# شبع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%A8%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شبع

الشبع، بالفتح، عن ابن عباد، وقال شيخنا: ذكر الفتح مستدرك لما تقرر، وكعنب: ضد الجوع، وعلى الثانية اقتصر الجوهري، يقال: شبع، كسمن، خبزا ولحما. شبع منهما شبعا، وهو من مصادر الطبائع، كما في الصحاح، ولما ذهبت إبل امرئ القيس وبقيت غنمه، قال:
  فتملأ بيتنا أقطـا وتـمـرا                      وحسبك من غنى شبع وري

  هكذا رواه الأصمعي وأبو عبيدة، وقال ابن دريد: الشبع، بإسكان الباء وتحريكها، كما في العباب. وأشبعته من الجوع إشباعا، كما في الصحاح، وقال غيره: أشبعه الطعام والرعي. والشبع، بالكسر، وكعنب، وعلى الأولى اقتصر الجوهري: اسم ما أشبعك من طعام وغيره، وهو شبعان، وشابع الأخير على الفعل، وقد سمع في الشعر، ولا يجوز في غيره، وهي شبعى وعليه اقتصر الجوهري، زاد الصاغاني: قد يقال: شبعانة. من المجاز: الشبع: غلظ في الساقين، ومنه قولهم: امرأة شبعى الذراع، أي ضخمته، هكذا في النسخ، والصواب: شبعى الدرع إذا كانت ضخمة الخلق، كما في اللسان والعباب والأساس. في الصحاح: ربما قالوا: امرأة شبعى الخلخال، زاد غيره: شبعى السوار: إذا كانت تملأهما سمنا، وكذا: امرأة شبعى الوشاح، إذا كانت مفاضة ضخمة البطن. والشبعان: جبل بالبحرين، بهجر، يتبرد بكهافه، قال:
  تزود من الشبعان خلفك نظرة                      فإن بلاد الجوع حيث تمـيم الشبعان: أطم بالمدينة لليهود في ديار أسيد بن معاوية. والشبعى، كسكرى: ة، بدمشق، نقله الصاغاني. شباعة، كقدامة: اسم من أسماء زمزم في الجاهلية، هكذا ضبطه الصاغاني، سميت بذلك لأن ماءها يروي العطشان، ويشبع الغرتان، وهو معنى قوله صلى الله عليه وسلم:  إنها مباركة، إنها طعام طعم، وشفاء سقم  وربما يفهم من سياق عبارة اللسان أن اسمها شباعة، بالفتح مع التشديد. والشباعة أيضا: الفضالة من الطعام بعد الشبع، عن ابن عباد. من المجاز: ثوب شبيع الغزل، كأمير، أي كثيره، كما في الصحاح، وثياب شبع. قال ابن الأعرابي: رجل شبيع العقل، ومشبعه، بفتح الباء، أي: وافره ومتينه، وقد شبع عقله، ككرم: متن، وحبل شبيع الثلة كثيرها ومتينها، والثلة: الصوف أو الشعر، أو الوبر، والجمع: شبع. يقال: عندي شبعة من طعام، بالضم أي قدر ما يشبع به مرة، كما في الصحاح. من المجاز: أشبعه، أي وفره، وكل ما وفرته فقد أشبعته، حتى الكلام يشبع فتوفر حروفه. ويقال: ساق في هذا المعنى فصلا مشبعا. قال يعقوب: هذا بلد قد شبعت غنمه تشبيعا، إذا قاربت الشبع ولم تشبع، كما في الصحاح، وهو مجاز، ويقال أيضا: بلد قد شبعت غنمه، إذا وصف بكثرة النبات، وتناهي الشبع، وشبعت، إذا وصفت بتوسط النبات ومقاربة الشبع. والتشبع: أن يرى أنه شبعان وليس كذلك، لأنه من صيغ التكلف. التشبع: التكثر، وهو التزين بأكثر مما عنده، يتكثر بذلك ويتزين بالباطل، وهو مجاز، ومنه الحديث:  المتشبع بما لا يملك كلابس ثوبي زور  أي: المتكثر بأكثر مما عنده يتجمل بذلك، كالذي يرى أنه شبعان وليس كذلك. التشبع: الأكل إثر الأكل، يقال: ترووا وتشبعوا. نقله الزمخشري وابن عباد. ومما يستدرك عليه: جمع شبعان وشبعى: شباع وشباعى، أنشد ابن الأعرابي لأبي عارم الكلابي:
  فبتنا شباعى آمنين من الـردى                      وبالأمن قدما تطمئن المضاجع

  ومن سجعات الأساس: قوم إذا جاعوا كاعوا، وتراهم سباعا إذا كانوا شباعا، وبهيمة شابع: إذا بلغت الأكل، لا يزال ذلك وصفا لها حتى يدنو فطامها. ورجل مشبع القلب: متينه. وسهم شبيع: قتول، عن ابن عباد، وطعام شبيع، لما يشبع، عن الفراء. وأشبع الثوب وغيره: رواه صبغا، نقله الجوهري، وهو مجاز، وقد يستعمل في غير الجواهر على المثل، كإشباع النفخ والقراءة، وسائر اللفظ. وتقول: شبعت من هذا الأمر ورويت، إذا كرهته ومللته، نقله الجوهري، وهو مجاز. والشبع، بالكسر: لغة في المصدر، كما أنه اسم لما يشبع، وشاهده قول بشر بن المغيرة بن أخي المهلب بن أبي صفرة:
  وكلهم قد نال شبعا لـبـطـنـه                      وشبع الفتى لؤم إذا جاع صاحبه كما في اللسان، وهو في شروح الفصيح هكذا، ونقله الصاغاني عن ابن دريد. والإشباع في القوافي: حركة الدخيل، وهو الحرف الذي بعد التأسيس، وقيل: هو اختلاف تلك الحركة إذا كان الروي مقيدا، وقال الأخفش: الإشباع: حركة الحرف الذي بين التأسيس والروي المطلق. وأشبع الرجل: شبعت ماشيته.

### Türkçe

**الشبع** (fetha ile), İbn ʿAbbâd’dan; şeyhimiz dedi ki: fethanın zikri, kararlaştırılmış olana bir müstedrektir. Ve (vezin olarak) **عنب** gibi: açlığın zıddıdır; ikinciye Cevherî iktisar etti. Denir ki: **شبع** (vezin olarak) **سمن** gibi, ekmek ve et (ile). Ondan ikisinden **شبعا** doydu; ve o, tabiatların masdarlarındandır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İmruʾu’l-Kays’ın develeri gidip koyunları kaldığında dedi ki:
  Evimizi kurut ve hurma ile doldurur;                      ve sana zenginlikten **شبع** ve **ري** yeter.

  Böylece onu Asmaʿî ve Ebû ʿUbeyde rivayet etti. İbn Düreyd dedi ki: **الشبع**, **الباء**’nın sükûnuyla ve harekete getirilmesiyle; **العباب**’da olduğu gibi. Ve beni açlıktan **إشباعا** doyurdu; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Başkası dedi ki: yiyecek ve otlak onu doyurdu. Ve **الشبع** (kesra ile), ve **عنب** gibi; birincisine Cevherî iktisar etti: yiyecek ve başkasından seni doyuran şeyin adıdır. Ve o **شبعان**’dır; ve sonuncu **شابع**, fiil üzere; şiirde işitilmiştir, onun dışında caiz olmaz. Ve o **شبعى**’dır; Cevherî ona iktisar etti. Sâgânî artırdı: denebilir: **شبعانة**. Mecazdan: **الشبع**: iki baldırda kalınlıktır. Ondan onların sözü: kadın **شبعى الذراع**, yani onu irileştirmiştir; nüshalarda böyle. Doğrusu: kadın **شبعى الدرع**; eğer yaratılışça iri ise; **اللسان** ve **العباب** ve **الأساس**’ta olduğu gibi. **الصحاح**’ta: belki derler: kadın **شبعى الخلخال**. Başkası artırdı: **شبعى السوار**: eğer onları şişmanlıkla dolduruyorsa. Ve yine: kadın **شبعى الوشاح**: eğer yayvan, iri karınlı ise. Ve **الشبعان**: Bahreyn’de, Hecer’de bir dağdır; mağaralarıyla serinlenilir. Dedi ki:
  Arkanda **الشبعان**’dan bir bakış azığı edin;                      çünkü açlık diyarı Temîm’in bulunduğu yerdir.

**الشبعان**: Medine’de Yahudilere ait, Useyd b. Muʿâviye’nin diyarlarında bir **أطم**’dır. Ve **الشبعى** (vezin olarak) **سكرى**: Dımaşk’ta bir yer; Sâgânî nakletti. **شباعة** (vezin olarak) **قدامة**: cahiliyede Zemzem’in adlarından bir addır; Sâgânî onu böyle ضبط etti. Bununla adlandırıldı; çünkü suyu susamışı kandırır ve **الغرتان**’ı doyurur. Bu, onun صلى الله عليه وسلم sözünün manasıdır:  **إنها مباركة، إنها طعام طعم، وشفاء سقم**  Belki **اللسان** ibaresinin siyakından, adının **شباعة** olduğu anlaşılır; fetha ile, teşdîd ile beraber. Ve **الشباعة** ayrıca: doyduktan sonra yemekten artan fazlalıktır; İbn ʿAbbâd’dan. Mecazdan: elbise **شبيع الغزل** (vezin olarak) **أمير** gibi; yani onun çoğu; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve elbiseler **شبع**. İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: adam **شبيع العقل** ve **مشبعه** ( **الباء**’nın fethasıyla), yani onun bolu ve sağlamı. Ve onun aklı **شبع** (vezin olarak) **كرم** gibi: sağlamlaştı. Ve ip **شبيع الثلة**: onun çoğu ve sağlamı. **الثلة**: yün yahut kıl yahut tüy; cemʿi: **شبع**. Denir ki: bende yemekten bir **شبعة** vardır; damme ile, yani bir defa doyurulan miktar; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Mecazdan: onu **أشبعه**, yani onu bol kıldı; her neyi bol kıldıysan onu doyurmuş oldun; hatta söz de doyurulur; harfleri bol kılınır. Ve denir ki: bu manada doyurucu bir fasıl sevk etti. Yaʿkūb dedi ki: bu belde koyunları **تشبيعا** **شبعت**; eğer doyuma yaklaştı da doymadıysa; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve o mecazdır. Ve ayrıca denir: koyunları **شبعت** bir belde; eğer bitkinin çokluğu ve doyumun nihayetiyle vasfedilirse. Ve **شبعت**; eğer bitkinin orta oluşu ve doyuma yaklaşma ile vasfedilirse. Ve **التشبع**: kendisini **شبعان** görmesidir, hâlbuki öyle değildir; çünkü o, tekellüf sigalarındandır. **التشبع**: çokluk taslamaktır; ve o, yanında olandan daha çoğuyla süslenmektir; bununla çokluk taslar ve bâtıl ile süslenir; ve o mecazdır. Ondan hadis:  **المتشبع بما لا يملك كلابس ثوبي زور**  yani: yanında olandan daha çoğuyla çokluk taslayan, bununla güzelleşen; kendisini **شبعان** görüp de öyle olmayan kimse gibidir. **التشبع**: yemeğin ardından yemek yemektir; denir ki: **ترووا وتشبعوا**. Zemahşerî ve İbn ʿAbbâd nakletti. Ve ona müstedrek olanlardandır: **شبعان** ve **شبعى**’nın cemʿi: **شباع** ve **شباعى**. İbnü’l-Aʿrâbî, Ebû ʿÂrim el-Kilâbî için inşâd etti:
  Helâkten emin olarak **شباعى** geceledik;                      ve güven ile yataklar eskiden beri sükûnet bulur.

  Ve **الأساس**’ın secilerindendir: bir kavim; acıkınca **كاعوا**; ve onları, **شباعا** olduklarında yırtıcılar gibi görürsün. Ve **بهيمة شابع**: eğer yemeye ulaştıysa; sütten kesilmesi yaklaşıncaya dek bu, onun vasfı olmaya devam eder. Ve adam **مشبع القلب**: onun sağlamı. Ve ok **شبيع**: öldürücü; İbn ʿAbbâd’dan. Ve yiyecek **شبيع**: doyuran şey; Ferrâ’dan. Ve elbiseyi ve başkasını **أشبع**: onu boya ile kandırdı; Cevherî nakletti; ve o mecazdır. Ve misal üzere cevherler dışında da kullanılabilir; **إشباع** (olarak) üflemenin ve okumanın ve sair lafzın. Ve dersin ki: bu işten **شبعت** ve kandım; eğer onu çirkin gördüysen ve ondan usandıysan; Cevherî nakletti; ve o mecazdır. Ve **الشبع** (kesra ile): masdarda bir lugattır; tıpkı doyuran şeye isim olduğu gibi. Onun şahidi, Bişr b. el-Muğîre b. kardeşi el-Mühelleb b. Ebî Sufra’nın sözü:
  Hepsi karnı için bir **شبعا** elde etti;                      ve delikanlının **شبع**’ı, arkadaşı acıkınca alçaklıktır.

**اللسان**’da olduğu gibi; ve **الفصيح** şerhlerinde böyledir; Sâgânî onu İbn Düreyd’den nakletti. Ve **الإشباع** kafiyelerde: **الدخيل**’in harekesidir; o, **التأسيس**’ten sonra olan harftir. Ve denildi ki: eğer **الروي** kayıtlı ise, o harekenin ihtilafıdır. Ahfeş dedi ki: **الإشباع**: **التأسيس** ile mutlak **الروي** arasındaki harfin harekesidir. Ve adam **أشبع**: onun hayvanı doydu.
