# شبع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شبع

الشِّبَعُ: ضدّ الجوعِ، شَبِعَ شِبَعاً وهو شَبْعان، والأُنثى شَبْعى وشَبْعانةٌ، وجمعهما شِباعٌ وشَباعى؛ أَنشد ابن الأَعرابي لأَبي عارم الكلابي:
فبِتْنا شَباعى آمِنِينَ من الرَّدَى،
وبالأَمْنِ قِدْماً تَطْمَئِنُّ المَضاجِعُ
وجاء في الشعر شابِعٌ على الفِعْل. وأَشبَعَه الطعامُ والرِّعْيُ. والشِّبْعُ من الطعام: ما يَكْفِيكَ ويُشْبِعُك من الطعام وغيره، والشِّبَعُ: المصدر، تقول: قَدِّم إِليّ شِبْعِي؛ وقول بشر بن المغيرة بن المهلب بن أبي صُفْرة:
وكُلُّهُمُ قد نالَ شِبْعاً لِبَطْنِه،
وشِبْعُ الفَتَى لُؤْمٌ، إِذا جاعَ صاحِبُهْ
إِنما هو على حذف المضاف كأَنه قال: ونَيْلُ شِبْعِ الفتى لُؤْم، وذلك لأَن الشِّبْعَ جوهر وهو الطعام المُشْبِعُ ولُؤْم عَرَض، والجوهر لا يكون عرضاً، فإِذا قَدَّرت حذف المضاف وهو النيل كان عرضاً كَلُؤْم فحسُن، تقول: شَبِعْتُ خُبْزاً ولحماً ومن خبز ولَحْم شِبَعاً، وهو من مصادر الطبائع. وأَشبَعْتُ فلاناً من الجوع. وعنده شُبْعةٌ من طعام، بالضم، أَي قَدْرُ ما يَشْبَعُ به مرَّة. وفي الحديث: أَن زَمْزَم كان يقال لها في الجاهلية شُباعةُ لأَن ماءها يُرْوِي العطشانَ ويُشْبِعُ الغَرْثانَ. والشِّبع: غِلَظٌ في الساقين. وامرأَة شَبْعى الخَلْخالِ: مَلأَى سِمَناً. وامرأَة شَبْعَى الوِشاحِ إِذا كانت مُفاضةً ضخمة البطنِ. وامرأَة شَبْعى الدِّرْعِ إِذا كانت ضخمةَ الخَلْقِ. وبَلَدٌ قد شَبِعَت غَنمُه إِذا وصف بكثرةِ النبات وتَناهِي الشِّبَعِ، وشَبَّعَتْ إِذا وصفت بتوسط النبات ومُقارَبةِ الشِّبَعِ. وقال يعقوب: شَبَّعَتْ غنَمُه إِذا قاربت الشِّبَعَ ولم تَشْبَعْ. وبَهْمةٌ شابِعٌ إِذا بلغت الأَكل، لا يزال ذلك وصفاً لها حتى يَدْنُوَ فِطامُها. وحَبْلٌ شَبِيعُ الثَّلَّة: متينها، وثَلَّتُه صُوفُه وشعَره ووبَرُه، والجمع شُبُع، وكذلك الثوب، يقال: ثوب شَبِيعُ الغزل أَي كثيره، وثياب شُبُعٌ. ورجل مُشْبَعُ القلب وشَبِيعُ العقل ومُشْبَعُه: مَتِينُه؛ وشَبُعَ عقله، فهو شَبِيعٌ. مَتُنَ. وأَشبَعَ الثوبَ وغيرَه: رَوّاه صِبْغاً، وقد يستعمل في غير الجواهر على المثَل كإِشْباع النَّفْخ والقِراءة وسائر اللفظ. وكلُّ شيء تُوَفِّرُه فقد أَشْبَعْتَه حتى الكلام يُشْبَعُ فَتُوَفَّرُ حروفُه وتقول: شَبِعْتُ من هذا الأَمر ورَوِيتُ إِذا كرهته، وهما على الاستعارة.
وتَشَبَّع الرجل: تزيَّن بما ليس عنده. وفي الحديث: المُتَشَبِّعُ بما لا يَمْلِكُ كلابِس ثَوْبَيْ زُور أَي المتكثر بأَكثر مما عنده يَتَجمَّل بذلك كالذي يُرِي أَنه شَبْعان وليس كذلك، ومَن فعله فإِنما يَسْخَر من نفسه، وهو من أَفعال ذوي الزُّورِ بل هو في نفسه زُور وكذب، ومعنى ثوبي زور أَنْ يُعْمَدَ إِلى الكُمَّين فيُوصَلَ بهما كُمّان آخَرانِ فمن نظر إِليهما ظنهما ثوبين. والمُتشَبِّعُ: المتزَيِّن بأَكثر مما عنده يتكثر بذلك ويتزين بالباطل، كالمرأَة تكون للرجل ولها ضَرائِرُ فَتَتَشَبَّعُ بما تَدَّعِي من الحُظْوة عند زوجها بأَكثر مما عنده لها تريد بذلك غيظ جارتِها وإِدخالَ الأَذى عليها، وكذلك هذا في الرجال.
والإِشباعُ في القوافي: حركة الدَّخِيل، وهو الحرف الذي بعد التأْسيس ككسرة الصاد من قوله:
كِلِينِي لِهَمٍّ، يا أُمَيْمةَ، ناصِبِ
(* قوله «يا أُميمة» في شرح الديوان: ونصب أميمة لأنه يرى الترخيم فأقحم الهاء مثل يا تيم تيم عديّ إنما أراد يا تيم عديّ فأقحم الثاني، قال الخليل من عادة العرب ان تنادي المؤنث بالترخيم فلما لم يرخم أجراها على لفظها مرخمة فأتى بها بالفتح، قال الوزير: والأحسن أن ينشد بالرفع.) وقيل: إِنما ذلك إِذا كان الرَّويّ ساكناً ككسرة الجيم من قوله: كَنِعاجِ وَجْرةَ ساقَهُنْ
نَ إِلى ظِلالِ الصَّيْفِ ناجِرْ
وقيل: الإِشباع اختلاف تلك الحركة إِذا كان الرَّوِيّ مقيداً كقول الحطيئة في هذه القصيدة:
الواهِبُ المائةِ الصَّفا
يا، فَوْقَها وَبَرٌ مُظاهَر
بفتح الهاء، وقال الأَخفش: الإِشباع حركة الحرف الذي بين التأْسيس والرَّوِيّ المطلق نحو قوله:
يَزِيدُ يَغُضُّ الطَّرْفَ دُونِي، كأَنَّما
زَوَى بَيْنَ عَيْنَيْه عليَّ المَحاجِمُ
كسرةُ الجيم هي الإِشباعُ، وقد أَكثر منها العرب في كثير من أَشْعارها، ولا يجوز أَن يُجْمع فتح مع كسر ولا ضمٍّ، ولا مع كسر ضمٌّ، لأَن ذلك لم يُقل إِلا قليلاً، قال: وقد كان الخليل يُجِيزُ هذا ولا يُجيزُ التوجيهَ، والتوجيهُ قد جمعته العرب وأَكثرت من جمعه، وهذا لم يُقل إِلا شاذّاً فهذا أَحْرَى أَن لا يجوز، وقال ابن جني: سُمّي بذلك من قِبَل أَنه ليس قبل الرويّ حرف مسمى إِلا ساكناً أَعني التأْسيس والرِّدْفِ، فلما جاء الدخيل محركاً مخالفاً للتأْسيس والرِّدْفِ صارت الحركة فيه كالإِشباع له، وذلك لزيادة المتحرك على الساكن لاعتماده بالحركة وتمكنه بها.

### Türkçe

**الشِّبَعُ**: açlığın zıddı; **شَبِعَ** **شِبَعاً** ve o **شَبْعان**dır; dişisi **شَبْعى** ve **شَبْعانةٌ**; ikisinin çoğulu **شِباعٌ** ve **شَباعى**; İbnü’l-A‘râbî, Ebû ‘Ârim el-Kilâbî için inşâd etti:

فبِتْنا شَباعى آمِنِينَ من الرَّدَى،
وبالأَمْنِ قِدْماً تَطْمَئِنُّ المَضاجِعُ

Şiirde **شابِعٌ** (lafzı) **الفِعْل** vezni üzere gelmiştir. Yemeğin ve otlağın onu doyurması: **أَشبَعَه** **الطعامُ** ve **الرِّعْيُ**.

**الشِّبْعُ** (yemekten): yemekten ve başkasından sana yeten ve seni doyuran şey; **الشِّبَعُ**: mastar; dersin ki: “Bana **شِبْعِي**’mi takdim et.”; Bişr b. el-Muğîre b. el-Muheleb b. Ebî Ṣufra’nın sözü:

وكُلُّهُمُ قد نالَ شِبْعاً لِبَطْنِه،
وشِبْعُ الفَتَى لُؤْمٌ، إِذا جاعَ صاحِبُهْ

Bu ancak muzâfın hazfi üzeredir; sanki şöyle dedi: “Ve gencin **شِبْع**’ını elde etmek alçaklıktır”; bu, çünkü **الشِّبْعَ** cevherdir ve o doyuran yemektir; **لُؤْم** ise arazdır; cevher araz olmaz. Muzâfın hazfini—ki o “elde etme”dir—takdir ettiğinde araz olur, **لُؤْم** gibi; böylece güzel olur. Dersin: “Ekmek ve etle doy(d)um: **شَبِعْتُ خُبْزاً ولحماً**; ve ekmek ve etten doyma: **شِبَعاً**”; o, tabiatların mastarlarındandır. “Falancayı açlıktan doyurdum”: **أَشبَعْتُ فلاناً من الجوع**. Onun yanında yemekten bir **شُبْعةٌ** vardır—ضم ile—yani bir defa onunla doyacağı miktar. Hadiste: Zemzem’e câhiliyede **شُباعةُ** denirdi; çünkü suyu susamışı kandırır ve aç olanı doyurur.

**الشِّبع**: baldır(lar)da bir kalınlıktır. **امرأَة شَبْعى الخَلْخالِ**: şişmanlıktan dolu. **امرأَة شَبْعَى الوِشاحِ**: eğer yayvan, karnı iri ise. **امرأَة شَبْعى الدِّرْعِ**: eğer yaratılışı iri ise. “Koyunu doymuş bir belde”: **بَلَدٌ قد شَبِعَت غَنمُه**; bitkinin çokluğu ve doyumun nihayetine varmasıyla vasfedildiğinde; “orta bitkili ve doyuma yaklaşmış” diye vasfedildiğinde **شَبَّعَتْ**. Ya‘kūb dedi: Koyunu doyuma yaklaştığında ve doymadığında **شَبَّعَتْ غنَمُه** denir. **بَهْمةٌ شابِعٌ**: yemeye ulaştığında; sütten kesilmesi yaklaşıncaya kadar bu onun vasfı olmaya devam eder. **حَبْلٌ شَبِيعُ الثَّلَّة**: onun sağlamı; **ثَلَّتُه** onun yünü, kılı ve tüyüdür; çoğulu **شُبُع**; elbise de böyledir: “İpliği çok elbise” denir: **ثوب شَبِيعُ الغزل** yani ipliği çok; ve “elbise(ler)” **ثياب شُبُعٌ**. “Kalbi sağlam adam”: **رجل مُشْبَعُ القلب**; ve “aklı sağlam”: **شَبِيعُ العقل**; ve onun **مُشْبَعُه**: onun sağlamı; “aklı sağlamlaştı”: **شَبُعَ عقله**; o hâlde o **شَبِيعٌ**. “Sağlamlaştı”: **مَتُنَ**. “Elbiseyi ve başkasını doyurdu”: **أَشبَعَ الثوبَ** ve gayrını; yani onu boya ile suladı/doyurdu. Cevherler dışında da misal olarak kullanılır; üflemenin, okumanın ve lafzın geri kalanının doyurulması gibi. Her neyi bol bırakırsan onu doyurmuş olursun; hatta söz doyurulur da harfleri bol bırakılır. “Bu işten doy(d)um ve kandım”: **شَبِعْتُ من هذا الأَمر ورَوِيتُ**; yani onu kerih gördüğünde; ikisi de istiâre üzeredir.

Adamın **تَشَبَّع** etmesi: yanında olmayanla süslenmesidir. Hadiste: “Sahip olmadığı şeyle **المُتَشَبِّعُ** iki yalan elbisesini giyen gibidir”; yani yanında olandan daha çokmuş gibi görünen, bununla güzelleşen; kendisini **شَبْعان** gösteren kimse gibi, hâlbuki öyle değildir. Kim bunu yaparsa ancak kendi nefsiyle alay eder; o, yalan ehlinin fiillerindendir; bilakis o, kendi nefsinde yalandır ve uydurmadır. “İki yalan elbisesi”nin manası: iki kola kasden iki başka kol eklenip onlarla birleştirilmesidir; onlara bakan onları iki elbise sanır. **المُتشَبِّعُ**: yanında olandan daha çokla süslenen; bununla çokluk taslayan ve bâtıl ile süslenen. Kadın gibi: bir erkeğin nikâhında olur ve onun başka eşleri vardır; o da kocasının katındaki itibarından iddia ettiği şeyle, kendisinde olandan daha çok olarak **تَتَشَبَّعُ** eder; bununla komşusunu öfkelendirmek ve ona eziyet sokmak ister; erkeklerde de bu böyledir.

Kafiyelerde **الإِشباعُ**: **الدَّخِيل**’in harekesidir; o, **التأْسيس**’ten sonra olan harftir; şu sözdeki **الصاد**’ın kesresi gibi:

كِلِينِي لِهَمٍّ، يا أُمَيْمةَ، ناصِبِ

(* “يا أُميمة” sözü: Dîvân şerhinde: Ümeyme’yi nasb etti; çünkü terhîm gördüğünden dolayı **الهاء**’yı araya soktu; “يا تيم تيم عديّ” gibi; ancak “يا تيم عديّ”yi kastetti de ikincisini araya soktu. el-Halîl dedi: Arapların âdetindendir ki müennesi terhîm ile çağırırlar; terhîm etmediğinde onu terhîm edilmiş lafzı üzere yürüttü de onu fetha ile getirdi. Vezir dedi: Daha güzeli ref‘ ile inşâd edilmesidir.)

Ve denildi ki: Bu ancak **الرَّويّ** sâkin olduğunda olur; şu sözdeki **الجيم**’in kesresi gibi:

كَنِعاجِ وَجْرةَ ساقَهُنْ
نَ إِلى ظِلالِ الصَّيْفِ ناجِرْ

Ve denildi ki: **الإِشباعُ**, **الرَّوِيّ** kayıtlı olduğunda o harekenin ihtilâfıdır; Hutay’e’nin bu kasîdede sözü gibi:

الواهِبُ المائةِ الصَّفا
يا، فَوْقَها وَبَرٌ مُظاهَر

**الهاء**’yı fetha ile. el-Ahfeş dedi: **الإِشباعُ**, **التأْسيس** ile mutlak **الرَّوِيّ** arasında olan harfin harekesidir; şu sözü gibi:

يَزِيدُ يَغُضُّ الطَّرْفَ دُونِي، كأَنَّما
زَوَى بَيْنَ عَيْنَيْه عليَّ المَحاجِمُ

**الجيم**’in kesresi **الإِشباعُ**tır. Araplar ondan şiirlerinin çoğunda çokça yapmıştır. Fetha ile kesri veya zammı bir araya getirmek câiz değildir; kesir ile zammı da (bir araya getirmek câiz değildir); çünkü bu ancak az söylenmiştir. Dedi ki: el-Halîl bunu câiz görürdü, **التوجيه**’i câiz görmezdi; hâlbuki **التوجيه**’i Araplar bir araya getirmiş ve onu bir araya getirmeyi çoğaltmıştır; bu ise ancak şâz olarak söylenmiştir; bu, câiz olmamaya daha lâyıktır. İbn Cinnî dedi: Bu, şu cihetten böyle adlandırıldı: çünkü **الرَّويّ**’den önce isimlendirilmiş bir harf yoktur; ancak sâkin olarak, yani **التأْسيس** ve **الرِّدْفِ**. **الدخيل** harekeli olarak, **التأْسيس** ve **الرِّدْفِ**’e muhalif gelince, ondaki hareke ona bir doyurma gibi oldu; bu da, harekelinin sâkine ziyade oluşundandır; hareke ile dayanması ve onunla yerleşmesi sebebiyledir.
