorged; surfeited himself.

b.  Pretended to be satiated.

شَبْعَى
شَبْعَى 1ya ,
a.  fem. of شَبْعَاْنُ 33 .

شِبْع
شِبْع 2 ,  شَبَع 4 ,
a.  see 7 .

شِبَع
شِبَع 7 ,
a.  Satiety.

شَبِيْع
شَبِيْع 25 , ( pl. شُبْع 3 ),
a.  Full; well supplied; replete; saturated, impregnated.

b.  Strong, sound.

شَبْعَاْنُ
شَبْعَاْنُ 33 , ( pl. شَبَاْعَى 22ya ,  شِبَاْع 23 ),
a.  Satisfied, full; satiated, sated; replete.

أَشْبَعَ
N. Ac. أَشْبَعَ IV ,
a.  Satiety, repletion.

b.  Saturation.

##### Türkçe

**شَبِعَ**
**شَبِعَ** A ( n. ac. **شَبْع** 1 ,  **شِبْع** 2 ,  **شِبَع** 7 ),
a. Doymuş, tok olmuştu.

b. [ Min ], -den yeterince almıştı, -den bıkmıştı, -ile doymuştu.

**شَبُعَ**
**شَبُعَ** U ( n. ac. **شَبَاْعَة** 22t ),
a. Güçlü, sağlam, dinçti.

**شَبَّعَ**
**شَبَّعَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

b. Doyurdu.

**أَشْبَعَ**
**أَشْبَعَ** IV ,
a. Doyurdu, tok etti, doyuma ulaştırdı; doyurdu (giysi).

b. I (a)’ya bak.

**تَشَبَّعَ**
**تَشَبَّعَ** V ,
a. Doyuncaya kadar yedi, tıka basa yedi; kendini doyurdu.

b. Doymuş gibi yaptı.

**شَبْعَى**
**شَبْعَى** 1ya ,
a. **شَبْعَاْنُ** 33’ün müennesi.

**شِبْع**
**شِبْع** 2 ,  **شَبَع** 4 ,
a. 7’ye bak.

**شِبَع**
**شِبَع** 7 ,
a. Doygunluk.

**شَبِيْع**
**شَبِيْع** 25 , ( pl. **شُبْع** 3 ),
a. Dolu; iyi tedarik edilmiş; dopdolu; doymuş, emdirilmiş.

b. Güçlü, sağlam.

**شَبْعَاْنُ**
**شَبْعَاْنُ** 33 , ( pl. **شَبَاْعَى** 22ya ,  **شِبَاْع** 23 ),
a. Doymuş, tok; doyuma ulaşmış, tok olmuş; dopdolu.

**أَشْبَعَ**
N. Ac. **أَشْبَعَ** IV ,
a. Doygunluk, tokluk.

b. Doyurma.
