# شبه (ش-ب-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%A8%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Benzeşen

- Harfler: ش - ب - ه
- Kur'an'da: 12 geçiş · 9 ayet · 8 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مُتَشَابِهًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AA%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%8B%D8%A7.md) | مُتَفَاعِلًا | Benzeşen | 3 | 3 | [2:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/2:25.md) |
| [تَشَابَهَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E%D9%87%D9%8E.md) | تَفَاعِلَ | Benzeşti | 2 | 2 | [2:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/2:70.md) |
| [مُتَشَابِهٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AA%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%8D.md) | مُتَفَاعِلٍ | Benzeşen | 2 | 2 | [6:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/6:99.md) |
| [تَشَابَهَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | تَفَاعَلَتْ | Benzeşti | 1 | 1 | [2:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/2:118.md) |
| [شُبِّهَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/siga/%D8%B4%D9%8F%D8%A8%D9%90%D9%91%D9%87%D9%8E.md) | فُعِّلَ | Benzetildi | 1 | 1 | [4:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/4:157.md) |
| [فَتَشَابَهَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E%D9%87%D9%8E.md) | فَتَفَاعَلَ | Hemen benzeşti | 1 | 1 | [13:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/13:16.md) |
| [مُتَشَابِهَاتٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AA%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8C.md) | مُتَفَاعِلَاتٌ | Benzeşenler | 1 | 1 | [3:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/3:7.md) |
| [مُشْتَبِهًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B4%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%8B%D8%A7.md) | مُفْتَعِلًا | Benzeyen | 1 | 1 | [6:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/6:99.md) |

## Mücavir kökler — 105 mücavir (132 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 23 · Meyve demektir
2. [رمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 23 · Nar meyvesi veya ağacı demektir
3. [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Zeytindir
4. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Hurma ağacıdır
5. [قشعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · قشعر Kürklük deridir
6. [قنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hurma salkımı demektir
7. [ينع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve onun olgunlaşması
8. [يقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “U’kne” dağların başında bulunan çukur, krater; “kayene”…
9. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
10. [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Devenin toynaklarının üst tarafı rush demektir
11. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Bahçe demektir
12. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Şey
13. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · “Nezle” konaklama yeri demektir
14. [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Line” değişik renkte hurmalıkları olan ağaçlıklardır
15. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 8 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
16. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
17. [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hasad: Biçilen ekin demektir
18. [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hudr : Sebzedir
19. [زيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sıyağ(sad) kalıba dökülmüş parça, Sığa fiil olarak şekil…
20. [صلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · صلب Omuga kemiği, aynı zamanda katı demektir
21. [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sığır
22. [جلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Culud deri demektir
23. [قهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ovalarda yükselen münferid dağlara denir
24. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Half : Ense demektir
25. [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · E’nab, Üzüm asması demektir
26. [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ekin demektir
27. [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Mesih
28. [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Rükbe” diz demektir
29. [شكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
30. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
31. [لبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Loblar
32. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · İnek yavrusu, dana demektir
33. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dal demektir
34. [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Aşırı gidenler
35. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
36. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bitki
37. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sena yaka demektir
38. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Ribve, tümsek demektir
39. [عيسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İsa
40. [نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
41. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
42. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Akar temiz sudur
43. [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kör demektir
44. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Meryem
45. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
46. [حدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
47. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
48. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Evye kuş yuvası demektir
49. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
50. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
51. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fayda eder
52. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
53. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayağın alt tarafı demektir
54. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Önce
55. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
56. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
57. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
58. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su
59. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cariye yelkenli sandal demektir
60. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%A8%D9%87/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شبه |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md), [شكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%84.md), [ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md), [كفء](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki veya daha fazla nesnenin renk, nitelik veya biçim bakımından birbirine denk düşerek sınırlarının zihinde veya gözde birbirine karışması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlıkların, nimetlerin veya metinlerin biçimsel örtüşmesi üzerinden imtihan, kavrayış ve çok boyutlu anlam üretimi |
| Çekirdek Özet 3 | Birbiriyle benzeşen unsurların kesin ve sabit asıllara (muhkem) irca edilmeksizin bağımsız algılanmasının yol açtığı iltibas ve sapma |
| Kritik Hata Riski | Benzeşmeyi özdeşlik veya aynılık sayarak lafzî/şeklî benzerlik üzerinden hakikatin aslını tahrif etmek veya teşbihi ontolojik aynılık kabul etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شب | Yükselme, alev alma, büyüme, sivrilip öne çıkma ve baskın hâle gelme; nitekim [شبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%A8.md) tazelik ve parlayış, [شبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%88.md) keskin uç ve sivrilik bildirir | ه | Hareketi somut sivrilme ve tutuşmadan algısal/zihinsel bir yansıma ve tecelli alanına doğru yayarak bir nesnenin baskın niteliğinin bir diğerinde tezahür etmesini ve böylece iki suretin üst üste binip iltibas üretmesini sağlamıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Keskinlik, ayrıştırma, bir yüzeye temas ederek iz bırakma ve parçalama |
| ب | Ev, çadır | İçerik, sığınak, bir mahalde bulunma, çevreyle sınırlanma |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, ortaya çıkma, tecelli etme, nefes ve işaret |
| شبه | Diş, ev ve açığa çıkan işaretin birleşimi | Bir vasfın sınırlı bir kalıp veya içerik (ev) içinde diğerine temas edip iz bırakarak (diş) algıda görünür bir benzerlik işareti olarak dışa vurulması (kollarını kaldırmış insan); böylece iki ayrı formun tek bir görünümde üst üste gelmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sarı pirinç (sarı bakır) madenine sarılığı ve ışıltısı sebebiyle altına benzemesinden ötürü eş-şebeh (الشَّبَه) denmesi; ayrıca iki canlının veya nesnenin renk, suret ve boyutsal nitelik bakımından ayırt edilemeyecek derecede örtüşmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın veya benzeri bedevi şairlerin beyitlerinde develerin burun halkası veya gemlerindeki sarı madeni nitelemek üzere "min eş-şebeh" (من الشَّبَه) terkibiyle pirinç alaşımı anlamında kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Huzeyfe b. el-Yemân'ın fitneyi tasvir ederken söylediği "Fitne yaklaştığında benzeşir (tüşebbehu mukbileten), dönüp gittiğinde ise hakikati açığa çıkar (tübeyyinu müdbireten)" rivayetinde olduğu gibi, henüz vuku bulurken hakkı bâtıldan ayırt etmeyi zorlaştıran belirsizlik ve iltibas hâli |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça شبه kökü, Batı Sami ve genel Afro-Asyatik katmanda belirgin bir morfo-semantik yayılıma sahiptir. Kökün İbranice ve Aramice/Süryanice paralellerinde doğrudan "ş-b-h" diziliminden ziyade "d-m-h" (İbranice דמה) ve "ş-w-h" (İbranice שוה, denk olmak, benzeşmek) kökleri birincil temsilci olsa da, kök içi ses kaymaları ve bölgesel lehçelerde ş-b kökünün "üzerine alma, bürünme" nüansıyla birleştiği görülür. Süryanicede "şbah" (ܫܒܚ) kökü daha çok parıldama, övülme ve ihtişam kazanma çizgisine evrilirken; Arapçada kökün somut tabiatı "altına benzeyen sarı maden" (eş-şebeh) üzerinden fiziksel bir yansıma ve aldatıcı bir suret örtüşmesi alanına çekilmiştir. Kökün Sami dilleri içerisindeki temel semantik odağı, bir varlığın kendi mahiyetini başka bir mahiyetin görüntüsüyle örtmesi veya iki ayrı varlığın dış niteliklerde birbirine denk düşerek tefrik edilemez bir ortak payda üretmesidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Lexicon, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شبه / [شبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%88.md) | Keskinlik, sivrilik ve belirginleşme anlamındaki çekirdekten, bir vasfın başka bir nesnede baskın şekilde parıldaması ve iki suretin örtüşmesi anlamına geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami formları | Süryanice ve Güney Arapça lehçelerinde parıltı, dış görünüş ve denk düşme bağlamlarıyla ilişkilenen ortak Afro-Asyatik arka plan | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrudan ve genetik olarak kanıtlanabilir bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شبه | Anlamlı | Benzeşmek, andırmak, iltibas | İki şeyin keyfiyet ve surette birbirine denk düşüp zihinde karışması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [شهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%A8.md) | Anlamlı | Ak ile karanın karışması, parlak ateş | Rengin alacalı hâle gelmesi veya karanlığı yaran parlak alev hüzmesi | Hedef kökle görsel algı ve karışım zemininde irtibatlıdır; Kur'an'da geçer |
| [بشه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D9%87.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |
| [بهش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%B4.md) | Anlamlı | Sevinçle yönelmek, el uzatmak | Bir şeye iştiyakla ve tebessümle yönelme, aceleyle alma | Çekirdeğin dışa yönelim hareketi; Kur'an'da geçmez |
| هشب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| [هبش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B4.md) | Anlamlı | Toplamak, bir araya getirmek | Farklı yerlerden kazanç veya mal toplayıp biriktirmek | Dağınık unsurların bir araya gelmesi; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شبه | Merkez | Niteliksel benzerlik | İki şeyin renk, şekil ve sıfatta birbirine benzeyerek ayırt edilmesinin zorlaşması | Mahiyet birliği şart değildir; benzerlik algısal veya şeklîdir |
| [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) | Komşu | Zâtî ve ölçüsel denklik | Bir şeyin bütün boyutlarıyla diğeriyle tam olarak uyuşması ve onun yerini tutabilmesi | شبه yalnızca bir veya birkaç vasıfta örtüşürken [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) tam bir model ve ölçü eşitliği bildirir |
| [شكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%84.md) | Komşu | Formel ve yapısal yakınlık | Dış görünüş, tip ve tarz bakımından birbirine uygunluk | Bir kalıp ve biçim uyumudur; شبه gibi zihinsel iltibasa yol açması zorunlu değildir |
| [ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Rakip ve denk ortak | Bir şeyin karşısına zıt ya da eşdeğer bir otorite olarak dikilen benzer | Çatışmacı ve denk kabul edilen bir ortaklık nüansı taşır |
| [كفء](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%A3.md) | Komşu | Hukukî ve fonksiyonel denklik | Görev, güç ve liyakat bakımından birbirine denk olma | Ehliyet ve konum eşitliğidir; görsel benzerlik içermez |
| [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) | Zıt | Ayrışma ve tefrik | Birbirine karışmış iki şeyi kesin bir sınırla birbirinden ayırma | Şüphe ve iltibası ortadan kaldırarak her unsuru kendi sınırına yerleştirir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شبه | Niteliksel benzerlik ve iltibas | Bir nesnenin diğerine dış görünüşte benzemesi, şüpheye düşürmesi | Kesin |
| Latince | Similis / Simulacrum | Benzer / Benzetme, hayal | Dış görünüşün benzerliğini verir; ancak kökteki "iltibas ve şüpheye düşürme" dinamizmini tam karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | Resemble / Similarity / Ambiguity | Benzemek / Benzerlik / Belirsizlik | Resemble şeklî benzerliği, ambiguity ise kökün "şüphe" boyutunu karşılar; tek bir kelime her iki katmanı birden taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Ähneln / Mehrdeutigkeit | Benzemek / Çok anlamlılık | Ähneln benzerliği aktarırken, Kur'anî terim olan müteşâbih için Mehrdeutigkeit kullanılır | Güçlü |
| Fransızca | Ressembler / Équivoque | Benzemek / İki anlamlılık, şüphe | Équivoque lafzın zihinde şüphe doğurmasını ve benzeşmeden doğan iltibası karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُتَشَابِهًا / مُتَشَابِهٍ | Şeklen ve renkte benzeşen fakat tatta ve mahiyette farklı nimetler | Cennet rızıkları ve yeryüzündeki bitkilerin/meyvelerin tasviri (Bakara [2:25](https://lisan.digital/tr/ayet/2:25.md), En'âm [6:99](https://lisan.digital/tr/ayet/6:99.md), En'âm [6:141](https://lisan.digital/tr/ayet/6:141.md)) |
| تَشَابَهَ | İneklerin vasıflarının birbirine denk gelmesiyle oluşan ayırt etme güçlüğü | İsrâiloğulları'nın sığır boğazlama emrindeki tereddütleri ve iltibas (Bakara [2:70](https://lisan.digital/tr/ayet/2:70.md)) |
| تَشَابَهَتْ | Kalplerin inkâr, cehalet ve kibir tavrında birbirinin aynısı olması | Önceki inkârcılar ile sonrakilerin zihniyet ve talep birliği (Bakara [2:118](https://lisan.digital/tr/ayet/2:118.md)) |
| شُبِّهَ | Bir şahsın başkası sanılması, suretin ve durumun algıda karışması | Hz. İsa'nın çarmıha gerilmesi iddiasının reddi bağlamı (Nisâ [4:157](https://lisan.digital/tr/ayet/4:157.md)) |
| مُتَشَابِهَاتٌ | Anlamı birden fazla yöne çekilebilen, yoruma açık, aslına dönülmedikçe anlaşılamayan ayetler | Kitabın ayetlerinin muhkem ve müteşâbih olarak taksimi (Âl-i İmrân [3:7](https://lisan.digital/tr/ayet/3:7.md)) |
| فَتَشَابَهَ | Yaratma fiilinin sahte ilahlara nispet edilmesiyle algıda oluşan karışıklık | Yaratma sıfatında Allah'a ortak koşulanların acziyeti (Ra'd [13:16](https://lisan.digital/tr/ayet/13:16.md)) |
| مُتَشَابِهًا | Ayetleri birbirine benzeyen, ahenk ve hakikatte birbirini teyit eden vahiy | Kur'an'ın kendi içindeki bütünselliği ve tenakuzdan uzaklığı (Zümer [39:23](https://lisan.digital/tr/ayet/39:23.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı ilâhiyye ve teşbih | Allah'ın yaratılmışlara benzetilmesi (müşebbihe) veya tenzih adına sıfatların iptali (ta'tîl) tartışması | Benzerliğin zât ve sıfat düzeyinde ontolojik bir ortaklık doğurup doğurmayacağı |
| Fıkıh | Şüphe ve iltibas taşıyan hükümler | Helal ile haram arasındaki sınırın netleşmediği ve iki hükme de benzeyen durumlar (şübühât) | Delilin veya illetin kesin olmaması sebebiyle mükellefin sakınması gereken gri alan |
| Tefsir | Müteşâbih ayetler nazariyesi | Âl-i İmrân [3:7](https://lisan.digital/tr/ayet/3:7.md) bağlamında muhkem ayetlerin esas alınıp müteşâbihlerin tevil edilip edilemeyeceği | Lafzın zahiri ile murad-ı ilâhî arasındaki çok katmanlılık ve delalet açıklığı |
| Hadis | Şüpheli şeylerden sakınma | "Helal bellidir, haram bellidir; ikisi arasında insanların çoğunun bilmediği şüpheli şeyler vardır" ilkesi | Amelî hayatta takva ekseninde sınırların korunması ve harama düşme riski |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve akide | Müteşâbih ayetler ve tenzih | Sabit ve muhkem temeller etrafında aklı terbiye etmek, gayb sınırını korumak | İnsanın mutlak bilgi iddiasını kırarak teslimiyet ve tefekkür dengesini kurar | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve usul | Analoji, kıyas ve modelleme | Bilinen bir olgudan hareketle bilinmeyene dair hipotez kurma ve test etme | Benzerlikler yanıltıcı olabileceğinden, hipotezin ana ilkelere dayandırılmasını zorunlu kılar | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet | Hak ile bâtılın birbirine benzetilmesi (demagoji ve manipülasyon) | Toplumsal krizlerde hakikatin üzerini örterek kitleleri yanıltma riski | Yöneticilerin ve toplumların kriz dönemlerinde adalet kıstaslarını yitirmemesini sağlar | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve piyasa | Taklit ürün, aldatıcı reklam ve belirsizlik (garar) | Kalitesiz veya sahte olanın hakiki değerle karıştırılmasını önleme | Piyasada şeffaflığı temin ederek sahteciliğin ve haksız kazancın önüne geçer | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İzomorfizm ve Homomorfizma (Cebir) | Farklı iki matematiksel yapının belirli işlem ve bağıntılar altında birbiriyle eşleşmesi, yapısal benzerlik göstermesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Taklit, Rol Çatışması ve İllüzyon (Sosyoloji ve Psikoloji) | Bireyin veya kurumun hakiki bir modele dışsal olarak öykünmesi ve algının bu yüzeysel uyum üzerinden manipüle edilmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca "anlaşılmaz, kapalı, agnostik metinler" olarak görüp vahyin müteşâbih boyutunu atıl bir bilmeceye veya sırra indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da benzeşme hem cennet nimetlerinin pedagojik tanınırlığını (Bakara [2:25](https://lisan.digital/tr/ayet/2:25.md)) hem kitabın mucizevi iç ahengini (Zümer [39:23](https://lisan.digital/tr/ayet/39:23.md)) hem de aklın muhkemi merkez alarak dinamik düşünmesini sağlayan bir inşa mekanizmasını ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müteşâbih olanı muhkemden kopararak kendi hevasına göre yorumlamak, tefrika çıkarmak (Âl-i İmrân [3:7](https://lisan.digital/tr/ayet/3:7.md)) veya suret benzerliğini zât benzerliği sanarak antromorfizme (teşbih ve tecsime) sürüklenmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem epistemolojik mimarisini (muhkem-müteşâbih dengesi) hem de varlık tasavvurunu (yaratılmışların birbirine benzetilmesi ama hiçbir şeyin Allah'a denk olmaması) belirleyen anahtar kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahyin metodolojisini vazeden usul ayetlerinde (Âl-i İmrân [3:7](https://lisan.digital/tr/ayet/3:7.md)), tevhid ve yaratılış delillerinde (Ra'd [13:16](https://lisan.digital/tr/ayet/13:16.md), En'âm [6:99](https://lisan.digital/tr/ayet/6:99.md)) ve ahiret nimetlerinin tanıtıldığı tasvirlerde (Bakara [2:25](https://lisan.digital/tr/ayet/2:25.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Benzerliğin aynılık demek olmadığını gösterir; dış görünüşteki ortaklığın mahiyet farkını ortadan kaldırmayacağını, zihnin zahire aldanıp asıldan sapmaması gerektiğini öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki cevherin veya cismin renk, biçim ve parıltı bakımından üst üste binerek aralarındaki sınırın çıplak gözle ayırt edilemez hâle gelmesi.
- Soyut anlam: Bir delilin, anlamın veya kavramın zihinde birden fazla ihtimale kapı aralaması; bu kapalılığın ancak ölçü niteliğindeki ana ilkelere müracaatla giderilebilmesi.
- Sistematik karşılık: Değişken ve çok anlamlı formların ($x_i$), sabit ve kurucu aksiyomlar kümesine ($M$) indirgenerek anlamlandırıldığı bir bilişsel/yorumlayıcı haritalama.
- LaTeX modeli: $$S(A, B) = \{ f_k \mid f_k(A) = f_k(B) \} \land \exists g_j [g_j(A) \neq g_j(B)] \implies A \overset{M}{\longrightarrow} B$$
- LaTeX açıklaması: Formül, $A$ ve $B$ varlıkları/kavramları arasındaki benzerliği ($S$) tanımlar. Bu benzerlik, iki nesnenin belirli ortak fonksiyonel veya biçimsel niteliklerde ($f_k$) eşitlenmesi, ancak daha temel başka niteliklerde ($g_j$) zorunlu olarak farklılaşması durumudur. Buradan doğan belirsizlik ve iltibas, ancak muhkem zemin ($M$) referans alınarak yapılan bir haritalama ve yönlendirme ile çözüme kavuşturulabilir.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%A8%D9%87/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/2:25.md) — مُتَشَابِهًا

وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): İman eden, salih ameller işleyenlere; altından ırmaklar akan cennetlerin kendileri için olduğunu müjdele. Onlara ne zaman bunlardan bir meyve rızık olarak verilirse bu, evvelce rızıklandığımız şeydi, derler. Onlara birbirine benzeyen (böyle nimetler) verilecek. Onlar için orada temiz eşler de vardır. Hem onlar orada temelli kalıcıdırlar.

### [Bakara 2:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/2:70.md) — تَشَابَهَ

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Rabbına dua et, bize açıkça niteliğnin ne olduğunu bildirsin. Çünkü bizce sığırlar birbirine benziyor. Allah dilerse biz elbette hidayete erenlerden oluruz.

### [Bakara 2:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/2:118.md) — تَشَابَهَتْ

وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلَا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ

Meal (IK): Bilmeyenler dediler ki: Allah bizimle konuşmalı veya bize bir ayet gelmeli değil miydi? Onlardan öncekiler de onların dedikleri gibi demişlerdi. Kalbleri birbirine benzemiş. Biz yakınen bilmek isteyen bir kavme ayetlerimizi apaçık bildirdik.

### [Ali İmran 3:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/3:7.md) — مُتَشَابِهَاتٌ · تَشَابَهَ

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأَوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Sana kitabı indiren O’dur. O’nun bazı ayetleri muhkemdir ki bunlar; kitabın anasıdır. Diğer bir kısmı da müteşabihlerdir. İşte kalblerinde eğrilik bulunanlar; fitne çıkarmak ve te’vile yeltenmek için müteşabih olanlara uyarlar. Halbuki onun gerçek te’vilini, ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar: Biz ona inandık, hepsi Rabbımızın katındadır, derler. Ancak akıl sahibleri düşünebilirler.

### [Nisa 4:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/4:157.md) — شُبِّهَ

وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا

Meal (IK): Ve Allah elçisi Meryem oğlu İsa Mesihi öldürdük, demelerinden. Oysa onu öldürmediler ve asmadılar. Ancak onlara (İsa’ya) benzer gösterildi. Onun hakkında ihtilafa düşerler. Ondan yana şüphe içindedirler. Bu husustaki bilgileri ancak zanna dayanmaktan ibarettir. Onu gerçekten öldürememişlerdir.

### [En'am 6:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/6:99.md) — مُشْتَبِهًا · مُتَشَابِهٍ

وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): O’dur; gökten su indirmiş olan. Onunla her bitkiyi çıkardık. Ondan yeşillikler çıkardık. Ondan yığın yığın taneler, hurmaların tomurcuklarından sarkan salkımlar, birbirine hem benzeyen, hem benzemeyen üzümlerden, zeytinden ve nardan bahçeler yapıp çıkarıyoruz. Meyvesine; bir meyve verdikleri zaman, bir de olgunlaştıkları zaman bakın. Şüphesiz ki bunlarda; iman eden bir kavim için ayetler vardır.

### [En'am 6:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/6:141.md) — مُتَشَابِهًا · مُتَشَابِهٍ

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Çardaklı ve çardaksız bağları, tatları değişik ekin ve hrumaları, zeytin ve narı, birbirine benzer ve benzemez şekilde yaratıp yetiştirmiş olan O’dur. Her biri mahsul verdiği zaman, mahsulünden yeyin, hasad edildiği gün de, hakkını verin ve israf etmeyin. Çünkü O; israf edenleri sevmez.

### [Rad 13:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/13:16.md) — فَتَشَابَهَ

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ

Meal (IK): De ki: Göklerin ve yerin Rabbı kimdir? Allah’tır de. Yoksa O’nu bırakıp kendilerine bir fayda ve zararı olmayan veliler mi edindiniz? de. De ki: Hiç körle gören bir olur mu? Yahut karanlık ile aydınlık bir midir? Yoksa, Allah gibi yaratması olan ortaklar buldular da yaratmaları birbirine mi benzettiler? De ki: Her şeyi yaratan, Allah’tır. Ve O; Vahid ve Kahhar’dır.

### [Zümer 39:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/ayet/39:23.md) — مُتَشَابِهًا

اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ

Meal (IK): Allah, sözün en güzelini; ahenkli, ikişerli bir kitab halinde indirmiştir. Rabblarından korkanların ondan derileri ürperir. Sonra hem derileri hem de kalbleri Allah’ın zikrine karşı yumuşar. Bu, Allah’ın hidayet rehberidir, onunla istediğini hidayete eriştirir. Allah kimi de saptırırsa; ona bir daha yol gösteren bulunmaz.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والشين والباء معهما
هب ش، ش ه ب، ب ه ش، ش ب ه مستعملات
هبش:
يُقال: تَهَبَّشوا، وتحبّشوا، أي: اجتمعوا، والاسم: الهُباشةُ والحباشة، أي: الجماعة.
شهب:
الشَّهَبُ والشُّهبةُ: لون بياضٍ يصدعُه سوادٌ في خلاله.
والعَنْبرُ الجيّد لونُه أَشْهبُ. وآشهابَّ رأسه، إذا غلب بياضه سواده، واشتهب كذلك.
ويومٌ أَشْهبُ، أي: ذو ريحٍ باردة، وليلةٌ شَهْباءُ كذلك، وكتيبةٌ شهباء لما فيها من بياض السِّلاحِ في خلال السَّواد.
وآشهابَّ الزَّرْع، إذا هاج وفي خلاله خُضْرةٌ قليلةٌ.
والشِّهابُ: شُعلةٌ من نارٍ، والجميعُ: الشُّهب والشُّهبان، ويقال للرَّجل الماضي في الحرب: شِهابُ حدب.
بهض:
رجلٌ بَهِشٌ: هَشٌّ ليّنٌ. وبهشتُ إلى فلانٍ: حننت إليه.
والبَهْشُ: رديءُ المُقْل، ويقال: ما قد أُكِلَ قِرْفُهُ، قال:
يثوّرنَ ما تحتَ الحصى من لبانه		كما يَحْتفي البَهْشَ الدَّقيقَ الثَّعالبُ
شبه:
الشَّبَهُ: ضربٌ من النّحاس يُلْقَى عليه دواءٌ فيَصْفرّ، وسُمّي شَبَها، لأنه شُبِّهَ بالذّهب. وفي فلانٍ شَبَهٌ من فلان وهو شَبَهُهُ وشِبْهُهُ، أي: شبيهُهُ.
وتقول: شبّهت هذا بهذا وأشبه فلانٌ فلانا، وقال الله عزّ وجلّ: "آيات مُحْكَماتٌ هنّ أمّ الكتاب، وأُخَرُ متشلبهات، أي: يُشبه بعضها بعضاً.
والمُشْبِهاتُ من الأمور: المُشْكلاتُ، قال:
واعلمْ بأنّك في زما		نِ مُشَبَّهاتٍ هُنَّ هُنّه
وشبّه فلانٌ عليّ، إذا خلّط. واشتَبَهَ الأمرُ؛ أي: اختلط.
ورأيتك مِثلَه في الشَّبَهِ والشِّبْهِ، وفيه مَشابِهُ من فلان، ولم أسمع: فيه مَشْبَهةٌ من فلان. وتقول: إنّي لفي شُبْهةٍ منه.
وحروف الشّين يقال لها: أشباه، وكلّ شيءٍ يكون سواءً فإنّها أشباه، قال:
كُعَقْرِ الهاجريِّ إذا آبتناه		بأشباهٍ حُذيِنَ على مِثالِ
والشَّباهُ: حَبٌّ على لون الحُرْف يُشربُ للدواء.
والشَّبَهانُ: الثُّمام، قال:
وأَسْفلُه بالمَرْخِ والشَّبَهانِ

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الشين** و**الباء** معهما
**هب ش**، **ش ه ب**، **ب ه ش**، **ش ب ه** müstameldirler.

**هبش**:
Denilir: **تَهَبَّشوا** ve **تحبّشوا**; yani: toplandılar; isim: **الهُباشةُ** ve **الحباشة**; yani: cemaat/topluluk.

**شهب**:
**الشَّهَبُ** ve **الشُّهبةُ**: içinde aralarında bir siyahlığın yardığı bir beyazlık rengi.
Ve iyi **العَنْبرُ**’un rengi **أَشْهبُ**’dur. Ve başı **آشهابَّ** oldu; yani beyazı siyahına galip geldiği vakit; ve o da böylece **اشتهب** oldu.
Ve **يومٌ أَشْهبُ**; yani: soğuk rüzgâr sahibi; ve **ليلةٌ شَهْباءُ** da böyledir; ve içinde siyahlığın aralarında silahın beyazlığı bulunduğu için **كتيبةٌ شهباء**.
Ve ekin **آشهابَّ** oldu; yani: olgunlaşıp sarardığı ve içinde az bir yeşillik bulunduğu vakit.
Ve **الشِّهابُ**: ateşten bir alev; çoğulu: **الشُّهب** ve **الشُّهبان**; ve harpte ileri giden adama denilir: **شِهابُ حدب**.

**بهض**:
**رجلٌ بَهِشٌ**: gevşek, yumuşak. Ve **بهشتُ إلى فلانٍ**: ona özlem duydum.
Ve **البَهْشُ**: kötü **المُقْل**; ve denilir: kabuğu yenmiş olan şey; dedi ki:
يثوّرنَ ما تحتَ الحصى من لبانه		كما يَحْتفي **البَهْشَ** الدَّقيقَ الثَّعالبُ

**شبه**:
**الشَّبَهُ**: üzerine bir ilaç atılan, böylece sararan bir çeşit bakır; ve **شَبَها** diye adlandırıldı; çünkü altına benzetildi. Ve falanda filandan bir **شَبَهٌ** vardır; ve o onun **شَبَهُهُ** ve **شِبْهُهُ**’dur; yani: onun benzeri.
Ve dersin: **شبّهت** bunu buna; ve falan falana **أشبه** oldu. Ve Allah عزّ وجلّ dedi: “**آيات مُحْكَماتٌ** onlar kitabın anasıdır; ve diğerleri **متشلبهات**”; yani: bazısı bazısına benzer.
Ve işlerden **المُشْبِهاتُ**: müşkiller; dedi ki:
واعلمْ بأنّك في زما		نِ **مُشَبَّهاتٍ** هُنَّ هُنّه
Ve falan bana **شبّه** etti; yani: karıştırdı. Ve iş **اشتَبَهَ** oldu; yani: karıştı.
Ve seni onda **الشَّبَهِ** ve **الشِّبْهِ** bakımından onun misli olarak gördüm. Ve onda filandan **مَشابِهُ** vardır; ve işitmedim: onda filandan **مَشْبَهةٌ** vardır. Ve dersin: ben ondan bir **شُبْهةٍ** içindeyim.
Ve **الشّين** harflerinin harflerine **أشباه** denilir; ve her şey eşit olursa, onlar **أشباه**’tır; dedi ki:
كُعَقْرِ الهاجريِّ إذا آبتناه		بأشباهٍ حُذيِنَ على مِثالِ
Ve **الشَّباهُ**: **الحُرْف** rengi üzere bir tane; ilaç için içilir.
Ve **الشَّبَهانُ**: **الثُّمام**; dedi ki:
وأَسْفلُه بالمَرْخِ و**الشَّبَهانِ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

شِبْهٌ وَشَبَهٌ لغتان بمعنىً. يقال: هذا شِبْهُهُ، أي شَبيهَهُ. وبينهما شِبَهٌ بالتحريك، والجمع مَشابَهُ على غير قياس، كما قالوا مَحاسِنُ ومذاكيرُ والشُبْهَةُ: الالتباسُ. والمُشْتَبِهات من الأمور: المشْكِلاتُ. والمُتشابِهاتُ: المُتَماثِلاتُ. وتَشَبَّهَ فلان بكذا. والتَشْبيهُ: التمثيلُ. وأَشْبَهْتُ فلاناً وشابَهْتُهُ. واشْتَبَهَ عليّ الشيء. والشِبْهُ: ضربٌ من النحاس. يقال: كوزُ شَبَهٍ وشِبْهٍ بمعنىً. قال المرّار:
تدين لِمزْرورٍ إلى جَنْبِ حَلْقَةٍ		من الشِبْهِ سَوَّاها برفقٍ طَبيبُها
والشَبَهانُ: ضرْبٌ من العِضاهِ. وقال رجلٌ من عبد القيس:
بِوادٍ يَمانٍ يُنْبِتُ الشَثَّ صَدْرُهُ		وأَسْفَلُهُ بالمَرْخِ والشَبَهـانِ
ويقال: هو النَمّامُ من الرياحين.

##### Türkçe

**شِبْهٌ** ve **شَبَهٌ** bir mânâda iki lugattır. Denir ki: bu onun **شِبْهُهُ**’dur; yani onun **شَبيهَهُ**’i. İkisinin arasında harekeli olarak **شِبَهٌ** vardır; cem‘i kıyas dışı olarak **مَشابَهُ**’dur; nitekim **مَحاسِنُ** ve **مذاكيرُ** dedikleri gibi. Ve **الشُبْهَةُ**: karışıklık/iltibas. İşlerden **المُشْتَبِهات**: müşkiller. Ve **المُتشابِهاتُ**: birbirine benzer/aynı olanlar. Ve falan kimse şuna **تَشَبَّهَ** etti. Ve **التَشْبيهُ**: temsil. Ve ben falanı **أَشْبَهْتُ** ve onu **شابَهْتُ**. Ve şey bana **اشْتَبَهَ** etti. Ve **الشِبْهُ**: bakırdan bir tür. Denir ki: **كوزُ شَبَهٍ** ve **شِبْهٍ** bir mânâdadır. el-Merrâr dedi ki:
مزرور’a, yanında bir halka bulunan (şeye) borçlanır;
**الشِبْهِ**’den, onu bir tabibi yumuşaklıkla yapmıştır.
Ve **الشَبَهانُ**: **العِضاهِ**’dan bir tür. Ve Abdulkays’tan bir adam dedi ki:
Yemânî bir vadide; onun sadrı **الشَثَّ** bitirir;
ve onun aşağısı **المَرْخِ** ve **الشَبَهـانِ** iledir.
Ve denir ki: o, reyhanlardan **النَمّامُ**’dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ش ب
شهب ، شبه ، هبش ، بهش : مستعملة .
شهب : الليث : الشَّهَب : لون بياض يَصْدَعه سوادٌ في خلاله ، وأَنشد :
وَعَلا المفارقَ رَبْعُ شَيْبٍ أَشهب
قال : والعنبر الجيِّد لونُه أَشهب ، ويقال اشهابَّ رأسي : إذا كان البَياض غالباً للسّواد واشتهب كذلك ، وأنشد :
شاب بعدي رأسُ هذا واشتهب
ويوم أَشهب : ذو ريح بارِدة ، وليلةٌ شهْباء كذلك ، وكتيبة شهباء ، لما فيها مِنْ بياض السِّلاح في خلال السَّواد .
ويقال للشجاع : شِهاب ، وجمعُه شُهبان .
قال ذو الرمة :
إذا عَمّ داعيها أَتته بمالك
وشُهبانِ عمرو كلُّ شَوْهاءَ صِلْدِمِ
عم داعيها : أي دعا الأب الأكبر ، وأراد بشهْبان عمرو : بني عمرو بن تميم ، وأما بنو المنذر فإنهم يسمَّون الأشاهِب لجمالهم ، قال الأعشى :
وبنو المنذر الأشاهب
وقال أبو سعيد : شَهَّبَ البردُ الشجرَ : أي غَيَّرَ ألوانها ، وشهَّبَ الناسَ البردُ . والشوْهاء : الفَرَس الرايعة الواسعةُ الفم ، والصِّلْدِم الصُّلب .
أبو عبيد عن الأصمعي : يقال كَتيبة شهباء إذا كانت عِلْيتَها بياضُ الحديد . وقال غيره : سَنَة شهباء : إذا كانت جَدْبةً ، ويوم أشهب : ذو حَلِيتٍ وأَزيز .
وقال الليث : اشهابَّ الزّرع : إذا كاد يهيج وفي خلاله خُضْرة . وقال : اشهابَّت مَشافِرُه .
والشِّهاب : شعْلة نار ساطع ، والجميع الشُّهْبُ والشُّهْبان ، ويقال للرجل الماضي في الحَرْب : شهابُ حَرْب .
وقال الله جلّ وعزّ : ( بِخَبَرٍ أَوْ ءَاتِيكُمْ بِشِهَابٍ ( .
قال الفرّاء : نَوَّن عاصمٌ والأعشَى فيهما ، قال : وأضافَه أهلُ المدينة ) ءَاتِيكُمْ بِشِهَابٍ ( قال : وهذا ممّا يُضَاف الشيءُ إلى نفسه .
وأخبرني المنذريُّ عن الحَرّاني عن ابن السكيت قال : الشِّهاب : العُودُ الذي فيه نار .
وقال أبو الهيثم : الشِّهاب أصلُ خشَبَة أو عُود فيها نارٌ ساطِعَة ، ويقال للكوكب الذي ينقضُّ على إثر الشّيطان بالليل : شِهاب .
قال الله جلّ وعزّ : ( خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ ) ( الصَّافات : 10 ) .
وسمعتُ غيرَ واحدٍ من الأعراب يقول للَّبن المَمزْوج بالماء : شَهاب ، كما ترى بفتح الشين .
وقال أبو حاتم : هو الشُّهابة بضمّ الشين ، وَهو الفَضيخُ والخَضَار ، والشَّهاب والسَّجاج والسَّحار والضَّياح والسَّمار ، كلُّه واحد .
والشَّهبَان والشَّبهان : شجرٌ معروفٌ يُشْبِه الثُّمام .
أنشد المازِنيّ :
وما أَخَذَ الدِّيوانَ حتى تَصَعْلَكا
زماناً وحَتَّ الأشْهبان كِلاهما
الأشْهبان : عامان أَبْيضان ليس فيهما خُضْرَة من النَّبات . وسنَة شَهْباء : جَدْبة كثيرةُ الثَّلْج . والشَّهْباء أَمْثَلُ من البيضاء . والحَمراء أشَدّ من البَيْضاء ، وَسَنَةٌ غَبْرَاء : لا مَطَرَ فيها ، وقال :
إذا السَّنةُ الشَّهباءُ حَلَّ حَرَامُها
أيْ حَلَّت المَيْتَةُ فيها .
وقال أبو عبيدة : الشُّهْبة في ألوانِ الخَيْل : أنْ تَشُقَّ معظَمَ لونه شَعْرَةٌ أو شَعَرَاتٌ بيضُ ، كُميتاً كان أو أدْهَم أو أشقَر .
بهش : قال ابن شميل : بَهْشُ الصَّقْر للصَّيْد : تَفَلُّتُهُ عليه ، وبَهَشَ الرّجلُ إلى الرَّجُل : كأنّه يتناوَلُه لينصُوَه : أي ليأخُذَ بناصِيَته فيجرَّه ، وقد تَبَاهَشا : إذا تَناصَيا
برءُوسِهِما ، وإن تناوَلَه ولم يأخُذْه أيضاً فقد بَهَشَ إليه ، ونَصَوْتُ الرجُلَ نَصْواً : إذا أخَذتَ برأسِه ، ولفلانٍ رأسٌ طويلٌ : أي شَعْرٌ طويلٌ .
وفي الحديث : أَنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كانَ يُدلِعُ لسانَه للحَسن بنِ عليّ فإِذا رَأَى الصَّبيُّ حُمْرَةَ لسانه بَهشَ إليه .
قال أبو عبيد : يقال للإنسان إذا نظر إلى شيء فأعجَبَه واشتَهاه ، فتناوَله وأَسْرَع إليه وفَرِح به : قد بَهَش إليه .
وقال المغيرة بن حَبْناء التميميّ :
سَبقتُ الرِّجالَ الباهِشِين إلى النَّدى
فعالاً ومَجْداً والفعالُ سِباقُ
وفي حديثٍ آخَرَ ، أنّ رجلاً سأل ابنَ عبّاس عن حَيَّة قَتَلَها وهو مُحرِم فقال : هل بَهَشَتْ إليك ؟ أراد : هل أقبلَتْ إليك تريدُك ؟ قال أبو العبّاس : قال ابن الأعرابي : البَهْش : الإسراع في المعروف بالفرح .
وفي حديث آخر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لرجل : أَمِنْ أَهْلِ البَهْش أنت ؟ أرادَ : أمن أهلِ البلاد التي يكون بها البَهْش ؟ والبَهْش هاهنا فيما رَوَى ابنُ نَجْدة ، عن أبي زيد أنه قال : الخَشْل : المُقْل اليابس ، والبَهْش : رَطبُه . والمُلْج : نَواه ، والحَتِيُّ : سُوَيقُه .
وقال الليث : البَهْشُ رديءُ المُقْل ، ويقال : هو ما قد أُكِل قِرْفُه ، وأنشد :
كما يَحْتَفِي البَهْشَ الدّقيقَ الثعالبُ
قلت : والقولُ في تفسير البَهْش ما فسّره أبو زيد .
وقال الليث : رجل بَهِش شِنّ بمعنًى واحد ، وقد بَهَشْتُ إلى فلان . بمعنى حَنَنْتُ إليه . قلت : والقول في تفسير البَهْشِ ما قاله أبو عبيد وابن الأعرابيّ .
وقال الليث : بَهَش القومُ وبَحَشُوا : أي اجتَمَعوا . قلتُ : هذا عندي وَهْم ، والذي أراده الليث : تَحَبَّشُوا وتَهبَّشوا : إذا اجتمَعوا الهاء والحاء قبل الباء ، ولا يُعرَف بَحَش في كلام العرب .
هبش : أهمله الليث ، وروى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي أنه قال : الهَبْش : ضربُ التَّلف ، وقد هَبَشَه : إذا أَوجَعَه ضَرْباً .
وقال اللحياني : هو يهبش لِعياله ويَهْتَبِش ويَحرِف ويَحْترِف ويَخْرِش ويَخْترِش معناها يَكسَب ويَطلُب ويَحتال .
وقال الأصمعيّ : الهُباشة والحُباشة : الجماعة من الناس .
وقال الرُّوَاسيّ : إنّ المجلسَ لَيَجمعُ هُباشات وحُباشات : أي ناساً ليسوا من قبيلةٍ واحدة ، وقد تهبَّشوا وتحبَّشوا : إذا اجتمعوا .
ومنه قولُ رؤبة :
لولا هُباشاتٌ من التَّهْبِيشِ
لِصبْيةٍ كأَفْرِخِ العُشُوشِ
قال : أراد بالهُباشات : ما كَسَبه من المال وجَمَعه .
شبه : قال الليث : الشَّبَه : ضَربٌ من النُّحاس يُلقَى عليه دواءٌ فيصفرّ ، وسُمِّي بالشَّبَه لأنه شُبِّه بالذَّهَب .
وتقول : في فلانٍ شَبَهٌ من فلان ، وهو شَبَههُ وشِبْههُ وشَبِيهه .
وقال العجّاج يصف رَمْلاً :
وشَبَهٌ أَمَيلُ مَيْلانيُّ
ويقال : شبَّهتُ هذا بهذا ، وأشْبَه فلانٌ فلاناً .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ) ( آل عِمرَان : 7 ) . قيل : معناه يُشبه بعضُها بعضاً . قلت : وقد اختلف المفسِّرون في تفسير قوله : ( وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ( ؛ فرُوي عن ابن عبّاس أنه قال : المتشابهات ( ألم ) و ( ألر ) وما اشتبه على اليَهود من هذه ونحوِها . قلت : وهذا لو كان صحيحاً عن ابن عباس كان التفسير مسلّماً له ، ولكنّ أهلَ المعرفة بالأخبار وَهَّنوا إسناده ، وقد كان الفرّاء يذهب إلى ما رُوِي عن ابن عبّاس في هذا ورُوِي عن الضحّاك أنه قال : المُحْكَمات : ما لم يُنسَخ ، والمتشابِهات : ما قد نُسخ .
وقال غيره : المُتشابِهات هي الآيات التي نَزلتْ في ذِكر القيامة والبَعْث ، ضَرْبَ قوله : ( الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُواْ هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِى خَلْقٍ ( . ( سبأ : 7 ، 8 ) . وضَرْبَ قوله : ( ( خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَم بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ فِى الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ أَفَلَمْ يَرَوْاْ إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِّنَ السَّمَآءِ وَالاَرْضِ إِن نَّشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الاَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِّنَ السَّمَآءِ إِنَّ فِى ذَلِكَ لاََيَةً لِّكُلِّ عَبْدٍ مُّنِيبٍ وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا دَاوُودَ مِنَّا فَضْلاً ياَجِبَالُ أَوِّبِى مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِى السَّرْدِ وَاعْمَلُواْ صَالِحاً إِنِّى بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَن يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَن يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَآءُ مِن مَّحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ ءَالَ دَاوُودَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِىَ الشَّكُورُ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن لَّوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُواْ فِى الْعَذَابِ الْمُهِينِ لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِى مَسْكَنِهِمْ ءَايَةٌ جَنَّتَانِ عَن يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُواْ مِن رِّزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُواْ لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ فَأَعْرَضُواْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّاتِهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَىْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَىْءٍ مِّن سِدْرٍ قَلِيلٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُواْ وَهَلْ نُجْزِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلاَّ الْكَفُورَ ) ( الصافات : 15 17 ) فهذا الذي تَشابَه عليهم فأَعلمهم الله جلّ وعزّ الوجهَ الذي ينبغي أن يستدلّوا به على أنّ هذا المُتشابه عليهم كالظاهر لو تدبَّروه ، فقال : ( خَصِيمٌ مٌّ بِينٌ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَنَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحىِ الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ ( إلى قوله : ( مِّنْه تُوقِدُونَ أَوَلَيْسَ الَذِى خَلَقَ السَّمَاواتِ وَالاَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُم ) ( يس : 78 81 ) ، أي إذا كنتم قد أقررتم بالإنشاء والابتداء فما تُنكرون من البَعْث والنُّشور ؟ وهذا قولُ كثيرٍ من أهل العلم ، وهو بيِّن واضح ، وممّا يدلّ على هذا القول قولُه جلّ وعزّ : ( فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَآءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَآءَ تَأْوِيلِهِ ) ( آل عِمرَان : 7 ) ، أي أنهم طلبوا تَأْويل بَعْثِهم وإحيائهم ، فأَعلم الله أنَّ تأْويلَ ذلك ووقتَه لا يَعلمُه إلاّ الله جلّ وعزّ .
والدَّليل على ذلك قوله : ( هَلْ يَنظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِى تَأْوِيلُهُ ) ( الأعرَاف : 53 ) يريد قيامَ الساعة وما وُعدوا من البَعْث والنُّشور وهذا قولُ كثير من أهل العلم والله أعلم . وأمَّا قولُه عزّ وجلّ ) وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً ) ( البَقَرَة : 25 ) فإن أهل اللغة قالوا : معنى قوله : ( مُتَشَابِهاً ( يُشْبِه بعضُه بعضاً في الجودةِ والحُسْن .
وقال المفسِّرون : ( مُتَشَابِهاً ( يُشْبه بعضُه بعضاً في الصُّورة ، ويختلف في الطعم ، ودليل المفسِّرين قوله جلّ وعزّ : ( هَاذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِن قَبْلُ ) ( البَقَرَة : 25 ) لأنّ صُورته الصُّورة الأولى ، ولكنَّ اختلافَ الطُّعوم مع اتِّفاق الصُّورة أَبلَغ وأَغْرب عند الخلق ، لو رأيْتَ تُفَّاحاً فيه طَعم كلِّ الفاكهة لكان نهايةً في العجب .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : شَبِّه الشيءُ : إذا أَشْكَل ، وشَبَّه : إذا ساوَى بين شيءٍ وشيء . قال : وسأَلْتُه عن قوله : ( وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً ( ، فقال : ليس من الاشتباه المُشْكِل ، إنَّما هو من التَّشابُه الذي هو بمعنى الاشتباه .
وقال الليث : المُشْبهات من الأمور : المُشْكِلات ، وتقول : شَبَّهتَ عليّ يا فلانُ : إذا خَلَّط عليك ، واشْتَبَه الأمر : إذا اخْتَلط ، وتقول : أَشْبَه فلانٌ أباه ، وأنتَ مثله في الشَّبه والشِّبْه ، وفيه مَشابِه من فلان ، ولم أَسمع فيه مَشْبَهة من فلان ، وتقول : إنِّي لفي شُبْهَةٍ منه .
رُوِي عن عمَرَ أنه قال : اللَّبَنُ يُشْبَه عليه ، ومعناه أَنَّ المُرْضِعة إذا أَرْضَعتْ غلاماً فإِنه يَنْزِع إلى أَخلاقِها فيُشْبِهها ، ولذلك يُختار للرَّضيع امرأةٌ عاقلةٌ غيرُ حَمْقاءَ .
وفي الحديث : نَهى رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أن تُسْتَرْضَعَ الحَمقاء ، فإنَّ اللَّبن يُشَبَّه .
وحُروف الشين يقال لها : أَشْباه ، وكذلك كلُّ شيءٍ يكون سواءً فإِنها أَشباه ، كقول لَبِيدٍ في السَّواري وتَشْبِيه قوائم النَّاقة بها :
كعُقْرِ الهاجِريّ إذا ابْتَناه
بِأَشْباهٍ حُذِين على مِثالِ
قال : شبَّه قوائمَ ناقتِه بالأساطين .
قلت : وغيرُه يَجْعَلُ الأشباهَ في بيت لَبِيد الآجُرَّ ؛ لأنّ لَبِنَها أَشباهٌ يُشْبه بعضُها بعضاً ، وإنما شبَّه ناقته في تمام خَلْقِها وحَصانة جِبِلَّتِها بقَصْرٍ مَبنِي بالآجرّ .
وقال الليث : الشَّباه حَبٌّ عَلَى لَوْن الحُرْف يُشْرَبُ للدَّواء . والشَّبَهان : الثُّمام ، ومنه قوله :
وأسفلُه بالمَرخِ والشَّبَهان
وجمع الشُّبْهَة : شُبَه ، وهو اسمٌ من الأشْباه .

##### Türkçe

ه ش ب
**شهب** , **شبه** , **هبش** , **بهش** : kullanımdadır.

**شهب** : el-Leys: **الشَّهَب**: içinde aralarında siyahlığın yardığı bir beyazlık rengi; ve inşad etti:
“Ve ayrımların üzerine, **أَشهب** bir ak düşüklüğünün dördü yükseldi.”

Dedi: ve iyi **العنبر**’in rengi **أَشهب**’dir. Ve denilir: **اشهابَّ رأسي**: beyazlık siyahlığa galip olduğunda ve o şekilde **اشتهب** olduğunda; ve inşad etti:
“Benden sonra bunun başı ağardı ve **اشتهب** oldu.”

Ve **يوم أَشهب**: soğuk rüzgârlı; ve **ليلةٌ شهْباء** da böyledir. Ve **كتيبة شهباء**: içinde siyahlığın aralarında silâhın beyazlığı bulunduğu için.

Ve yiğide denilir: **شِهاب**; çoğulu **شُهبان**’dır.

Zû’r-Rumme dedi:
“Eğer onun çağırıcısı umumî olursa, sana malınla gelir;
ve **شُهبانِ عمرو**: her **شَوْهاءَ صِلْدِمِ**.”

**عم داعيها**: yani en büyük baba çağırdı. Ve **شهْبان عمرو** ile muradı: Temîm b. Amr oğullarıdır. Ama Münzir oğulları ise güzelliklerinden dolayı **الأشاهِب** diye adlandırılırlar. el-A‘şâ dedi:
“Ve Münzir oğulları **الأشاهب**.”

Ebû Saîd dedi: **شَهَّبَ البردُ الشجرَ**: yani renklerini değiştirdi; ve soğuk insanları da **شهَّبَ** etti. **الشوْهاء**: ağzı geniş, otlayan kısrak; **الصِّلْدِم**: sert.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **كَتيبة شهباء** denilir; eğer onun üst kısmı demirin beyazlığı ise. Başkası dedi: **سَنَة شهباء**: eğer kıt ise. Ve **يوم أشهب**: **حَلِيتٍ** ve **أَزيز** sahibi.

el-Leys dedi: **اشهابَّ الزّرع**: eğer neredeyse olgunlaşıp kuruyacakken aralarında yeşillik varsa. Ve dedi: **اشهابَّت مَشافِرُه**.

Ve **الشِّهاب**: parlak bir ateş alevi; hepsi **الشُّهْب** ve **الشُّهْبان**’dır. Ve savaşta ileri giden adama denilir: **شهابُ حَرْب**.

Allah azze ve celle dedi: **( بِخَبَرٍ أَوْ ءَاتِيكُمْ بِشِهَابٍ (**.

el-Ferrâ dedi: Âsım ve el-A‘şâ ikisinde de tenvinledi. Dedi: Medineliler onu izafet yaptılar: **( ءَاتِيكُمْ بِشِهَابٍ (**. Dedi: bu, şeyin kendisine izafe edildiği şeylerdendir.

el-Münzirî bana, el-Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi: **الشِّهاب**: içinde ateş bulunan çubuk.

Ebû’l-Heysem dedi: **الشِّهاب**: parlak ateş bulunan bir tahta parçasının yahut bir çubuğun aslıdır. Ve gece şeytanın ardından düşüp inen yıldıza denilir: **شِهاب**.

Allah azze ve celle dedi: **( خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ )** ( **الصَّافات**: 10 ).

Bedevîlerden birden fazlasını, suyla karıştırılmış süte **شَهاب** dediğini işittim; gördüğün gibi şîn’in fethiyle.

Ebû Hâtim dedi: o, şîn’in zammıyla **الشُّهابة**’dir; ve o, **الفَضيخ** ve **الخَضَار**’dır. Ve **الشَّهاب** ve **السَّجاج** ve **السَّحار** ve **الضَّياح** ve **السَّمار**: hepsi birdir.

Ve **الشَّهبَان** ve **الشَّبهان**: **الثُّمام**’a benzeyen, bilinen bir ağaçtır.

el-Mâzinî inşad etti:
“Ve divanı, ancak serserileştikten sonra aldı;
bir zaman; ve hatta **الأشْهبان** ikisi de.”

**الأشْهبان**: bitkiden yeşillik bulunmayan iki beyaz yıl. Ve **سَنَة شَهْباء**: çok karlı bir kıtlık. Ve **الشَّهْباء** beyazdan daha düzgündür. Ve **الحَمراء** beyazdan daha şiddetlidir. Ve **سَنَةٌ غَبْرَاء**: içinde yağmur olmayan. Ve dedi:
“Eğer **السَّنةُ الشَّهباءُ** haramını helâl kılarsa,”
yani onda leş helâl oldu.

Ebû Ubeyde dedi: atların renklerinde **الشُّهْبة**: renginin çoğunu bir beyaz kıl yahut beyaz kıllar yarmasıdır; ister **كُميت** olsun, ister **أدْهَم** yahut **أشقَر**.

**بهش** : İbn Şümeyl dedi: av için şahinin **بَهْشُ**’u: onun üzerine atılıp kurtulmasıdır. Ve **بَهَشَ** adam adama: sanki onu alıp **لينصُوَه**; yani perçeminden tutup çekmek için. Ve **تَبَاهَشا** etmişlerdir: eğer birbirlerinin perçemlerini tutuşurlarsa,
başlarıyla; ve eğer ona uzanır da onu almazsa da, ona **بَهَشَ** etmiştir. Ve **نَصَوْتُ** adamı **نَصْواً**: eğer başından tuttunsa. Ve falanın uzun bir başı vardır: yani uzun saç.

Hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) Hasan b. Ali için dilini uzattığı; çocuk onun dilinin kızıllığını görünce ona **بَهشَ** ettiği.

Ebû Ubeyd dedi: insana, bir şeye bakıp onu beğenip arzuladığında, ona uzanıp ona doğru hızlandığında ve onunla sevindiğinde: ona **بَهَشَ** etti denilir.

Temîmî Muğîre b. Habnâ dedi:
“Cömertliğe doğru **الباهِشِين** olan erkekleri geçtim;
fiillerde ve şerefte; ve fiil yarışmadır.”

Başka bir hadiste: bir adam, ihramlı iken öldürdüğü bir yılan hakkında İbn Abbâs’a sordu; o dedi: sana **بَهَشَتْ** mi? Muradı: sana yöneldi mi, seni istiyor muydu? Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَهْش**: sevinçle iyilikte hızlanmaktır.

Başka bir hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bir adama dedi: sen **أَهْلِ البَهْش**’ten misin? Muradı: **البَهْش**’in bulunduğu beldelerin halkından mısın? Ve buradaki **البَهْش**, İbn Nejde’nin rivayet ettiği üzere, Ebû Zeyd’den; o dedi: **الخَشْل**: kuru **المُقْل**; ve **البَهْش**: onun yaşı. Ve **المُلْج**: onun çekirdeği. Ve **الحَتِيُّ**: onun kavrulmuş unu.

el-Leys dedi: **البَهْش** kötü **المُقْل**’dür. Ve denilir: kabuğu yenmiş olandır. Ve inşad etti:
“Tilki sürüleri, ince **البَهْش**’i nasıl soyup yerlerse.”

Dedim: **البَهْش**’in tefsirindeki söz, Ebû Zeyd’in tefsir ettiği şeydir.

el-Leys dedi: **رجل بَهِش شِنّ** bir mânâ ile. Ve **بَهَشْتُ إلى فلان**: ona özledim mânâsıyla. Dedim: **البَهْش**’in tefsirindeki söz, Ebû Ubeyd ve İbnü’l-A‘râbî’nin söylediğidir.

el-Leys dedi: **بَهَش القومُ** ve **بَحَشُوا**: yani toplandılar. Dedim: bu, benim yanımda vehimdir. el-Leys’in muradı: **تَحَبَّشُوا** ve **تَهبَّشوا**: eğer toplandılarsa; hâ, hâ’dan önce, bâ’dan önce; ve Arapların sözünde **بَحَش** bilinmez.

**هبش** : el-Leys onu ihmal etti. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; o dedi: **الهَبْش**: telef vurmasıdır. Ve **هَبَشَه**: eğer onu vurarak acıttıysa.

el-Lihyânî dedi: o, ailesi için **يهبش** eder ve **يَهْتَبِش** eder; ve **يَحرِف** eder ve **يَحْترِف** eder ve **يَخْرِش** eder ve **يَخْترِش**; mânâları: kazanır, ister, çare arar.

el-Asma‘î dedi: **الهُباشة** ve **الحُباشة**: insanlardan bir topluluk.

er-Ruvâsî dedi: meclis mutlaka **هُباشات** ve **حُباشات** toplar; yani tek bir kabileden olmayan insanlar. Ve **تهبَّشوا** ve **تحبَّشوا**: eğer toplandılarsa.

Bundan, Ru’be’nin sözü:
“Eğer **هُباشاتٌ** olmasaydı **التَّهْبِيشِ**’ten,
yuva yavruları gibi çocuklar için.”

Dedi: **الهُباشات** ile muradı: maldan kazandığı ve topladığı şeydir.

**شبه** : el-Leys dedi: **الشَّبَه**: üzerine bir ilaç atılan, böylece sararan bir bakır türüdür. Ve **الشَّبَه** diye adlandırıldı; çünkü altına benzetildi.

Ve dersin: falanda falandan bir **شَبَه** vardır; ve o, onun **شَبَههُ**’dur ve **شِبْههُ**’dur ve **شَبِيهه**’dir.

el-Acçâc, bir kumu vasfederek dedi:
“Ve **وشَبَهٌ**: benim meylimle daha meyilli.”

Ve denilir: **شبَّهتُ هذا بهذا**; ve falan falana **أشْبَه** etti.

Allah azze ve celle dedi: **( مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ )** ( **آل عِمرَان**: 7 ). Denildi: mânâsı, bazısı bazısına benzer. Dedim: müfessirler, O’nun sözü **( وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ (**’ın tefsirinde ihtilaf ettiler. İbn Abbâs’tan rivayet edildi; o dedi: **المتشابهات**: **( ألم )** ve **( ألر )** ve Yahudilere bunlardan ve benzerlerinden müşkil gelen şeylerdir. Dedim: bu, İbn Abbâs’tan sahih olsaydı, tefsir ona teslim edilirdi; fakat haberleri bilme ehli onun isnadını zayıf gördüler. Ve el-Ferrâ, bu hususta İbn Abbâs’tan rivayet edilene giderdi. Ve ed-Dahhâk’tan rivayet edildi; o dedi: **المُحْكَمات**: neshedilmemiş olan; ve **المتشابِهات**: neshedilmiş olan.

Başkası dedi: **المُتشابِهات** kıyamet ve diriliş zikrinde inen âyetlerdir; şu söz gibi: **( الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُواْ هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِى خَلْقٍ (**. ( **سبأ**: 7, 8 ). Ve şu söz gibi: **( ( خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَم بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ فِى الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ أَفَلَمْ يَرَوْاْ إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِّنَ السَّمَآءِ وَالاَرْضِ إِن نَّشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الاَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِّنَ السَّمَآءِ إِنَّ فِى ذَلِكَ لاََيَةً لِّكُلِّ عَبْدٍ مُّنِيبٍ وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا دَاوُودَ مِنَّا فَضْلاً ياَجِبَالُ أَوِّبِى مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِى السَّرْدِ وَاعْمَلُواْ صَالِحاً إِنِّى بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَن يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَن يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَآءُ مِن مَّحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ ءَالَ دَاوُودَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِىَ الشَّكُورُ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن لَّوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُواْ فِى الْعَذَابِ الْمُهِينِ لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِى مَسْكَنِهِمْ ءَايَةٌ جَنَّتَانِ عَن يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُواْ مِن رِّزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُواْ لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ فَأَعْرَضُواْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّاتِهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَىْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَىْءٍ مِّن سِدْرٍ قَلِيلٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُواْ وَهَلْ نُجْزِى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 إِلاَّ الْكَفُورَ )** ( **الصافات**: 15 17 ). İşte bu, onlara benzeşti; Allah azze ve celle onlara, bunun üzerinde istidlâl etmeleri gereken vechi bildirdi: bunun, tedebbür etseler, kendilerine müteşâbih olanın zâhir gibi olduğu. Şöyle dedi: **( خَصِيمٌ مٌّ بِينٌ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَنَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحىِ الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (**; şu söze kadar: **( مِّنْه تُوقِدُونَ أَوَلَيْسَ الَذِى خَلَقَ السَّمَاواتِ وَالاَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُم )** ( **يس**: 78 81 ). Yani: siz inşâ ve ibtidâyı ikrar etmişken, ba‘s ve nüşûrdan neyi inkâr ediyorsunuz? Bu, ilim ehlinden birçoğunun sözüdür; ve açıktır, vâzıhtır. Ve bu söze delâlet eden şeylerdendir, O’nun azze ve celle sözü: **( فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَآءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَآءَ تَأْوِيلِهِ )** ( **آل عِمرَان**: 7 ); yani onlar, diriltilmelerinin ve ihyâlarının te’vilini istediler. Allah, bunun te’vilini ve vaktini Allah azze ve celle’den başkasının bilmediğini bildirdi.

Buna delil, O’nun sözü: **( هَلْ يَنظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِى تَأْوِيلُهُ )** ( **الأعرَاف**: 53 ); muradı: kıyametin kopması ve kendilerine vaad olunan ba‘s ve nüşûr. Bu, ilim ehlinden birçoğunun sözüdür; Allah daha iyi bilir. Ama O’nun azze ve celle sözü: **( وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً )** ( **البَقَرَة**: 25 ); dil ehli dedi: O’nun sözü **( مُتَشَابِهاً (**’ın mânâsı: kalite ve güzellikte bazısı bazısına benzer.

Müfessirler dedi: **( مُتَشَابِهاً (**: sûrette bazısı bazısına benzer; tatta farklılaşır. Müfessirlerin delili, O’nun azze ve celle sözü: **( هَاذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِن قَبْلُ )** ( **البَقَرَة**: 25 ); çünkü sûreti ilk sûrettir; fakat sûretin ittifakıyla tatların ihtilâfı, halk yanında daha beliğ ve daha gariptir. Eğer her meyvenin tadı bulunan bir elma görseydin, hayrette nihayet olurdu.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; o dedi: **شَبِّه الشيءُ**: eğer müşkil olduysa. Ve **شَبَّه**: eğer bir şey ile bir şey arasında eşitlediyse. Dedi: O’nun sözü **( وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً (** hakkında ona sordum; dedi: müşkil olan **الاشتباه**’tan değildir; ancak mânâsı **الاشتباه** olan **التَّشابُه**’tandır.

el-Leys dedi: işlerden **المُشْبهات**: müşkiller. Ve dersin: ey falan, bana **شَبَّهتَ عليّ**: eğer bana karıştırdıysan. Ve **اشْتَبَه الأمر**: eğer karıştıysa. Ve dersin: falan babasına **أَشْبَه** etti; ve sen, **الشَّبه** ve **الشِّبْه**’te onun gibisin. Ve onda falandan **مَشابِه** vardır. Ve falandan **مَشْبَهة** işitmedim. Ve dersin: ben ondan bir **شُبْهَةٍ** içindeyim.

Ömer’den rivayet edildi; o dedi: **اللَّبَنُ يُشْبَه عليه**. Mânâsı: sütanne bir oğlanı emzirirse, onun ahlâkına meyleder, ona benzer; bunun için emzikliye, ahmak olmayan akıllı bir kadın seçilir.

Hadiste: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) ahmak kadından süt emzirilmesini yasakladı; çünkü süt **يُشَبَّه** edilir.

**حُروف الشين**’e **أَشْباه** denilir; ve aynı şekilde eşit olan her şey, **أَشباه**’tır. Lebîd’in sütunlar hakkında ve devenin ayaklarını onlara benzetmesi hususunda sözü gibi:
“el-Hâcirî’nin temeli oyulmuşu gibi; onu bina ettiğinde,
bir örnek üzere, kesilmiş **بِأَشْباهٍ** ile.”

Dedi: devesinin ayaklarını sütunlara benzetti.

Dedim: başkası, Lebîd’in beytindeki **الأشْباه**’ı **الآجُرَّ** yapar; çünkü onun tuğlaları **أَشباهٌ**dır, bazısı bazısına benzer. O, devesini yaratılışının tamamlığında ve tabiatının sağlamlığında, tuğla ile yapılmış bir köşke benzetti.

el-Leys dedi: **الشَّباه**: **الحُرْف** rengi üzere bir habbedir; ilaç için içilir. Ve **الشَّبَهان**: **الثُّمام**’dır. Ondan, şu sözü:
“Ve alt tarafı **المَرخ** ile ve **الشَّبَهان** ile.”

Ve **الشُّبْهَة**’nin çoğulu: **شُبَه**; ve o, **الأشْباه**’dan bir isimdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والباء وما يثلثهما)
(شبث) الشين والباء والثاء أُصَيلٌ يدل على تعلق الشيءِ بالشيء. من ذلك قولُهم تشبّثْت، أي تعلّقت. ومن ذلك الشَّبَثُ، وهي دويْبَّة من أحْناش الأرضِ، كأنها تشبَّثت بما مرَّت. والجمع شِبْثَانٌ. قال:
* مدارجُ شِبْثانٍ لهنَّ هميمُ([1]) *
أي دبيب.
(شبح) الشين والباء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على امتداد الشيء في عِرَض. من ذلك الشَّبَح، وهو الشَّخْص، سمِّي بذلك لأنَّ فيه امتداداً وعِرَضاً. والمشبوح: الرجلُ العُظَام. قال أبوذُؤَيبٍ الهذليّ:
* وذلك مشبوحُ الذِّراعينِ خلجمٌ([2]) *
وشبَحْتُ الشيءَ: مددتُه. و[من] ذلك شَبْحُه ذراعَيه في الدُّعاء وغيرِهِ. ويقال للحرباء إِذا امتدَّ على العود: قد شَبَحَ.
(شبر) الشين والباء والراء أصلان: أحدهما بعض الأعضاء، والآخر  الفَضْل والعطاء.
فالأول: الشِّبر: شِبر الإنسان، وهو مذكر، يقال: شَبَرْتُ الثّوبَ شَبراً. والشِّبر: الذي يُشبَر به. ويقال للرّجُل القصير المتقارِب الخلْق: هو قصير الشَّبر. والمَشَابِر: أنهارٌ تنخفض فيتأدَّى إليها الماء. وكأنَّها إِنما سمِّيت مشابِرَ لأنَّ عَرْضَها قليل.والأصل الثاني الشّبَرُ: الخير والفضل والعطاء. قال عديّ:
* لم أخُنْهُ والذي أَعطَى الشَّبَرْ([3]) *
ويقال : أَشْبَرتُه بكذا، أي خَصَصْتُهُ. ورُويَ عن بعضهم أنَّه قال: الشَّبَر: شيء يعطيه النّصارى بعضُهم بعضاً على معنى القُربان([4]). وليس هذا بشيء. وقياس الشَّبَر ما ذكرناه.
ومن الباب قولُهم: أعطاها شَبْرَها، وذلك في حقِّ النِّكاح إِذا أعطاها حقَّها. وجاء في الحديث أنَّه نهى عن شَبْر الجَمَل، وذلك كِراؤه والذي يُؤخَذ على ضرابه، وذلك كعَسْب الفحل. ويقال من الباب شُبِّرَ، إِذا عُظِّم.
(شبص) الشين والباء والصاد ليس بشيء. وحكى ابنُ دريدٍ([5]): الشَّبَص الخُشونة. وليس هو بشيءٍ. قال: ويقال: تَشَبَّصَ الشجر: دخل بعضُهُ في بعضٍ([6]).
(شبع) الشين والباء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على امتلاءٍ في أكل وغيره. من ذلك شَبِعَ الرجل شِبَعاً وشِبْعاً، ورجلٌ شبعانُ. ثمَّ اشتُقَّ من ذلك أشبعت الثّوبَ صِبْغاً. ويقال امرأة شَبْعَى الخَلخال، أي ممتلئة، وذلك مِنْ كَثْرَة لحمِ ساقها. ومن ذلك قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "المتشبِّع بما ليس عنده كلابسِ ثَوْبَيْ زُورٍ"، يريد المتكَثِّر بما ليس عنده، وهذا مَثَلٌ، كأنَّه أرادَ: يُظهر شِبَعاً وهو جائع، وذلك كما تقول العرب: "تَجَشَّأَ لُقْمَانُ من غير شِبَع". ومن الباب قولُهم: [ثوبٌ([7])] شَبِيع الغَزْلِ، أي كثيرُهُ.
ومما يجري مَجرى التّشبيه من هذا الباب: قولهم: شبِعت من هذا الأمر ورَوِيت، وذلك [إِذا] كرهتَه.
(شبق) الشين والباء والقاف كلمةٌ واحدة: الشَّبَق، وهو شهوة النِّكاح.
(شبك) الشين والباء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تداخلُ الشيء. يقال شبَّكَ أصابعَهُ تشبيكاً. ويقال: بين القوم شُبْكَةُ نَسَبٍ، أي مُداخَلة. ومن ذلك الشَّبَكة.
(شبل) الشين والباء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على عطفٍ ووُدٍّ. يقال لكل عاطفٍ على شيء وادّ له: مُشْبِل. ومنه اشتقاق الشِّبْل، وهو ولد الأَسَد. لعطف أَبَوَيْه عليه. ويقال لبؤةٌ مُشْبِلٌ، إِذا كان معها أولادُها. وأشبلتِ المرأةُ، إِذا صَبَرتْ على أولادها فلم تتزوَّجْ. وقال الكميت:
* المُلَبْلِبُ والمُشْبِلُ([8]) *
وحكي عن الكسائيّ: شَبَلْت في بني فلانٍ، إِذا نَشَأتَ فيهم. وقد شَبَل الغلامُ أحْسَنَ الشُّبول، إِذا أدْرَكَ. وهذا على السَّعة والمجاز، لأنَّه يُشبَل عليه أي يُعطَف.
(شبم) الشين والباء والميم كلمتان متباينتان جدّاً. إحداهما الشَّبَم: البَرْد، والشّبِم : البارد. والأخرى الشِّبَام: خشبة تُعَرَّضُ في *فم الجدْي لئَلا يرضع، ثمّ يشبَّه بذلك فيقال الشِّبامان: خيطانِ في البرقع، تشدُّهما المرأةُ في قفاها.
(شبه) الشين والباء والهاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تشابُه الشّيء وتشاكُلِهِ لوناً وَوَصْفاً. يقال شِبْه وشَبَه وشَبيه. والشّبَهُ([9]) من الجواهر: الذي يشبه الذّهَب. والمُشَبِّهَات([10]) من الأمور: المشكلات. واشتبه الأمرانِ، إذا أَشْكَلاَ.
ومما شذ عن ذلك الشّبَهَانُ([11]).
(شبو) الشين والباء والحرف المعتل أصلان، أحدهما يدل على حَدٍّ وحِدّة، والآخر يدل على نَمَاءٍ([12]) وفضلٍ وكرامة.
فالشّبَاةُ حَدُّ كلِّ شيء شَبَاتُهُ، والجمع الشّبَا والشَّبَوَات. والشَّبْوَةُ([13]): اسم للعقرب، وإِنّما سمِّيت بذلك لِشَبَاةِ إِبْرَتها. قال:
* قد جَعلَتْ شَبْوَةُ تزبَئِرُّ([14]) *
وذكر اللِّحياني أنَّ الجاريةَ الفحّاشة يقال لها شَبْوة. وإِنّما سمِّيت بذلك تشبيهاً لها بالعقرب.
والأصل الآخر الإشباء: الإكرام: يقال أتى فلانٌ فلاناً فأَشْبَاهُ، أي أكرمَه. ويقال أَشَبَيْتُ الرَّجُلَ، إِذا رفعتَه للمجد والشّرف. قال ذو الإصبع:
وهم مَنْ ولدوا أَشبَوْا *** بسِرِّ النّسبِ المَحضِ([15])والمُشْبِي: الذي يُولَد لـه ولدٌ ذكيٌّ، وقد أَشْبَى. وأَشْبَت الشَّجرةُ: طالت. ويقال أَشبَى فلاناً ولدُهُ، إِذا أَشْبهوه. وأنشدوا:
أنا ابنُ الذي لم يُخْزِنِي في حياته  *** قديماً ومن أشَبى أباه فما ظَلَمْ([16])والله أعلم.
--------------ـ
([1]) لساعدة بن جؤية في اللسان (شبث) وديوانه 230، وسيأتي في (هم). وصدره:
* ترى أثره في صفحتيه كأنه *.
([2]) صدر بيت لأبي ذؤيب في ديوانه 30. وعجزه: * خشوف إذا ما الحرب طال مرارها *.
([3]) قبله في اللسان (شبر): * إذا أتاني نبأ من منعمر *.
([4]) ذكر هذا المعنى في القاموس، ولم يذكر في اللسان.
([5]) الجمهرة (1: 291).
([6]) زاد بعده في الجمهرة: "لغة يمانية"، وكذا في اللسان.
([7]) التكملة من المجمل واللسان.
([8]) جزء من بيت له في اللسان (لبب، شبل). وسيأتي في (لب). وهو بتمامه:
ومنا إذا حزبتك الأمور *** عليك المبلب والمشبل
 ([9]) ويقال أيضاً الشبه بالكسر. وتحقيقه أنه ضرب من النحاس يلقى عليه مادة أخرى فيصفر ويشبه الذهب.
([10]) وكذا في المجمل مع هذا الضبط. وفي اللسان "المشتبهات". وفي القاموس: "وأمور مشتبهة ومشبهة، كمعظمة: مشكلة". فهن ثلاث لغات.
([11]) الشبهان: ضرب من العضاه أو من الرياحين.
([12]) في الأصل: "ماء"، تحريف.
([13]) في اللسان: "والنحويون يقولون: شبوة العقرب، معرفة لا تـنصرف، ولا تدخلها الألف واللام".
([14]) بعده في اللسان (شبا):
* تكسو استها لحماً وتقشعر *
([15]) سبق الكلام على هذا البيت في مادة (سر) ص 70.
([16]) في الأصل: "فقد ظلم"، وليس يقولها العرب.

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şey)
(**شبث**) **الشين** ve **الباء** ve **الثاء**; bir kök-asıl olup bir şeyin bir şeye tutunmasına delâlet eder. Bundan, onların “**تشبّثْت**” sözüdür; yani: tutundum. Bundan **الشَّبَثُ** da vardır; o, yerin küçük yılanlarından bir küçük hayvancıktır; sanki geçtiği şeye tutunmuş gibidir. Çoğulu **شِبْثَانٌ**’dır. Dedi ki:
* **مدارجُ شِبْثانٍ لهنَّ هميمُ**([1]) *
yani: debîb (sürünme).

(**شبح**) **الشين** ve **الباء** ve **الحاء**; sahih bir asıl olup şeyin enine doğru uzamasına delâlet eder. Bundan **الشَّبَح** vardır; o, **الشَّخْص**tır; onda uzama ve en bulunması sebebiyle bununla adlandırıldı. **المشبوح**: iri kemikli adam. Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi ki:
* **وذلك مشبوحُ الذِّراعينِ خلجمٌ**([2]) *
Ve “**شبَحْتُ** الشيءَ”: onu uzattım. Ve bundan, duada ve başkasında onun iki kolunu uzatması olan **شَبْحُه** ذراعَيه. Ve bukalemuna, dal üzerinde uzadığı zaman: “**قد شَبَحَ**” denir.

(**شبر**) **الشين** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır: birisi uzuvların bir kısmı, diğeri fazlalık ve bağış.
Birincisi: **الشِّبر**: insanın şibri; o müzekkerdir. Denir: “**شَبَرْتُ** الثّوبَ **شَبراً**.” Ve **الشِّبر**: onunla şibr edilen şeydir. Ve yaratılışı kısa, birbirine yakın olan kısa adama: “o, **قصير الشَّبر**” denir. **المَشَابِر**: alçalan, böylece suyun kendisine ulaştığı nehirlerdir. Sanki onlar ancak **مشابِرَ** diye adlandırıldı; çünkü onların eni azdır. İkinci asıl: **الشّبَرُ**: hayır, fazl ve bağıştır. Adî dedi ki:
* **لم أخُنْهُ والذي أَعطَى الشَّبَرْ**([3]) *
Ve denir: “**أَشْبَرتُه** بكذا”; yani: onu ona tahsis ettim. Bazılarından rivayet olundu ki o dedi: **الشَّبَر**: Hristiyanların birbirlerine kurban([4]) manası üzere verdikleri bir şeydir. Bu bir şey değildir. **الشَّبَر**’in kıyası, zikrettiğimizdir.
Ve babdan onların sözü: “ona **شَبْرَها** verdi”; bu, nikâh hakkı hakkında, ona hakkını verdiği zaman olur. Ve hadiste geldi ki o, **شَبْر الجَمَل**’den nehyetti; bu, onun kirasıdır ve onun çiftleşmesi üzerine alınan şeydir; bu da aygırın **عَسْب**’i gibidir. Ve babdan denir: “**شُبِّرَ**”, büyütüldüğü zaman.

(**شبص**) **الشين** ve **الباء** ve **الصاد** bir şey değildir. İbn Düreyd([5]) nakletti: **الشَّبَص** pürüzlülüktür. O bir şey değildir. Dedi: ve denir: “**تَشَبَّصَ** الشجر”: onun bir kısmı bir kısmının içine girdi([6]).

(**شبع**) **الشين** ve **الباء** ve **العين**; sahih bir asıl olup yemekte ve başkasında bir doluluğa delâlet eder. Bundan: adam **شَبِعَ** **شِبَعاً** ve **شِبْعاً**; ve **شبعانُ** adam. Sonra bundan “**أشبعتُ** الثّوبَ **صِبْغاً**” türetildi. Ve denir: “kadın **شَبْعَى الخَلخال**”; yani dolgun; bu, baldırının etinin çokluğundandır. Ve bundan onun (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) sözü: “**المتشبِّع بما ليس عنده كلابسِ ثَوْبَيْ زُورٍ**”; elinde olmayanla çokluk taslayanı kasteder; bu bir meseldir; sanki muradı: aç olduğu hâlde tokluk gösterir; bu, Arapların “**تَجَشَّأَ لُقْمَانُ من غير شِبَع**” demesi gibidir. Ve babdan onların sözü: [**ثوبٌ**([7])] **شَبِيع الغَزْلِ**; yani onun çoğu.
Ve bu babdan teşbihe benzer şekilde cereyan eden şeylerden: onların sözü: “bu işten **شبِعت** ve **رَوِيت**”; bu, onu kerih gördüğün zaman olur.

(**شبق**) **الشين** ve **الباء** ve **القاف** tek bir kelimedir: **الشَّبَق**; o, nikâh şehvetidir.

(**شبك**) **الشين** ve **الباء** ve **الكاف**; sahih bir asıl olup şeyin iç içe girmesine delâlet eder. Denir: “parmaklarını **شبَّكَ** **تشبيكاً**.” Ve denir: kavim arasında **شُبْكَةُ نَسَبٍ** vardır; yani: iç içelik. Ve bundan **الشَّبَكة**.

(**شبل**) **الشين** ve **الباء** ve **اللام**; sahih bir asıl olup şefkat ve sevgiye delâlet eder. Herhangi bir şeye şefkat eden ve onu seven her kimseye: **مُشْبِل** denir. Ondan **الشِّبْل**’in iştikakı vardır; o, aslan yavrusudur; anne-babasının ona şefkatinden dolayı. Ve denir: “**لبؤةٌ مُشْبِلٌ**”; yanında yavruları olduğu zaman. Ve kadın **أشبلتِ**; çocuklarına sabrettiği, böylece evlenmediği zaman. Kümeyt dedi ki:
* **المُلَبْلِبُ والمُشْبِلُ**([8]) *
Ve Kisâî’den nakledildi: “falancaların içinde **شَبَلْت**”; onların içinde yetiştiğin zaman. Ve oğlan **شَبَل** en güzel **الشُّبول**; idrâk ettiği zaman. Bu, genişlik ve mecaz üzerinedir; çünkü ona **يُشبَل** عليه, yani ona şefkat edilir.

(**شبم**) **الشين** ve **الباء** ve **الميم**; pek çok ayrık iki kelimedir. Birisi **الشَّبَم**: soğuk; ve **الشّبِم**: soğuk olan. Diğeri **الشِّبَام**: oğlağın *ağzına emmesin diye enlemesine konulan bir tahta; sonra bununla benzetilir de **الشِّبامان** denir: burka‘da iki ip; kadın onları ensesinde bağlar.

(**شبه**) **الشين** ve **الباء** ve **الهاء**; tek bir asıl olup şeyin renk ve vasıfça benzeşmesine ve şekilce birbirine uymasına delâlet eder. Denir: **شِبْه** ve **شَبَه** ve **شَبيه**. Ve cevherlerden **الشّبَهُ**([9]): altına benzeyen şeydir. Ve işlerden **المُشَبِّهَات**([10]): müşkiller. Ve iki iş **اشتبه**; müşkil oldukları zaman.
Ve bundan şâz olan: **الشّبَهَانُ**([11]).

(**شبو**) **الشين** ve **الباء** ve illetli harf; iki asıldır: birisi sınır ve keskinliğe delâlet eder, diğeri büyümeye([12]) ve fazlalığa ve kerem’e delâlet eder.
Öyleyse **الشّبَاةُ**: her şeyin keskinliği, onun **شَبَاتُهُ**’dur; çoğulu **الشّبَا** ve **الشَّبَوَات**. Ve **الشَّبْوَةُ**([13]): akrep için bir isimdir; ancak onun iğnesinin keskinliğinden dolayı bununla adlandırıldı. Dedi ki:
* **قد جَعلَتْ شَبْوَةُ تزبَئِرُّ**([14]) *
Ve Lihyânî zikretti ki: fuhşu çok olan cariyeye **شَبْوة** denir. Ancak ona akrebe benzetme yoluyla bununla adlandırıldı.
Diğer asıl: **الإشباء**: ikramdır. Denir: falan, falana geldi de onu **فأَشْبَاهُ**; yani ona ikram etti. Ve denir: “adamı **أَشَبَيْتُ**”; onu yücelik ve şeref için yükselttiğim zaman. Zû’l-İsba‘ dedi ki:
وهم مَنْ ولدوا **أَشبَوْا** *** بسِرِّ النّسبِ المَحضِ([15])
Ve **المُشْبِي**: kendisine zeki bir çocuk doğurulan kimsedir; ve **أَشْبَى**. Ve ağaç **أَشْبَت**: uzadı. Ve denir: falanı, onun çocuğu **أَشبَى**; onu ona benzettikleri zaman. Ve inşâd ettiler:
أنا ابنُ الذي لم يُخْزِنِي في حياته  *** قديماً ومن **أشَبى** أباه فما ظَلَمْ([16])
Ve Allah daha iyi bilir.

--------------ـ
([1]) Sa‘ade b. Cüeyye’nindir; Lisân’da (**شبث**) ve divanı 230; (**هم**)’de gelecektir. Sadrı:
* ترى أثره في صفحتيه كأنه *.
([2]) Ebû Züeyb’in divanında 30; bir beytin sadrı. Aczü:
* خشوف إذا ما الحرب طال مرارها *.
([3]) Lisân’da (**شبر**)’de ondan önce:
* إذا أتاني نبأ من منعمر *.
([4]) Bu manayı Kâmûs’ta zikretti; Lisân’da zikretmedi.
([5]) el-Cemhere (1: 291).
([6]) el-Cemhere’de ondan sonra artırdı: “**لغة يمانية**”; Lisân’da da böyledir.
([7]) Tekmile, el-Mücmel ve Lisân’dandır.
([8]) Lisân’da (**لبب**، **شبل**)’de onun bir beytinden bir parçadır. (**لب**)’de gelecektir. Tamamı:
ومنا إذا حزبتك الأمور *** عليك المبلب والمشبل
([9]) Kesre ile **الشبه** de denir. Tahkiki: o, üzerine başka bir madde atılan, böylece sararan ve altına benzeyen bir bakır türüdür.
([10]) el-Mücmel’de de bu ضبط ile böyledir. Lisân’da “**المشتبهات**”. Kâmûs’ta: “**وأمور مشتبهة ومشبهة، كمعظمة: مشكلة**”. Öyleyse onlar üç lugattır.
([11]) **الشبهان**: **العضاه**’dan yahut **الرياحين**’den bir türdür.
([12]) Asılda: “**ماء**”; tahrif.
([13]) Lisân’da: “**والنحويون يقولون: شبوة العقرب، معرفة لا تـنصرف، ولا تدخلها الألف واللام**”.
([14]) Lisân’da (**شبا**)’da ondan sonra:
* تكسو استها لحماً وتقشعر *
([15]) Bu beyt üzerine söz, madde (**سر**) s. 70’te geçti.
([16]) Asılda: “**فقد ظلم**”; Araplar onu söylemezler.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الشبه والشبهه والشبيه: حقيقتها في المماثلة من جهة الكيفية، كاللون والطعم، وكالعدالة والظلم، والشبهة: هو أن لا يتميز أحد الشيئين من الآخر لما بينهما من التشابه؛ عينا كان أو معنى، قال: ﴿وأتوا به متشابها﴾ [البقرة/ 25]، أي: يشبه بعضه بعضا لونا لا طعما وحقيقة، وقيل: متماثلا في الكمال والجودة، وقرئ قوله: ﴿مشتبها وغير متشابه﴾ [الأنعام/99]، وقرئ: ﴿متشابها﴾ [الأنعام/141]، جميعا، ومعناها متقاربان. وقال: ﴿إن البقر تشابه علينا﴾ [البقرة/70]، على لفظ الماضي، فجعل لفظه مذكرا، و (تشابه) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها الأعرج) أي: تتشابه علينا على الإدغام، وقوله: ﴿تشابهت قلوبهم﴾ [البقرة/118]، أي: في الغي والجهالة قال: ﴿آيات محكمات هن أم الكتاب وأخر متشابهات﴾ [آل عمران/7]. والمتشابه من القرآن: ما أشكل تفسيره لمشابهته بغيره؛ إما من حيث اللفظ، أو من حيث المعنى، فقال الفقهاء: المتشابه: ما لا ينبئ ظاهره عن مراده (انظر: بصائر ذوي التمييز 3/293؛ والتعريفات للجرجاني ص 200)، [وحقيقة ذلك أن الآيات عند اعتبار بعضها ببعض ثلاثة أضرب: محكم على الإطلاق، ومتشابه على الإطلاق، ومحكم من وجه متشابه من وجه. فالمتشابه في الجملة ثلاث أضرب: متشابه من جهة اللفظ فقط، ومتشابه من جهة المعنى فقط، ومتشابه من جهتها. والمتشابه من جهة اللفظ ضربان:
أحدهما يرجع إلى الألفاظ المفردة، وذلك إما من جهة غرابته نحو: الأب (الأب : الكلأ، وقيل: الأب من المرعى للدواب، كالفاكهة للإنسان. انظر: اللسان (أب) )، ويزفون (يزفون أي: يسرعون، وأصله من: زفيف النعامة، وهو ابتداء عدوها. انظر: اللسان (زف) ) ؛ وإما من جهة مشاركة في اللفظ كاليد والعين.
والثاني يرجع إلى جملة الكلام المركب، وذلك ثلاثة أضرب:
ضرب لاختصار الكلام نحو: ﴿وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء﴾ [النساء/3].
وضرب لبسط الكلام نحو: ﴿ليس كمثله شيء﴾ [الشورى/11]، لأنه لو قيل: ليس مثله شيء كان أظهر للسامع.
وضرب لنظم الكلام نحو: ﴿أنزل على عبده الكتاب ولم يجعل له عوجا *** قيما﴾ [الكهف/1 - 2]، تقديره: الكتاب قيما ولم يجعل له عوجا، وقوله: ﴿ولولا رجال مؤمنون﴾ إلى قوله: ﴿لو تزيلوا﴾ (الآية: ﴿ولولا رجال مؤمنون ونساء مؤمنات لم تعلموهم أن تطؤهم فتصيبكم منهم معرة بغير علم، ليدخل الله في رحمته من يشاء، لو تزيلوا لعذبنا الذين كفروا منهم عذابا أليما﴾ سورة الفتح: آية 25). والمتشابه من جهة المعنى: أوصاف الله تعالى، وأوصاف يوم القيامة، فإن تلك الصفات لا تتصور لنا إذ كان لا يحصل في نفوسنا صورة ما لم نحسه، أو لم يكن من جنس ما نحسه. والمتشابه من جهة المعنى واللفظ جميعا خمسة أضرب:

الأول: من جهة الكمية كالعموم والخصوص نحو: ﴿اقتلوا المشركين﴾ [التوبة/ 5].
والثاني: من جهة الكيفية كالوجوب والندب، نحو: ﴿فانكحوا ما طاب لكم من النساء﴾ [النساء/3].
والثالث: من جهة الزمان كالناسخ والمنسوخ، نحو: ﴿اتقوا الله حق تقاته﴾ [آل عمران/102].
والرابع: من جهة المكان والأمور التي نزلت فيها، نحو: ﴿وليس البر بأن تأتوا البيوت من ظهورها﴾ [البقرة/189]، وقوله: ﴿إنما النسيء زيادة في الكفر﴾ [التوبة/37]، فإن من لا يعرف عادتهم في الجاهلية يتعذر عليه معرفة تفسير هذه الآية.
والخامس: من جهة الشروط التي بها يصح الفعل، أو يفسد كشروط الصلاة والنكاح. وهذه الجملة إذا تصورت علم أن كل ما ذكره المفسرون في تفسير المتشابه لا يخرج عن هذه التقاسيم، نحو قول من قال: المتشابه ﴿آلم﴾ [البقرة /1]، وقول قتادة: المحكم: الناسخ، والمتشابه: المنسوخ (أخرجه ابن أبي حاتم في تفسيره 2/48)، وقول الأصم (عبد الرحمن بن كيسان، أبو بكر الأصم المعتزلي، له تفسير عجيب، ينقل عنه الرازي. انظر لسان الميزان 3/427) : المحكم: ما أجمع على تأويله، والمتشابه: ما اختلف فيه. ثم جميع المتشابه على ثلاثة أضرب: ضرب لا سبيل للوقوف عليه، كوقت الساعة، وخروج دابة الأرض، وكيفية الدابة ونحو ذلك. وضرب للإنسان سبيل إلى معرفته، كالألفاظ الغريبة والأحكام الغلقة. وضرب متردد بين الأمرين يجوز أن يختص بمعرفة حقيقته بعض الراسخين في العلم، ويخفى على من دونهم، وهو الضرب المشار إليه بقوله عليه السلام في علي رضي الله عنه: (اللهم فقهه في الدين وعلمه التأويل) (لم أجده، لكن جاء عن علي رضي الله عنه قال: بعثني رسول الله صلى الله عليه وسلم إلى اليمن لأقضي بينهم، فقلت: يا رسول الله لا علم لي بالقضاء، فضرب بيده على صدري، وقال: (اللهم اهد قلبه، وسدد لسانه). أخرجه النسائي في تهذيب خصائص علي بن أبي طالب ص 43، وهو ضعيف)، وقوله لابن عباس مثل ذلك (الحديث عن ابن عباس أن النبي صلى الله عليه وسلم دخل الخلاء، فوضعت له وضوءا، قال: (من وضع هذا) ؟ فأخبر فقال: (اللهم فقهه في الدين). أخرجه البخاري في باب وضع الماء عند الخلاء 1/224.
وقال ابن حجر: وهذه اللفظة اشتهرت على الألسنة: (اللهم فقهه في الدين، وعلمه التأويل) حتى نسبها بعضهم للصحيحين ولم يصب، والحديث عند أحمد بهذا اللفظ، وعند الطبراني من وجهين آخرين. انظر فتح الباري 7/100 فضائل ابن عباس، ومسند أحمد 1/266، ومجمع الزوائد 9/279). وإذ عرفت هذه الجملة علم أن الوقف على قوله: ﴿وما يعلم تأويله إلا الله﴾ [آل عمران/7]، ووصله بقوله: ﴿والراسخون في العلم﴾ [آل عمران /7] جائز، وأن لكل واحد منهما وجها حسبما دل عليه التفصيل المتقدم] (ما بين [ ] نقله السيوطي بطوله في الإتقان 2/6). وقوله: ﴿الله نزل أحسن الحديث كتابا متشابها﴾ [الزمر/23]، فإنه يعني ما يشبه بعضه بعضا في الأحكام، والحكمة واستقامة النظم. وقوله: ﴿ولكن شبه لهم﴾ (سورة النساء: آية 157. وقد نقل أكثر هذا الباب الفيروزآبادي حرفيا في البصائر 3/294 - 297) أي: مثل لهم من حسبوه إياه، والشبه من الجواهر: ما يشبه لونه لون الذهب.

##### Türkçe

- **الشبه** ve **الشبهه** ve **الشبيه**: hakikati, keyfiyet cihetinden benzerliktedir; renk ve tat gibi; ve adalet ve zulüm gibi. Ve **الشبهة**: iki şeyden birinin, aralarındaki benzerlik sebebiyle ötekinden temyiz edilmemesidir; ister ayn olsun ister mâna. Dedi ki: ﴿وأتوا به متشابها﴾ [البقرة/ 25], yani: renkçe birbirine benzer, tatça ve hakikatçe değil. Ve denildi ki: kemal ve iyilikte birbirine benzer. Ve şu sözü okundu: ﴿مشتبها وغير متشابه﴾ [الأنعام/99], ve okundu: ﴿متشابها﴾ [الأنعام/141], hepsi; ve mânaları birbirine yakındır. Ve dedi ki: ﴿إن البقر تشابه علينا﴾ [البقرة/70], geçmiş lafzı üzere; böylece lafzını müzekker kıldı. Ve (تشابه) (ve o şâz bir kıraattir; onu **الأعرج** okumuştur) yani: idğam üzere “bize benzeşir” (تتشابه علينا). Ve şu sözü: ﴿تشابهت قلوبهم﴾ [البقرة/118], yani: sapıklık ve cehalette. Dedi ki: ﴿آيات محكمات هن أم الكتاب وأخر متشابهات﴾ [آل عمران/7]. Ve Kur’ân’dan **المتشابه**: başka bir şeyle benzeşmesi sebebiyle tefsiri müşkil olan şeydir; ya lafız bakımından, ya mâna bakımından. Böylece fakihler dedi ki: **المتشابه**: zâhiri, muradını haber vermeyen şeydir (bak: بصائر ذوي التمييز 3/293; ve التعريفات للجرجاني s. 200)، [ve bunun hakikati şudur ki: âyetler, bazısının bazısına itibarıyla üç kısımdır: mutlak olarak muhkem, mutlak olarak müteşâbih, ve bir yönden muhkem bir yönden müteşâbih. Böylece müteşâbih, cümle olarak üç kısımdır: yalnız lafız cihetinden müteşâbih, yalnız mâna cihetinden müteşâbih, ve her iki cihetinden müteşâbih. Ve lafız cihetinden müteşâbih iki kısımdır:
Birincisi, müfred lafızlara döner; bu da ya garabeti cihetinden, şu gibi: **الأب** (**الأب**: ot; ve denildi ki: **الأب**, hayvanlar için otlaktan olan şeydir; insan için meyve gibi. bak: اللسان (أب)) ve **يزفون** (**يزفون** yani: süratlenirler; aslı: devekuşunun “زفيف”i, o da onun koşusunun başlangıcıdır. bak: اللسان (زف))؛ yahut lafızda ortaklık cihetinden, el ve göz gibi.
İkincisi, mürekkeb sözün cümlesine döner; bu da üç kısımdır:
Sözün ihtisarı için olan kısım, şu gibi: ﴿وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء﴾ [النساء/3].
Sözün bastı için olan kısım, şu gibi: ﴿ليس كمثله شيء﴾ [الشورى/11]; çünkü “ليس مثله شيء” denilseydi işitene daha zâhir olurdu.
Sözün nazmı için olan kısım, şu gibi: ﴿أنزل على عبده الكتاب ولم يجعل له عوجا *** قيما﴾ [الكهف/1 - 2]; takdiri: “الكتاب قيما ولم يجعل له عوجا”. Ve şu sözü: ﴿ولولا رجال مؤمنون﴾’dan şu söze kadar: ﴿لو تزيلوا﴾ (âyet: ﴿ولولا رجال مؤمنون ونساء مؤمنات لم تعلموهم أن تطؤهم فتصيبكم منهم معرة بغير علم، ليدخل الله في رحمته من يشاء، لو تزيلوا لعذبنا الذين كفروا منهم عذابا أليما﴾ سورة الفتح: آية 25). Ve mâna cihetinden müteşâbih: Allah Teâlâ’nın sıfatları ve kıyamet gününün sıfatlarıdır; zira o sıfatlar bize tasavvur olunmaz; çünkü nefslerimizde, onu hissetmediğimiz yahut hissettiğimiz şeyin cinsinden olmayan bir şeyin sûreti hâsıl olmaz. Ve mâna ve lafız cihetinden birlikte müteşâbih beş kısımdır:

Birincisi: miktar cihetinden, umum ve husus gibi; şu gibi: ﴿اقتلوا المشركين﴾ [التوبة/ 5].
İkincisi: keyfiyet cihetinden, vücûb ve nedb gibi; şu gibi: ﴿فانكحوا ما طاب لكم من النساء﴾ [النساء/3].
Üçüncüsü: zaman cihetinden, nâsih ve mensûh gibi; şu gibi: ﴿اتقوا الله حق تقاته﴾ [آل عمران/102].
Dördüncüsü: mekân cihetinden ve içinde nâzil olduğu işler cihetinden; şu gibi: ﴿وليس البر بأن تأتوا البيوت من ظهورها﴾ [البقرة/189], ve şu sözü: ﴿إنما النسيء زيادة في الكفر﴾ [التوبة/37]; zira câhiliyede onların âdetini bilmeyen kimseye bu âyetin tefsirini bilmek güçleşir.
Beşincisi: fiilin sahih olduğu yahut fesada uğradığı şartlar cihetinden; namaz ve nikâhın şartları gibi. Ve bu cümle tasavvur edilince bilinir ki müfessirlerin müteşâbihin tefsirinde zikrettikleri her şey bu taksimlerden dışarı çıkmaz; şu gibi, “müteşâbih ﴿آلم﴾ [البقرة /1]’dir” diyenin sözü; ve Katâde’nin sözü: muhkem: nâsih; müteşâbih: mensûh (İbn Ebî Hâtim onu tefsirinde 2/48’de çıkarmıştır); ve **الأصم**’ın (Abdurrahman b. Keysân, Ebû Bekir **الأصم** el-Mu‘tezilî; onun garip bir tefsiri vardır; Râzî ondan nakleder. bak: لسان الميزان 3/427) sözü: muhkem: te’vîli üzerinde icmâ edilen; müteşâbih: hakkında ihtilâf edilen. Sonra bütün müteşâbih üç kısımdır: kendisine vukûf için yol olmayan kısım; saatin vakti, yerin dâbbesinin çıkışı, dâbbenin keyfiyeti ve bunun benzerleri gibi. Ve insan için onu bilmeye yol olan kısım; garip lafızlar ve kapalı hükümler gibi. Ve iki iş arasında mütereddit olan kısım; hakikatini bilmekte ilimde rüsûh sahibi olanların bazısına mahsus olması câizdir ve onlardan aşağı olanlara gizli kalır; ve o, aleyhisselâmın Ali رضى الله عنه hakkında şu sözüyle işaret edilen kısımdır: (اللهم فقهه في الدين وعلمه التأويل) (onu bulmadım; lâkin Ali رضى الله عنه’dan geldi ki dedi: Resûlullah صلى الله عليه وسلم beni Yemen’e, aralarında hükmetmem için gönderdi; dedim: ey Allah’ın Resûlü, benim kazâda ilmim yoktur. Bunun üzerine eliyle göğsüme vurdu ve dedi: (اللهم اهد قلبه، وسدد لسانه). Nesâî onu تهذيب خصائص علي بن أبي طالب s. 43’te çıkarmıştır; ve o zayıftır). Ve İbn Abbâs’a bunun benzerini söylemesi (hadis, İbn Abbâs’tan: Nebî صلى الله عليه وسلم helâya girdi, ona abdest suyu koydum; dedi: (من وضع هذا) ? Haber verilince dedi: (اللهم فقهه في الدين). Buhârî onu “helâ yanında su koyma” bâbında 1/224’te çıkarmıştır. Ve İbn Hacer dedi ki: bu lafız dillerde meşhur oldu: (اللهم فقهه في الدين، وعلمه التأويل) ta ki bazıları onu Sahîhayn’a nisbet etti ve isabet etmedi; hadis Ahmed’de bu lafızla, Taberânî’de iki başka vecihle. bak: فتح الباري 7/100 فضائل ابن عباس, ve مسند أحمد 1/266, ve مجمع الزوائد 9/279). Ve bu cümleyi bildiğin vakit bilirsin ki ﴿وما يعلم تأويله إلا الله﴾ [آل عمران/7] kavlinde vakf yapmak da, onu ﴿والراسخون في العلم﴾ [آل عمران /7] kavliyle vasletmek de câizdir; ve bunların her birinin, önce geçen tafsilin delâlet ettiği üzere bir vechi vardır] ([ ] arasındakini Süyûtî onu الإتقان 2/6’da uzun uzadıya nakletmiştir). Ve şu sözü: ﴿الله نزل أحسن الحديث كتابا متشابها﴾ [الزمر/23]; zira o, hükümler, hikmet ve nazmın istikametinde bazısının bazısına benzemesini kasteder. Ve şu sözü: ﴿ولكن شبه لهم﴾ (سورة النساء: آية 157. Bu bâbın çoğunu Fîrûzâbâdî بصائر 3/294 - 297’de harfiyyen nakletmiştir) yani: onu sandıkları kimseyi onlara misal kıldı. Ve cevherlerden **الشبه**: rengi altının rengine benzeyen şeydir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ب ه
ماله شبه وشبه وشبيه وفيه شبه منه وقد أشبه أباه وشابهه وما أشبههبأبيه‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ اللبـن يشبـه عليـه ‏"‏ وتشابـه الشيئـان واشتبهـا وشبّهتـه بـه وشبّهتـه إيـاه واشتبهـت الأمـور وتشابهت‏:‏ التبسـت لإشبـاه بعضهـا بعضـاً‏.‏
وفـي القـرآن المحكـم والمتشابـه‏.‏
وشبـه عليه الأمر‏:‏ لُبّس عليه وإياك والمشبهات‏:‏ الأمور المشكلات‏.‏
ووقع في الشبهة والشبهات‏.‏
وعنده أواني الشبه والشبه‏.‏
قال يصف ناقة‏:‏ تدين لمزرور إلى جنـب حلقـة من الشبه سواها برفق طبيبها

##### Türkçe

ش ب ه
Onun için **شبه** ve **شبه** ve **شبيه** vardır; onda ondan bir **شبه** vardır; ve babasına **أشبه** oldu ve ona **شابهه** oldu; ve onu babasına **أشبه** kılan şey nedir.‏
Hadiste: "Süt, ona **يشبه** olur" (vardır). İki şey **تشابه** etti ve **اشتبه** etti; onu onunla **شبّهت** ettim ve onu ona **شبّهت** ettim; işler **اشتبهت** etti ve **تشابهت** etti: bazısının bazısına benzemesinden dolayı karıştı.‏
Ve muhkem Kur’an’da ve **المتشابه** (vardır).‏
İş ona **شبـه** oldu: ona karıştırıldı; ve sana **المشبهات** (vardır): güç işlerdir.‏
Ve **الشبهة** ve **الشبهات** içine düştü.‏
Ve onun yanında **الشبه** ve **الشبه** kapları vardır.‏
Bir deveyi vasfederek dedi: **تدين لمزرور إلى جنـب حلقـة من الشبه سواها برفق طبيبها**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشِّبْهُ والشَّبَهُ والشَّبِيهُ: المِثْلُ، والجمع أَشْباهٌ. وأَشْبَه الشيءُ الشيءَ: ماثله. وفي المثل: مَنْ أَشْبَه أَباه فما ظَلَم. وأَشْبَه الرجلُ أُمَّه: وذلك إذا عجز وضَعُفَ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:أَصْبَحَ فيه شَبَهٌ من أُمِّهِ،
من عِظَمِ الرأْسِ ومن خرْطُمِّهِ
أَراد من خُرْطُمِهِ، فشدد للضرورة، وهي لغة في الخُرْطُوم، وبينهما شَبَه بالتحريك، والجمع مَشَابِهُ على غير قياس، كما قالوا مَحاسِن ومَذاكير. وأَشْبَهْتُ فلاناً وشابَهْتُه واشْتَبَه عَلَيَّ وتَشابَه الشيئانِ واشْتَبَها: أَشْبَهَ كلُّ واحدٍ صاحِبَه. وفي التنزيل: مُشْتَبِهاً وغَيْرَ مُتَشابه. وشَبَّهه إِياه وشَبَّهَه به مثله. والمُشْتَبِهاتُ من الأُمور: المُشْكِلاتُ. والمُتَشابِهاتُ: المُتَماثِلاتُ. وتَشَبَّهَ فلانٌ بكذا. والتَّشْبِيهُ: التمثيل. وفي حديث حذيفة: وذَكَر فتنةً فقال تُشَبَّهُ مُقْبِلَةً وتُبَيِّنُ مُدْبِرَةً؛ قال شمر: معناه أَن الفتنة إذا أَقبلت شَبَّهَتْ على القوم وأَرَتْهُمْ أَنهم على الحق حتى يدخلوا فيها ويَرْكَبُوا منها ما لا يحل، فإذا أَدبرت وانقضت بانَ أَمرُها، فعَلِمَ مَنْ دخل فيهاأَنه كان على الخطأ. والشُّبْهةُ: الالتباسُ. وأُمورٌ مُشْتَبِهةٌ ومُشَبِّهَةٌ
(* قوله ومشبهة» كذا ضبط في الأصل والمحكم، وقال المجد:
مشبهة كمعظمة): مُشْكِلَة يُشْبِهُ بعضُها بعضاً؛ قال:
واعْلَمْ بأَنَّك في زَما
نِ مُشَبِّهاتٍ هُنَّ هُنَّهْ
وبينهم أَشْباهٌ أَي أَشياءُ يتَشابهون فيها. وشَبَّهَ عليه: خَلَّطَ عليه الأَمْرَ حتى اشْتَبه بغيره. وفيه مَشابهُ من فلان أَي أَشْباهٌ، ولم يقولوا في واحدته مَشْبَهةٌ، وقد كان قياسه ذلك، لكنهم اسْتَغْنَوْا بشَبَهٍ عنه فهو من باب مَلامِح ومَذاكير؛ ومنه قولهم: لم يَسْرِ رجلٌ قَطُّ ليلةً حتى يُصْبِحَ إلا أَصْبَح وفي وجهه مَشابِهُ من أُمِّه. وفيه شُبْهَةٌ منه أَي شَبَهٌ. وفي الحديث الدِّياتِ: دِيَةُ شِبْهِ العَمْدِ أَثْلاثٌ؛ هو أَن ترمي إِنساناً بشيءٍ ليس من عادته أَن يَقْتُل مِثْلُه، وليس من غَرَضِكَ قتله، فيُصادِفَ قَضاءً وقَدَراً فيَقَعَ في مَقْتَلٍ فيَقْتُل، فيجب فيه الديةُ دون القصاص. ويقال: شَبَّهْتُ هذا بهذا، وأَشْبَه فلانٌ فلاناً. وفي التنزيل العزيز: منه آياتٌمُحْكَماتٌ
هُنَّ أُمُّ الكتاب وأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ؛ قيل: معناه يُشْبِهُ بعضُها بعضاً. قال أَبو منصور: وقد اختلف المفسرون في تفسير قوله وأُخر متشابهات، فروي عن ابن عباس أَنه قال: المتشابهات الم الر، وما اشْتَبه على اليهود من هذه ونحوها. قال أَبو منصور: وهذا لو كان صحيحاً ابن عباس كان مُسَلَّماً له، ولكن أَهل المعرفة بالأَخبار وَهَّنُوا إسْنادَه، وكان الفراء يذهب إلى ما روي عن ابن عباس، وروي عن الضحاك أَنه قال: المحكمات ما لم يُنْسَخْ، والمُتَشابِهات ما قد نسخ. وقال غيره: المُتَشابِهاتُ هي الآياتُ التي نزلت في ذكر القيامة والبعث ضَرْبَ قَوْلِه: وقال الذين كفروا هل نَدُلُّكُمْ على رجل يُنَبِّئُكم إذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ ممَزَّقٍ إنَّكم لفي خَلْقٍ جديد أَفْتَرى على الله كَذِباً أَم به جِنَّةٌ، وضَرْبَ قولِه: وقالوا أَئِذا مِتْنا وكنا تُراباً وعِظاماً أَئنا لمَبْعُوثون أَو آباؤُنا الأَوَّلونَ؛ فهذا الذي تشابه عليهم، فأَعْلَمهم الله الوَجْهَ الذي ينبغي أَن يَسْتَدِلُّوا به على أَن هذا المُتَشابِهَ عليهم كالظاهر لو تَدَبَّرُوه فقال: وضَرَب لنا مثلاً ونَسِيَ خَلْقَه قال من يُحْيِي العِظامَ وهي رَمِيمٌ
قل يُحْيِيها الذي أَنْشأَها أَوَّلَ مرَّةٍ وهو بكل خَلْقٍ عليم الذي جَعَلَ لكم من الشَّجر الأَخضَرِ ناراً فإذا أَنتم منه تُوقِدُون، أَوَلَيْس الذي خلق السموات والأَرض بقادر على أَن يَخْلُق مثلهم؛ أَي إذا كنتم أَقررتم بالإِنشاء والابتداء فما تنكرون من البعث والنُّشور، وهذا قول كثير من أَهل العلم وهو بَيِّنٌ واضح، ومما يدل على هذا القول قوله عز وجل: فيَتَّبِعُونَ ما تَشابَه منه ابْتِغاء الفِتْنة وابتغاء تَأْويله؛ أَي أَنهم طلبوا تأويل بعثهم وإِحيائهم فأَعلم الله أَن تأْويل ذلك ووقته لا يعلمه إلا الله عز وجل، والدليل على ذلك قوله: هل يَنْظُرون إلا تأْويلَه يومَ يأْتي تأْويلُه؛ يريد قيام الساعة وما وُعِدُوا من البعث والنشور، والله أَعلم. وأَما قوله: وأُتُوا به مُتَشابهاً، فإن أَهل اللغة قالوا معنى مُتَشابهاً يُشْبِهُ بعضُه بعضاً في الجَوْدَة والحُسْن، وقال المفسرون: متشابهاً يشبه بعضه بعضاً في الصورة ويختلف في الطَّعْم، ودليل المفسرين قوله تعالى: هذا الذي رُزِقْنا من قَبْلُ؛ لأَن صُورتَه الصورةُ الأُْولى، ولكنَّ اختلافَ الطعم مع اتفاق الصورة أَبلغُ وأَغرب عند الخلق، لو رأَيت تفاحاً فيه طعم كل الفاكهة لكان نهايةً في العَجَبِ. وفي الحديث في صفة القرآن: آمنوا بمُتَشابهِه واعْمَلُوا بمُحْكَمِه؛ المُتَشابه: ما لم يُتَلَقَّ معناه من لفظه، وهو على ضربين: أَحدهما إذا رُدَّ إلى المُحْكم عُرف معناه، والآخر ما لا سبيل إلى معرفة حقيقته، فالمُتَتَبِّعُ له مُبْتَغٍ للفتنة لأَنه لا يكاد ينتهي إلى شيء تَسْكُنُ نَفْسُه إليه. وتقول: في فلان شَبَهٌ من فلان، وهو شِبْهُه وشَبَهُه وشَبِيهُه؛ قال العجاج يصف الرمل:
وبالفِرِنْدادِ له أُمْطِيُّ،
وشَبَهٌ أَمْيَلُ مَيْلانيُّ
الأُمْطِيُّ: شجر له عِلْكٌ تَمْضَغُه الأَعراب. وقوله: وشَبَهٌ، هو اسم آخر اسمه شَبَهٌ، أَمْيَلُ: قد مال، مَيْلانيُّ: من المَيل. ويروى: وسَبَطٌ أَمْيَلُ، وهو شجر معروف أَيضاً.
حَيْثُ انْحَنى ذو اللِّمَّةِ المَحْنِيُّ
حيث انحنى: يعني هذا الشَّبَه. ذو اللِّمَّةِ: حيث نَمَّ العُشْبُ؛ وشَبَّهه بلِمَّةِ الرأْس، وهي الجُمَّة.
في بَيْضِ وَدْعانَ بِساطٌ سِيُّ
بَيْضُ وَدْعانَ: موضعٌ. أَبو العباس عن ابن الأَعرابي: وشَبَّه الشيءُ إذا أَشْكَلَ، وشَبَّه إذا ساوى بين شيء وشيء، قال: وسأَلته عن قوله تعالى: وأُتُوا به مُتَشابهاً، فقال: ليس من الاشْتِباهِ المُشْكِل إنما هو من التشابُه الذي هو بمعنى الاستواء. وقال الليث: المُشْتَبِهاتُ من الأُمور المُشْكِلاتُ. وتقول: شَبَّهْتَ عليَّ يا فلانُ إذا خَلَّطَ عليك. واشْتَبَه الأَمْرُ إذا اخْتَلَطَ، واشْتَبه عليَّ الشيءُ. وتقول: أَشْبَهَ فلانٌ أَباه وأَنت مثله في الشِّبْهِ والشَّبَهِ. وتقول: إني لفي شُبْهةٍ منه، وحُروفُ الشين يقال لها أَشْباهٌ، وكذلك كل شيء يكونُ سَواءً فإِنها أَشْباهٌ كقول لبيد في السَّواري وتَشْبيه قوائمِ الناقة بها:
كعُقْرِ الهاجِريِّ، إذا ابْتَناهُ،
بأَشْباهٍ خُذِينَ على مِثالِ
قال: شَبَّه قوائم ناقته بالأَساطين. قال أَبومنصور: وغيرُه يَجْعَلُ الأَشباهَ في بيت لبيد الآجُرَّ لأَن لَبِنَها أَشْباهٌ
يُشْبِه بعضُها بعضاً، وإنما شَبَّه ناقته في تمام خَلْقِها وحَصانةِ جِبِلَّتها بقَصْر مبني بالآجر، وجمعُ الشُّبْهةِ شُبَهٌ، وهو اسم من الاشْتِباهِ. روي عن عمر، رضي الله عنه، أنه قال: اللَّيَنُ يُشَبَّهُ عليه (*
قوله «اللين يشبه عليه» ضبط يشبه في الأصل والنهاية بالتثقيل كما ترى، وضبط في التكملة بالتخفيف مبنياً للمفعول). ومعناه أَن المُرْضِعَة إذا أَرْضَعَتْ
غلاماً فإِنه يَنْزِعُ إلى أَخلاقِها فيُشْبِهُها، ولذلك يُختار للرَّضاعِ امرأةٌ
حَسَنَةُ الأَخلاقِ صحيحةُ الجسم عاقلةٌ غيرُ حَمْقاء. وفي الحديث عن زيادٍ السَّهْمِيّ قال: نهى رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، أَن تُسْتَرْضَعَ الحمْقاء فإن اللَّبنَ يُشَبَّه. وفي الحديث: فإن اللبن يَتَشَبَّهُ.والشِّبْهُ والشَّبَهُ: النُّحاس يُصْبَغُ فيَصْفَرُّ. وفي التهذيب: ضَرْبٌ من النحاس يُلْقى عليه دواءٌ
فيَصْفَرُّ. قال ابن سيده: سمي به لأَنه إذا فُعِلَ ذلك به أَشْبَه الذهبَ بلونه، والجمع أَشْباهٌ، يقال: كُوزُ
شَبَهٍ وشِبْهٍ بمعنىً؛ قال المَرَّارُ:
تَدينُ لمَزْرُورٍ إلى جَنْب حَلْقَةٍ،
من الشِّبْهِ، سَوَّاها برِفْقٍ طَبِيبُها
أَبو حنيفة: الشَّبَهُ شجرة كثيرة الشَّوْك تُشْبِهُ السَّمُرَةَ وليست بها. والمُشَبَّهُ: المُصْفَرُّ من النَّصِيِّ. والشَّباهُ: حَبٌّ على لَوْنِ الحُرْفِ يُشْرَبُ للدواء. والشَّبَهانُ: نبت يُشْبِهُ الثُّمام، ويقال له الشَّهَبانُ. قال ابن سيده: والشَّبَهانُ والشُّبُهانُ ضَرْبٌ من العِضاه، وقيل: هو الثُّمامُ، يَمانية؛ حكاها ابن دريد؛ قال رجل من عبد القيس:
بوادٍ يَمانٍ يُنْبِتُ الشَّثَّ صَدْرُهُ،
وأَسْفَلُه بالمَرْخِ والشَّبَهانِ
قال ابن بري: قال أَبو عبيدة البيت للأَحْوَل اليَشْكُري، واسمه يَعْلى، قال: وتقديره وينبت أَسفلُه المَرْخَ؛ على أَن تكون الباء زائدة، وإِن شئت قَدَّرْتَه: ويَنْبُتُ أَسفلُه بالمَرْخِ، فتكون الباء للتعدية لما قَدَّرْتَ الفعل ثلاثيّاً. وفي الصحاح: وقيل الشَّبَهانُ هو الثُّمامُ من الرياحين. قال ابن بري: والشَّبَهُ كالسَّمُرِ كثير الشَّوْكِ.

##### Türkçe

**الشِّبْهُ** ve **الشَّبَهُ** ve **الشَّبِيهُ**: benzer; çoğulu **أَشْباهٌ**.

Ve **أَشْبَه** şey, şeye: ona benzedi. Ve meselde: **مَنْ أَشْبَه أَباه فما ظَلَم**.

Ve **أَشْبَه** adam, annesine: bu, aciz kalıp zayıfladığı zaman olur; İbnü’l-A‘râbî’den;

Ve inşad etti:
**أَصْبَحَ فيه شَبَهٌ من أُمِّهِ،
من عِظَمِ الرأْسِ ومن خرْطُمِّهِ**

**خُرْطُمِهِ**’den murad etti; zaruret için şeddeli yaptı; bu, **الخُرْطُوم**’da bir lugattır; ve ikisi arasında harekeli olarak **شَبَه** vardır; çoğulu kıyasa aykırı olarak **مَشَابِهُ**’dur; nitekim **مَحاسِن** ve **مَذاكير** dediler. Ve **أَشْبَهْتُ** falanı ve **شابَهْتُه** ve **اشْتَبَه عَلَيَّ** ve iki şey **تَشابَه** etti ve **اشْتَبَها**: her biri arkadaşına benzedi. Ve tenzilde: **مُشْتَبِهاً** ve **غَيْرَ مُتَشابه**. Ve onu ona **شَبَّهه** ve onunla onu **شَبَّهَه**: onu benzetti. Ve işlerden **المُشْتَبِهاتُ**: müşkiller. Ve **المُتَشابِهاتُ**: mütemasiller. Ve falan, şuna **تَشَبَّهَ**. Ve **التَّشْبِيهُ**: temsil. Ve Huzeyfe hadîsinde: bir fitneyi zikretti de dedi ki: **تُشَبَّهُ مُقْبِلَةً وتُبَيِّنُ مُدْبِرَةً**; Şemmer dedi: manası, fitne geldiği vakit kavme karıştırır ve onlara, içine girinceye ve ondan helâl olmayanı bininceye kadar, hak üzere olduklarını gösterir; geri dönüp sona erdiği vakit işi açığa çıkar; içine giren, hatâ üzere olduğunu bilir. Ve **الشُّبْهةُ**: iltibas. Ve **أُمورٌ مُشْتَبِهةٌ** ve **مُشَبِّهَةٌ**
(* sözü: “**ومشبهة**” asılda ve **المحكم**’de böyle ضبط edilmiştir; Mecd dedi: **مشبهة** “**كمعظمة**”): bir kısmı bir kısmına benzeyen müşkil işler; dedi ki:
**واعْلَمْ بأَنَّك في زَما
نِ مُشَبِّهاتٍ هُنَّ هُنَّهْ**

Ve aralarında **أَشْباهٌ** vardır; yani, kendilerinde benzeştikleri şeyler. Ve ona **شَبَّهَ عليه**: işi ona karıştırdı; ta ki başkasıyla **اشْتَبه** etti. Ve onda falandan **مَشابهُ** vardır; yani **أَشْباهٌ**; tekiline **مَشْبَهةٌ** demediler; kıyası bu idi; fakat ondan **شَبَهٍ** ile müstağni oldular; o, **مَلامِح** ve **مَذاكير** babındandır. Ve ondan sözleri: “Bir adam, geceleyin asla yürüyüp sabahlamaz ki, ancak sabahladığında yüzünde annesinden **مَشابِهُ** bulunur.”

Ve onda ondan **شُبْهَةٌ** vardır; yani **شَبَهٌ**. Ve diyetler hadîsinde: **دِيَةُ شِبْهِ العَمْدِ أَثْلاثٌ**; o, bir insanı, benzerinin âdeten öldürmediği bir şeyle atmandır; onu öldürmek maksadın değildir; kaza ve kader olarak isabet eder de öldürücü yere düşer de öldürür; böylece kısas değil diyet gerekir. Ve denir: **شَبَّهْتُ** bunu buna; ve falan falana **أَشْبَه** etti. Ve aziz tenzilde: “Ondan âyetler **مُحْكَماتٌ**; onlar kitabın anasıdır; ve diğerleri **مُتَشابِهاتٌ**”; denildi: manası, bir kısmı bir kısmına benzer. Ebû Mansûr dedi: Müfessirler, “**وأُخر متشابهات**” sözünün tefsirinde ihtilaf ettiler; İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki dedi: **المتشابهات** **الم الر**’dir; ve Yahudilere bunlardan ve benzerlerinden müşkil gelen şeydir. Ebû Mansûr dedi: Bu sahih olsaydı, İbn Abbâs’a teslim edilirdi; fakat haberleri bilenler onun isnadını zayıflattılar; Ferrâ, İbn Abbâs’tan rivayet edilene giderdi. Dahhâk’tan rivayet edildi ki dedi: **المحكمات** neshedilmemiş olanlardır; **المُتَشابِهات** neshedilmiş olanlardır. Başkası dedi: **المُتَشابِهاتُ** kıyamet ve ba‘s zikrinde inen âyetlerdir; şu sözü gibi: “Ve kâfir olanlar dedi: Sizi, parçalanıp her parça edilişle parçalandığınızda, gerçekten siz yeni bir yaratılış içindesiniz diye size haber veren bir adama delâlet edelim mi? Allah’a yalan mı uydurdu yoksa onda cinnet mi var?”; ve şu sözü gibi: “Ve dediler: Öldüğümüzde ve toprak ve kemikler olduğumuzda, gerçekten biz mi diriltileceğiz, yahut önceki babalarımız mı?”; işte bu, onlara benzeşti (karıştı); Allah onlara, bu onlara müteşâbih olanın, tedebbür etseler, zâhir gibi olduğuna delil getirmeleri gereken vechi bildirdi; dedi ki: “Ve bize bir misal vurdu ve yaratılışını unuttu; dedi: Çürümüş iken kemikleri kim diriltir? De ki: Onları ilk defa inşa eden diriltir; O her yaratmayı bilendir; size yeşil ağaçtan ateş kılan; bir de siz ondan yakarsınız; gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kadir değil midir?”; yani, inşayı ve ibtidâyı ikrar ettiğinizde, ba‘s ve nüşûrdan neyi inkâr ediyorsunuz? Bu, ilim ehlinin çoğunun sözüdür; apaçık ve açıktır. Ve bu söze delil olan şeylerden, azze ve celle’nin sözü: “Bundan **تَشابَه** edeni, fitne istemek ve onun te’vilini istemek için tâbi olurlar”; yani, ba‘slarının ve ihyâlarının te’vilini istediler; Allah, bunun te’vilini ve vaktini Allah azze ve celle’den başkasının bilmediğini bildirdi. Bunun delili, sözü: “Onun te’vilinden başkasını mı bekliyorlar? Onun te’vili geldiği gün”; kıyametin kopmasını ve ba‘s ve nüşûrdan va‘d olunduklarını kasteder; Allah daha iyi bilir. Amma sözü: “Ve ona **مُتَشابهاً** olarak getirildiler”; dil ehli dedi: **مُتَشابهاً**’nın manası, kalite ve güzellikte bir kısmı bir kısmına benzer demektir. Müfessirler dedi: **متشابهاً** surette bir kısmı bir kısmına benzer, tatta farklı olur; müfessirlerin delili, Allah تعالى’nın sözü: “Bu, daha önce rızıklandığımızdır”; çünkü sureti ilk suredir; fakat suretin ittifakıyla birlikte tadın ihtilafı, mahlûkat yanında daha beliğ ve daha gariptir; eğer bir elma görseydin ki onda bütün meyvenin tadı var, hayrette nihayet olurdu. Ve Kur’an’ın sıfatı hakkında hadîste: “Onun **مُتَشابه**’ine iman edin ve onun **مُحْكَم**’iyle amel edin”; **المُتَشابه**: manası lafzından alınmamış olandır; o iki kısımdır: birincisi, **المُحْكم**’e döndürüldüğünde manası bilinir; ikincisi, hakikatini bilmeye yol olmayan; onu takip eden fitne arayıcıdır; çünkü nefsinin ona sükûn bulacağı bir şeye neredeyse varamaz.

Ve dersin: Falanda falandan **شَبَهٌ** vardır; o, onun **شِبْهُه**’dur ve **شَبَهُه**’dur ve **شَبِيهُه**’dur; A‘câc dedi, kumu vasfeder:
**وبالفِرِنْدادِ له أُمْطِيُّ،
وشَبَهٌ أَمْيَلُ مَيْلانيُّ**

**الأُمْطِيُّ**: bedevîlerin çiğnedikleri sakızı olan bir ağaçtır. Ve sözü: **وشَبَهٌ**; o, başka bir isimdir; adı **شَبَهٌ**’dir. **أَمْيَلُ**: meyletmiş (eğilmiş)tir. **مَيْلانيُّ**: meyilden. Ve rivayet olunur: **وسَبَطٌ أَمْيَلُ**; o da bilinen bir ağaçtır.
**حَيْثُ انْحَنى ذو اللِّمَّةِ المَحْنِيُّ**

“**حيث انحنى**”: yani bu **الشَّبَه**’i kasteder. **ذو اللِّمَّةِ**: otun belirdiği yer; ve onu başın **لِمَّة**’sine benzetti; o da **الجُمَّة**’dir.
**في بَيْضِ وَدْعانَ بِساطٌ سِيُّ**

**بَيْضُ وَدْعانَ**: bir yerdir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Şey **شَبَّه** ettiğinde: müşkil oldu; ve **شَبَّه** ettiğinde: bir şey ile bir şey arasında eşitledi. Dedi: Ona, Allah تعالى’nın sözü “**وأُتُوا به مُتَشابهاً**” hakkında sordum; dedi ki: müşkil olan **الاشْتِباه**’dan değildir; ancak, **الاستواء** manasında olan **التشابُه**’dandır. Leys dedi: İşlerden **المُشْتَبِهاتُ** müşkil olanlardır. Ve dersin: “Ey falan, bana **شَبَّهْتَ**” yani ona karıştırdın. Ve iş **اشْتَبَه** ettiğinde: karıştı; ve şey bana **اشْتَبه** etti.

Ve dersin: Falan babasına **أَشْبَه** etti; ve sen **الشِّبْهِ** ve **الشَّبَهِ**’de onun gibisin. Ve dersin: “Gerçekten ben onda bir **شُبْهةٍ** içindeyim.” Ve **الشين**’in harflerine **أَشْباهٌ** denir; ve aynı şekilde, eşit olan her şey, **أَشْباهٌ**’dır; Lebîd’in sütunlar hakkında ve devenin ayaklarını onlara benzetmesinde söylediği gibi:
**كعُقْرِ الهاجِريِّ، إذا ابْتَناهُ،
بأَشْباهٍ خُذِينَ على مِثالِ**

Dedi: Devesinin ayaklarını sütunlara benzetti. Ebû Mansûr dedi: Başkası, Lebîd’in beytindeki **الأَشباهَ**’ı tuğla yapar; çünkü onun kerpiçleri **أَشْباهٌ**’dır; bir kısmı bir kısmına benzer. O, devesini, yaratılışının tamamlığında ve tabiatının sağlamlığında, tuğla ile yapılmış bir köşke benzetti. Ve **الشُّبْهة**’nin çoğulu **شُبَهٌ**’dir; o, **الاشْتِباه**’dan bir isimdir. Ömer’den, رضي الله عنه, rivayet edildi ki dedi: **اللَّيَنُ يُشَبَّهُ عليه**
(* sözü: “**اللين يشبه عليه**”; **يشبه** asılda ve **النهاية**’de gördüğün gibi teşdîd ile ضبط edilmiştir; **التكملة**’de ise tahfîf ile mef‘ûle binaen ضبط edilmiştir). Manası: sütanne bir oğlanı emzirdiğinde, o onun ahlâkına meyleder de ona benzer; bunun için, emzirme için, ahlâkı güzel, bedeni sağlam, akıllı, ahmak olmayan bir kadın seçilir. Ve Ziyâd es-Sehmî’den hadîste dedi: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, ahmağın sütannesinin tutulmasını yasakladı; çünkü süt **يُشَبَّه**. Ve hadîste: “Çünkü süt **يَتَشَبَّهُ**.” Ve **الشِّبْهُ** ve **الشَّبَهُ**: boyanıp sararan bakırdır. Ve **التهذيب**’de: bakırdan bir tür; üzerine bir ilaç atılır da sararır. İbn Sîde dedi: bununla adlandırıldı; çünkü ona bu yapıldığında rengiyle altına benzedi; çoğulu **أَشْباهٌ**’dır. Denir: **كُوزُ شَبَهٍ** ve **شِبْهٍ** aynı manada; Merrâr dedi:
**تَدينُ لمَزْرُورٍ إلى جَنْب حَلْقَةٍ،
من الشِّبْهِ، سَوَّاها برِفْقٍ طَبِيبُها**

Ebû Hanîfe: **الشَّبَهُ** çok dikenli bir ağaçtır; **السَّمُرَة**’ye benzer, fakat o değildir. Ve **المُشَبَّهُ**: **النَّصِيِّ**’den sarartılmış olan. Ve **الشَّباهُ**: **الحُرْف** renginde bir tane; ilaç için içilir. Ve **الشَّبَهانُ**: **الثُّمام**’a benzeyen bir bitki; ona **الشَّهَبانُ** da denir. İbn Sîde dedi: **الشَّبَهانُ** ve **الشُّبُهانُ** dikenli ağaçlardan bir türdür; ve denildi: o, **الثُّمامُ**’dır; Yemenîdir; İbn Düreyd bunu hikâye etti. Abdülkays’tan bir adam dedi:
**بوادٍ يَمانٍ يُنْبِتُ الشَّثَّ صَدْرُهُ،
وأَسْفَلُه بالمَرْخِ والشَّبَهانِ**

İbn Berrî dedi: Ebû Ubeyde, beytin **الأَحْوَل اليَشْكُري**’ye ait olduğunu söyledi; adı Ya‘lâ’dır. Dedi: takdiri: “ve altı **المَرْخَ** bitirir”; **الباء** زائد olmak üzere. İstersen takdir edersin: “ve altı **بالمَرْخِ** biter”; o vakit **الباء** ta‘diye içindir; fiili üçlü takdir ettiğin için. Ve **الصحاح**’ta: ve denildi: **الشَّبَهانُ** reyhanlardan **الثُّمامُ**’dır. İbn Berrî dedi: **الشَّبَهُ** **السَّمُرِ** gibidir; çok dikenlidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ب ه * * شِبْهٌ * و * شَبَهٌ * لغتان بمعنى يقال هذا شِبْهُه أي شبيه وبينهما * شَبَهٌ * بالتحريك والجمع * مُشَابِهُ * على غير قياس كما قالوا محاسن ومذاكير و * الشُّبْهةُ * الالتباس و * المُشْتَبِهاتُ * من الأمور المشكلات و * المُتَشَابِهاتُ * المتماثلات و * تَشَبَّهَ * فلان بكذا و * التَّشْبِيهُ * التمثيل و * أشْبَهَ * فلانا و * شابَهَهُ * و * اشْتَبَهَ * عليه الشيء و * الشَّبَهُ * و * الشِّبْهُ * ضرب من النحاس يقال كوز شَبَه وشِبْه بمعنى

##### Türkçe

* ش ب ه * * **شِبْهٌ** * ve * **شَبَهٌ** * “mânâsında” iki lugattır; “şöyle denir”: bu **شِبْهُه**’dir, yani “benzeri”; ve ikisinin arasında * **شَبَهٌ** * vardır, hareke ile; ve cem‘i * **مُشَابِهُ** * kıyas üzere olmaksızın; nitekim “**محاسن**” ve “**مذاكير**” dedikleri gibi. Ve * **الشُّبْهةُ** * iltibastır. Ve * **المُشْتَبِهاتُ** * işlerden müşkil olanlardır. Ve * **المُتَشَابِهاتُ** * mütemâsil olanlardır. Ve * **تَشَبَّهَ** * falan, şununla. Ve * **التَّشْبِيهُ** * temsil etmektir. Ve * **أشْبَهَ** * falanı; ve * **شابَهَهُ** *; ve * **اشْتَبَهَ** * şey, onun üzerine iltibas etti. Ve * **الشَّبَهُ** * ve * **الشِّبْهُ** * bakırdan bir türdür; “**شَبَه** ve **شِبْه** kûzu” denir, “mânâsında”.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الشِّبْهُ ، بالكسْرِ والتّحْريكِ وكأَميرٍ : المِثْلُ ، ج أَشْباهٌ ) ، كجِذْعٍ وأَجْذاعٍ وسَبَبٍ وأَسْبابٍ وشَهِيدٍ وأَشْهادٍ .
( وشابَهَهُ وأَشْبَهَهُ : ماثَلَهُ ) ، ومنه : مَنْ أَشْبَه أَباهُ فما ظَلَم ؛ ويُرْوَى :
ومَنْ يُشابه أبه فما ظَلَم ( و ) أَشْبَه الرَّجُلُ ( أُمَّهُ ) : ) إذا ( عَجَزَ وضَعُفَ ) ؛ ) عن ابنِ الأَعْرابيِّ ؛ وأَنْشَدَ :
أَصْبَحَ فيه شَبَهٌ من أُمِّهِمن عِظَم الرأْسِ ومن خُرْطُمِّهِ ( وتَشابَهَا واشْتَبَها : أَشْبَهَ كُلٌّ منهما الآخَرَ حتى الْتَبَسَا ) ؛ ) ومنه قوْلُه تعالى : ﴿مُشْتَبِهاً وغَيْرَ مُتَشابِه﴾ .
( وشَبَّهَهُ إيَّاهُ وبه تَشْبيهاً : مَثَّلَهُ .
( وأُمورٌ مُشْتَبِهَةٌ ومُشَبَّهَةٌ ، كمُعَظَّمَةٍ ) : ) أَي ( مُشْكِلَةٌ ) مُلْتبسةٌ يُشْبِهُ بعضُها بعضاً ؛ قالَ :
واعْلَمْ بأنَّكَ في زَمانِ مُشَبِّهاتٍ هُنَّ هُنَّهْ ( والشُّبْهَةُ ، بالضَّمِّ : الالْتِباسُ ؛ و ) أَيْضاً : ( المِثْلُ ) . ) تقولُ : إنِّي لفِي شُبْهَةٍ منه .
( وشُبِّهَ عليه الأَمْرُ تَشْبِيهاً : لُبِّسَ عليه ) وخُلِّطَ .
( وفي القُرآنِ المُحْكَمُ والمُتَشابِهُ ) ، فالمُحْكَمُ : قد مَرَّ تَفْسِيرُه ، والمُتَشابِهُ : ما لم يُتَلَقَّ مَعْناه من لَفْظِه ، وهو على ضَرْبَيْن : أَحَدُهما إذا رُدَّ إلى المُحْكَمِ عُرِفَ مَعْناه ، والآخَرُ ما لا سَبِيل إلى مَعْرفَةِ حَقِيقَتِه ، فالمُتَّبِعُ له مُبْتَدعٌ ومُتّبِعٌ للفِتْنَةِ لأنَّه لا يكادُ يَنْتهِي إلى شيءٍ تَسْكُنُ نَفْسُه إليه .
وقالَ بعضُهم : اللَّفْظُ إذا ظَهَرَ منه

المُرادُ فإنْ لم يَحْتَمل النّسْخ فمُحْكَم ، وإلاَّ فإن لم يَحْتَمِل التَّأْوِيل فمُفَسِّرٌ ، وإلاّ فإن سيق الكَلام لأجْل ذلِكَ المُراد فنَصّ وإلا فظاهِر ، وإذا خَفِيَ فإن خَفى لعارِضٍ ، أَي لغيرِ الصِّيغَةِ ، فَخفِيٌّ وإن خَفِي لنَفْسِه ، أَي لنَفْسِ الصِّيغَةِ ، وأُدْرِكَ عقلاً فمُشْكل ، أَو نَقْلاً فمُهْمَل ، أَو لم يُدْرَك أَصْلاً فمُتَشابِهٌ .
ورُوِي عن الضحَّاكِ : أَنَّ المُحْكَمات ما لم تُنْسَخْ والمُتَشابِهات ما قد نُسِخَ .
( والشَّبَهُ والشَّبَهانُ ، محرَّكتينِ : النُّحاسُ الأصْفَرُ ، ويُكْسَرُ ) ؛ ) واقْتَصَرَ الجوْهرِيُّ على الأولى والأخيرَةِ ، وقالَ : هو ضَرْبٌ من النّحاسِ ، يقالُ : كُوزُ شَبَهٍ وشِبْهٍ بمعْنًى ؛ وأَنْشَدَ :
تَدينُ لمَزْرُورٍ إلى جَنْب حَلْقَةٍ من الشِّبْهِ سَوَّاها بِرِفْقٍ طَبِيبُها ( ج أَشْباهٌ ) .
( وفي المُحْكَم : هو النُّحاسُ يُصْبَغُ فيَصْفَرُّ .
وفي التّهْذيبِ : ضَرْبٌ مِن النُّحاسِ يُلْقَى عليه دواءٌ فيَصْفَرُّ .
قالَ ابنُ سِيدَه : سُمِّي به لأَنَّه إذا فُعِلَ به ذلكَ أَشْبَه الذَّهبَ بلَوْنِه .
( و ) الشَّباهُ ، ( كسَحابٍ : حَبٌّ كالحُرْفِ ) يُشْرَبُ للدَّواءِ ؛ عن اللّيْثِ .
( والشَّبَهُ والشَّبَهانُ ، محرَّكتينِ ) ، الأُولى عن ابنِ بَرِّي ؛ ( نَبْتٌ ) كالسَّمُرِ ( شائِكٌ ، له وَرْدٌ لَطِيفٌ أَحْمَرُ وحَبٌّ كالشَّهْدانِجِ تِرْياقٌ لنَهْشِ الهَوامِّ ، نافِعٌ للسُّعالِ ، ويُفَتِّتُ الحَصَى ، ويَعْقِلُ البَطْنَ .
( وبضَمَّتَيْنِ ) ، والذي في الصِّحاحِ بفتحٍ فضمٍ : ( شَجَرٌ ) مِن ( العِضاهِ ) ؛ ) وأَنْشَدَ :

بوادٍ يَمانٍ يُنْبِتُ الشَّثَّ صَدْرُهُوأَسْفَلُه بالمَرْخِ والشَّبَهانِوأَنْشَدَه أَبو حَنيفَةَ في كتابِ النَّباتِ : بالوَرْخِ والشَّبَهانِ ؛ والبَيْتُ لرجُلٍ من عبْدِ القَيْسِ .
وقالَ أَبو عبيدَةَ : للأَحْوَلِ اليَشْكُري ، واسْمُه يَعْلى .
( أَو الثُّمامُ ) ، يمانِيَّةٌ ، حَكَاها ابنُ دُرَيدٍ .
( أَو النَّمَّامُ ) مِن الرَّياحِين ؛ نَقَلَه الجوْهرِيُّ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
المُشابِهُ جَمْعٌ لا واحِدَ له مِن لَفْظِه ، أَو جَمْعُ شَبَه على غيرِ قِياسٍ كمَحاسِنٍ ومَذاكِير ؛ نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ .
وتَشَبَّه بكذا : تَمَثَّلَ .
وشَبَّهَه عليه تَشْبِيهاً : خَلَّطَه عليه .
وجَمْعُ الشُّبْهَةِ شُبَهٌ .
وشَبَّه الشيءُ : أَشْكَلَ ؛ وأَيْضاً سَاوَى بينَ شيءٍ وشَيءٍ ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
والتَّشابُه : الاسْتِواءُ .
وفي الحدِيثِ : ( اللَّبَنُ يُشَبَّهُ ) : أَي يَنْزِعُ إلى أَخْلاقِ المُرْضِعَةِ ؛ وفي رِوايَةٍ : يَتَشَبَّهُ .
والمُشَبَّهُ ، كمُعَظَّمٍ : المُصْفَرُّ مِن النَّصِيِّ .
والشَّبيهُ : لَقَبُ الإِمامِ الحافِظِ القاسِمِ بنِ محمدِ بنِ جَعْفرِ الصَّادِقِ ، يقالُ لولدِه بَنُو الشبيه

بمِصْر وهُم الشّبهيُّونَ ، ووَلدُه الحافِظُ المحدِّثُ يَحْيَى بنُ القاسِمِ هو الذي دَخَلَ مِصْرَ سَنَة 344 ، وكانَ لدُخولِه ازْدِحامٌ عَجِيبٌ لم يُرَ مثْلُه ، وتُوفي بها سَنَة 370 ، ومَقامُه بينَ الإمامَيْن يُزارُ .

##### Türkçe

: ( **الشِّبْهُ** , esre ile ve harekeli olarak ve **أَمير** gibi: benzer; çoğulu **أَشْباهٌ** ) , **جِذْعٍ** ve **أَجْذاعٍ** ve **سَبَبٍ** ve **أَسْبابٍ** ve **شَهِيدٍ** ve **أَشْهادٍ** gibi.
( **وشابَهَهُ** ve **أَشْبَهَهُ** : ona benzedi ) , bundan: “Kim babasına benzerse zulmetmemiştir”; ve şöyle rivayet edilir:
“Ve kim babasına benzerse zulmetmemiştir.” ( ve ) adam **أَشْبَهَ** (annesini): (eğer) (âciz kalır ve zayıflarsa); İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
“Onun içinde annesinden bir **شَبَهٌ** oldu; başın büyüklüğünden ve hortumundan.” ( ve **تَشابَهَا** ve **اشْتَبَها** : her biri ötekine benzedi, ta ki birbirine karıştılar ) ; bundan da Yüce Allah’ın sözü: ﴿**مُشْتَبِهاً** ve **غَيْرَ مُتَشابِه**﴾.

( **وشَبَّهَهُ** onu ona ve onunla **تَشْبيهاً** : onu benzetti.
( **وأُمورٌ مُشْتَبِهَةٌ** ve **مُشَبَّهَةٌ** , **مُعَظَّمَةٍ** gibi ) : yani (müşkil) karışık; bir kısmı bir kısmına benzer; dedi ki:
“Bil ki sen **مُشَبِّهاتٍ** zamanındasın; onlar onlar.” ( **والشُّبْهَةُ** , zamme ile: karışıklık; ve ) ayrıca: ( benzer ) . ) dersin ki: “Ben ondan bir **شُبْهَةٍ** içindeyim.”
( **وشُبِّهَ** ona iş **تَشْبِيهاً** : ona karıştırıldı ) ve harmanlandı.
( Ve Kur’an’da **المُحْكَمُ** ve **المُتَشابِهُ** vardır ) ; **المُحْكَمُ**: onun tefsiri geçmişti; **المُتَشابِهُ**: manası lafzından alınmayan şeydir; ve o iki kısım üzeredir: birincisi, **المُحْكَمِ**’e döndürüldüğünde manası bilinir; diğeri, hakikatini bilmeye yol olmayan şeydir; ona tâbi olan bid‘atçı ve fitneye tâbi olandır; çünkü neredeyse nefsinin ona sükûn bulacağı bir şeye varmaz.
Bazıları dedi ki: lafızdan murad zahir olursa; eğer neshi ihtimal etmezse **مُحْكَم**’dır; yoksa, eğer te’vili ihtimal etmezse **مُفَسِّرٌ**’dir; yoksa, eğer söz o murad için sevk edilmişse **نَصّ**tır, değilse **ظاهِر**’dir; ve eğer gizli olursa, eğer bir ârıza sebebiyle gizli olursa, yani sigadan başka bir şey sebebiyle, **خَفِيٌّ**’dir; ve eğer kendi nefsi için gizli olursa, yani siganın kendisi için, akılla idrak edilirse **مُشْكل**’dir; yahut nakille (idrak edilirse) **مُهْمَل**’dir; yahut asla idrak edilmezse **مُتَشابِهٌ**’dir.
Dahhâk’tan rivayet edildi: **المُحْكَمات** nesh olunmayanlardır, **المُتَشابِهات** ise nesh olunmuş olanlardır.

( **والشَّبَهُ** ve **الشَّبَهانُ** , ikisi de harekeli: sarı bakırdır; ve kesrelenir ) ; ) Cevherî birinci ve sonuncu ile yetindi ve dedi ki: o bakırdan bir türdür; denir ki: **كُوزُ شَبَهٍ** ve **شِبْهٍ** aynı manada; ve inşâd etti:
“Bir halka yanında Mazrûr’a borçlanır; **الشِّبْهِ**’den (olanı) onu bir tabibi yumuşaklıkla düzeltmiştir.” ( çoğulu **أَشْباهٌ** ).
( **المُحْكَم**’de: o, boyanıp sararan bakırdır.
**التّهْذيب**’de: üzerine bir ilaç atılan, böylece sararan bakırdan bir türdür.
İbn Sîde dedi ki: ona bu ad verildi; çünkü ona bu yapıldığında rengiyle altına benzedi.
( ve ) **الشَّباهُ** , **سَحابٍ** gibi: **الحُرْفِ** gibi bir tanedir; ilaç için içilir; Leys’ten.
( **والشَّبَهُ** ve **الشَّبَهانُ** , ikisi de harekeli ) , birincisi İbn Berrî’den; ( bir bitkidir ) **السَّمُرِ** gibi ( dikenli; ince kırmızı bir çiçeği ve **الشَّهْدانِجِ** gibi bir tanesi vardır; haşeratın ısırmasına tiryaktır; öksürüğe faydalıdır; taşı parçalar; karnı bağlar.
( Ve iki zamme ile ) , **الصِّحاح**’ta fetha sonra damme ile olan: ( bir ağaçtır ) ( **العِضاهِ**’dan ) ; ) ve inşâd etti:

“Yemen vadisinde; onun üstü **الشَّثَّ** bitirir; altı ise **المَرْخِ** ve **الشَّبَهانِ** iledir.”
Ebû Hanîfe onu **كتابِ النَّباتِ**’ta “**الوَرْخِ** ve **الشَّبَهانِ** ile” diye inşâd etti; beyit, Abdülkays’tan bir adamındır.
Ebû Ubeyde dedi ki: Ahvel el-Yeşkürî’nindir; adı Ya‘lâ’dır.
( yahut **الثُّمامُ** ) , Yemenîdir; İbn Düreyd onu nakletti.
( yahut **النَّمَّامُ** ) reyhanlardan; Cevherî onu nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**المُشابِهُ** lafzından tekili olmayan bir çoğuldur; yahut kıyasa aykırı olarak **شَبَه**’in çoğuludur; **مَحاسِنٍ** ve **مَذاكِير** gibi; Cevherî onu nakletti.
**وتَشَبَّه** bununla: temessül etti.
**وشَبَّهَه** ona **تَشْبِيهاً**: ona karıştırdı.
**وجَمْعُ الشُّبْهَةِ**: **شُبَهٌ**.
**وشَبَّه** şey: müşkil oldu; ve ayrıca bir şey ile bir şey arasında eşitledi; İbnü’l-A‘râbî’den.
**والتَّشابُه**: eşitliktir.
Hadiste: ( **اللَّبَنُ يُشَبَّهُ** ): yani emzirenin ahlâkına meyleder; bir rivayette: **يَتَشَبَّهُ**.
**والمُشَبَّهُ** , **مُعَظَّمٍ** gibi: **النَّصِيِّ**’den sararmış olandır.
**والشَّبيهُ**: imam hâfız Kâsım b. Muhammed b. Ca‘fer es-Sâdık’ın lakabıdır; Mısır’da onun evladına **بَنُو الشبيه** denir; onlar **الشّبهيُّونَ**’dur; ve onun oğlu hâfız muhaddis Yahyâ b. el-Kâsım, 344 senesinde Mısır’a giren kimsedir; onun girişi için benzeri görülmemiş acayip bir izdiham vardı; orada 370 senesinde vefat etti; makamı iki imam arasında ziyaret olunur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

٢
2 شَبَّهَهُ اـِيَّاهُ ذ and بِهِ , (MA, K,) inf. n. تَشْبِيهٌ, (S, K, KL,) He made it to be like it, or to resemble it; he assimilated it to it; (MA, KL;) i. q. مَثَّلَهُ [meaning thus: and also meaning he likened it to it, or compared it with it; agreeably with the explanation here next following]: (S, * K:) شَبَّهَتُ الشَّىْءَ بِالشَّىْءِ I put the thing in the place, or predicament, of the [other] thing, by reason of an attribute connecting them [or common to them]; which attribute may be real and ideal; real as when one says, “ this dirhem is like this dirhem, ” and “ this blackness is like this blackness; ” and ideal as when one says, “ Zeyd is like the lion ” or “ like the ass ” i. e. in his strength or his stupidity, and “ Zeyd is like 'Amr ” i. e. in his power and his generosity and similar qualities; and sometimes it is tropical, as when one says, “ the absent is like the non-existent, ” and “ the garment is like the dirhem ” i. e. the value of the garment is equivalent to the dirhem. (Msb.) شَبَّهُ, [app. for شبّه شَيْئًا بِشَىْء ٍ,] accord. to IAar, means He made a thing equal to a thing, or like a thing. (TA.) ― -b2- [Hence,] شبّههُ عَلَيْهِ, inf. n. as above, He rendered it confused to him [by making it to appear like some other thing]; (JK, * TA;) he rendered it ambiguous, dubious, or obscure, to him. (MA.) See also 8, [with which it is, in its pass. form, and in its act. form likewise, nearly or exactly syn. in one of the senses,] in two places. ― -b3- [And شَبَّهَتْهُ اـِلَيْهِ النَّفْسُ, or الحَالُ, The mind, or the case, imaged it to him; like خَيَّلَتْهُ: see art. خيل.] See also 5, [with which, in its pass. form, this verb is nearly or exactly syn. in one sense.] ― -b4- [تَشْبِيهٌ used as a simple subst. means A comparison, simile, similitude, or parable: and has for its pl. تَشْبِيهَاتٌ. Hence, عَلَى التَّشْبِيهِ By way of comparison.]

3 شَاْبَهَ see the next paragraph, in four places.

اشبههُ
4 اشبههُ ذ , [inf. n. اـِشْبَاهٌ;] and ↓ شابههُ, [inf. n. مُشَابَهَةٌ;] (S, K;) He was, or became, like him; he resembled him; syn. مَاثَلَهُ. (K.) One says أَشْبَهَ الوَلَدُ أَبَاهُ, and ↓ شابههُ, The child [resembled his father, or] shared with his father in some one of his qualities, or attributes. (Msb.) And مَنْ أَشْبَهَ أَبَاهُ فَمَا ظَلَمَ, (Meyd, TA,) or ↓ مَنْ يُشَابِهُ أبَهُ فَمَا ظَلَمَ, as some relate it, (TA,) [Whoso resembles his father, he has not done that which is wrong:] a prov., meaning, he has not put the likeness in the wrong place; for there is not any one more fit, or proper, for him to resemble than he: or it may mean that the father has not done that which is wrong. (Meyd. [See also Har pp. 667-8.]) And اشبه الرَّجُلُ أُمَّهُ, (IAar, K,) and ↓ شَابَهَهَا, (K,) [The man resembled his mother,] meaning (assumed tropical:) the man became impotent, and weak. (IAar, K.) And it is said in a trad. of 'Omar, اـِنَّ اللَّبَنَ يُشْبَهُ عَلَيْهِ [Verily one becomes like by feeding upon milk]: i. e. the infant that is suckled often becomes like the woman who suckles it, because of the milk: (JK:) or اللبن يشبه [app. for اللَّبَنُ يُشْبَهُ عَلَيْهِ]: i. e. one acquires a likeness to the natural dispositions of the woman who suckles [him]: or, as it is also related, ↓ يتشبّه [app. for يُتَشَبَّهُ عَلَيْهِ]. (TA.) -A2- [اشبه is also a verb of wonder: hence the saying,
مَا أَشْبَهَ اللَّيْلَةَ بِالبَارِحَهْ
 How like is this night to yesternight! expl. in art. برح.]

تشبّه بِهِ
5 تشبّه بِهِ ذ [He became assimilated to him, or it: and he assumed, or affected, a likeness, or resemblance, to him, or it; he imitated him, or it;] he made himself to be like, or to resemble, him, or it; (MA, KL; *) i. q. تمثّل: (S, * TA: [in the former, this meaning is indicated, but not expressed:]) said of a man. (S.) See also 4, last sentence but one. ― -b2- [Hence,] تشبّه لَهُ أَنَّهُ كَذَا It became imaged to him [in the mind, i. e. it seemed to him,] that it was so; syn. تَخَيَّلَ, (S and K * in art. خيل,) and تَخَايَلَ: (S in that art.:) and اـِلَيْهِ أَنَّهُ كَذَا ↓ شُبِّهَ [signifies the same; or] it was imaged to him [in the mind] that it was so; syn. خُيِّلَ. (PS in that art.)

تَشَابُهٌ
6 تَشَابُهٌ ذ signifies The being equal, or uniform; syn. اِسْتِوَآءٌ: (TA:) [or rather the being consimilar.] You say, تَشَابَهَا They were like, or they resembled, each other. (MA.) And الخُطُوطُ تَتَشَابَهُ The lines are like one another; the lines resemble one another. (Mgh.) ― -b2- See also the next paragraph, in two places.

اِشْتَبَهَا
8 اِشْتَبَهَا ذ and ↓ تَشَابَهَا They resembled each other so that they became confounded, or confused, or dubious. (K.) And اشتبه (S, MA) and ↓ تشابه (MA) It (a thing, S, MA, or an affair, MA) was, or became, ambiguous, dubious, or obscure, (MA,) عَلَىَّ [to me], (S,) or عَلَيْهِ [to him]: (MA:) and عَلَيْهِ الأَمْرُ ↓ شُبِّهَ the thing, or affair, was rendered confused, or dubious, to him: (K, * TA:) and الشَّىْءُ ↓ شَبَهٌ, also, [see مُشْتَبِهٌ,] the thing was, or became, confused, or dubious. (IAar, TA.)

شِبْهٌ
شِبْهٌ ذ and ↓ شَبَهٌ are syn., (S, Msb, K,) like مِثْلٌ and مَثَلٌ, and بِدْلٌ and بَدَلٌ, and نِكْلٌ and نَكَلٌ, the only other instances of the kind, i. e. of words of both these measures, that have been heard, having the same meaning, (S and TA in art. بدل,) i. q. ↓ شَبِيهٌ, (S, Msb, K,) syn. مِثْلٌ, (K,) [i. e.] A like; a similar person or thing; (MA; Msb;) [an analogue; a match;] a fellow: (MA:) pl. (of all, TA) أَشْبَاهٌ. (K, TA.) One says, هٰذَا شِبْهُهُ [and ↓ شَبَهُهُ], i. e. ↓ شَبِيهُهُ [meaning This is the like, &c., of him, or it]. (S.) And فُلَانٌ شِبْهُكَ and ↓ شَبَهُكَ and ↓ شَبِيهُكَ [Such a one is the like, &c., of thee]. (JK.) [And ↓ بِهِ This is like him, or it. And hence, in lexicology, الأَشْبَاهُ وَالنَّظَائِرُ The words that are alike in form: generally applied to rare instances.] ― -b2- See also the next paragraph, in two places.

شَبَهٌ
شَبَهٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places. ― -b2- [Hence,] syn. with شَكْلٌ [signifying A likeness, resemblance, or semblance, as meaning something resembling]; (AA, K and TA in art. شكل;) and ↓ شُبْهَةٌ is syn. with مِثْلٌ [in the same sense]: (K in the present art.: [see exs. of the latter voce عُقْرٌ:]) pl. of the former [in this sense, as is indicated in the S,] ↓ مَشَابِهُ, contr. to rule, like مَحَاسِنُ and مَذَاكِيرُ; (S, TA;) or this is a pl. having no proper sing. (TA.) One says, بَيْنَهُمَا شَبَهٌ [Between them two is a likeness, &c.]. (S,) And نَزَعَ اـِلَى أَبِيهِ فِى الشَّبَهِ [He inclined to his father in likeness]. (S, in art. نزع.) And a poet cited by IAar says,
أَصْبَحَ فِيهِ شَبَهٌ مِنْ أُمِّهِ
مِنْ عِظَمِ الرَّأْسِ وَمِنْ خُرْطُمِّهِ
[He became so that there was in him a resemblance of his mother, in respect of bigness of the head, and of his nose]. (TA.) And one says also, لَهُ ↓ بِهِ شُبْهَةٌ i. e. مِثْلٌ [In him is a likeness, or something having a likeness, to him, or it]. (TK.) ― -b3- Also, (JK, S, Msb, K, &c.,) and ↓ شِبْهٌ, (JK, S, K,) and ↓ شَبَهَانٌ, (K, TA, but not in the CK,) [A sort of fine brass;] a metal resembling gold in its colour, the highest in quality of صُفْر [or brass]; (Msb;) yellow نُحَاس; (K;) a sort of نُحَاس (JK, T, S, M *) rendered yellow by the addition of an alloy (lit. a medicament): (T, M, * TA:) so called because resembling gold in its colour: (M, TA:) pl. أَشْبَاهُ. (K.) One says كُوزُ شَبَه ٍ and ↓ شِبْه ٍ [A mug of شبه]. (S.) -A2- See also شَبَهَانٌ.

شُبْهَةٌ
شُبْهَةٌ ذ : see شَبَهٌ, in two places. ― -b2- [Hence,] Confusedness, or dubiousness: (S, K:) pl. شُبَهٌ (TA) [and شُبْهَاتٌ and شُبَهَاتٌ and شُبُهَاتٌ: whence the phrase أَصْحَابُ الشُّبُهَاتِ Those persons who are of dubious characters; those who are objects of suspicion]. One says, لَيْسَ فِيهِ شُبْهَةٌ [There is not any confusedness, or dubiousness, in respect of it]: referring to property. (Msb voce شَائِبَةٌ, in art. شوب.)

شَبَهَانٌ
شَبَهَانٌ ذ and ↓ شَبَهٌ, (K accord. to the TA,) the latter on the authority of IB, (TA, [and mentioned also in the M voce سَيَالٌ on the authority of AA,]) A certain thorny plant, (K accord. to the TA,) resembling the سَمُر [or gum-acacia-tree], (TA,) having an elegant red blossom, and grains like the شَهْدَانَج [or hemp-seed], an antidote for the bite, or sting, of venomous reptiles, beneficial for the cough, lithotriptic, and binding to the bowels. (K accord. to the TA: but see what here follows.) And ↓ شُبُهَانٌ, (K accord. to the TA,) or شَبَهَانٌ, (so in a copy of the S,) or both, (so in copies of the K,) or ↓ شَبُهَانٌ, or ↓ شُبَهَانٌ, (so in different copies of the S, [the latter of these two I find in one copy only,]) A kind of trees, of the [kind called] عِضاَه: (S, K:) or the ثُمَام [i. e. panic grass]: (K, TA, but not in the CK:) or the نَمَّام [now commonly applied to wild thyme, thymus serpyllum], (S, K), one of the sweetsmelling plants, (S,) having an elegant red flower, &c., as in the next preceding sentence. (So in copies of the K. [See شَهَبَانٌ.]) -A2- See also شَبَهٌ.

شَبُهَانٌ
شَبُهَانٌ ذ , or شُبُهَانٌ, or شُبَهَانٌ: see the next preceding paragraph.

شَبَاهٌ
شَبَاهٌ ذ (Lth, JK, K) and شُبَاهٌ (CK [but not in my MS. copy of the K nor in the TA]) A certain grain, like that called حُرْف (Lth, JK, K) in colour, [see حُرْفٌ and رَشَادٌ,] which is taken, i. e. swallowed, as a medicine. (Lth, JK.)

شَبِيهٌ
شَبِيهٌ ذ : see شِبْهٌ, in four places.

أَشْبَهُ
أَشْبَهُ ذ [More, and most, like]. أَشْبَهُ مِنَ التَّمْرَةِ بِالتَّمْرَةِ [More like than the date to the date] is a prov.: and so أَشْبَهُ مِنَ المَآءِ بِالمَآءِ [More like than water to water]. (Meyd.) ― -b2- [And More, or most, suitable. One says, هٰذَا أَشْبَهُ بِكَ This is more suitable to thee. And هٰذَا الأَشْبَهُ This is the most suitable.]

مُشَبَّهٌ
مُشَبَّهٌ ذ : [see its verb: ― -b2- and] see مُشْتَبِهٌ. ― -b3- Also, applied to the plant called نَصِىّ, Becoming yellow. (TA.)

مُشَبِّهٌ
مُشَبِّهٌ ذ : [see its verb: ― -b2- and] see مَشْتَبِهٌ.

مَشَابِهُ
مَشَابِهُ ذ : see شَبَهٌ, of which it is said to be an anomalous pl.

مُشْتَبِهٌ
مُشْتَبِهٌ ذ [part. n. of 8, q. v.]. مُشْتَبِهَاتٌ, (S,) and ↓ مُشَبِّهَاتٌ, [thus agreeably with an explanation of its verb by IAar, (see 8, last sentence,)] (JK,) or أُمُورٌ مُشْتَبِهَةٌ, and ↓ مُشَبَّهَةٌ like مُعَظَّمَةٌ, (K,) Things, or affairs, that are confused or dubious [by reason of their resembling one another or from any other cause]: (JK, S, K:) [and uncertain: (see an ex. of مُشَبَّه in this sense in a verse cited voce سَنَفَ:)] ↓ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِه ٍ, in the Kur [vi. 99], means resembling one another so that they become confounded, or confused, or dubious, and not resembling one another &c. (TA.)

مُتَشَابِهٌ
مُتَشَابِهٌ ذ Consimilar, or conformable, in its several parts: thus مُتَشَابِهًا means in the Kur xxxix. 24. (Jel.) And مُتَشَابِهَاتٌ Things like, or resembling, one another. (JK, S.) ― -b2- See also مُشْتَبِهٌ. ― -b3- مُتَشَابِهَاتٌ in the Kur iii. 5 means Verses that are equivocal, or ambiguous; i. e. susceptible of different interpretations: (Ksh:) or verses unintelligible; such as the commencements [of many] of the chapters: (Jel:) or the مُتَشَابِه in the Kur is that of which the meaning is not to be learned from its words; and this is of two sorts; one is that of which the meaning is known by referring it to what is termed مُحْكَم [q. v.]; and the other is that of which the knowledge of its real meaning is not attainable in any way: (TA:) or it means what is not understood without repeated con- sideration: (TA in art. فسر:) Ed-Dahhلk is related to have explained المُحْكَمَاتُ as meaning “ what have not been abrogated; ” and المُتَشَابِهَاتُ as meaning what have been abrogated. (TA in the present art.)

##### Türkçe

٢
2 **شَبَّهَهُ اـِيَّاهُ** ذ ve **بِهِ** , (MA, K,) mastar ismi **تَشْبِيهٌ**, (S, K, KL,) Onu ona benzetti; onu ona benzer kıldı; onu ona kıyasladı; (MA, KL;) **مَثَّلَهُ** ile aynı mânâdadır [mânâsı şöyle: ve ayrıca “onu ona benzetti” yahut “onu onunla karşılaştırdı” mânâsına da gelir; burada hemen ardından gelen açıklamaya göre]: (S, * K:) **شَبَّهَتُ الشَّىْءَ بِالشَّىْءِ** “Şeyi, onları birleştiren [yahut ortak olan] bir sıfat sebebiyle, [öteki] şeyin yerine yahut durumuna koydum;” bu sıfat hakikî de olabilir hayalî de; hakikî olan, kişinin “bu dirhem şu dirhem gibidir” ve “bu siyahlık şu siyahlık gibidir” demesi gibi; hayalî olan ise kişinin “Zeyd aslan gibidir” yahut “eşek gibidir” demesi gibi; yani kuvvetinde yahut ahmaklığında; ve “Zeyd ‘Amr gibidir” demesi gibi; yani kudretinde ve cömertliğinde ve benzeri vasıflarda; bazen de mecazî olur; kişinin “gaip, yok gibidir” ve “elbise dirhem gibidir” demesi gibi; yani elbisenin değeri dirheme denktir. (Msb.) **شَبَّهُ**, [görünüşe göre **شبّه شَيْئًا بِشَىْء ٍ** yerine,] IAar’a göre, “bir şeyi bir şeye eşit kıldı, yahut bir şeye benzer kıldı” demektir. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **شبّههُ عَلَيْهِ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, Ona onu karıştırdı [onu başka bir şeye benzer göstererek]; (JK, * TA;) ona onu müphem, şüpheli yahut kapalı kıldı. (MA.) 8’e de bak; [onunla, edilgen şeklinde ve etken şeklinde dahi, mânâlardan birinde, hemen hemen yahut tam olarak eş anlamlıdır,] iki yerde. ― -b3- [Ve **شَبَّهَتْهُ اـِلَيْهِ النَّفْسُ**, yahut **الحَالُ**, Zihin, yahut hâl, onu ona tasvir etti; **خَيَّلَتْهُ** gibi: **خيل** maddesine bak.] 5’e de bak; [onunla, edilgen şeklinde, bir mânâda bu fiil hemen hemen yahut tam olarak eş anlamlıdır.] ― -b4- [**تَشْبِيهٌ** basit bir isim olarak kullanıldığında “bir karşılaştırma, teşbih, benzerlik yahut mesel” demektir: çoğulu **تَشْبِيهَاتٌ**’tır. Buradan, **عَلَى التَّشْبِيهِ** “karşılaştırma yoluyla”.]

3 **شَاْبَهَ**: bir sonraki paragrafa bak, dört yerde.

**اشبههُ**
4 **اشبههُ** ذ , [mastar ismi **اـِشْبَاهٌ**;] ve ↓ **شابههُ**, [mastar ismi **مُشَابَهَةٌ**;] (S, K;) Ona benzedi; ona benzer oldu; eş anlamlısı **مَاثَلَهُ**. (K.) Şöyle denir: **أَشْبَهَ الوَلَدُ أَبَاهُ**, ve ↓ **شابههُ**, Çocuk babasına benzedi [yahut] babasıyla vasıflarından yahut niteliklerinden birinde ortak oldu. (Msb.) Ve **مَنْ أَشْبَهَ أَبَاهُ فَمَا ظَلَمَ**, (Meyd, TA,) yahut bazılarınca rivayet edildiği üzere ↓ **مَنْ يُشَابِهُ أبَهُ فَمَا ظَلَمَ**, (TA,) [Kim babasına benzerse, yanlış olanı yapmış olmaz:] bir darb-ı meseldir; mânâsı: benzerliği yanlış yere koymamıştır; çünkü onun için benzenecek kimse, ondan daha layık yahut daha uygun değildir: yahut babanın yanlış olanı yapmadığı mânâsına da gelebilir. (Meyd. [Har s. 667-8’e de bak.]) Ve **اشبه الرَّجُلُ أُمَّهُ**, (IAar, K,) ve ↓ **شَابَهَهَا**, (K,) [Adam annesine benzedi,] mânâsı (mecazî olarak): adam iktidarsız ve zayıf oldu. (IAar, K.) Ve ‘Ömer’den bir rivayette şöyle denmiştir: **اـِنَّ اللَّبَنَ يُشْبَهُ عَلَيْهِ** [Şüphesiz sütle beslenmekle benzerlik kazanılır]: yani emzirilen çocuk çoğu kez onu emziren kadına, süt sebebiyle benzer; (JK:) yahut **اللبن يشبه** [görünüşe göre **اللَّبَنُ يُشْبَهُ عَلَيْهِ** yerine]: yani kişi, emziren kadının tabii huylarına bir benzerlik edinir: yahut, yine rivayet edildiği üzere, ↓ **يتشبّه** [görünüşe göre **يُتَشَبَّهُ عَلَيْهِ** yerine]. (TA.) -A2- [**اشبه** ayrıca bir taaccüb fiilidir: buradan şu söz:
**مَا أَشْبَهَ اللَّيْلَةَ بِالبَارِحَهْ**
Bu gece, dün geceye ne kadar benziyor! **برح** maddesinde açıklanmıştır.]

**تشبّه بِهِ**
5 **تشبّه بِهِ** ذ [Ona, yahut ona (şeye) benzer oldu; ona, yahut ona (şeye) bir benzerlik edindi yahut benzerlik tasladı; onu taklit etti;] kendisini ona, yahut ona (şeye) benzer kıldı; (MA, KL; *) **تمثّل** ile aynı mânâdadır: (S, * TA: [birincide bu mânâ işaret edilmiştir fakat açıkça söylenmemiştir:]) bir adam hakkında söylenir. (S.) 4’e de bak, sondan bir önceki cümle. ― -b2- [Bundan dolayı,] **تشبّه لَهُ أَنَّهُ كَذَا** Zihninde ona tasvir olundu [yani ona öyle göründü] ki o şöyledir; eş anlamlısı **تَخَيَّلَ**, (S ve K * **خيل** maddesinde,) ve **تَخَايَلَ**: (S o maddede:) ve **اـِلَيْهِ أَنَّهُ كَذَا ↓ شُبِّهَ** [aynı mânâyı ifade eder; yahut] zihninde ona tasvir olundu ki o şöyledir; eş anlamlısı **خُيِّلَ**. (PS o maddede.)

**تَشَابُهٌ**
6 **تَشَابُهٌ** ذ “eşit olma yahut yeknesak olma”yı ifade eder; eş anlamlısı **اِسْتِوَآءٌ**: (TA:) [yahut daha doğrusu: birbirine benzer olma.] Şöyle dersin: **تَشَابَهَا** Birbirlerine benzediler. (MA.) Ve **الخُطُوطُ تَتَشَابَهُ** Çizgiler birbirine benzer; çizgiler birbirini andırır. (Mgh.) ― -b2- Bir sonraki paragrafa da bak, iki yerde.

**اِشْتَبَهَا**
8 **اِشْتَبَهَا** ذ ve ↓ **تَشَابَهَا** Birbirlerine benzediler de bu yüzden karışık, karıştırılmış yahut şüpheli oldular. (K.) Ve **اشتبه** (S, MA) ve ↓ **تشابه** (MA) O (bir şey, S, MA, yahut bir iş, MA) müphem, şüpheli yahut kapalı oldu; (MA,) **عَلَىَّ** [bana], (S,) yahut **عَلَيْهِ** [ona]: (MA:) ve **عَلَيْهِ الأَمْرُ ↓ شُبِّهَ** Şey yahut iş ona karıştırıldı yahut şüpheli kılındı: (K, * TA:) ve **الشَّىْءُ ↓ شَبَهٌ** dahi, [**مُشْتَبِهٌ**’e bak,] şey karışık yahut şüpheli oldu. (IAar, TA.)

**شِبْهٌ**
**شِبْهٌ** ذ ve ↓ **شَبَهٌ** eş anlamlıdır, (S, Msb, K,) **مِثْلٌ** ve **مَثَلٌ**, ve **بِدْلٌ** ve **بَدَلٌ**, ve **نِكْلٌ** ve **نَكَلٌ** gibi; bu türden, yani her iki vezinde olup aynı mânâyı taşıdığı işitilmiş kelimelerin tek diğer örnekleri bunlardır, (S ve TA **بدل** maddesinde,) ↓ **شَبِيهٌ** ile aynı mânâdadır, (S, Msb, K,) eş anlamlısı **مِثْلٌ**’dür, (K,) [yani] bir benzer; benzer bir kişi yahut şey; (MA; Msb;) [bir muadil; bir denk;] bir eş: (MA:) çoğulu (hepsinin, TA) **أَشْبَاهٌ**. (K, TA.) Şöyle denir: **هٰذَا شِبْهُهُ** [ve ↓ **شَبَهُهُ**], yani ↓ **شَبِيهُهُ** [mânâsı: Bu, onun (yahut onun) benzeridir, vb.]. (S.) Ve **فُلَانٌ شِبْهُكَ** ve ↓ **شَبَهُكَ** ve ↓ **شَبِيهُكَ** [Falanca senin benzerindir, vb.]. (JK.) [Ve ↓ **بِهِ** Bu, ona (yahut ona) benzer. Buradan, lugat ilminde, **الأَشْبَاهُ وَالنَّظَائِرُ**: şekilce birbirine benzeyen kelimeler: genellikle nadir örneklere uygulanır.] ― -b2- Bir sonraki paragrafa da bak, iki yerde.

**شَبَهٌ**
**شَبَهٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak, üç yerde. ― -b2- [Bundan dolayı,] **شَكْلٌ** ile eş anlamlıdır [“bir benzerlik, benzeyiş yahut görünüş” mânâsında, yani benzeyen bir şey anlamında]; (AA, K ve TA **شكل** maddesinde;) ve ↓ **شُبْهَةٌ** **مِثْلٌ** ile eş anlamlıdır [aynı mânâda]: (K bu maddede: [ikincinin örnekleri için **عُقْرٌ** maddesine bak:]) birincinin bu mânâdaki çoğulu [S’de işaret edildiği üzere] ↓ **مَشَابِهُ**’dür, kaideye aykırı olarak, **مَحَاسِنُ** ve **مَذَاكِيرُ** gibi; (S, TA;) yahut bu, düzgün bir tekili olmayan bir çoğuldur. (TA.) Şöyle denir: **بَيْنَهُمَا شَبَهٌ** [İkisi arasında bir benzerlik vardır, vb.]. (S,) Ve **نَزَعَ اـِلَى أَبِيهِ فِى الشَّبَهِ** [Benzerlikte babasına meyletti]. (S, **نزع** maddesinde.) Ve IAar’ın naklettiği bir şair şöyle der:
**أَصْبَحَ فِيهِ شَبَهٌ مِنْ أُمِّهِ**
**مِنْ عِظَمِ الرَّأْسِ وَمِنْ خُرْطُمِّهِ**
[Onda, başın büyüklüğü ve burnu bakımından, annesinden bir benzerlik oldu]. (TA.) Ve yine şöyle denir: **لَهُ ↓ بِهِ شُبْهَةٌ** yani **مِثْلٌ** [Onda, ona (yahut ona) bir benzerlik vardır, yahut benzerliği olan bir şey vardır]. (TK.) ― -b3- Ayrıca, (JK, S, Msb, K, vb.,) ve ↓ **شِبْهٌ**, (JK, S, K,) ve ↓ **شَبَهَانٌ**, (K, TA, fakat CK’de değil,) [ince bir pirinç türü;] rengi bakımından altına benzeyen bir maden; **صُفْر** [yahut pirinç] içinde kalitece en üst olan; (Msb;) sarı **نُحَاس**; (K;) bir tür **نُحَاس** (JK, T, S, M *) ki bir alaşım (lafzen bir ilaç) katılmasıyla sarartılmıştır: (T, M, * TA:) rengi bakımından altına benzediği için böyle adlandırılmıştır: (M, TA:) çoğulu **أَشْبَاهُ**. (K.) Şöyle denir: **كُوزُ شَبَه ٍ** ve ↓ **شِبْه ٍ** [şebeh kupası]. (S.) -A2- **شَبَهَانٌ**’a da bak.

**شُبْهَةٌ**
**شُبْهَةٌ** ذ : **شَبَهٌ**’e bak, iki yerde. ― -b2- [Bundan dolayı,] Karışıklık yahut şüphelilik: (S, K:) çoğulu **شُبَهٌ** (TA) [ve **شُبْهَاتٌ** ve **شُبَهَاتٌ** ve **شُبُهَاتٌ**: buradan şu ibare: **أَصْحَابُ الشُّبُهَاتِ** Şüpheli karakterli kimseler; kendilerinden şüphe edilen kimseler]. Şöyle denir: **لَيْسَ فِيهِ شُبْهَةٌ** [Onda, ona dair hiçbir karışıklık yahut şüphelilik yoktur]: mala dair olarak. (Msb **شَائِبَةٌ** maddesinde, **شوب** babında.)

**شَبَهَانٌ**
**شَبَهَانٌ** ذ ve ↓ **شَبَهٌ**, (TA’ya göre K’da,) ikincisi IB’nin rivayetine göre, (TA, [ve ayrıca M’de **سَيَالٌ** maddesinde AA’dan naklen de zikredilmiştir,]) Dikenli bir bitki, (TA’ya göre K’da,) **سَمُر**’a [yahut zamk akasyası ağacına] benzeyen, (TA,) zarif kırmızı bir çiçeği olan, taneleri **شَهْدَانَج** [yahut kenevir tohumu] gibi olan; zehirli sürüngenlerin ısırığı yahut sokmasına karşı panzehir; öksürüğe faydalı; taş düşürücü; bağırsakları bağlayıcı. (TA’ya göre K’da: fakat aşağıda gelen şeye bak.) Ve ↓ **شُبُهَانٌ**, (TA’ya göre K’da,) yahut **شَبَهَانٌ**, (S’nin bir nüshasında böyle,) yahut ikisi de, (K’nın nüshalarında böyle,) yahut ↓ **شَبُهَانٌ**, yahut ↓ **شُبَهَانٌ**, (S’nin farklı nüshalarında böyle, [bu ikisinden ikincisini yalnız bir nüshada buluyorum,]) **عِضاَه** denilen türden bir ağaç cinsi: (S, K:) yahut **ثُمَام** [yani darı otu]: (K, TA, fakat CK’de değil:) yahut **نَمَّام** (S, K), güzel kokulu bitkilerden biri, (S,) zarif kırmızı bir çiçeği olan, vb., bir önceki cümledeki gibi. (K’nın nüshalarında böyle. [**شَهَبَانٌ**’a bak.]) -A2- **شَبَهٌ**’e de bak.

**شَبُهَانٌ**
**شَبُهَانٌ** ذ , yahut **شُبُهَانٌ**, yahut **شُبَهَانٌ**: bir önceki paragrafa bak.

**شَبَاهٌ**
**شَبَاهٌ** ذ (Lth, JK, K) ve **شُبَاهٌ** (CK [fakat K’nın yazma nüshamda da TA’da da yok]) Renk bakımından **حُرْف** denilene benzeyen bir tane, (Lth, JK, K) [**حُرْفٌ** ve **رَشَادٌ**’a bak,] ilaç olarak alınan, yani yutulan. (Lth, JK.)

**شَبِيهٌ**
**شَبِيهٌ** ذ : **شِبْهٌ**’e bak, dört yerde.

**أَشْبَهُ**
**أَشْبَهُ** ذ [daha çok ve en çok benzer]. **أَشْبَهُ مِنَ التَّمْرَةِ بِالتَّمْرَةِ** [Hurmadan hurmaya daha çok benzer] bir darb-ı meseldir: ve yine **أَشْبَهُ مِنَ المَآءِ بِالمَآءِ** [Sudan suya daha çok benzer]. (Meyd.) ― -b2- [Ve daha uygun, yahut en uygun. Şöyle denir: **هٰذَا أَشْبَهُ بِكَ** Bu sana daha uygundur. Ve **هٰذَا الأَشْبَهُ** Bu en uygundur.]

**مُشَبَّهٌ**
**مُشَبَّهٌ** ذ : [fiiline bak: ― -b2- ve] **مُشْتَبِهٌ**’e bak. ― -b3- Ayrıca, **نَصِىّ** denilen bitkiye nispetle: Sararan. (TA.)

**مُشَبِّهٌ**
**مُشَبِّهٌ** ذ : [fiiline bak: ― -b2- ve] **مَشْتَبِهٌ**’e bak.

**مَشَابِهُ**
**مَشَابِهُ** ذ : **شَبَهٌ**’e bak; onun kaide dışı bir çoğulu olduğu söylenir.

**مُشْتَبِهٌ**
**مُشْتَبِهٌ** ذ [8’in ism-i fâili, ona bak]. **مُشْتَبِهَاتٌ**, (S,) ve ↓ **مُشَبِّهَاتٌ**, [fiilinin IAar tarafından açıklanmasına uygun olarak, (8’in son cümlesine bak,)] (JK,) yahut **أُمُورٌ مُشْتَبِهَةٌ**, ve ↓ **مُشَبَّهَةٌ** **مُعَظَّمَةٌ** gibi, (K,) Birbirlerine benzemeleri sebebiyle yahut başka bir sebepten ötürü karışık yahut şüpheli olan şeyler yahut işler: (JK, S, K:) [ve belirsiz: (**مُشَبَّه**’in bu mânâdaki bir örneği için **سَنَفَ** maddesinde zikredilen beyte bak:) ] Kur’ân’da [vi. 99] **مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِه ٍ**, birbirlerine benzedikleri için karışık yahut şüpheli olan ve birbirlerine benzemeyen, vb., demektir. (TA.)

**مُتَشَابِهٌ**
**مُتَشَابِهٌ** ذ Kısımlarında birbirine benzer, yahut birbirine uygun: Kur’ân’da xxxix. 24’te **مُتَشَابِهًا** böyle demektir. (Jel.) Ve **مُتَشَابِهَاتٌ** Birbirine benzeyen şeyler. (JK, S.) ― -b2- **مُشْتَبِهٌ**’e de bak. ― -b3- Kur’ân’da iii. 5’te **مُتَشَابِهَاتٌ**, farklı yorumlara elverişli olan, yani müphem yahut kapalı âyetler demektir: (Ksh:) yahut anlaşılmaz âyetler; sûrelerin [çoğunun] başlarındaki (hurûf) gibi: (Jel:) yahut Kur’ân’daki **مُتَشَابِه**, mânâsı lafızlarından öğrenilemeyen şeydir; bu iki kısımdır; biri, **مُحْكَم** denilene irca edilerek mânâsı bilinen; diğeri ise hakikî mânâsının bilgisine hiçbir yolla ulaşılamayan: (TA:) yahut tekrar tekrar düşünmeden anlaşılmayan demektir: (TA **فسر** maddesinde:) Ed-Dahhلk’ın, **المُحْكَمَاتُ**’ı “neshedilmemiş olanlar” mânâsında; **المُتَشَابِهَاتُ**’ı da “neshedilmiş olanlar” mânâsında açıkladığı rivayet edilmiştir. (TA bu maddede.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَبَهَ
شَبَهَ شَبَّهَ II
a.  [ acc. &  Bi ], Made like, assimilated to; compared to, likened.

b.  [ acc. &  'Ala ], Rendered dubious, obscure to.

c.  [ acc. &  Ila ], Represented, pictured to.

شَاْبَهَ
شَاْبَهَ III ,
a.  Was, became like to, resembled.

أَشْبَهَ
أَشْبَهَ IV ,
a.  see III .

تَشَبَّهَ
تَشَبَّهَ V
a.  [ Bi ], Became, made himself like to; imitated; resembled.

تَشَاْبَهَ
تَشَاْبَهَ VI ,
a.  Were alike.

اِشْتَبَهَ
اِشْتَبَهَ VIII ,
a.  see VI .

b.  [ 'Ala ], Was dubious, obscure to.

c.  [ Fī ], Felt doubtful, uneasy, uncertain about.

شِبْه
شِبْه 2 , ( pl. أَشْبَاْه 38 ),
a.  Like; match, fellow; counterpart, facsimile.

b.  Yellow copper; brass.

c.  see 4 (a) , ( b ).

شُبْهَة
شُبْهَة 3t , ( pl. شُبَه 9 ,

شُبَُْهَات
شُبَُْهَات ),
a.  Dubiousness, obscureness, ambiguity, vagueness, uncertainty; equivocation.

b.  Dubious, obscure, ambiguous, vague, uncertain; equivocal.

شَبَه
شَبَه 4 , ( pl. أَشْبَاْه 38 ,  مَشَاْبِهُ 44 ),
a.  Likeness, resemblance, similarity.

b.  Similitude; image, figure.

c.  see 2 (b) &  36 ( b ).

شَبِيْه
شَبِيْه 25 , ( pl. شِبَاْه 23 ),
a.  Like, resembling; similar; fellow, match; counterpart, facsimile.

شِبْهَاْن
شِبْهَاْن 34 ,
a.  see 2 (b) .

شَبَهَاْن
شَبَهَاْن 36 ,
a.  see 2 (b) .

b.  A certain plant.

شَبَّهَ
N. Ac. شَبَّهَ II ,
a.  Comparison.

تَشَاْبَهَ
N. Ag. تَشَاْبَهَ VI ,
a.  Consimilar, conformable.

شَاْبَهَ
N. Ac. شَاْبَهَ III ( شِبْه 2 ),
a.  Resemblance, likeness, similarity.

b.  Comparison.

##### Türkçe

**شَبَهَ**
**شَبَهَ شَبَّهَ II**
a.  [ acc. &  Bi ], Benzer kıldı, benzetti; ile karşılaştırdı, ile benzetti.

b.  [ acc. &  'Ala ], Şüpheli kıldı, ona kapalı kıldı.

c.  [ acc. &  Ila ], Tasvir etti, ona resmetti.

**شَاْبَهَ**
**شَاْبَهَ III** ,
a.  Gibi oldu, gibi hâle geldi, benzedi.

**أَشْبَهَ**
**أَشْبَهَ IV** ,
a.  III’e bak.

**تَشَبَّهَ**
**تَشَبَّهَ V**
a.  [ Bi ], Gibi oldu, kendini gibi kıldı; taklit etti; benzedi.

**تَشَاْبَهَ**
**تَشَاْبَهَ VI** ,
a.  Birbirine benzer oldular.

**اِشْتَبَهَ**
**اِشْتَبَهَ VIII** ,
a.  VI’ya bak.

b.  [ 'Ala ], Ona şüpheli oldu, ona kapalı oldu.

c.  [ Fī ], Hakkında şüphe duydu, huzursuz oldu, emin olmadı.

**شِبْه**
**شِبْه 2** , ( çoğ. **أَشْبَاْه 38** ),
a.  Gibi; denk, eş; karşılık, tıpkıbasım.

b.  Sarı bakır; pirinç.

c.  4 (a), (b)’ye bak.

**شُبْهَة**
**شُبْهَة 3t** , ( çoğ. **شُبَه 9** ,

**شُبَُْهَات**
**شُبَُْهَات** ),
a.  Şüphelilik, kapalılık, müphemiyet, belirsizlik, kesin olmama; tevriye.

b.  Şüpheli, kapalı, müphem, belirsiz, kesin olmayan; tevriyeli.

**شَبَه**
**شَبَه 4** , ( çoğ. **أَشْبَاْه 38** ,  **مَشَاْبِهُ 44** ),
a.  Benzerlik, benzeyiş, benzeşme.

b.  Temsil; suret, şekil.

c.  2 (b) ve 36 (b)’ye bak.

**شَبِيْه**
**شَبِيْه 25** , ( çoğ. **شِبَاْه 23** ),
a.  Gibi, benzeyen; benzer; denk, eş; karşılık, tıpkıbasım.

**شِبْهَاْن**
**شِبْهَاْن 34** ,
a.  2 (b)’ye bak.

**شَبَهَاْن**
**شَبَهَاْن 36** ,
a.  2 (b)’ye bak.

b.  Belli bir bitki.

**شَبَّهَ**
N. Ac. **شَبَّهَ II** ,
a.  Karşılaştırma.

**تَشَاْبَهَ**
N. Ag. **تَشَاْبَهَ VI** ,
a.  Birbirine benzer, uygun.

**شَاْبَهَ**
N. Ac. **شَاْبَهَ III** ( **شِبْه 2** ),
a.  Benzeyiş, benzerlik, benzeşme.

b.  Karşılaştırma.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

شبه
شَبِهَ - يَشْبَهُ - اشْتَبَهَ - يَشْتَبِهُ - مُشْتَبِه - مُشْتَبِهَاً - شَبَّهَ- يُشَبِّهُ، شُبِّهَ - يُشَبَّهُ - تَشَابَهَ - يَتَشَابَهُ- مُتَشَابِه - مُتَشَابِهاً - مُتَشَابِهَة - مُتَشَابِهَات
شَبِهَ - يَشْبَهُ + كائن + كائناً: تكون الملامح والصفات بين كائنين قريبة بالشكل والهيئة والمقدار، وتكون الفروق والاختلافات قليلة، مما يجعل تمييزهما وتبين الفروق بينهما أمراً صعباً ولكنه ممكن
اشْتَبَهَ - يَشْتَبِهُ: على وزن " افتعل " من " شَبِهَ - يَشْبَهُ ":  طلب وجهد أن " يَشْبَهَ " بشكل ذاتي: فيه بشكل بنيوي ذاتي من أوجه الشبه مع كائن آخر مما يثير الالتباس
مُشْتَبِه: اسم مفعول صفة مشبهة من " اشْتَبَهَ - يَشْتَبِهُ ": قريب الشبه: يصعب تمييز الفرق: المقادير والقياسات تقترب من بعضها كثيراً في الشيئين
مُشْتَبِهاً: حال من " مُشْتَبِه "
شَبَّهَ- يُشَبِّهُ: على وزن " فَعَّلَ " من " شَبِهَ - يَشْبَهُ ": جعله " يَشْبَهُهُ " على وجه التكرار والشدة: جعل شيئاً " يَشْبَهُ " شيئاً آخر بشكل شديد يصعب تبين الفرق بينهما
شُبِّه - يُشَبَّهُ: مبني للمجهول من " شَبَّهَ- يُشَبِّهُ "
﴿وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ﴾: شُبِّه لهم: جُعل قريب الشبه لدرجة كبيرة يصعب فيه الحكم بأنه ليس المراد
تَشَابَهَ - يَتَشَابَه ُ+ كائنان: على وزن " تفاعل" من " شَبِهَ - يَشْبَهُ ": يتبادل مع آخر فعل " شَبِهَ - يَشْبَهُ " بإرادة ذاتية: في كائنين منفصلين، يبادل كل منهما أوجه الشبه مع الآخر، وذلك بشكل ذاتي بنيوي نابع من تكوين كل من الكائنين: تكون ملامح وصفات كل من الكائنين قريبة الشكل والهيئة وذلك بأصل تكويني بنيوي في كل منهما، وليس بعامل خارجي: متشابهان كأن لهما أصل وراثي بنيوي مشترك
تَشَابَهَ - يَتَشَابَهُ+ كائن + على كائن: تشابه علينا - عليهم: يكون الكائنان متشابهين نسبة لنا فقط، فنحن نراهما كما لو كانا متشابهين: التبس ولم يتبين الفرق في المقادير والقياسات التي تميز شيء مراد عن شيء آخر، فلم يعد ممكناً التمييز بين المراد من الزائف الشبيه غير المراد
مُتَشَابِه:اسم مفعول صفة مشبهة من " تَشَابَهَ - يَتَشَابَهُ "
مُتَشَابِهَاً: حال من " مُتَشَابِه "
مُتَشَابِهَة: مؤنث " مُتَشَابِه "
مُتَشَابِهَات: جمع " مُتَشَابِهَة "
آيات  متشابهات: تحوي وجوهاً للشبه: أي أن  عدد من المقادير والقياسات التي تميز الآية الأولى، قريبة من المقادير والقياسات التي تميز الآية الأخرى
الفرق بين مشتبه ومتشابه:
المشتبه: الذي يميل في بنيته لأن يكون صعب التمييز عن آخر
المتشابه: أوجه الشبه متوفرة في الكائنين معاً: وجودهما كليهما معا يشكلان التباساً للتمييز
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التشابه والتماثل، ضد الاختلاف والتمايز والتفريق"، وهي:
صَنَا - يَصْنُوْ (صَنَى - يَصْنِي)، مَثَلَ - يَمْثُلُ، شَكَلَ - يَشْكُلُ، نَدَّ - يَنِدُّ، شَبِهَ - يَشْبَهُ، ضَهِئَ - يَضْهَأُ
اشتبه - مشتبه - مشتبهاً
 	﴿وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون (99)﴾ الأنعام ﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكله والزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين(141)﴾ الأنعام
شبه لهم
 ﴿وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا(157)﴾ النساء
تشابه - تشابهت
 ﴿وقال الذين لا يعلمون لولا يكلمنا الله أو تأتينا آية كذلك قال الذين من قبلهم مثل قولهم تشابهت قلوبهم قد بينا الآيات لقوم يوقنون(118)﴾ البقرة
تشابه علينا - عليهم
تشابه علينا - عليهم:   التبس ولم يتبين الفرق أو الحقيقي من الزائف﴿قالوا ادع لنا ربك يبين لنا ما هي إن البقر تشابه علينا وإنا إن شاء الله لمهتدون(70)﴾ البقرة ﴿قل من رب السماوات والأرض قل الله قل أفاتخذتم من دونه أولياء لا يملكون لأنفسهم نفعا ولا ضرا قل هل يستوي الأعمى والبصير أم هل تستوي الظلمات والنور أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه فتشابه الخلق عليهم قل الله خالق كل شيء وهو الواحد القهار(16)﴾ الرعد
متشابها
آيات  متشابهات هي المثاني وآيات محكمات هن أم الكتاب﴿الله نزل أحسن الحديث كتابا متشابها مثاني تقشعر منه جلود الذين يخشون ربهم ثم تلين جلودهم وقلوبهم إلى ذكر الله ذلك هدى الله يهدي به من يشاء ومن يضلل الله فما له من هاد (23)﴾ الزمر ﴿هو الذي أنزل عليك الكتاب منه آيات محكمات هن أم الكتاب وأخر متشابهات فأما الذين في قلوبهم زيغ فيتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنة وابتغاء تأويله وما يعلم تأويلهإلا الله والراسخون في العلم يقولون آمنا به كل من عند ربنا وما يذكر إلا أولوا الألباب(7)﴾ آل عمران
رزق متشابه	﴿وبشر الذين آمنوا وعملوا الصالحات أن لهم جنات تجري من تحتها الأنهار كلما رزقوا منها من ثمرة رزقا قالوا هذا الذي رزقنا من قبل وأتوا به متشابها ولهم فيها أزواج مطهرة وهم فيها خالدون(25)﴾ البقرة
ثمر متشابه ومشتبه  	﴿وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون (99)﴾ الأنعام ﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكلهوالزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين(141)﴾ الأنعام
مختار الصحاح
● [شبه] ش ب ه: شِبْهٌ و شَبَهٌ لغتان بمعنى يقال هذا شِبْهُه أي شبيه وبينهما شَبَهٌ بالتحريك والجمع مُشَابِهُ على غير قياس كما قالوا محاسن ومذاكير و الشُّبْهةُ الالتباس و المُشْتَبِهاتُ من الأمور المشكلات و المُتَشَابِهاتُ المتماثلات و تَشَبَّهَ فلان بكذا و التَّشْبِيهُ التمثيل و أشْبَهَ فلانا و شابَهَهُ و اشْتَبَهَ عليه الشيء و الشَّبَهُ و الشِّبْهُ ضرب من النحاس يقال كوز شَبَه وشِبْه بمعنى
الراغب
شبه
- الشبه والشبهه والشبيه: حقيقتها في المماثلة من جهة الكيفية، كاللون والطعم، وكالعدالة والظلم، والشبهة: هو أن لا يتميز أحد الشيئين من الآخر لما بينهما من التشابه؛ عينا كان أو معنى، قال: }وأتوا به متشابها﴿[البقرة/ 25]، أي: يشبه بعضه بعضا لونا لا طعما وحقيقة، وقيل: متماثلا في الكمال والجودة، وقرئ قوله:﴾مشتبها وغير متشابه﴿[الأنعام/99]، وقرئ:﴾متشابها﴿[الأنعام/141]، جميعا، ومعناها متقاربان. وقال:﴾إن البقر تشابه علينا﴿[البقرة/70]، على لفظ الماضي، فجعل لفظه مذكرا، و (تشابه) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها الأعرج) أي: تتشابه علينا على الإدغام، وقوله:﴾تشابهت قلوبهم﴿[البقرة/118]، أي: في الغي والجهالة قال:﴾آيات محكمات هن أم الكتاب وأخر متشابهات{ [آل عمران/7]. والمتشابه من القرآن: ما أشكل تفسيره لمشابهته بغيره؛ إما من حيث اللفظ، أو من حيث المعنى، فقال الفقهاء: المتشابه: ما لا ينبئ ظاهره عن مراده (انظر: بصائر ذوي التمييز 3/293؛ والتعريفات للجرجاني ص 200)، [وحقيقة ذلك أن الآيات عند اعتبار بعضها ببعض ثلاثة أضرب: محكم على الإطلاق، ومتشابه على الإطلاق، ومحكم من وجه متشابه من وجه. فالمتشابه في الجملة ثلاث أضرب: متشابه من جهة اللفظ فقط، ومتشابه من جهة المعنى فقط، ومتشابه من جهتها. والمتشابه من جهة اللفظ ضربان:
أحدهما يرجع إلى الألفاظ المفردة، وذلك إما من جهة غرابته نحو: الأب (الأب : الكلأ، وقيل: الأب من المرعى للدواب، كالفاكهة للإنسان. انظر: اللسان (أب) )، ويزفون (يزفون أي: يسرعون، وأصله من: زفيف النعامة، وهو ابتداء عدوها. انظر: اللسان (زف) ) ؛ وإما من جهة مشاركة في اللفظ كاليد والعين.
والثاني يرجع إلى جملة الكلام المركب، وذلك ثلاثة أضرب:
ضرب لاختصار الكلام نحو: }وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء{ [النساء/3].
وضرب لبسط الكلام نحو: }ليس كمثله شيء{ [الشورى/11]، لأنه لو قيل: ليس مثله شيء كان أظهر للسامع.
وضرب لنظم الكلام نحو: }أنزل على عبده الكتاب ولم يجعل له عوجا *** قيما﴿[الكهف/1 - 2]، تقديره: الكتاب قيما ولم يجعل له عوجا، وقوله:﴾ولولا رجال مؤمنون﴿إلى قوله:﴾لو تزيلوا﴿(الآية:﴾ولولا رجال مؤمنون ونساء مؤمنات لم تعلموهم أن تطؤهم فتصيبكم منهم معرة بغير علم، ليدخل الله في رحمته من يشاء، لو تزيلوا لعذبنا الذين كفروا منهم عذابا أليما{ سورة الفتح: آية 25). والمتشابه من جهة المعنى: أوصاف الله تعالى، وأوصاف يوم القيامة، فإن تلك الصفات لا تتصور لنا إذ كان لا يحصل في نفوسنا صورة ما لم نحسه، أو لم يكن من جنس ما نحسه. والمتشابه من جهة المعنى واللفظ جميعا خمسة أضرب:
الأول: من جهة الكمية كالعموم والخصوص نحو: }اقتلوا المشركين{ [التوبة/ 5].
والثاني: من جهة الكيفية كالوجوب والندب، نحو: }فانكحوا ما طاب لكم من النساء{ [النساء/3].
والثالث: من جهة الزمان كالناسخ والمنسوخ، نحو: }اتقوا الله حق تقاته{ [آل عمران/102].
والرابع: من جهة المكان والأمور التي نزلت فيها، نحو: }وليس البر بأن تأتوا البيوت من ظهورها﴿[البقرة/189]، وقوله:﴾إنما النسيء زيادة في الكفر{ [التوبة/37]، فإن من لا يعرف عادتهم في الجاهلية يتعذر عليه معرفة تفسير هذه الآية.
والخامس: من جهة الشروط التي بها يصح الفعل، أو يفسد كشروط الصلاة والنكاح. وهذه الجملة إذا تصورت علم أن كل ما ذكره المفسرون في تفسير المتشابه لا يخرج عن هذه التقاسيم، نحو قول من قال: المتشابه }آلم{ [البقرة /1]، وقول قتادة: المحكم: الناسخ، والمتشابه: المنسوخ (أخرجه ابن أبي حاتم في تفسيره 2/48)، وقول الأصم (عبد الرحمن بن كيسان، أبو بكر الأصم المعتزلي، له تفسير عجيب، ينقل عنه الرازي. انظر لسان الميزان 3/427) : المحكم: ما أجمع على تأويله، والمتشابه: ما اختلف فيه. ثم جميع المتشابه على ثلاثة أضرب: ضرب لا سبيل للوقوف عليه، كوقت الساعة، وخروج دابة الأرض، وكيفية الدابة ونحو ذلك. وضرب للإنسان سبيل إلى معرفته، كالألفاظ الغريبة والأحكام الغلقة. وضرب متردد بين الأمرين يجوز أن يختص بمعرفة حقيقته بعض الراسخين في العلم، ويخفى على من دونهم، وهو الضرب المشار إليه بقوله عليه السلام في علي رضي الله عنه: (اللهم فقهه في الدين وعلمه التأويل) (لم أجده، لكن جاء عن علي رضي الله عنه قال: بعثني رسول الله صلى الله عليه وسلم إلى اليمن لأقضي بينهم، فقلت: يا رسول الله لا علم لي بالقضاء، فضرب بيده على صدري، وقال: (اللهم اهد قلبه، وسدد لسانه). أخرجه النسائي في تهذيب خصائص علي بن أبي طالب ص 43، وهو ضعيف)، وقوله لابن عباس مثل ذلك (الحديث عن ابن عباس أن النبي صلى الله عليه وسلم دخل الخلاء، فوضعت له وضوءا، قال: (من وضع هذا) ؟ فأخبر فقال: (اللهم فقهه في الدين). أخرجه البخاري في باب وضع الماء عند الخلاء 1/224.
وقال ابن حجر: وهذه اللفظة اشتهرت على الألسنة: (اللهم فقهه في الدين، وعلمه التأويل) حتى نسبها بعضهم للصحيحين ولم يصب، والحديث عند أحمد بهذا اللفظ، وعند الطبراني من وجهين آخرين. انظر فتح الباري 7/100 فضائل ابن عباس، ومسند أحمد 1/266، ومجمع الزوائد 9/279). وإذ عرفت هذه الجملة علم أن الوقف على قوله: }وما يعلم تأويله إلا الله﴿[آل عمران/7]، ووصله بقوله:﴾والراسخون في العلم﴿[آل عمران /7] جائز، وأن لكل واحد منهما وجها حسبما دل عليه التفصيل المتقدم] (ما بين [ ] نقله السيوطي بطوله في الإتقان 2/6). وقوله:﴾الله نزل أحسن الحديث كتابا متشابها﴿[الزمر/23]، فإنه يعني ما يشبه بعضه بعضا في الأحكام، والحكمة واستقامة النظم. وقوله:﴾ولكن شبه لهم{ (سورة النساء: آية 157. وقد نقل أكثر هذا الباب الفيروزآبادي حرفيا في البصائر 3/294 - 297) أي: مثل لهم من حسبوه إياه، والشبه من الجواهر: ما يشبه لونه لون الذهب.
ملخص اللسان
1.     الشِّبْهُ والشَّبَهُ والشَّبِيهُ: المِثْلُ، والجمع أَشْباهٌ.وأَشْبَه الشيءُ الشيءَ: ماثله ، في فلان شَبَهٌ من فلان، وهو شِبْهُه وشَبَهُه وشَبِيهُه
2.     وأَشْبَهْتُ فلاناً وشابَهْتُه واشْتَبَه عَلَيَّ وتَشابَه الشيئانِ واشْتَبَها: أَشْبَهَ كلُّ واحدٍ صاحِبَه. وفي التنزيل: مُشْتَبِهاً وغَيْرَ مُتَشابه. وشَبَّهه إِياه وشَبَّهَه به مثله. والمُشْتَبِهاتُ من الأُمور: المُشْكِلاتُ. والمُتَشابِهاتُ: المُتَماثِلاتُ. وتَشَبَّهَ فلانٌ بكذا. والتَّشْبِيهُ: التمثيل
3.     والشُّبْهةُ: الالتباسُ. وأُمورٌ مُشْتَبِهةٌ ومُشَبِّهَةٌ مُشْكِلَة يُشْبِهُ بعضُها بعضاً؛
4.     وشَبَّهَ عليه: خَلَّطَ عليه الأَمْرَ حتى اشْتَبه بغيره.
5.     وفيه شُبْهَةٌ منه أَي شَبَهٌ.
6.     وشَبَّه الشيءُ إذا أَشْكَلَ،
7.     وشَبَّه إذا ساوى بين شيء وشيء،
8.     والشِّبْهُ والشَّبَهُ: النُّحاس يُصْبَغُ فيَصْفَرُّ.
لسان العرب
● -    شبه: الشِّبْهُ والشَّبَهُ والشَّبِيهُ: المِثْلُ، والجمع أَشْباهٌ.   وأَشْبَه الشيءُ الشيءَ: ماثله. وفي المثل: مَنْ أَشْبَه أَباه فما ظَلَم.   وأَشْبَه الرجلُ أُمَّه: وذلك إذا عجز وضَعُفَ؛ عن ابن الأَعرابي؛   وأَنشد:أَصْبَحَ فيه شَبَهٌ من أُمِّهِ،   من عِظَمِ الرأْسِ ومن خرْطُمِّهِ   أَراد من خُرْطُمِهِ، فشدد للضرورة، وهي لغة في الخُرْطُوم، وبينهما   شَبَه بالتحريك، والجمع مَشَابِهُ على غير قياس، كما قالوا مَحاسِن   ومَذاكير. وأَشْبَهْتُ فلاناً وشابَهْتُه واشْتَبَه عَلَيَّ وتَشابَه الشيئانِ   واشْتَبَها: أَشْبَهَ كلُّ واحدٍ صاحِبَه. وفي التنزيل: مُشْتَبِهاً   وغَيْرَ مُتَشابه. وشَبَّهه إِياه وشَبَّهَه به مثله. والمُشْتَبِهاتُ من   الأُمور: المُشْكِلاتُ. والمُتَشابِهاتُ: المُتَماثِلاتُ. وتَشَبَّهَ فلانٌ   بكذا. والتَّشْبِيهُ: التمثيل. وفي حديث حذيفة: وذَكَر فتنةً فقال   تُشَبَّهُ مُقْبِلَةً وتُبَيِّنُ مُدْبِرَةً؛ قال شمر: معناه أَن الفتنة إذا   أَقبلت شَبَّهَتْ على القوم وأَرَتْهُمْ أَنهم على الحق حتى يدخلوا فيها   ويَرْكَبُوا منها ما لا يحل، فإذا أَدبرت وانقضت بانَ أَمرُها، فعَلِمَ مَنْ   دخل فيهاأَنه كان على الخطأ. والشُّبْهةُ: الالتباسُ. وأُمورٌ   مُشْتَبِهةٌ ومُشَبِّهَةٌ   (* قوله ومشبهة» كذا ضبط في الأصل والمحكم، وقال المجد:   مشبهة كمعظمة): مُشْكِلَة يُشْبِهُ بعضُها بعضاً؛ قال:   واعْلَمْ بأَنَّك في زَما   نِ مُشَبِّهاتٍ هُنَّ هُنَّهْ   وبينهم أَشْباهٌ أَي أَشياءُ يتَشابهون فيها. وشَبَّهَ عليه: خَلَّطَ   عليه الأَمْرَ حتى اشْتَبه بغيره. وفيه مَشابهُ من فلان أَي أَشْباهٌ، ولم   يقولوا في واحدته مَشْبَهةٌ، وقد كان قياسه ذلك، لكنهم اسْتَغْنَوْا   بشَبَهٍ عنه فهو من باب مَلامِح ومَذاكير؛ ومنه قولهم: لم يَسْرِ رجلٌ   قَطُّ ليلةً حتى يُصْبِحَ إلا أَصْبَح وفي وجهه مَشابِهُ من أُمِّه.   وفيه شُبْهَةٌ منه أَي شَبَهٌ. وفي الحديث الدِّياتِ: دِيَةُ   شِبْهِ العَمْدِ أَثْلاثٌ؛ هو أَن ترمي إِنساناً بشيءٍ ليس من عادته أَن   يَقْتُل مِثْلُه، وليس من غَرَضِكَ قتله، فيُصادِفَ قَضاءً وقَدَراً   فيَقَعَ في مَقْتَلٍ فيَقْتُل، فيجب فيه الديةُ دون القصاص. ويقال:   شَبَّهْتُ هذا بهذا، وأَشْبَه فلانٌ فلاناً. وفي التنزيل العزيز: منه   آياتٌمُحْكَماتٌ   هُنَّ أُمُّ الكتاب وأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ؛ قيل: معناه يُشْبِهُ بعضُها   بعضاً. قال أَبو منصور: وقد اختلف المفسرون في تفسير قوله وأُخر متشابهات،   فروي عن ابن عباس أَنه قال: المتشابهات الم الر، وما اشْتَبه على اليهود   من هذه ونحوها. قال أَبو منصور: وهذا لو كان صحيحاً ابن عباس كان   مُسَلَّماً له، ولكن أَهل المعرفة بالأَخبار وَهَّنُوا إسْنادَه، وكان الفراء   يذهب إلى ما روي عن ابن عباس، وروي عن الضحاك أَنه قال: المحكمات ما لم   يُنْسَخْ، والمُتَشابِهات ما قد نسخ. وقال غيره: المُتَشابِهاتُ هي الآياتُ   التي نزلت في ذكر القيامة والبعث ضَرْبَ قَوْلِه: وقال الذين كفروا هل   نَدُلُّكُمْ على رجل يُنَبِّئُكم إذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ ممَزَّقٍ إنَّكم   لفي خَلْقٍ جديد أَفْتَرى على الله كَذِباً أَم به جِنَّةٌ، وضَرْبَ   قولِه: وقالوا أَئِذا مِتْنا وكنا تُراباً وعِظاماً أَئنا لمَبْعُوثون أَو   آباؤُنا الأَوَّلونَ؛ فهذا الذي تشابه عليهم، فأَعْلَمهم الله الوَجْهَ الذي   ينبغي أَن يَسْتَدِلُّوا به على أَن هذا المُتَشابِهَ عليهم كالظاهر لو   تَدَبَّرُوه فقال: وضَرَب لنا مثلاً ونَسِيَ خَلْقَه قال من يُحْيِي   العِظامَ وهي رَمِيمٌ   قل يُحْيِيها الذي أَنْشأَها أَوَّلَ مرَّةٍ وهو بكل خَلْقٍ عليم الذي   جَعَلَ لكم من الشَّجر الأَخضَرِ ناراً فإذا أَنتم منه تُوقِدُون،   أَوَلَيْس الذي خلق السموات والأَرض بقادر على أَن يَخْلُق مثلهم؛ أَي إذا كنتم   أَقررتم بالإِنشاء والابتداء فما تنكرون من البعث والنُّشور، وهذا قول   كثير من أَهل العلم وهو بَيِّنٌ واضح، ومما يدل على هذا القول قوله عز وجل:   فيَتَّبِعُونَ ما تَشابَه منه ابْتِغاء الفِتْنة وابتغاء تَأْويله؛ أَي   أَنهم طلبوا تأويل بعثهم وإِحيائهم فأَعلم الله أَن تأْويل ذلك ووقته لا   يعلمه إلا الله عز وجل، والدليل على ذلك قوله: هل يَنْظُرون إلا تأْويلَه   يومَ يأْتي تأْويلُه؛ يريد قيام الساعة وما وُعِدُوا من البعث والنشور،   والله أَعلم. وأَما قوله: وأُتُوا به مُتَشابهاً، فإن أَهل اللغة قالوا   معنى مُتَشابهاً يُشْبِهُ بعضُه بعضاً في الجَوْدَة والحُسْن، وقال   المفسرون: متشابهاً يشبه بعضه بعضاً في الصورة ويختلف في الطَّعْم، ودليل   المفسرين قوله تعالى: هذا الذي رُزِقْنا من قَبْلُ؛ لأَن صُورتَه الصورةُ   الأُْولى، ولكنَّ اختلافَ الطعم مع اتفاق الصورة أَبلغُ وأَغرب عند الخلق، لو   رأَيت تفاحاً فيه طعم كل الفاكهة لكان نهايةً في العَجَبِ. وفي الحديث   في صفة القرآن: آمنوا بمُتَشابهِه واعْمَلُوا بمُحْكَمِه؛ المُتَشابه: ما   لم يُتَلَقَّ معناه من لفظه، وهو على ضربين: أَحدهما إذا رُدَّ إلى   المُحْكم عُرف معناه، والآخر ما لا سبيل إلى معرفة حقيقته، فالمُتَتَبِّعُ له   مُبْتَغٍ للفتنة لأَنه لا يكاد ينتهي إلى شيء تَسْكُنُ نَفْسُه إليه.   وتقول: في فلان شَبَهٌ من فلان، وهو شِبْهُه وشَبَهُه وشَبِيهُه؛ قال العجاج   يصف الرمل:   وبالفِرِنْدادِ له أُمْطِيُّ،   وشَبَهٌ أَمْيَلُ مَيْلانيُّ   الأُمْطِيُّ: شجر له عِلْكٌ تَمْضَغُه الأَعراب. وقوله: وشَبَهٌ، هو اسم   آخر اسمه شَبَهٌ، أَمْيَلُ: قد مال، مَيْلانيُّ: من المَيل. ويروى:   وسَبَطٌ أَمْيَلُ، وهو شجر معروف أَيضاً.   حَيْثُ انْحَنى ذو اللِّمَّةِ المَحْنِيُّ   حيث انحنى: يعني هذا الشَّبَه. ذو اللِّمَّةِ: حيث نَمَّ العُشْبُ؛   وشَبَّهه بلِمَّةِ الرأْس، وهي الجُمَّة.   في بَيْضِ وَدْعانَ بِساطٌ سِيُّ   بَيْضُ وَدْعانَ: موضعٌ. أَبو العباس عن ابن الأَعرابي: وشَبَّه الشيءُ   إذا أَشْكَلَ، وشَبَّه إذا ساوى بين شيء وشيء، قال: وسأَلته عن قوله   تعالى: وأُتُوا به مُتَشابهاً، فقال: ليس من الاشْتِباهِ المُشْكِل إنما هو   من التشابُه الذي هو بمعنى الاستواء. وقال الليث: المُشْتَبِهاتُ من   الأُمور المُشْكِلاتُ. وتقول: شَبَّهْتَ عليَّ يا فلانُ إذا خَلَّطَ عليك.   واشْتَبَه الأَمْرُ إذا اخْتَلَطَ، واشْتَبه عليَّ الشيءُ.   وتقول: أَشْبَهَ فلانٌ أَباه وأَنت مثله في الشِّبْهِ والشَّبَهِ.   وتقول: إني لفي شُبْهةٍ منه، وحُروفُ الشين يقال لها أَشْباهٌ، وكذلك كل شيء   يكونُ سَواءً فإِنها أَشْباهٌ كقول لبيد في السَّواري وتَشْبيه قوائمِ   الناقة بها:   كعُقْرِ الهاجِريِّ، إذا ابْتَناهُ،   بأَشْباهٍ خُذِينَ على مِثالِ   قال: شَبَّه قوائم ناقته بالأَساطين. قال أَبومنصور: وغيرُه يَجْعَلُ   الأَشباهَ في بيت لبيد الآجُرَّ لأَن لَبِنَها أَشْباهٌ   يُشْبِه بعضُها بعضاً، وإنما شَبَّه ناقته في تمام خَلْقِها وحَصانةِ   جِبِلَّتها بقَصْر مبني بالآجر، وجمعُ الشُّبْهةِ شُبَهٌ، وهو اسم من   الاشْتِباهِ. روي عن عمر، رضي الله عنه، أنه قال: اللَّيَنُ يُشَبَّهُ عليه   (*   قوله «اللين يشبه عليه» ضبط يشبه في الأصل والنهاية بالتثقيل كما ترى،   وضبط في التكملة بالتخفيف مبنياً للمفعول). ومعناه أَن المُرْضِعَة إذا   أَرْضَعَتْ   غلاماً فإِنه يَنْزِعُ إلى أَخلاقِها فيُشْبِهُها، ولذلك يُختار   للرَّضاعِ امرأةٌ   حَسَنَةُ الأَخلاقِ صحيحةُ الجسم عاقلةٌ غيرُ حَمْقاء. وفي الحديث عن   زيادٍ السَّهْمِيّ قال: نهى رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، أَن   تُسْتَرْضَعَ الحمْقاء فإن اللَّبنَ يُشَبَّه. وفي الحديث: فإن اللبن   يَتَشَبَّهُ.والشِّبْهُ والشَّبَهُ: النُّحاس يُصْبَغُ فيَصْفَرُّ. وفي التهذيب:   ضَرْبٌ من النحاس يُلْقى عليه دواءٌ   فيَصْفَرُّ. قال ابن سيده: سمي به لأَنه إذا فُعِلَ ذلك به أَشْبَه   الذهبَ بلونه، والجمع أَشْباهٌ، يقال: كُوزُ   شَبَهٍ وشِبْهٍ بمعنىً؛ قال المَرَّارُ:   تَدينُ لمَزْرُورٍ إلى جَنْب حَلْقَةٍ،   من الشِّبْهِ، سَوَّاها برِفْقٍ طَبِيبُها   أَبو حنيفة: الشَّبَهُ شجرة كثيرة الشَّوْك تُشْبِهُ السَّمُرَةَ وليست   بها. والمُشَبَّهُ: المُصْفَرُّ من النَّصِيِّ. والشَّباهُ: حَبٌّ على   لَوْنِ الحُرْفِ يُشْرَبُ للدواء. والشَّبَهانُ: نبت يُشْبِهُ الثُّمام،   ويقال له الشَّهَبانُ. قال ابن سيده: والشَّبَهانُ والشُّبُهانُ ضَرْبٌ   من العِضاه، وقيل: هو الثُّمامُ، يَمانية؛ حكاها ابن دريد؛ قال رجل من   عبد القيس:   بوادٍ يَمانٍ يُنْبِتُ الشَّثَّ صَدْرُهُ،   وأَسْفَلُه بالمَرْخِ والشَّبَهانِ   قال ابن بري: قال أَبو عبيدة البيت للأَحْوَل اليَشْكُري، واسمه يَعْلى،   قال: وتقديره وينبت أَسفلُه المَرْخَ؛ على أَن تكون الباء زائدة، وإِن   شئت قَدَّرْتَه: ويَنْبُتُ أَسفلُه بالمَرْخِ، فتكون الباء للتعدية لما   قَدَّرْتَ الفعل ثلاثيّاً. وفي الصحاح: وقيل الشَّبَهانُ هو الثُّمامُ من   الرياحين. قال ابن بري: والشَّبَهُ كالسَّمُرِ كثير الشَّوْكِ.
مقاييس اللغة:
(شبه) الشين والباء والهاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تشابُه الشّيء وتشاكُلِهِ لوناً وَوَصْفاً. يقال شِبْه وشَبَه وشَبيه. والشّبَهُ([9]) من الجواهر: الذي يشبه الذّهَب. والمُشَبِّهَات([10]) من الأمور: المشكلات. واشتبه الأمرانِ، إذا أَشْكَلاَ.
ومما شذ عن ذلك الشّبَهَانُ([11]).
القاموس المحيط:
الشِّبْهُ، بالكسر والتَّحْريكِ وكأميرٍ المِثْلُ ج أشْباهٌ. وشابَهَهُ وأشْبَهَهُ ماثَلَهُ، و أُمَّهُ عَجَزَ، وضَعُفَ. وتَشابَهَا واشْتَبَها أَشْبَهَ كُلٌّ منهما الآخَرَ حتى الْتَبَسا. وشَبَّهَهُ إيَّاهُ، و به تَشْبيهاً مَثَّلَهُ. وأُمورٌ مُشْتَبِهَةٌ ومُشَبَّهَةٌ، كَمُعَظَّمَةٍ مُشْكِلَةٌ. والشُّبْهَةُ، بالضم الالْتِباس، والمِثْلُ. وشُبِّهَ عليه الأَمْرُ تَشْبيهاً لُبِّسَ عليه. وفي القُرْآنِ المُحْكَمُ والمُتَشَابِهُ، والشَّبَهُ والشَّبَهانُ، محرَّكتينِ النُّحاسُ الأَصْفَرُ، ويُكْسَرُ ج أشْباهٌ. وكَسَحابٍ حَبٌّ كالحُرْفِ. والشَّبَهُ والشَّبَهانُ، محرَّكتينِ نَبْتٌ شائِكٌ، له وَرْدٌ لَطِيفٌ أحْمَرُ، وحَبٌّ كالشَّهْدانِجِ، تِرْياقٌ لنَهْشِ الهَوامِّ، نافِعٌ للسُّعالِ، ويُفَتِّتُ الحَصى، ويَعْقِلُ البَطْنَ، وبضمتينِ شَجَرُ العِضاهِ، أو الثُّمامُ، أو النَّمَّامُ.
تاج العروس:
( الشبه بالكسر والتحريك وكأمير المثل ج أشباه ) كجذع واجذاع وسبب واسباب وشهيد واشهاد ( وشابهه واشبهه ماثله ) ومنه من اشبه أباه فما ظلم ويروى * ومن يشابه أبه فما ظلم * ( و ) اشبه الرجل ( امه ) إذا ( عجز وضعف ) عن ابن الاعرابي وانشد اصبح فيه شبه من امه * من عظم الرأس ومن خرطمه ( وتشابها واشتبها كل منهما الاخر حتى التبسا ) ومنه قوله تعالى مشتبها وغير متشابه ( وشبهه اياه وبه تشبيها مثله وأمور مشتبهة ومشبهة كمعظمة ) أي ( مشكلة ) ملتبسة يشبه بعضها بعضا قال واعلم بانك في زمان مشبهات هن هنه ( والشبهة بالضم الالتباس و ) ايضا ( المثل ) تقول اني لفي شبهة منه ( وشبه عليه الامر تشبيها لبس عليه ) وخلط ( وفي القرآن المحكم والمتشابه ) فالمحكم قد مر تفسيره والمتشابه ما لم يتلق معناه من لفظه وهو على ضربين احدهما إذا رد الى المحكم عرف معناه والاخر مالا سبيل الى معرفة حقيقته فالمتبع له مبتدع ومتبع للفتنة لانه لا يكاد ينتهي الى شئ تسكن نفسه إليه وقال بعضهم اللفظ إذا ظهر منه المراد فان لم يحتمل النسخ فمحكم والا فان فان لم يحتمل التأويل فمفسر والا فان سيق الكلام لاجل ذلك المراد فنص والا فظاهر وإذا خفي فان خفي لعارض اي لغير الصيغة فخفي وان خفي لنفسه اي لنفس الصيغة وأدرك عقلا فمشكل أو نقلا فمهمل أو لم يدرك اصلا فتشابه وروي عن الضحاك ان المحكمات ما لم تنسخ والمتشابهات ما قد نسخ ( والشبه والشبهان محركتين النحاس الاصفر ويكسر ) واقتصر الجوهري على الاولى والاخيرة وقال هو ضرب من النحاس يقال كوزشبه وشبه بمعنى وانشد تدين لمزرور الى جنب حلقة * من الشبه سواها برفق طبيبها ( ج اشباه ) وفي المحكم هو النحاس يصبغ فيصفر وفي التهذيب ضرب من النحاس يلقى عليه دواء فيصفر قال ابن سيده سمي به لانه إذا فعل به ذلك اشبه الذهب بلونه ( و ) الشباه ( كسحاب حب كالحرف ) يشرب للدواء عن الليث ( والشبه والشبهان محركتين ) الاولى عن ابن بري ( نبت ) كالسمر ( شائك له ورد لطيف احمر وحب كالشهد انج ترياق لنهش الهوام نافع للسعال ويفتت الحصى ويعقل البطن وبضمتين ) والذي في الصحاح بفتح فضم ( شجر ) من ( العضاه ) وانشد بواد يمان ينبت الشث صدره * وأسفله بالمرخ والشبهان
وانشده أبو حنيفة في كتاب النبات بالورخ والشبهان والبيت لرجل من عبد القيس وقال أبو عبيدة للاحول اليشكري واسمه يعلى ( أو الثمام ) يمانية حكاها ابن دريد ( أو النمام ) من الرياحين نقله الجوهري * ومما يستدرك عليه المشابه جمع لا واحد له من لفظه أو جمع شبه على غير قياس كمحاسن ومذاكير نقله الجوهري وتشبه بكذا تمثل وشبهه عليه تشبيها خلطه عليه وجمع الشبهة شبه وشبه الشئ اشكل وايضا ساوى بين شئ وشئ عن ابن الاعرابي والتشابه الاستواء وفي الحديث اللبن يشبه اي ينزع الى اخلاق المرضعة وفي رواية يتشبه والمشبه كمعظم المصفر من النصي والشبيه لقب الامام الحافظ القاسم بن محمد بن جعفر الصادق يقال لولده بنو الشبيه بمصر وهم الشبهيون وولده الحافظ المحدث يحيى بن القاسم هو الذي دخل مصر سنة 344 وكان لدخوله ازدحام عجيب لم ير مثله وتوفي بها سنة 370 ومقامه بين الامامين يزار

##### Türkçe

شبه
**شَبِهَ - يَشْبَهُ - اشْتَبَهَ - يَشْتَبِهُ - مُشْتَبِه - مُشْتَبِهَاً - شَبَّهَ- يُشَبِّهُ، شُبِّهَ - يُشَبَّهُ - تَشَابَهَ - يَتَشَابَهُ- مُتَشَابِه - مُتَشَابِهاً - مُتَشَابِهَة - مُتَشَابِهَات**

**شَبِهَ - يَشْبَهُ** + varlık + varlık olarak: iki varlık arasında çizgiler ve sıfatlar şekil, heyet ve miktar bakımından yakın olur; farklar ve ayrılıklar az olur; bu da ikisini ayırt etmeyi ve aralarındaki farkları belirlemeyi zor bir iş kılar, fakat mümkündür.

**اشْتَبَهَ - يَشْتَبِهُ**: “**افتعل**” vezninde, “**شَبِهَ - يَشْبَهُ**”den: “**يَشْبَهَ**” olmayı özsel bir biçimde isteme ve çabalama: onda, başka bir varlıkla benzerlik yönlerinden özsel yapısal bir biçimde bulunur; bu da karışıklığı uyandırır.

**مُشْتَبِه**: “**اشْتَبَهَ - يَشْتَبِهُ**”den, mef‘ûl ismi, sıfat-ı müşebbehe: benzerliği yakın: farkı ayırt etmek zor olur: iki şeyde miktarlar ve ölçüler birbirine çok yaklaşır.

**مُشْتَبِهاً**: “**مُشْتَبِه**”den hâl.

**شَبَّهَ- يُشَبِّهُ**: “**فَعَّلَ**” vezninde, “**شَبِهَ - يَشْبَهُ**”den: onu tekrar ve şiddet yönüyle “**يَشْبَهُهُ**” kıldı: bir şeyi, başka bir şeye şiddetli bir biçimde “**يَشْبَهُ**” kıldı; ikisi arasındaki farkı belirlemek zorlaşır.

**شُبِّه - يُشَبَّهُ**: “**شَبَّهَ- يُشَبِّهُ**”nin meçhulü.

﴿**وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ**﴾: **شُبِّه لهم**: büyük bir dereceyle benzerliği yakın kılındı; onda, bunun kastedilen olmadığına hükmetmek zorlaşır.

**تَشَابَهَ - يَتَشَابَهُ** + iki varlık: “**تفاعل**” vezninde, “**شَبِهَ - يَشْبَهُ**”den: özsel bir iradeyle “**شَبِهَ - يَشْبَهُ**” fiilini bir başkasıyla karşılıklı yapar: ayrı iki varlıkta, her biri benzerlik yönlerini diğeriyle karşılıklı değiş tokuş eder; bu, her iki varlığın oluşumundan kaynaklanan özsel yapısal bir biçimdedir: her iki varlığın çizgileri ve sıfatları şekil ve heyetçe yakın olur; bu, her birinde asıl yapısal bir oluşumladır, dış bir etkenle değildir: birbirine benzeyen iki şey; sanki ikisinin ortak yapısal kalıtsal bir aslı varmış gibi.

**تَشَابَهَ - يَتَشَابَهُ** + varlık + varlık üzerine: bize—onlara benzer göründü: iki varlık yalnız bize nispetle benzer olur; biz onları sanki benzerlermiş gibi görürüz: karıştı ve, kastedilen bir şeyi başka bir şeyden ayıran miktar ve ölçülerde fark belirginleşmedi; böylece kastedileni, kastedilmeyen sahte benzerden ayırt etmek mümkün olmadı.

**مُتَشَابِه**: “**تَشَابَهَ - يَتَشَابَهُ**”den mef‘ûl ismi, sıfat-ı müşebbehe.

**مُتَشَابِهَاً**: “**مُتَشَابِه**”den hâl.

**مُتَشَابِهَة**: “**مُتَشَابِه**”nin müennesi.

**مُتَشَابِهَات**: “**مُتَشَابِهَة**”nin çoğulu.

Benzer âyetler: benzerlik yönleri içerir: yani birinci âyeti ayırt eden miktar ve ölçülerden bir kısmı, diğer âyeti ayırt eden miktar ve ölçülere yakındır.

Müştabeh ile müteşâbih arasındaki fark:
Müştabeh: yapısında, bir başkasından ayırt edilmesi zor olmaya meyleden.
Müteşâbih: benzerlik yönleri iki varlıkta birlikte mevcuttur: ikisinin birlikte var oluşu, ayırt etmede bir karışıklık oluşturur.

Ve lafız, “**التشابه والتماثل، ضد الاختلاف والتمايز والتفريق**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**صَنَا - يَصْنُوْ (صَنَى - يَصْنِي)، مَثَلَ - يَمْثُلُ، شَكَلَ - يَشْكُلُ، نَدَّ - يَنِدُّ، شَبِهَ - يَشْبَهُ، ضَهِئَ - يَضْهَأُ**

**اشتبه - مشتبه - مشتبهاً**
﴿**وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون (99)**﴾ En‘âm ﴿**وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكله والزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين(141)**﴾ En‘âm

**شبه لهم**
﴿**وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا(157)**﴾ Nisâ

**تشابه - تشابهت**
﴿**وقال الذين لا يعلمون لولا يكلمنا الله أو تأتينا آية كذلك قال الذين من قبلهم مثل قولهم تشابهت قلوبهم قد بينا الآيات لقوم يوقنون(118)**﴾ Bakara

**تشابه علينا - عليهم**
**تشابه علينا - عليهم**: karıştı ve fark yahut hakikî olan sahte olandan belirginleşmedi ﴿**قالوا ادع لنا ربك يبين لنا ما هي إن البقر تشابه علينا وإنا إن شاء الله لمهتدون(70)**﴾ Bakara ﴿**قل من رب السماوات والأرض قل الله قل أفاتخذتم من دونه أولياء لا يملكون لأنفسهم نفعا ولا ضرا قل هل يستوي الأعمى والبصير أم هل تستوي الظلمات والنور أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه فتشابه الخلق عليهم قل الله خالق كل شيء وهو الواحد القهار(16)**﴾ Ra‘d

**متشابها**
Benzer âyetler, ikililerdir; muhkem âyetler ise kitabın anasıdır ﴿**الله نزل أحسن الحديث كتابا متشابها مثاني تقشعر منه جلود الذين يخشون ربهم ثم تلين جلودهم وقلوبهم إلى ذكر الله ذلك هدى الله يهدي به من يشاء ومن يضلل الله فما له من هاد (23)**﴾ Zümer ﴿**هو الذي أنزل عليك الكتاب منه آيات محكمات هن أم الكتاب وأخر متشابهات فأما الذين في قلوبهم زيغ فيتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنة وابتغاء تأويله وما يعلم تأويلهإلا الله والراسخون في العلم يقولون آمنا به كل من عند ربنا وما يذكر إلا أولوا الألباب(7)**﴾ Âl-i İmrân

Benzer rızık ﴿**وبشر الذين آمنوا وعملوا الصالحات أن لهم جنات تجري من تحتها الأنهار كلما رزقوا منها من ثمرة رزقا قالوا هذا الذي رزقنا من قبل وأتوا به متشابها ولهم فيها أزواج مطهرة وهم فيها خالدون(25)**﴾ Bakara

Benzer ve müştebih meyve ﴿**وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون (99)**﴾ En‘âm ﴿**وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكلهوالزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين(141)**﴾ En‘âm

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**شبه**] ش ب ه: **شِبْهٌ** ve **شَبَهٌ** iki dildir (iki lehçedir) “mânâsı” ile; “bu onun **شِبْهُه**’idir” denir, yani benzer; ve aralarında harekeli olarak **شَبَهٌ** vardır; çoğulu, kıyasa aykırı olarak **مُشَابِهُ**dur; nitekim **محاسن** ve **مذاكير** dedikleri gibi. Ve **الشُّبْهةُ** karışıklıktır. Ve işlerden **المُشْتَبِهاتُ**, müşkil olanlardır. Ve **المُتَشَابِهاتُ** birbirine benzeyenlerdir. Ve falan, şuna **تَشَبَّهَ** etti. Ve **التَّشْبِيهُ** temsil etmektir. Ve falanı **أشْبَهَ** etti; ve ona **شابَهَهُ**. Ve şey, ona **اشْتَبَهَ** etti. Ve **الشَّبَهُ** ve **الشِّبْهُ**, bakırdan bir türdür; “**شَبَه** ve **شِبْه** ibrik” denir, mânâca…

Râgıb
شبه

- **الشبه** ve **الشبهه** ve **الشبيه**: hakikati, keyfiyet cihetinden benzerliktedir; renk ve tat gibi; ve adalet ve zulüm gibi. **الشبهة**: iki şeyden birinin, aralarındaki benzeşmeden dolayı ötekinden temyiz edilememesidir; ister ayn olsun ister mâna. Dedi ki: **وأتوا به متشابها** [البقرة/ 25], yani: renkçe birbirine benzer, tatça ve hakikatçe değil. Ve denildi ki: kemal ve kalitede mütemasil. Ve şu kavli okundu: **مشتبها وغير متشابه** [الأنعام/99], ve okundu: **متشابها** [الأنعام/141], hepsi; ve mânaları birbirine yakındır. Ve dedi ki: **إن البقر تشابه علينا** [البقرة/70], mâzî lafzı üzere; böylece lafzını müzekker kıldı. Ve (**تشابه**) (ve o şâz bir kıraattir; onu **الأعرج** okumuştur) yani: idğam üzere “bize benzeşir” (تتشابه علينا). Ve onun kavli: **تشابهت قلوبهم** [البقرة/118], yani: azgınlık ve cehalette. Dedi ki: **آيات محكمات هن أم الكتاب وأخر متشابهات** [آل عمران/7]. Ve Kur’ân’dan **المتشابه**: tefsiri, başkasıyla benzeşmesinden dolayı müşkil olan şeydir; ya lafız bakımından, ya mâna bakımından. Fakihler dedi ki: **المتشابه**: zâhiri, muradını haber vermeyen şeydir (bak: بصائر ذوي التمييز 3/293؛ والتعريفات للجرجاني ص 200)، [bunun hakikati şudur ki: âyetler, bazısının bazısına itibarıyla üç kısımdır: mutlak **محكم**, mutlak **متشابه**, ve bir yönden **محكم** bir yönden **متشابه**. Öyleyse **المتشابه** cümleten üç kısımdır: yalnız lafız cihetinden **متشابه**, yalnız mâna cihetinden **متشابه**, ve her iki cihetten **متشابه**. Lafız cihetinden **المتشابه** iki kısımdır:

Birincisi, müfred lafızlara döner; bu da ya garabeti cihetinden, mesela: **الأب** (**الأب**: ot; ve denildi ki: **الأب** binek hayvanları için otlaktan olan şeydir; insan için meyve gibi. bak: اللسان (أب)) ve **يزفون** (**يزفون** yani: süratlenirler; aslı: devekuşunun **زفيف**’inden, o da onun koşusunun başlangıcıdır. bak: اللسان (زف)) ; yahut lafızda iştiraki cihetinden, **اليد** ve **العين** gibi.

İkincisi, mürekkeb sözün cümlesine döner; bu da üç kısımdır:
Sözün ihtisarı için olan kısım, mesela: **وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء** [النساء/3].
Sözün bastı için olan kısım, mesela: **ليس كمثله شيء** [الشورى/11]; çünkü “**ليس مثله شيء**” denilseydi işitene daha açık olurdu.
Sözün nazmı için olan kısım, mesela: **أنزل على عبده الكتاب ولم يجعل له عوجا *** قيما** [الكهف/1 - 2]; takdiri: “kitabı **قيما** indirdi ve ona eğrilik kılmadı”dır. Ve onun kavli: **ولولا رجال مؤمنون**’dan onun kavline: **لو تزيلوا**’ya kadar (âyet: **ولولا رجال مؤمنون ونساء مؤمنات لم تعلموهم أن تطؤهم فتصيبكم منهم معرة بغير علم، ليدخل الله في رحمته من يشاء، لو تزيلوا لعذبنا الذين كفروا منهم عذابا أليما** سورة الفتح: آية 25).

Mâna cihetinden **المتشابه**: Allah Teâlâ’nın sıfatları ve kıyamet gününün sıfatlarıdır; zira o sıfatlar bize tasavvur olunmaz; çünkü hissetmediğimiz bir şeyin sûreti nefislerimizde hâsıl olmaz; yahut hissettiğimiz şeyin cinsinden olmayan bir şey (olursa). Mâna ve lafız cihetinden birlikte **المتشابه** beş kısımdır:
Birincisi: kemmiyet cihetinden, umum ve husus gibi; mesela: **اقتلوا المشركين** [التوبة/ 5].
İkincisi: keyfiyet cihetinden, vücûb ve nedb gibi; mesela: **فانكحوا ما طاب لكم من النساء** [النساء/3].
Üçüncüsü: zaman cihetinden, nâsih ve mensûh gibi; mesela: **اتقوا الله حق تقاته** [آل عمران/102].
Dördüncüsü: mekân cihetinden ve içinde nâzil olduğu işler cihetinden; mesela: **وليس البر بأن تأتوا البيوت من ظهورها** [البقرة/189], ve onun kavli: **إنما النسيء زيادة في الكفر** [التوبة/37]; çünkü câhiliyede onların âdetini bilmeyene bu âyetin tefsirini bilmek güçleşir.
Beşincisi: fiilin sahih olması yahut fesada uğraması kendileriyle olan şartlar cihetinden; namaz ve nikâhın şartları gibi. Bu cümleyi tasavvur ettiğinde bilirsin ki müfessirlerin **المتشابه** tefsirinde zikrettikleri her şey bu taksimlerden dışarı çıkmaz; mesela “**المتشابه** **آلم** [البقرة /1]’dir” diyenin sözü; ve Katâde’nin sözü: **المحكم**: nâsih, **المتشابه**: mensûh (İbn Ebî Hâtim onu tefsirinde çıkarmıştır 2/48); ve **الأصم**’ın (Abdurrahman b. Keysân, Ebû Bekr **الأصم** el-Mu‘tezilî; onun garip bir tefsiri vardır, Râzî ondan nakleder. bak: لسان الميزان 3/427) sözü: **المحكم**: te’vîlinde icmâ olunan; **المتشابه**: hakkında ihtilaf olunan. Sonra **المتشابه**’in tamamı üç kısımdır: kendisine vukuf için yol olmayan kısım; saatin vakti, yerin dâbbesinin çıkışı, dâbbenin keyfiyeti ve bunun benzerleri gibi. Ve insan için onu bilmeye yol olan kısım; garip lafızlar ve kapalı hükümler gibi. Ve iki iş arasında mütereddit olan kısım; hakikatini bilme, ilimde rüsûh sahibi olanların bazısına mahsus olabilir ve onların aşağısında olana gizli kalır; o, aleyhisselâmın Ali radıyallahu anh hakkında kavliyle işaret olunan kısımdır: (**اللهم فقهه في الدين وعلمه التأويل**) (onu bulmadım; fakat Ali radıyallahu anh’dan gelmiştir ki: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem beni Yemen’e, aralarında hükmetmem için gönderdi; dedim: ey Allah’ın Resûlü, benim kazâda ilmim yok; eliyle göğsüme vurdu ve dedi: (**اللهم اهد قلبه، وسدد لسانه**). Nesâî onu **تهذيب خصائص علي بن أبي طالب**’da çıkarmıştır s. 43; ve o zayıftır). Ve İbn Abbâs’a bunun benzeri sözü (hadis İbn Abbâs’tan: Nebî sallallahu aleyhi ve sellem helâya girdi; ona abdest suyu koydum; dedi: (**من وضع هذا**) ? haber verildi; dedi: (**اللهم فقهه في الدين**). Buhârî onu “helâ yanında su koyma” bâbında çıkarmıştır 1/224. Ve İbn Hacer dedi ki: bu lafız dillerde meşhur oldu: (**اللهم فقهه في الدين، وعلمه التأويل**) ta ki bazısı onu Sahîhayn’a nisbet etti ve isabet etmedi; hadis Ahmed’de bu lafızla, Taberânî’de iki başka vecihle. bak: فتح الباري 7/100 فضائل ابن عباس، ومسند أحمد 1/266، ومجمع الزوائد 9/279). Ve bu cümleyi bildiğinde bilirsin ki **وما يعلم تأويله إلا الله** [آل عمران/7] kavli üzerinde vakf etmek de, onu **والراسخون في العلم** [آل عمران /7] kavliyle vasletmek de câizdir; ve ikisinin her biri için, önce geçen tafsilin delâlet ettiği üzere bir vech vardır] ([ ] arasındakini Süyûtî onu **الإتقان** 2/6’da uzun uzadıya nakletmiştir). Ve onun kavli: **الله نزل أحسن الحديث كتابا متشابها** [الزمر/23]; çünkü o, hükümler, hikmet ve nazmın istikametinde bazısının bazısına benzemesini kasteder. Ve onun kavli: **ولكن شبه لهم** (سورة النساء: آية 157. Bu bâbın çoğunu Fîrûzâbâdî **البصائر** 3/294 - 297’de harfiyyen nakletmiştir) yani: onu sandıkları kimseyi onlara misal kıldı. Ve cevherlerden **الشبه**: rengi altının rengine benzeyen şeydir.

ملخص اللسان
1. **الشِّبْهُ** ve **الشَّبَهُ** ve **الشَّبِيهُ**: misildir; cem‘i **أَشْباهٌ**’dır. **وأَشْبَه** şey, şeye: ona benzedi. Filânda filândan **شَبَهٌ** vardır; o, onun **شِبْهُه**’dir ve **شَبَهُه**’dir ve **شَبِيهُه**’dir.
2. Ve **أَشْبَهْتُ** filânı ve **شابَهْتُه** ve **اشْتَبَه عَلَيَّ** ve **تَشابَه** iki şey ve **اشْتَبَها**: her biri arkadaşına benzedi. Tenzîlde: **مُشْتَبِهاً وغَيْرَ مُتَشابه**. Ve **شَبَّهه** onu ona ve **شَبَّهَه به**: onu misal kıldı. İşlerden **المُشْتَبِهاتُ**: müşkil olanlardır. **المُتَشابِهاتُ**: mütemasil olanlardır. Filân, şununla **تَشَبَّهَ**. **التَّشْبِيهُ**: temsil etmektir.
3. **الشُّبْهةُ**: iltibastır. **وأُمورٌ مُشْتَبِهةٌ** ve **مُشَبِّهَةٌ**: müşkil (işlerdir); bazısı bazısına benzer.
4. **وشَبَّهَ عليه**: işi ona karıştırdı; ta ki başkasıyla **اشْتَبه** etti.
5. Onda ondan bir **شُبْهَةٌ** vardır; yani bir **شَبَهٌ**.
6. **وشَبَّه** şey: müşkil olduğunda.
7. **وشَبَّه**: bir şey ile bir şey arasında eşitlediğinde.
8. **الشِّبْهُ** ve **الشَّبَهُ**: bakırdır; boyanır da sararır.

**لسان العرب**: Arapların dili.

● -    شبه: **الشِّبْهُ** ve **الشَّبَهُ** ve **الشَّبِيهُ**: benzer/denk olan (misil); çoğulu **أَشْباهٌ**. Ve **أَشْبَه** şey, şeye: ona benzedi (onu misilledi). Ve meselde: “Kim babasına benzerse zulmetmiş olmaz.” Ve **أَشْبَه** adam, annesine: bu, aciz kalıp zayıfladığı zaman olur; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
أَصْبَحَ فيه شَبَهٌ من أُمِّهِ،
من عِظَمِ الرأْسِ ومن خرْطُمِّهِ
**خُرْطُمِهِ**’den murad etti; zaruret için şeddeli yaptı; o, **الخُرْطُوم**’da bir dildir; ve ikisi arasında hareke ile **شَبَه** vardır; çoğulu **مَشَابِهُ** kıyas dışı olarak, tıpkı **مَحاسِن** ve **مَذاكير** dedikleri gibi. Ve **أَشْبَهْتُ** falancayı ve **شابَهْتُه** ve **اشْتَبَه** bana ve **تَشابَه** iki şey ve **اشْتَبَها**: her biri arkadaşına benzedi. Ve tenzilde: **مُشْتَبِهاً** ve **غَيْرَ مُتَشابه**. Ve **شَبَّهه** ona ve **شَبَّهَه** onunla: onu misilledi. Ve işlerden **المُشْتَبِهاتُ**: müşkiller. Ve **المُتَشابِهاتُ**: birbirine benzer olanlar. Ve falan, şuna **تَشَبَّهَ**. Ve **التَّشْبِيهُ**: temsil (benzetme). Ve Huzeyfe hadîsinde: bir fitneyi zikretti de dedi ki: “Gelirken benzetilir, giderken açıklığa kavuşur”; Şemmer dedi: manası, fitne geldiği zaman kavme karıştırır ve onlara kendilerinin hak üzere olduklarını gösterir, ta ki içine girsinler ve ondan helâl olmayanı işlesinler; sonra geri dönüp sona erdiği vakit işi açığa çıkar; içine giren, hatâ üzere olduğunu bilir. Ve **الشُّبْهةُ**: iltibas (karışıklık). Ve **مُشْتَبِهةٌ** ve **مُشَبِّهَةٌ** işler
(* “ومشبهة” sözü: asılda ve el-Muhkem’de böyle ضبط edilmiştir; Mecd dedi: **مشبهة** tıpkı **معظمة** gibi): müşkil; bazısı bazısına benzer; dedi ki:
واعْلَمْ بأَنَّك في زَما
نِ مُشَبِّهاتٍ هُنَّ هُنَّهْ
Ve aralarında **أَشْباهٌ** vardır; yani, kendilerinin içinde benzeştikleri şeyler. Ve ona **شَبَّهَ**: işi ona karıştırdı, ta ki başkasıyla **اشْتَبه** etti. Ve onda falandan **مَشابهُ** vardır; yani **أَشْباهٌ**; tekiline **مَشْبَهةٌ** demediler; kıyası bu idi, fakat ondan **شَبَهٍ** ile müstağni oldular; o, **مَلامِح** ve **مَذاكير** babındandır. Ve ondan, onların sözü: “Bir adam, geceleyin hiç yürüyüp de sabahlamaz ki, ancak sabahladığında yüzünde annesinden **مَشابِهُ** olur.” Ve onda ondan bir **شُبْهَةٌ** vardır; yani **شَبَهٌ**. Ve diyetler hadîsinde: “**شِبْهِ العَمْدِ** diyeti üçte birdir”; o, bir insanı, benzeriyle öldürmesi âdet olmayan bir şeyle atmandır; onu öldürmek maksadın değildir; kaza ve kader olarak isabet eder de öldürücü yere düşer de öldürür; böylece kısas değil diyet gerekir. Ve denir: “**شَبَّهْتُ** bunu bununla”; ve falan falana **أَشْبَه**. Ve aziz tenzilde: “Ondan **آياتٌمُحْكَماتٌ** vardır; onlar kitabın anasıdır; ve diğerleri **مُتَشابِهاتٌ**”; denildi ki: manası, bazısı bazısına benzer. Ebû Mansûr dedi: “Ve müfessirler, ‘ve diğerleri **متشابهات**’ sözünün tefsirinde ihtilaf ettiler; İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki dedi: **المتشابهات** ‘**الم** **الر**’dir; ve Yahudilere bunlardan ve benzerlerinden karışık gelen şeydir.” Ebû Mansûr dedi: “Bu sahih olsaydı İbn Abbâs’a teslim edilirdi; fakat haberleri bilenler onun isnadını zayıf gördüler; Ferrâ, İbn Abbâs’tan rivayet edilene giderdi.” Dahhâk’tan rivayet edildi ki dedi: “**المحكمات** neshedilmeyenlerdir; **المُتَشابِهات** neshedilmiş olanlardır.” Başkası dedi: “**المُتَشابِهاتُ** kıyamet ve diriliş zikrinde inen âyetlerdir; şu sözün benzeri: ‘Kâfir olanlar dedi: size, parçalanıp her parça parça edildiğinizde, sizin yeni bir yaratılışta olacağınızı haber veren bir adamı gösterelim mi? Allah’a yalan mı uydurdu yoksa onda delilik mi var?’ ve şu sözün benzeri: ‘Dediler: öldüğümüzde ve toprak ve kemikler olduğumuzda, gerçekten biz mi diriltileceğiz, yahut önceki babalarımız mı?’; işte bu, onlara benzeşti (karışık geldi); Allah onlara, bununla istidlal etmeleri gereken veçhi bildirdi; bu, onlara karışık gelenin, tedebbür etselerdi zahir gibi olduğunu; dedi ki: ‘Bize bir misal vurdu ve yaratılışını unuttu; dedi: çürümüşken kemikleri kim diriltir? De ki: onları ilk defa inşa eden diriltir; O her yaratmayı bilendir; size yeşil ağaçtan ateş yapan O’dur; bir de siz ondan yakarsınız; gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kadir değil midir?’; yani, siz inşayı ve başlangıcı ikrar ettiğinizde, diriliş ve neşri niçin inkâr ediyorsunuz? Bu, ilim ehlinin çoğunun sözüdür; apaçık ve açıktır. Ve bu söze delil olan şeylerden, O’nun عز وجل sözü: ‘Ondan benzeşen şeye fitne arayarak ve onun te’vilini arayarak uyarlar’; yani, onlar diriltilmelerinin ve ihyalarının te’vilini istediler; Allah, bunun te’vilini ve vaktini Allah عز وجل’den başkasının bilmediğini bildirdi; bunun delili O’nun sözü: ‘Onun te’vilinden başkasını mı bekliyorlar? Onun te’vili geldiği gün’; kıyametin kopmasını ve kendilerine vaad olunan diriliş ve neşri kasteder; Allah daha iyi bilir.” Ve “**وأُتُوا به مُتَشابهاً**” sözüne gelince: dil ehli dedi ki **مُتَشابهاً**’nın manası, kalite ve güzellikte bazısı bazısına benzer; müfessirler dedi: “**متشابهاً** bazısı bazısına surette benzer, tatta farklı olur”; müfessirlerin delili, Allah تعالى sözü: “Bu, daha önce rızıklandığımızdır”; çünkü sureti ilk suredir; fakat suret ittifakıyla birlikte tat farklılığı, yaratılmışlar yanında daha beliğ ve daha gariptir; eğer bir elma görseydin ki onda bütün meyvenin tadı var, hayrette nihayet olurdu. Ve Kur’an’ın sıfatı hakkında hadîste: “Onun **مُتَشابهِه**’ine iman edin ve onun **مُحْكَمِه**’iyle amel edin”; **المُتَشابه**: manası lafzından alınmayan şeydir; o iki kısımdır: birincisi, **المُحْكم**’e döndürüldüğünde manası bilinir; ikincisi, hakikatini bilmeye yol olmayan şeydir; onu takip eden fitne arayıcıdır; çünkü neredeyse, nefsinin ona sükûn bulacağı bir şeye varmaz. Ve dersin: falanda falandan bir **شَبَهٌ** vardır; o, onun **شِبْهُه**’i ve **شَبَهُه**’i ve **شَبِيهُه**’idir; A‘câc dedi, kumu vasfederken:
وبالفِرِنْدادِ له أُمْطِيُّ،
وشَبَهٌ أَمْيَلُ مَيْلانيُّ
**الأُمْطِيُّ**: bedevîlerin çiğnedikleri bir sakızı olan bir ağaçtır. Ve onun sözü: “**وشَبَهٌ**”: o, başka bir isimdir; adı **شَبَهٌ**’dir. **أَمْيَلُ**: eğilmiş (meyletmiş)tir. **مَيْلانيُّ**: meyilden. Ve rivayet edilir: “وسَبَطٌ أَمْيَلُ”; o da bilinen bir ağaçtır.
حَيْثُ انْحَنى ذو اللِّمَّةِ المَحْنِيُّ
“**حيث انحنى**”: yani bu **الشَّبَه**. **ذو اللِّمَّةِ**: otun yükseldiği yer; ve onu başın **لِمَّة**’sine benzetti; o da **الجُمَّة**’dir.
في بَيْضِ وَدْعانَ بِساطٌ سِيُّ
**بَيْضُ وَدْعانَ**: bir yerdir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **وشَبَّه** şey, müşkil olduğu zaman; ve **شَبَّه** iki şey ile iki şey arasında eşitlediği zaman; dedi ki: “Ve ona, Allah تعالى sözü ‘**وأُتُوا به مُتَشابهاً**’ hakkında sordum; dedi ki: müşkil olan **الاشْتِباه**’dan değildir; ancak, eşitlik manasında olan **التشابُه**’dandır.” Leys dedi: işlerden **المُشْتَبِهاتُ** müşkil olanlardır. Ve dersin: “Ey falan, bana **شَبَّهْتَ**” — ona karıştırdığın zaman. Ve **اشْتَبَه** iş, karıştığı zaman; ve şey bana **اشْتَبه** etti. Ve dersin: falan babasına **أَشْبَه**; ve sen **الشِّبْهِ** ve **الشَّبَهِ**’de onun gibisin. Ve dersin: “Ben onda bir **شُبْهةٍ** içindeyim”; ve **حُروفُ الشين**’e **أَشْباهٌ** denir,

Aynı şekilde her şey eşit olur ise, şüphesiz onlar **أَشْباهٌ**dır; Lebîd’in **السَّواري** hakkında söylediği ve dişi devenin ayaklarını ona benzetmesi gibi:
“**كعُقْرِ الهاجِريِّ، إذا ابْتَناهُ،   بأَشْباهٍ خُذِينَ على مِثالِ**”
Dedi ki: Devesinin ayaklarını sütunlara benzetti. Ebû Mansûr dedi ki: Başkası, Lebîd’in beytindeki **الأَشباهَ**ı, onun kerpiçleri **أَشْباهٌ** olduğu için, yani bir kısmı bir kısmına benzediği için, tuğla yapar; ancak o, devesini yaratılışının tamlığı ve tabiatının sağlamlığı bakımından tuğla ile yapılmış bir köşke benzetti. **الشُّبْهةِ**nin çoğulu **شُبَهٌ**dur; ve o, **الاشْتِباهِ**den bir isimdir. Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet olundu ki şöyle dedi: “**اللَّيَنُ يُشَبَّهُ عليه**”
(* “**اللين يشبه عليه**” sözü: **يشبه** asl ve nihâyede gördüğün üzere şeddeli ضبط edilmiştir; tekmilede ise meçhul olarak hafifletilerek ضبط edilmiştir). Bunun manası: Emziren kadın bir oğlanı emzirirse, o onun ahlâkına meyleder de ona benzer; bu yüzden emzirme için ahlâkı güzel, bedeni sağlam, akıllı, ahmak olmayan bir kadın seçilir. Ziyâd es-Sehmî’den hadiste dedi ki: Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ahmak kadından süt emzirilmesini yasakladı; çünkü süt benzetir. Hadiste: “Şüphesiz süt **يَتَشَبَّهُ** eder.”

**الشِّبْهُ** ve **الشَّبَهُ**: Bakırdır; boyanır da sararır. Tehzîb’de: Bakırdan bir türdür; üzerine bir ilaç atılır da sararır. İbn Sîde dedi ki: Ona bu ad verildi; çünkü ona bu yapıldığında rengiyle altına benzer; çoğulu **أَشْباهٌ**dır. Denir ki: **كُوزُ شَبَهٍ** ve **شِبْهٍ** aynı manadadır; el-Merrâr dedi ki:
“**تَدينُ لمَزْرُورٍ إلى جَنْب حَلْقَةٍ،   من الشِّبْهِ، سَوَّاها برِفْقٍ طَبِيبُها**”

Ebû Hanîfe: **الشَّبَهُ** çok dikenli bir ağaçtır; **السَّمُرَةَ**ya benzer, fakat o değildir. **المُشَبَّهُ**: **النَّصِيِّ**den sarartılmış olandır. **الشَّباهُ**: **الحُرْفِ** renginde bir habbedir; ilaç için içilir. **الشَّبَهانُ**: **الثُّمام**a benzeyen bir bitkidir; ona **الشَّهَبانُ** da denir. İbn Sîde dedi ki: **الشَّبَهانُ** ve **الشُّبُهانُ** **العِضاه**dan bir türdür; ve denildi ki: O, **الثُّمامُ**dur; Yemenîdir; bunu İbn Düreyd nakletti; Abdülkays’tan bir adam dedi ki:
“**بوادٍ يَمانٍ يُنْبِتُ الشَّثَّ صَدْرُهُ،   وأَسْفَلُه بالمَرْخِ والشَّبَهانِ**”
İbn Berrî dedi ki: Ebû Ubeyde, beytin **الأَحْوَل اليَشْكُري**ye ait olduğunu söyledi; adı **يَعْلى**dır. Dedi ki: Takdiri: “ve altı **المَرْخَ**ı bitirir”; **الباء** زائد olmak üzere. İstersen onu şöyle takdir ettin: “ve altı **بالمَرْخِ** biter”; o zaman **الباء** geçişli kılmak içindir; fiili üçlü takdir ettiğin için. Sıhâh’ta: Ve denildi ki **الشَّبَهانُ**, reyhânlardan **الثُّمامُ**dur. İbn Berrî dedi ki: **الشَّبَهُ**, **السَّمُرِ** gibi, çok dikenlidir.

مقاييس اللغة:
(**شبه**) **الشين** ve **الباء** ve **الهاء** tek bir asıldır; şeyin benzeşmesine ve onun renk ve vasıfça şekilleşmesine delâlet eder. Denir: **شِبْه** ve **شَبَه** ve **شَبيه**. Ve **الشّبَهُ**([9]) cevherlerden: altına benzeyen şeydir. Ve **المُشَبِّهَات**([10]) işlerden: müşkiller(=güç/karmaşık meseleler)dir. Ve iki iş **اشتبه** etti; yani **أَشْكَلاَ** (müşkil/karışık oldular) ise.
Ve bundan şâz olan: **الشّبَهَانُ**([11]).

القاموس المحيط:
**الشِّبْهُ**, kesre ile ve hareke ile ve **أمير** gibi: misildir; çoğulu **أشْباهٌ**. Ve onu **شابَهَهُ** ve **أشْبَهَهُ**: ona denk/benzer oldu. Ve (adam) **أُمَّهُ**: âciz oldu ve zayıfladı. Ve ikisi **تَشابَهَا** ve **اشْتَبَها**: her biri ötekine benzer oldu; nihayet birbirine karıştılar. Ve onu ona **شَبَّهَهُ**; ve onunla **تَشْبيهاً**: onu (ona) benzetti. Ve **أُمورٌ مُشْتَبِهَةٌ** ve **مُشَبَّهَةٌ**, **مُعَظَّمَةٍ** gibi: müşkil(=karmaşık)tir. Ve **الشُّبْهَةُ**, zamme ile: iltibastır (karışmadır); ve misildir. “İş ona **شُبِّهَ** edildi” **تَشْبيهاً**: ona karıştırıldı. Ve Kur’ân’da **المُحْكَمُ** ve **المُتَشَابِهُ** vardır. Ve **الشَّبَهُ** ve **الشَّبَهانُ**, iki hareke ile: sarı bakırdır; ve kesrelenir; çoğulu **أشْباهٌ**. Ve **سَحابٍ** gibi: **الحُرْفِ** gibi bir habbedir (tane). Ve **الشَّبَهُ** ve **الشَّبَهانُ**, iki hareke ile: dikenli bir nebattır; onun latif kırmızı bir gülü ve **الشَّهْدانِجِ** gibi bir habbesi vardır; haşerâtın ısırmasına tiryaktır; öksürüğe faydalıdır; taşı parçalar; karnı bağlar. Ve iki zamme ile: **العِضاهِ** ağacıdır; yahut **الثُّمامُ**dur; yahut **النَّمَّامُ**dur.

تاج العروس:
( **الشبه** kesre ile ve hareke ile ve **أمير** gibi; misildir; çoğulu **أشْباه** ) **جذع** ve **اجذاع** ve **سبب** ve **اسباب** ve **شهيد** ve **اشهاد** gibi. ( Ve onu **وشابهه** ve **اشبهه**: ona denk/benzer oldu ) ve ondandır: “Kim babasına benzerse zulmetmemiş olur”; ve rivayet olunur:
* Ve kim babasına benzerse zulmetmemiş olur *
( Ve ) adamın **اشبه** etmesi ( **امه** ) şu vakit ki ( âciz olur ve zayıflar ) İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti inşâd etti:
اصبح فيه شبه من امه * من عظم الرأس ومن خرطمه
( Ve ikisi **وتشابها** ve **واشتبها**: her biri ötekine (benzedi) ta ki birbirine karıştılar ) ve ondandır, Yüce Allah’ın sözü: **مشتبها وغير متشابه**. ( Ve onu ona **وشبهه اياه**; ve onunla **وبه تشبيها**: onu (ona) benzetti; ve **وأمور مشتبهة ومشبهة كمعظمة** ) yani ( müşkil ) iltibaslı; bazısı bazısına benzer. Dedi: “Bil ki sen **مشبهات** zamanındasın; onlar işte onlardır.”
( Ve **الشبهة** zamme ile: iltibas; ve ) ayrıca ( misil ) “Ben ondan bir **شبهة** içindeyim” dersin. ( Ve iş ona **وشبه عليه الامر تشبيها**: ona karıştırdı ) ve karıştırdı. ( Ve Kur’ân’da **المحكم** ve **المتشابه** vardır ) **المحكم**’in tefsiri geçmişti; **المتشابه** ise, manası lafzından alınmayan şeydir; ve o iki kısımdır: birincisi, **المحكم**’e döndürülünce manası bilinir; ikincisi, hakikatini bilmeye yol olmayan şeydir; ona tâbi olan bid‘atçıdır ve fitne için tâbi olandır; çünkü nefsi kendisine sükûn bulacağı bir şeye neredeyse varmaz. Bazıları dedi: “Lafızdan murad zahir olursa; eğer neshi ihtimal etmezse **محكم**dir; yoksa, eğer te’vili ihtimal etmezse **مفسر**dir; yoksa, eğer söz o murad için sevk edilmişse **نص**tur; yoksa **ظاهر**dır. Eğer gizli olursa: eğer bir ârıza sebebiyle, yani sigadan başka bir şey sebebiyle gizli olursa **خفي**dir; eğer kendi sebebiyle, yani siganın kendisi sebebiyle gizli olur ve akılla idrak edilirse **مشكل**dir; yahut nakille (idrak edilirse) **مهمل**dir; yahut aslâ idrak edilmezse **تشابه** eder.” Ve **الضحاك**’tan rivayet olundu: **المحكمات** nesh olunmayanlardır; **المتشابهات** ise nesh olunmuş olanlardır.
( Ve **الشبه** ve **الشبهان** iki hareke ile: sarı bakırdır; ve kesrelenir ) **الجوهري** yalnız birinci ve sonuncu ile yetindi ve dedi: “O, bakırdan bir darptır; **كوزشبه** denir; ve **شبه** mânâca (böyledir).” Ve şu beyti inşâd etti:
تدين لمزرور الى جنب حلقة * من الشبه سواها برفق طبيبها
( çoğulu **اشباه** ) ve **المحكم**’de: “O, boyanır da sararır olan bakırdır.” Ve **التهذيب**’de: “Üzerine bir ilaç atılan da sararan bakırdan bir darptır.” İbn Sîde dedi: “Bununla adlandırıldı; çünkü ona bu yapıldığında rengiyle altına benzer.”
( Ve ) **الشباه** ( **سحاب** gibi: **الحرف** gibi bir habb ) ilaç için içilir; **الليث**’ten.
( Ve **الشبه** ve **الشبهان** iki hareke ile ) birincisi İbn Berrî’dendir. ( bir nebat ) **السمر** gibi. ( dikenli; latif kırmızı bir gülü ve **الشهد انج** gibi bir habbesi vardır; haşerâtın ısırmasına tiryak; öksürüğe faydalı; taşı parçalar; karnı bağlar; ve iki zamme ile ) ve **الصحاح**’ta olan, fetha sonra zammedir. ( bir ağaç ) ( **العضاه**’dan ) ve şu beyti inşâd etti:
بواد يمان ينبت الشث صدره * وأسفله بالمرخ والشبهان
Ve Ebû Hanîfe onu **كتاب النبات**’ta **الورخ** ve **الشبهان** ile inşâd etti; ve beyit **عبد القيس**’ten bir adama aittir. Ve Ebû Ubeyde dedi: **الاحول اليشكري**’ye; onun adı **يعلى**dır.
( yahut **الثمام** ) Yemenîdir; İbn Düreyd bunu nakletti.
( yahut **النمام** ) reyhânlardan; **الجوهري** onu nakletti.
* Ve ona istidrâk olunanlardandır: **المشابه** lafzından tekili olmayan bir cem‘dir; yahut kıyasa aykırı olarak **شبه**’in cem‘idir; **محاسن** ve **مذاكير** gibi; **الجوهري** onu nakletti. Ve “**تشبه** etti şu ile”: temessül etti. Ve “onu ona **شبهه عليه تشبيها**”: ona karıştırdı. Ve **الشبهة**’nin cem‘i: **شبه**. Ve “şey **شبه** etti”: müşkil oldu. Ve ayrıca: bir şey ile bir şey arasında eşitledi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **التشابه**: eşitliktir. Ve hadiste: “Süt **يشبه** eder”; yani sütannenin ahlâkına meyleder. Ve bir rivayette: **يتشبه**. Ve **المشبه** **معظم** gibi: **المصفر**; **النصي**’den. Ve **الشبيه**: imam hâfız **القاسم بن محمد بن جعفر الصادق**’ın lakabıdır; onun evlâdına Mısır’da **بنو الشبيه** denir; onlar **الشبهيون**dur. Ve onun evlâdı: hâfız muhaddis **يحيى بن القاسم**; Mısır’a 344 senesinde giren odur; onun girişi için, benzeri görülmemiş acayip bir izdiham oldu. Ve orada 370 senesinde vefat etti; makamı iki imamın arasındadır; ziyaret olunur.
