# شتت (ش-ت-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AA%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Bölük bölük

- Harfler: ش - ت - ت
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 3 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَشْتَاتًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B4%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8B%D8%A7.md) | أَفْعَالًا | Bölükler | 2 | 2 | [24:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/ayet/24:61.md) |
| [شَتَّى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%91%D9%89.md) | فَعْلَى | Bölük bölük | 2 | 2 | [20:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/ayet/20:53.md) |
| [لَشَتَّى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/siga/%D9%84%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%91%D9%89.md) | لَفَعْلَى | Bölük bölük | 1 | 1 | [92:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/ayet/92:4.md) |

## Mücavir kökler — 54 mücavir (68 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Akledersiniz
2. [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “An” ve “ma”dan oluşmuştur
3. [جدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Cidar duvar demektir
4. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Yumruk demektir
5. [خول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
6. [عرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çıkar
7. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
8. [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
9. [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sülük demektir
10. [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beşik demektir
11. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Bürde” gocuk demektir
12. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bitki
13. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sua’f el çatlamasıdır
14. [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kör demektir
15. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Arka
16. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Birkan yanardağ demektir
17. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kanat demektir
18. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Feth, kapının açılması demektir
19. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Okun ön yarısına denir
20. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İyi
21. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyt ev demektir
22. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kasaba
23. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su
24. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Beyn topraktaki yarık demektir
25. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bes besese dağınık taşlar demektir
26. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
27. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
28. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
29. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sicim bağıdır
30. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
31. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
32. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bab kapı demektir
33. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Emam ön demektir
34. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
35. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
36. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Süllem” merdiven demektir
37. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
38. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
39. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
40. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
41. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uyanık yılan demektir
42. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
43. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
44. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Nezle” konaklama yeri demektir
45. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
46. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
47. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
48. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
49. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
50. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
51. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
52. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
53. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
54. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شتت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md), [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md), [وزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bütünlüğü olan bir yapının parçalara ayrılarak dağılması ve aralarında intizamsız mesafe oluşması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanların niyet, eylem, akıbet veya topluluk bağlamında içsel ve dışsal olarak ayrışıp bölük bölük olması |
| Çekirdek Özet 3 | Birleşik ve homojen görünen yapıların nihai tahlilde hakikat, yöneliş ve ameller bakımından heterojenleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün ifade ettiği dağınıklığı ve ayrışmayı yalnızca fiziksel bir mekan ayrılığı sanıp ameli, zihni ve kalbi ayrışmayı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شت | Ayrılma, aralanma ve bir bütünden koparak dağılma hareketini ifade eder; [شتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D9%88.md) kökünde de kış mevsiminin tabiatı dondurup canlıları birbirinden koparması ve dağıtması durumunda görülür | ت | İkizleşen ses vasıtasıyla dağılma ve saçılma hareketine süreklilik, şiddet, derinlik ve kalıcı bir kopukluk niteliği kazandırır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Bir bütünü kesip parçalara ayırma ve aralarına mesafe koyma kuvvetini başlatır |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Ayrışan her bir parçanın sınırını belirler ve kopuşu kesin bir sınıra ulaştırır |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Sınır çizgisini pekiştirerek ayrışmayı süreklileştirir ve parçaların geri dönüşsüz biçimde bölünmesini sağlar |
| شتت | Bütünün parçalanıp sınırlarla birbirinden kopması | Birleşik bir kütlenin ya da yapının keskin biçimde ayrılarak münferit sınırlara bölünmesi ve nizamsız dağılması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağızdaki dişlerin birbirine yapışık olmayıp aralıklı, muntazam fakat ayrı durması anlamına gelen ثغر شتيت tamlaması ile topluluğun bir aradayken dağılıp gitmesidir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında dişlerin güzelliğini ve aralıklı yapısını tarif ederken şöyle der: عن شَتِيتٍ كأَقاحِ الرَّمْلِ غُرّ / Kum tepeciklerindeki beyaz papatyalar gibi beyaz ve aralıklı dişlerden |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi et-Tırımmah, kabile bütünlüğünün bozulup dağılmasını şu beyitle anlatır: شَتَّ شَعْبُ الحَيِّ بعد التِئامِ / وشَجاكَ الرَّبْعُ، رَبْعُ المُقامِ / Topluluğun birliği kavuşmadan sonra dağıldı ve o durak yeri, kalınan yurt seni kedere boğdu |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Tarafe.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde شتت kökü, özellikle Güney-Batı Sami kolunda belirginleşen ve bir arada bulunan şeylerin bağlarının koparak dağılmasını anlatan bir morfolojik yapı sergiler. İbranice ve Aramice gibi Kuzey-Batı Sami dillerinde doğrudan aynı fonetik kök üzerinden yaygın bir kullanım yerine, benzer anlamsal işlevi gören ve dağılma, savrulma ifade eden kökler öne çıkar; ancak kökün iki harfli شت çekirdeği bazı Sami dillerinde dip, zemin, temel veya ayrılma noktası çağrışımlarıyla eşleşir. Klasik Arapçada bu kök, hem dişler arasındaki doğal ayrılık gibi somut anatomik bir tasvirde hem de bir topluluğun veya kalplerin içsel nizamını kaybetmesi gibi psikolojik ve sosyolojik düzlemlerde son derece özgül ve işlek bir ayrışma terimine dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Birleşik olan şeyin ayrılması ve diş aralığı | Toplu bir yapının parçalara ayrılması ve dişlerin birbirinden ayrık durması kökün birincil fiziksel hareketidir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ayrılma, çözülme ve uç noktalara dağılma matrisi | Kuzey-Batı Sami dillerinde dağılma ve temelden kopma kavramlarıyla tematik olarak kesişen arkaik bir çekirdektir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dillerin diğer dallarında kesin ses ve anlam denkliği gösteren doğrudan bir soydaş tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شتت | Anlamlı | Dağılmak, ayrılmak, parça parça olmak | Bir bütünü oluşturan unsurların birbirinden koparak farklı yönlere dağılması ve intizamın çözülmesidir | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| تشت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîbü’l-Luğa bu harf dizilimini mühmel kabul eder |
| تتش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik Arapça sözlüklerde bu kombinasyon kullanım dışı bırakılmıştır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شتت | Merkez | Dağılma ve ayrışma | Birleşik bir yapının nizamını yitirerek farklı yönlere savrulması ve aralıklı hale gelmesidir | Topluluğun, yönelişlerin veya parçaların bağımsız öbeklere ayrılmasıdır |
| [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Ayırma ve farklılaştırma | İki veya daha çok şeyi birbirinden ayırarak hükmen ya da fiziken sınır çekmektir | شتت gibi dağınıklık değil, belirgin bir sınır ve tefrik niteliği taşır |
| [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | Eklem yerinden ayırma | Birbirine bitişik olan parçaları bağlantı noktasından çözüp aralamaktır | شتت kökündeki rastlantısal veya çoklu dağılmanın aksine yapısal bir ayrımı bildirir |
| [وزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9.md) | Komşu | Düzenli dağıtma ve bölüştürme | Dağıtılan şeyleri belirli bir kontrol, düzen ve tutma eşliğinde parçalara sevk etmektir | شتت kontrolsüz ve intizamsız ayrılmayı anlatırken bu kök nizamı korur |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Zıt | Bir araya getirme ve toplama | Dağınık ve ayrı olan unsurları tek bir merkezde veya bütünde birleştirmektir | شتت kökünün tam karşıtı olup bütünlük ve ittifak kurmayı ifade eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شتت | Dağılmak, ayrışmak | Birlik ve bütünlüğün kırılarak parçaların münferit hale gelmesini kapsar | Kesin |
| Latince | dispersio, dissensio | Dağılma, uyuşmazlık | dispersio fiziksel saçılmayı karşılarken, dissensio kalbi ve zihni ayrılığı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | dispersion, divergence, scatteredness | Dağılma, çeşitlilik, saçılmışlık | Maddi veya zihni yönden birliğin dağılmasını ve farklılaşmasını ifade eder | Kesin |
| Almanca | Zerstreuung, Zersplitterung | Dağılma, parçalanma | Bir yapının blok halinden çıkıp parçalara ayrışarak savrulmasını tam olarak karşılar | Güçlü |
| Fransızca | dispersion, éparpillement | Dağılma, saçılma | Parçaların düzenli nizamdan çıkarak birbirinden kopuk konumlara geçişini anlatır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَشْتَاتًا | Ayrı gruplar halinde, dağınık olarak | İnsanların sofrada ayrı ayrı yemek yemesinde sakınca olmadığını bildiren sosyal nizam bağlamı; Nûr [24:61](https://lisan.digital/tr/ayet/24:61.md) |
| أَشْتَاتًا | Amellerin karşılığını görmek üzere bölük bölük | Kıyamet gününde insanların hesap için kabirlerinden farksız değil, sınıflarına ve hallerine göre ayrılmış olarak çıkması; Zilzâl [99:6](https://lisan.digital/tr/ayet/99:6.md) |
| شَتَّى | Çeşitli, farklı türlerde | Yeryüzünden bitirilen bitkilerin renk, tat, tür ve tabiat bakımından çokluğu ve çeşitliliği; Tâhâ [20:53](https://lisan.digital/tr/ayet/20:53.md) |
| شَتَّى | Kalpleri ve niyetleri parçalanmış, birbirine zıt | Dışarıdan bakıldığında bir bütün zannedilen inkarcıların iç dünyalarının ve hedeflerinin dağınıklığı; Haşr [59:14](https://lisan.digital/tr/ayet/59:14.md) |
| لَشَتَّى | Birbirinden bütünüyle farklı ve zıt gayeler taşıyan | İnsanların eylemlerinin, çabalarının ve hedeflerinin tek tip olmayıp derin ayrılıklar içermesi; Leyl [92:4](https://lisan.digital/tr/ayet/92:4.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman, amel ve ahiret halleri | Kıyamet günü insanların tek bir topluluk olarak değil, niyet ve akidelerine göre bölük bölük ayrılması | İnsan iradelerinin ve amellerinin tevhidi ya da tefrikayı doğurması |
| Fıkıh | Sosyal ilişkiler ve sofra adabı | Birlikte yemenin veya ayrı ayrı yemenin caiz olup olmaması bağlamındaki ruhsatlar | Münferit veya cemaat halinde hareket etmenin meşruiyet sınırları |
| Tefsir | Münafıkların ve inkarcıların psikolojisi | Dış görünüşteki sahte vahdet ile kalplerdeki derin tefrika ve husumetin tahlili | Şekli birlikteliğe aldanmama ve hakiki birlikteliğin imana dayanması |
| Hadis | Ümmetin birliği ve tefrika tehlikesi | Topluluğun parçalanması, fitne dönemlerinde fertlerin başsız ve dağınık kalma riski | İttifakın rahmet, cemaatten kopuş ve şatât halinin azap olması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhit ve tefrika | Ayrışma ve bölünme | Sahte birlikleri ifşa etme | Hakiki iman ortak paydası olmadan kurulan zahiri birlikteliklerin içten içe dağınık olduğunu gösterir | Kesin |
| İlmi | Taksonomi ve sınıflandırma | Çeşitlilik ve türleşme | Nesneleri özelliklerine göre ayırma | Doğadaki varlıkların ve bitkilerin tek tip olmayıp zengin türlere ayrıldığını temellendirir | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal dayanışma | Tefrika ve hizipleşme | İttifak zaafını gösterme | Dıştan tek vücut sanılan düşman güçlerin ortak ilke yoksunluğu sebebiyle hızla çözüleceğini bildirir | Kesin |
| İktisadi | Emek ve gayret alanları | Çaba ve amaç çeşitliliği | Farklı sektör ve niyetleri niteleme | İnsanların ekonomik ve ameli gayretlerinin farklı motivasyonlarla dağıldığını ve neticelerinin ayrışacağını açıklar | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve parçacık saçılması | Kapalı bir sistemde düzenli bir yapının zamanla düzensizliğe ve parçaların bağımsız konumlara dağılmasına doğru evrilmesi hareketidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal kutuplaşma ve anomi | Toplumda ortak norm ve değerlerin zayıflaması sonucu bireylerin veya grupların ortak hedefi yitirerek farklı istikametlere savrulmasıdır | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece insanların fiziksel olarak birbirinden uzak durması veya tekil bir dağınıklık olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün dışsal bir mekan ayrılığından ziyade kalbi, zihni, ahlaki hedeflerdeki zıtlığı ve doğadaki ontolojik çeşitliliği kuşatan derinliği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kalpleri paramparça olan toplulukların zahiri gücüne veya kalabalığına aldanıp onların iç zaaflarını doğru tahlil edememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık alemindeki çeşitliliği ilahi bir zenginlik, insan toplumlarındaki ilkesiz beraberlikleri ise içsel bir çürüme olarak kavramayı sağladığı için vazgeçilmezdir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkarcıların iç zaafını anlatan siyasi ayetlerde, doğadaki çeşitliliği gösteren kevnî ayetlerde ve mahşerdeki ayrışmayı bildiren eskatolojik ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Birlikte görünen her topluluğun güçlü bir iradeye sahip olduğu yanılgısını yıkar ve insanların dünyadaki gayretlerinin tekdüze değil çok parçalı olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dişlerin aralıklı olması ve bir aradaki topluluğun bağlarını kaybederek intizamsız şekilde parçalara ayrılıp dağılması.
- Soyut anlam: Zahiri veya potansiyel birliğin kırılarak niyet, inanç, eylem ve tür düzeyinde bağımsız, heterojen ve birbirine zıt kutuplara dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: Ortak ilke ve tevhid bağı bulunmayan yapıların kaçınılmaz olarak içsel entropiye ve parçalanmaya maruz kalması ilkesi.
- LaTeX modeli: $$U \to \bigcup_{i=1}^{n} S_i \quad \text{burada} \quad S_j \cap S_k = \emptyset \quad (j \neq k)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $U$ başlangıçtaki görünür veya teorik bütünlüğü, $S_i$ ise bu bütünlüğün dağılmasıyla ortaya çıkan bağımsız ve ayrık parçaları temsil eder; parçaların arakesitinin boş küme olması her bir unsurun niyet, hedef ve mahiyet bakımından birbirinden koptuğunu ve müşterekliğini yitirdiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Taha 20:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/ayet/20:53.md) — شَتَّى

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى

Meal (IK): O ki; sizin için, yeryüzünü döşemiş, orada sizin için yollar açmış, gökten su indirmiştir. Biz o su ile çeşitli bitkilerden çifter çifter çıkardık.

### [Nur 24:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/ayet/24:61.md) — أَشْتَاتًا

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Köre bir sorumluluk yoktur. Topala da bir sorumluluk yoktur. Hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kendi evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin evlerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kızkardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerde veya dostlarınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde bir sorumluluk yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereket, sağlık ve güzellik dileyerek kendinize selam verin. Allah

### [Haşr 59:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/ayet/59:14.md) — شَتَّى

لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Onlar, sizinle topluca savaşı; ancak surla çevrilmiş kasabalarda veya duvarlar arasında kabul ederler. Kendi aralarındaki çekişmeleri şiddetlidir. Sen, onları toplu sanırsın, ama kalbleri darmadağınıktır. Bu; onların akletmez bir kavim olmalarındandır.

### [Leyl 92:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/ayet/92:4.md) — لَشَتَّى

إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى

Meal (IK): Doğrusu sizin çalışmalarınız bölüm bölümdür.

### [Zilzal 99:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/ayet/99:6.md) — أَشْتَاتًا

يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ

Meal (IK): O gün insanlar, yaptıklarının kendilerine gösterilmesi için bölük bölük dönerler.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والتاء
ش ت يستعمل فقط
شت:
الشَّتُّ: مصدر الشيء الشتيت. وهو المُتفرِّق. وتقول: شتَّ شَعْبُهُمْ شتاتاً وشتَّا. أي: تفرّق جمعهم. قال الطِّرِماحُ:
شتّ شعبُ الحيّ بعد التئامْ		وشجاك الَّبْع رَبْعُ المَقامْ
وثغرٌ شتيتٌ: مُفَلَّجٌ حَسَنٌ، قال:
حرّةٌ تجلو شتيتـاً حَـسَـنـاً		كشعاعِ البرق في الغيم سَطَع
ويقال: وقعوا في أمر شتٍّ وشتى. ويقال: إنّي أخاف عليكم الشَّتات، أي: الفُرقة. ويقال: شتاّن ما هما.

##### Türkçe

باب **الشين** و**التاء**
**ش ت** yalnızca kullanılır.
**شت**:
**الشَّتُّ**: **الشيء الشتيت**’in mastarıdır. Ve o, **المُتفرِّق**’tir. Ve dersin ki: **شتَّ شَعْبُهُمْ** **شتاتاً** ve **شتَّا**. Yani: onların topluluğu ayrıldı. **الطِّرِماحُ** dedi ki:
شتّ شعبُ الحيّ بعد التئامْ		وشجاك الَّبْع رَبْعُ المَقامْ
Ve **ثغرٌ شتيتٌ**: **مُفَلَّجٌ** **حَسَنٌ**’dir, dedi ki:
حرّةٌ تجلو شتيتـاً حَـسَـنـاً		كشعاعِ البرق في الغيم سَطَع
Ve denilir: **وقعوا في أمر شتٍّ** ve **شتى**. Ve denilir: Ben sizin üzerinize **الشَّتات**’tan korkarım, yani: **الفُرقة**. Ve denilir: **شتاّن ما هما**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أمرٌ شَتٌّ، أي متفرِّق. وشَتَّ الأمر شَتَّاً وشَتاتاً: تفرَّق. واشْتَشَتَّ مثله. وكذلك التشَتُّتُ. وشَتَّتَهُ تَشْتيتاً. وأَشَتَّ بي قومي، أي فرَّوا أمري. والشَتيتُ: المُتَفرِّقُ. وثَغْرٌ شَتيتٌ، أي مُفَلَّجٌ. وقوم شَتّى، وأشياءُ شَتّى. وتقول: جاؤا أَشتاتاً، أي متفرِّقين، واحِدُهم شَتٌّ. وشَتَّانَ ما هما، وشَتَّانَ ما عمروٌ وأخوه، أي بَعُدَ ما بينهما. قال الأعشى:
شَتَّانَ ما يومي على كورِهاويومِ حَيَّانَ أخي جـابِـرِ
ويقال: إنَّ المجلس ليَجمعُ شُتوتاً من الناس، أي ناساً ليسوا من قبيلةٍ واحدة.

##### Türkçe

**أمرٌ شَتٌّ**، yani dağınık. Ve **شَتَّ الأمر شَتَّاً وشَتاتاً**: dağıldı. Ve **اشْتَشَتَّ** onun benzeri. Keza **التشَتُّتُ** de. Ve **شَتَّتَهُ تَشْتيتاً**. Ve **أَشَتَّ بي قومي**، yani işimi dağıttılar. Ve **الشَتيتُ**: dağınık olan. Ve **ثَغْرٌ شَتيتٌ**، yani aralıklı (dişleri ayrık). Ve **قوم شَتّى** ve **أشياءُ شَتّى**. Ve dersin ki: **جاؤا أَشتاتاً**، yani dağınık olarak; onların bir teki **شَتٌّ**dur. Ve **شَتَّانَ ما هما** ve **شَتَّانَ ما عمروٌ وأخوه**، yani ikisi arasındaki uzaklık arttı. A‘şâ dedi ki:
**شَتَّانَ ما يومي على كورِهاويومِ حَيَّانَ أخي جـابِـرِ**
Ve denilir ki: **إنَّ المجلس ليَجمعُ شُتوتاً من الناس**، yani tek bir kabileden olmayan insanları.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الشت: تفريق الشعب، يقال: شت جمعهم شتا وشتاتا، وجاؤوا أشتاتا، أي: متفرقي النظام، قال: ﴿يومئذ يصدر الناس أشتاتا﴾ [الزلزلة/6]، وقال: ﴿من نبات شتى﴾ [طه/53]، أي: مختلفة الأنواع، ﴿وقلوبهم شتى﴾ [الحشر/14]، أي: هم بخلاف من وصفهم بقوله: ﴿ولكن الله ألف بينهم﴾ [الأنفال/63].
(وشتان) : اسم فعل، نحو: وشكان، يقال: شتان ما هما، وشتان ما بينهما: إذا أخبرت عن ارتفاع الالتئام بينهما.

##### Türkçe

- **الشت**: halkın dağıtılması; denir ki: **شت** onların toplamını **شتا** ve **شتاتا** (olarak) dağıttı; ve **أشتاتا** geldiler; yani: düzen bakımından dağınık (olarak). Dedi ki: ﴿يومئذ يصدر الناس أشتاتا﴾ [الزلزلة/6]; ve dedi ki: ﴿من نبات شتى﴾ [طه/53]; yani: türler bakımından farklı. ﴿وقلوبهم شتى﴾ [الحشر/14]; yani: onları şu sözüyle nitelediğinin tersinedir: ﴿ولكن الله ألف بينهم﴾ [الأنفال/63].
(**وشتان**) : fiil ismi; **وشكان** gibi. Denir ki: **شتان ما هما** ve **شتان ما بينهما**: ikisi arasında birleşmenin yükseldiğini (yani ortadan kalktığını) haber verdiğin zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ت ت
شـت الشعـب شتاتـاً‏.‏
وشتتهـم اللـه تعالـى فتشتتـوا‏.‏
وفرقهـم البيـن المشـت فتفرقوا شتّى وأشتاتاً‏.‏
وقـال معاويـة‏:‏ فـي الحيـس طيبـات جمعـن مـن شتى‏.‏
وصار جمعهم شتيتاً‏.‏
وثغر شتيت‏:‏ مفلج‏.‏
وشتان ما هما وشتان ما بينهما‏.‏
قال‏:‏ شتان خلو نائم وهـو على سهر مكب

##### Türkçe

ش ت ت
**شـت** kavim **شتاتـاً** (dağınık hâlde) oldu.
Allah Teâlâ onları dağıttı da dağıldılar.
Ve onları **المشت** arasında ayırdı da **شتّى** ve **أشتاتاً** (çeşit çeşit ve dağınık) olarak ayrıldılar.
Muâviye dedi ki:
“**الحيـس** içinde, **شتى**’dan (çeşit çeşit yerlerden) toplanmış **طيبـات** (güzel şeyler) vardır.”
Ve onların toplanması **شتيتاً** (dağınık) oldu.
**ثغر شتيت**: **مفلج** (dişleri aralıklı).
**وشتان** onlar ne kadar da (birbirinden) farklıdır; ve **وشتان** aralarındaki (fark) ne kadar da (büyüktür).
Dedi ki:
“**شتان** (ne kadar farklıdır) uyuyan birinin boş hâli; hâlbuki o, uykusuzluk üzerinde **مكب** (yüzüstü kapanmış)…”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّتُّ: الافتراق والتَّفْريقُ.
شَتَّ شَعْبُهم يَشِتُّ شَتًّا وشَتاتاً، وانْشَتَّ، وتَشَتَّتَ أَي تَفَرَّقَ جمعُه؛ قال الطرماح:
شَتَّ شَعْبُ الحَيِّ بعد التِئامِ،
وشَجاكَ الرَّبْعُ، رَبْعُ المُقامِ
وشَتَّته اللهُ وأَشَتَّه، وشَعْبٌ شَتِيتٌ مُشَتَّتٌ؛ قال: وقد يَجْمَعُ اللهُ الشَّتِيتَينِ، بعدما
يَظُنَّانِ، كلَّ الظَّنِّ، أَنْ لا تَلاقِيا
وفي التنزيل العزيز: يومئذ يَصْدُر الناسُ أَشْتاتاً؛ قال أَبو إِسحق: أَي يَصْدُرُونَ متفرِّقين، منهم مَن عَمِلَ صالحاً، ومِنهم مَن عمل شرّاً.الأَصمعي: شَّتَّ بقلبي كذا وكذا أَي فَرَّقه.
ويقال: أَشَتَّ بي قومي أَي فَرَّقُوا أَمْري.
ويقال: شَتُّوا أَمْرَهم أَي فَرَّقوه.
وقد اسْتَشَتَّ وتَشَتَّتَ إِذا انْتَشَر.
ويقال: جاء القوم أَشْتاتاً، وشَتاتَ شَتاتَ.
ويقال: وقعوا في أَمْرٍ شَتٍّ وشَتَّى.
ويقال: إِني أَخافُ عليكم الشَّتاتَ أَي الفُرْقة.
وثَغْرٌ شَتِيتٌ: مُفَرَّقٌ مُفَلَّج؛ قال طرفة:
عن شَتِيتٍ كأَقاحِ الرَّمْلِ غُرّ
وأَمْرٌ شَتُّ أَي مَتَفَرِّقٌ.
وشَتَّ الأَمْرُ يَشِتُّ شَتًّا وشَتاتاً: تَفَرَّقَ.
واسْتَشَتَّ مثلُه، وكذلك التَّشَتُّتُ.
وشَتَّته تَشْتِيتاً: فَرَّقه.
والشَّتِيتُ: المُتَفَرِّقُ؛ قال رؤْبة يصف إِبلاً:
جاءَتْ مَعاً، واطَّرَقَتْ شَتِيتا،
وهي تُثِيرُ السَّاطِعَ السِّخْتِيتا
وقومٌ شَتَّى: مُتَفَرِّقون؛ وأَشياء شَتَّى. وفي الحديث: يَهْلِكُون مَهْلَكاً واحداً، ويَصْدُرونَ مَصادِرَ شَتَّى. وفي الحديث في الأَنبياء: وأُمهاتُهُم شَتَّى أَي دينُهم واحدٌ وشرائعُهم مختلفة؛ وقيل: أَراد اختلاف أَزمانهم.
وجاءَ القَوْم أَشْتاتاً: مُتَفَرِّقين، واحدُهم شَتَّ. والحمد لله الذي جمعنا من شَتٍّ أَي تَفْرقةٍ. وإِنَّ المجلس لَيَجْمَعُ شُتُوتاً من الناس وشَتَّى أَي فِرَقاً؛ وقيل: يجمع ناساً ليسوا من قبيلة واحدة. وشَتَّانَ ما زيدٌ وعمرٌو، وشَتَّانَ ما بينهما أَي بَعُدَ ما بينهما؛ وأَبَى الأَصمَعيُّ شَتَّانَ ما بينهما؛ قال أَبو حاتم فأَنشدته قولَ ربيعةَ الرَّقِّيِّ:
لَشَتَّانَ ما بين اليَزِيدَينِ في النَّدَى:
يَزيدِ سُلَيْمٍ، والأَغَرَّ بنِ حاتِم
(* قوله «يزيد سليم» كذا في التهذيب. والذي في المحكم: يزيد أَسيد اهـ. وضُبطا بالتصغير.)
فقال: ليس بفصيح يُلْتَفَتُ إِليه؛ وقال في التهذيب: ليس بحجة، إِنما هو مولَّد؛ والجة الجَيِّدُ قولُ الأَعشى:
شَتَّانَ ما يَوْمِي على كُورِها،
ويَوْمُ حَيَّانَ، أَخي جابِرِ
معناه: تَباعَدَ الذي بينهما. التهذيب: يقال شَتَّانَ ما هما. وقال الأَصْمَعي: لا أَقول شَتَّانَ ما بينهما. قال ابن بري في بيت ربيعة الرَّقِّيِّ: إِنه يمدح يزيدَ ابنَ حاتِم بن قَبِيصة بن المُهَلَّبِ، ويهجُو يزيدَ ابنَ أُسَيْدٍ السُّلَمِيّ؛ وبعده:
فَهَمُّ الفَتى الأَزْدِيّ إِتْلافُ مالِه،
وهَمُّ الفَتى القَيْسِيِّ جمعُ الدَّراهِمِ
فلا يَحْسَبُ التِّمْتامُ أَني هَجَوْتُه،
ولكَنَّني فَضَّلْتُ أَهلَ المكارِمِ
قال ابن بري: وقول الأَصمعي: لا أَقول شَتَّانَ ما بينهما، ليس بشيءٍ، لأَِنَّ ذلك قد جاء في أَشعار الفُصَحاء من العرب؛ من ذلك قول أَبي الأَسْوَدِ الدُّؤَليِّ:
فإِنْ أَعَفُ، يوماً، عن ذُنُوبٍ وتَعْتَدِي،
فإِنَّ العَصا كانتْ لغيرك تُقْرَعُ
وشَتَّانَ ما بيني وبينَكَ، إِنَّني،
على كلِّ حالٍ، أَسْتَقِيمُ، وتَظْلَعُ
قال: ومثله قولُ البَعِيثِ:
وشَتَّانَ ما بيني وبين ابنِ خالدٍ،
أُمَيَّةَ، في الرِّزْق الذي يَتَقَسَّمُ
وقال آخر:
شَتَّانَ ما بيني وبين رُعاتِها،
إِذا صَرْصَرَ العُصْفُورُ في الرُّطَبِ الثَّعْدِ
وقال الأَحْوَصُ:
شَتَّانَ، حينَ يَنُِثُّ الناسُ فِعْلَهُما،
ما بين ذِي الذَّمِّ، والمحمودِ إِن حُمِدا
قال: ويقال شَتَّانَ بينهما، مِن غير ذكر ما؛ قال حَسَّان بن ثابت: وشَتَّانَ بينكما في النَّدَى،
وفي البأْسِ، والخُبْرِ والمَنظَرِ
وقال آخر:
أُخاطِبُ جَهْراً، إِذ لَهُنَّ تَخافُتٌ،
وشَتَّانَ بين الجَهْرِ،والمَنْطِقِ الخَفْتِ
وقال جميل:
أُرِيدُ صَلاحَها، وتُريد قَتْلي،
وشَتَّا بين قَتْلي والصَّلاحِ
فحذف نون شتان لضرورة الشعر.
وشَتَّانَ: مصروفة عن شَتُتَ، فالفتحة التي في النون هي الفتحة التي كانت في التاء، وتلك الفتحة تدل على أَنه مصروف عن الفعل الماضي، وكذلك وَشْكانَ وسَرْعانَ مصروف من وَشُكَ وسَرُعَ؛ تقول: وَشْكانَ ذا خُروجاً، وسَرْعانَ ذا خُروجاً وأَصله وَشُكَ ذا خُروجاً، وسَرُع ذا خُروجاً؛ روى ذلك كله ابن السكيت عن الأَصمعي. أَبو زيد: شَتَّانَ منصوب على كل حال، لأَِنه ليس له واحد؛ وقال في قوله:
شَتَّانَ بَيْنُهُما في كلِّ مَنْزِلةٍ،
هذا يُخافُ وهذا يُرْتَجى أَبدا
فرفع البين، لأَن المعنى وقَع له، قال: ومن العرب من ينصب بينهما، في مثل هذا الموضع،فيقول: شَتَّانَ بينَهما، ويُضْمِر ما، كأَنه يقول شَتَّ الذي بينهما، كقوله تعالى: لقد تَقَطَّع بَيْنَكم؛ قال أَبو بكر: شَتَّانَ أَخوك وأَبوك، وشَتَّانَ ما أَخوك وأَبوك، وشَتَّانَ ما بين أَخيك وأَبيك. فمن قال: شَتَّانَ، رفع الأَخَ بشَتَّانَ، ونَسَقَ الأَبَ على الأَخ، وفتح النون من شَتَّان، لاجتماع الساكنين، وشبههما بالأَدوات، ومن قال: شَتَّانَ ما أَخوك وأَبوك، رَفَعَ الأَخ بشتان، ونَسَقَ الأَبَ عليه، ودَخَلَ ما صِلَةً، ويجوز على هذا الوجه شَتَّانِ، بكسر النون، على أَنه تثنية شَتٍّ. والشَّتُّ: المُتَفَرِّق، وتثنيته: شَتَّانِ، وجمعه: أَشْتاتٌ. ومن قال: شَتَّانَ ما بين أَخيك وأَبيك، رفع ما بشتان على أَنها بمعنى الذي، وبين صلة ما؛ والمعنى شَتَّانَ الذي بين أَخيك وأَبيك؛ ولا يجوز في هذا الوجه كسر النون، لأَنها رفعت اسماً واحداً. قال ابن جني: شَتَّانَ وشَتَّى، كسَرْعانَ وسَكْرى؛ يعني أَن شَتَّى ليس مؤنثَ شَتَّان، كَسَكْرانَ وسَكْرى، وإِنما هما اسمان تواردا وتقابلا في عُرْضِ اللغة، من غير قَصْدٍ ولا إِيثارٍ، لتَقاوُدِهما.

##### Türkçe

**الشَّتُّ**: ayrılık ve ayırma.

Şa‘b’ları **شَتَّ** eder, **يَشِتُّ** **شَتًّا** ve **شَتاتاً**; ve **انْشَتَّ**, ve **تَشَتَّتَ** yani
topluluğu ayrıldı; et-Tırmâh dedi:
Şa‘b’ı mahallenin, birleşmeden sonra ayrıldı,
Ve seni hüzünlendirdi konak yerinin yurdu, konak yerinin yurdu.

Allah onu **شَتَّته** etti ve **أَشَتَّه**; ve **شَعْبٌ شَتِيتٌ مُشَتَّتٌ**; dedi:
Ve Allah iki **الشَّتِيتَينِ**’i toplayabilir, sonra
Zannederlerken, bütün zann ile, asla buluşmayacaklarını

Aziz tenzilde: “O gün insanlar **أَشْتاتاً** olarak dönerler”; Ebû İshâk dedi:
Yani dağınık olarak dönerler; onlardan salih amel işleyen vardır, onlardan da amel
kötülük işleyen vardır. el-Asma‘î: Kalbimle **شَّتَّ** oldu şöyle şöyle, yani onu ayırdı.

Ve denir: Kavmim bana **أَشَتَّ** etti, yani işimi ayırdılar.

Ve denir: Onlar işlerini **شَتُّوا** ettiler, yani onu ayırdılar.

Ve **اسْتَشَتَّ** ve **تَشَتَّتَ** olur, yayıldığı zaman.

Ve denir: Kavim **أَشْتاتاً** geldi, ve **شَتاتَ شَتاتَ**.

Ve denir: **شَتٍّ** ve **شَتَّى** bir işin içine düştüler.

Ve denir: Ben sizin üzerinize **الشَّتاتَ**’tan korkarım, yani ayrılıktan.

Ve **ثَغْرٌ شَتِيتٌ**: ayrık, aralıklı; Tarafe dedi:
Kum papatyası gibi beyaz
**شَتِيتٍ**’ten

Ve **أَمْرٌ شَتُّ** yani dağınık.

Ve iş **شَتَّ** eder, **يَشِتُّ** **شَتًّا** ve **شَتاتاً**: ayrıldı.

Ve **اسْتَشَتَّ** onun gibidir; ve yine **التَّشَتُّتُ** de böyledir.

Ve onu **شَتَّته تَشْتِيتاً**: onu ayırdı.

Ve **الشَّتِيتُ**: dağınık olan; Ru’be develeri vasfederek dedi:
Birlikte geldi, ve başını eğdi **شَتِيتا**,
Ve o, parlak **السَّاطِعَ السِّخْتِيتا**’yı kaldırır

Ve **قومٌ شَتَّى**: dağınık olanlar; ve **أَشياء شَتَّى**. Hadiste: Helâk olurlar
tek bir helâk ile, ve dönerler **مَصادِرَ شَتَّى** olarak. Enbiyâ hakkında hadiste:
Ve anneleri **شَتَّى**; yani dinleri birdir ve şeriatları farklıdır; ve denildi: Murad
zamanlarının farklılığıdır.

Ve kavim **أَشْتاتاً** geldi: dağınık olarak; onların bir teki **شَتَّ**’tır. Ve hamd Allah’a ki
bizi **شَتٍّ**’ten, yani bir ayrılıktan, topladı. Ve muhakkak meclis, insanlardan
**شُتُوتاً** ve **شَتَّى** toplar, yani fırkalar; ve denildi: bir kabileden olmayan insanları toplar.

Ve **شَتَّانَ** ne Zeyd ve Amr; ve **شَتَّانَ** aralarındaki şey, yani aralarındaki şey uzak oldu; ve
el-Asma‘î, “**شَتَّانَ** aralarındaki şey”i reddetti; Ebû Hâtim dedi: Ona Rabî‘a
er-Rakkî’nin sözünü okudum:
Elbette **لَشَتَّانَ** iki Yezîd arasındaki fark cömertlikte:
Süleym’in Yezîd’i ile, Hâtim’in o ak yüzlü oğlu

(* “Yezîd Süleym” sözü: Tehzîb’de böyle. Muhkem’de olan: Yezîd Useyd, denildi.
Ve ikisi küçültme ile ضبط edildi.)

Dedi ki: Fasih değildir, ona dönülmez; ve Tehzîb’de dedi: Hüccet değildir, ancak o
müvelleddir; ve iyi olan söz el-A‘şâ’nın sözüdür:
**شَتَّانَ** benim günüm onun hörgücü üzerinde,
Ve Hayyân’ın günü, Câbir’in kardeşi

Manası: İkisi arasındaki şey uzaklaştı. Tehzîb: “**شَتَّانَ** ne ikisi” denir. Ve
el-Asma‘î dedi: “**شَتَّانَ** aralarındaki şey” demem. İbn Berrî, Rabî‘a
er-Rakkî’nin beyti hakkında dedi: O, Mühelleb’in oğlu Kabîsa’nın oğlu Hâtim’in oğlu Yezîd’i över,
ve Sülemî Useyd’in oğlu Yezîd’i hicveder; ve ondan sonra:
Ezdî gencin derdi malını telef etmektir,
Kaysî gencin derdi dirhemleri toplamaktır
O hâlde peltek sanmasın ki ben onu hicvettim,
Lâkin ben kerem ehline üstünlük verdim

İbn Berrî dedi: el-Asma‘î’nin “**شَتَّانَ** aralarındaki şey demem” sözü bir şey değildir,
çünkü bu, Arapların fasihlerinin şiirlerinde gelmiştir; bundan Ebû
el-Esved ed-Düelî’nin sözü:
Eğer bir gün günahlardan iffet eder de sen saldırırsan,
Şüphesiz değnek başkası için vurulurdu
Ve **شَتَّانَ** benimle senin arandaki şey; muhakkak ben,
Her hâlde, doğrulurum, sen ise aksarsın

Dedi: Ve onun benzeri el-Ba‘îs’in sözüdür:
Ve **شَتَّانَ** benimle Hâlid’in oğlu,
Ümeyye, arasında, paylaşılan rızıkta

Ve bir başkası dedi:
Ve **شَتَّانَ** benimle onun çobanları arasında,
Serçe taze **الثَّعْدِ** hurmada ötüşünce

Ve el-Ahvâs dedi:
**شَتَّانَ**, insanlar ikisinin fiilini yaydıkları vakit,
Kınanan ile övülen arasında, eğer övülürlerse

Dedi: Ve “**شَتَّانَ** aralarında” denir, **ما** zikredilmeksizin; Hassân b. Sâbit dedi:
Ve **شَتَّانَ** ikiniz arasında cömertlikte,
Ve şiddette, tecrübede ve görünüşte

Ve bir başkası dedi:
Açıkça hitap ederim, oysa onlarda alçak ses vardır,
Ve **شَتَّانَ** açık söz ile alçak söz arasında

Ve Cemîl dedi:
Onun ıslahını isterim, o ise öldürmemi ister,
Ve **شَتَّا** öldürmem ile ıslah arasında

Böylece şiir zarureti için **شتان**’ın nûnunu hazfetti.

Ve **شَتَّانَ**: **شَتُتَ**’tan sarf olunmuştur; nûndaki fetha, tâ’daki fethadır,
ve o fetha, onun geçmiş fiilden sarf olunduğuna delalet eder; ve yine
**وَشْكانَ** ve **سَرْعانَ**, **وَشُكَ** ve **سَرُعَ**’dan sarf olunmuştur; dersin: **وَشْكانَ** şu çıkış,
ve **سَرْعانَ** şu çıkış; aslı **وَشُكَ** şu çıkış, ve **سَرُعَ** şu çıkıştır; bunu
tamamını İbn es-Sikkît el-Asma‘î’den rivayet etti. Ebû Zeyd: **شَتَّانَ** her hâlde mansuptur,
çünkü onun bir teki yoktur; ve şu sözünde dedi:
**شَتَّانَ بَيْنُهُما** her menzilde,
Bu korkulur, şu ise daima umulur

Böylece **البين**’i merfû kıldı; çünkü mana ona vaki oldu, dedi: Araplardan kimi de aralarındaki **بين**’i nasbeder,
bu gibi yerde, şöyle der: **شَتَّانَ بينَهما**, ve **ما**’yı gizler; sanki şöyle der: Aralarındaki şey **شَتَّ** oldu,
Yüce Allah’ın sözü gibi: “Sizin aranızdaki şey parçalandı”; Ebû Bekr dedi: **شَتَّانَ**
kardeşin ve baban; ve **شَتَّانَ ما** kardeşin ve baban; ve **شَتَّانَ ما بين** kardeşin ile
baban. Kim **شَتَّانَ** derse, kardeşi **شَتَّانَ** ile merfû kılar, ve babayı kardeş üzerine atfeder,
ve **شَتَّان**’ın nûnunu iki sâkinin birleşmesi için fethalı kılar, ve onları edatlara benzetir; kim de
**شَتَّانَ ما** kardeşin ve baban derse, kardeşi şetân ile merfû kılar, ve babayı onun üzerine atfeder,
ve **ما** sıla olarak girer; ve bu vecih üzere **شَتَّانِ**, nûnun kesriyle, caizdir; onun **شَتٍّ**’in tesniyesi olması üzere.
Ve **الشَّتُّ**: dağınık olan; onun tesniyesi: **شَتَّانِ**, ve cem‘i: **أَشْتاتٌ**.

Ve kim **شَتَّانَ ما بين** kardeşin ile baban derse, **ما**’yı şetân ile merfû kılar, onun “ki/o şey” manasında olması üzere,
ve **بين** **ما**’nın sılasıdır; mana: kardeşin ile babanın arasındaki “o şey” **شَتَّانَ**’dır; ve bu vecihte
nûnun kesri caiz değildir; çünkü o, tek bir ismi merfû kıldı. İbn Cinnî dedi: **شَتَّانَ**
ve **شَتَّى**, **سَرْعانَ** ve **سَكْرى** gibidir; yani **شَتَّى**, **شَتَّان**’ın müennesi değildir, **سَكْرانَ**
ve **سَكْرى** gibi; ancak ikisi, dilin genişliğinde, kasıt ve tercih olmaksızın, birbirine denk düşen iki isimdir,
onların birbirine uygun düşmesi sebebiyle.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ت ت * أمر * شَتٌ * بالفتح أي متفوق تقول * شَتَّ * الأمر يشت بالكسر * شَتّاً * و * شَتَاتاً * بفتح الشين فيهما أي تفرق و * اسْتَشَتَّ * و * تَشَتَّتَ * مثله و * شَتَّتَهُ تَشْتيتا * فرقه وقوم * شَتًى * وأشياء شتى وجاءوا * أشْتَاتاً * أي متفرقين واحدهم * شَتَّ * بالفتح و * شَتَّانَ * ما هما وشتان ما زيد وعمرو أي بعد ما بينهما قال الأصمعي لا يقال شتان ما بينهما قال وقول الشاعر % لشتان ما بين اليزيدين في الندى % ليس بحجة لأنه مولد وإنما الحجة قول الأعشى % شتان ما يومي على كورها ويوم حيان أخي جابر

##### Türkçe

* ش ت ت * أمر: **شَتٌ** (fetha ile), yani üstün; dersin ki: **شَتَّ** الأمر, kesra ile **يشت**; **شَتّاً** ve **شَتَاتاً** (ikisinde de şîn’in fethasıyla), yani ayrıldı. Ve **اسْتَشَتَّ** ve **تَشَتَّتَ** bunun gibidir. Ve **شَتَّتَهُ تَشْتيتا**: onu ayırdı. Ve bir kavim **شَتًى**; ve şeyler **شتى**. Ve **أشْتَاتاً** geldiler, yani dağınık olarak; onların bir teki **شَتَّ** (fetha ile)’dır. Ve **شَتَّانَ** ما هما ve şettân mâ Zeyd ve Amr: yani ikisi arasındaki uzaklık uzak oldu. الأصمعي dedi ki: “şettân mâ beynahumâ” denilmez. Dedi ki: şairin sözü:
% لشتان ما بين اليزيدين في الندى %
hüccet değildir; çünkü o مولد’dir. Ancak hüccet, الأعشى’nın sözü:
% شتان ما يومي على كورها ويوم حيان أخي جابر %

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

شت شعبهم، يشت، شتا، وشتاتا، وشتيتا: أي فرق. شت أيضا: إذا افترق. وأمر شت: أي متفرق، كانشت جمعهم. وتشتت: أي تفرق؛ قال الطرماح:
  شت شعب الحي بعد التئام                      وشجاك الربع ربع المقام واشتشت، مثله. وشتته الله، وأشته: بمعنى فرقه. الشعب الشتيت: أي المفرق المشتت. وعبارة الصحاح: المتفرق؛ قال رؤبة يصف إبلا:
  جاءت معا واطرقت شتيتا
  وهي تثير الساطع السحتيتا وعن الأصمعي: شت بقلبي كذا وكذا: أي فرقه. ويقال: أشت بي قومي: أي فرقوا أمري. ويقال: شتتوا أمرهم: أي فرقوه. وقد استشت، وتشتت: إذا انتشر. ويقال: أخاف عليكم الشتات: أي الفرقة. الشتيت من الثغر: المفلق المفلج؛ قال طرفة:
  من شتيت كأقاح الرمل غر

  وقوم شتى: متفرقون، وأشياء شتى. قال شيخنا: قيل: إنه جمع شتيت، كمرضى ومريض، وقيل: مفرد، وبسط فيه الخفاجي في العناية. انتهى. وفي الحديث:  يهلكون مهلكا واحدا، ويصدرون مصادر شتى  ، وفي الحديث في الأنبياء:  وأمهاتهم شتى  ، أي: دينهم واحد، وشرائعهم مختلفة. وقيل: أراد اختلاف أزمانهم. ويقال: إن المجلس ليجمع شتوتا من الناس، وشتى، أي: فرقا، وقيل: يجمع ناسا من غير قبيلة، أي: ليسوا من قبيلة واحدة. يقال: جاؤوا شتات شتات، بالفتح. هكذا في نسختنا، وفي نسخة: شتات وشتات، بزيادة الواو بينهما، وجوز شيخنا فيه أن يكون بالضم، كثلاث ورباع، كل هذا والتكرار لايظهر له وجه. والذي في لسان العرب، نقلا عن الثقات، ما نصه: ويقال: جاء القوم شتاتا، وشتات. أي: أشتاتا متفرقين. واحد الأشتات: شت. الحمد لله الذي جمعنا من شت: أي تفرقة. وهذا هو الصواب. وشتان بينهما، برفع نون البين، روى أبو زيد في نوادره قول الشاعر:
  شتان بينهما في كل منـزلة                      هذا يخاف وهذا يرتجي أبدا فرفع البين قال الأزهري: من العرب من ينصب بينهما، في مثل هذا الموضع، فيقول: شتان بينهما، ويضمر  ما  كأنه يقول: شت الذي بينهما، كقوله تعالى:  لقد تقطع بينكم  وقال حسان ابن ثابت:
  وشتان بينكما فـي الـنـدى                      وفي البأس والخبر والمنظر وقال آخر:
  أخاطب جهرا إذ لهن تـخـافـت                      وشتان بين الجهر والمنطق الخفت يقال: شتان ماهما، وشتان ما زيد وعمرو، وهو ثابت في الفصيح وغيره، وصرحوا بأن  ما  زائدة،  وهما  فاعله في المثال الأول؛ وفي ما زيد وعمرو  ما  زائدة، وزيد فاعل شتان، وعمرو عطف عليه. قالوا: والشاهد عليه قول الأعشى:
  شتان ما يومي على كورها                      ويوم حيان أخي جـابـر أنشده ابن قتيبة في أدب الكاتب، وأكثر شراح الفصيح، قاله شيخنا. يقال: شتان ما بينهما، أي: بعد ما بينهما. أثبته ثعلب في الفصيح، وغيره، وأنكره الأصمعي؛ ففي الصحاح: قال الأصمعي: لا يقال شتان ما بينهما. وقال ابن قتيبة في أدب الكاتب: يقال: شتان ما هما، ولايقال: شتان ما بينهما وفي لسان العرب، وأبى الأصمعي: شتان ما بينهما. قال أبو حاتم فأنشدته قول ربيعة الرقي يمدح يزيد بن حاتم بن المهلب، ويهجو يزيد بن سليم:
  لشـتـان مـا بـين الـــيزيدين فـــي الـــنـــدى                      يزيد ســـلـــيم والأغـــر بـــن حـــاتـــم
  فهم الفتى الأزدي إتلاف مالهوهم الفتى القيسي جمع الدراهم فقال: ليس بفصيح يلتفت إليه. وقال في التهذيب: ليس بحجة، إنما الأعشى المتقدم ذكره، معناه: تباعد الذي بينهما. قال ابن بري في حواشي الصحاح وقول الأصمعي: لا أقول شتان ما بينهما، ليس بشيء؛ لأن ذلك قد جاء في أشعار الفصحاء من العرب، من ذلك قول أبي الأسود الدؤلي:
  فإن أعف يوما عن ذنوب وتعتدي                      فإن العصا كانت لغيرك تقـرع
  وشتان ما بيني وبينـك إنـنـي                      على كل حال أستقيم وتضـلـع قال ومثله قول الغيث
  وشتان ما بيني وبين ابن خالد                      أمية في الرزق الذي يتقسم

  قال أبو بكر: شتان ما عمرو، وشتان أخوه وأبوه، وشتان ما بين أخيه بشتان، ونسق الأب على الأخ، وفتح النون من شتان، لاجتماع الساكنين، وشبههما بالأدوات، ومن قال: شتان ما عمرو، رفع عمرا بشتان، وأدخل  ما  صلة، كذا في اللسان. ونقل مثل ذلك شيخنا عن اللبلي في شرح الفصيح، أي: بعد ما بينهما هذا على أنه اسم فعل ماض، بمعنى بعد، ولذلك بني على الفتح، لأنه نائب عن الماضي الذي هو لازم للفتح دائما. وفسره جماعة بافترق، وهو الذي عليه كثيرون، ولذلك اشترطوا في فعله التردد. وذهب جماعة إلى أنه مصدر، وهو الذي جزم به المرزوقي، والهروي في شرح الفصيح، والزجاج، وغير واحد، قاله شيخنا. وقد تكسر النون، عن الفراء، كما نقله الصاغاني، مصروفة عن: شتت، ككرم، فالفتحة التي في النون، هي الفتحة التي كانت في التاء، وتلك الفتحة تدل على أنه مصروف عن الفعل الماضي. وكذلك: وشكان، وسرعان، مصروف من: وشك وسرع، تقول: وشكان ذا خروجا، وسرعان ذا خروجا؛ وأصله: وشك ذاخروجا، وسرع ذا خروجا. روى ذلك كله ابن السكيت، عن الأصمعي. وقال أبو زيد: شتان: منصوب على كل حال، لأنه ليس له واحد. ثم إن كسر نون شتان، نقله ثعلب عن الفراء. وظاهر كلام الرضي أنه رأي للأصمعي أيضا، فإنه وجه في شرح الكافية اختيار الأصمعي، ومنعه: شتان ما بين، بأمرين: الأول: أنه ورد شتان، بكسر النون؛ والثاني: أن فاعله لا يكون إلا متعددا، كما هو ظاهر الاستعمال. وفسره بافترق؛ وافتعل كتفاعل،لا يكون فاعله إلا متعددا. وفي شرح الفصيح، لابن درستويه: تكسر نون شتان إذا ذهب إلى مثنى، فكسره، والعرب كلها تفتحه، ولم يسمع بمصدر مثنى، إلا إذا اختلف، فصار جنسين، وذلك أيضا قليل في كلامهم. قال: ويلزم الفراء إن كان اثنين أن يقول فيه، في موضع النصب والجر، شتين، بالياء، وهذا لا يجيزه عربي ولا نحوي. ونقله أبو جعفر اللبلي. قال شيخنا: وظاهر كلام شراح الفصيح وغيرهم في أن الفراء إنما حكى في نون شتان الكسر فقط، وأنه مثنى شت، وهو الذي جزم به ابن درستويه كما مر، ونقله اللبلي وسلمه، وليس الأمر كذلك، فإن المعروف أن الفراء إنما حكى الكسر المعروف أن الفراء إنما حكى الكسر لغة في الفتح. قال في تفسيره، عند قوله تعالى:  ما هذا بشرا  : أنشد بعضهم:
  لشتان ما أنوي وينوي بنـو أبـي                      جميعا فما هـذان مـسـتـويان
  تمنوا لي الموت الذي يشعب الفتى                      وكل فتى والمـوت يلـتـقـيان

  قال الفراء: يقال: شتان ما أنوي، بنصب النون وخفضها. هذا كلامه، وكذا نقل الصاغاني في العباب عنه: أن كسر النون لغة في فتحها، وليس فيه ما زعمه ابن درستويه، وبه يسقط ترديد الهروي في شرح الفصيح لما قال: والأصل قول الفراء، فإنه يجوز أن تكون النون على أصل التقاء الساكنين ويجوز أن يكون تثنية شت، وهو: التفرق. قال شيخنا: وزعم ابن الأنباري في الزاهر: لا يجوز كسر النون في: شتان ما بين أخيك وأبيك، قال: لأنها رفعت اسما واحدا، ويجوز كسرها في غيره، وهو: شتان أخوك، وشتان ما أخوك وأبوك، فيجوز في هذا كسر النون، على أنه تثنية شت، هذا كلامه، وفيه ما لا يخفى. ثم قال: وشتان اسم فعل على الصحيح. وقال ابن عصفور في شرح الإيضاح: وهو ساكن في الأصل، إلا أنه حرك لالتقاء الساكنين. وكان الحركة فتحة، إتباعا لما قبلها. وطلبا للخفة، ولأنه وقع موقع الماضي، وهو مبني على الفتح، فجعلت حركته كحركته. وزعم المرزوقي في شرح الفصيح: أن شتان مصدر، ولم يستعمل فعله، وهو مبين على الفتحة؛ لأنه موضوع موضع الفعل الماضي، تقديره: شت زيد، أي: تشتت، أو تفرق جدا. وقال ابن عصفور: وزعم الزجاج أنه مصدر واقع موقع الفعل، جاء على فعلان، مخالف أخواته فبني لذلك. وقال أبو عثمان المازني: شتان وسبحان، ويجوز تنوينهما، اسمين كانا أو في موضعهما. وقال أبو علي الفارسي، في التذكرة القصرية، بعد أن نقل قول المازني: شتان إذا كان في موضعه، فهو اسم للفعل، وهو شت بمنزلة صه، فإن نونته، فهو نكرة، وإن لم تنونه، فهو معرفة، فإن نقلت شتان عن أن يكون اسما للفعل، فجعلته اسما للتشتيت معرفة، صار بمنزلة
  سبحان من علقمة الفاخر في أنه اسم للتنزيه، معرفة. وصحح ابن أم قاسم في شرح الخلاصة: أن شتان اسم فعل، بمعنى تباعد وافترق. قال: وذهب أبو حاتم والزجاج إلى أنها مصدر على فعلان، وهو واقع موقع الفعل. قلت: وقد تقدم نص كلام الزجاج وقال الرضي: إنها تدل على التعجب، وإن معنى شتان زيد: ما أشد الافتراق: وقال ابن جني: شتان وشتى، كسرعان وسكرى، يعني: أن شتى ليس مؤث شتان، كسكران وسكرى، وإنما هما اسمان تواردا وتقابلا في عرض اللغة من غير قصد. قلت: فعلى هذا قولهم في قول جميل:
  أريد صلاحها وتريد قتلي                      وشتى بين قتلي والصلاح إنه لضرورة الشعر، محل تأمل. ومحمود بن شتى، بالضم: محدث روى عن أبي الحسن علي بن أحمد الخرستاني، وعنه ابن خليل. وعمر بن السكن بن شتوبه الواسطي عن أبي عبد الله الضرير، بحديث كذب.

##### Türkçe

**شت** شعبهم، يشت، شتا، وشتاتا، وشتيتا: yani ayırdı. **شت** ayrıca: ayrıldığı zaman. Ve **أمر شت**: yani dağınık; onların toplanması gibi. Ve **تشتت**: yani dağıldı; **الطرماح** dedi ki:
  Halkın kolu birleşmeden sonra dağıldı                      ve konak yerinin çeyreği seni kederlendirdi
Ve **اشتشت**: onun benzeri. Ve Allah onu **شتته**; ve **أشته**: onu ayırdı manasında. **الشعب الشتيت**: yani ayrılmış, dağıtılmış. Ve **الصحاح**’ın ibaresi: dağınık; **رؤبة** develeri vasfederek dedi ki:
  Birlikte geldiler ve başlarını eğdiler, dağınık
  Ve parlak **السحتيتا**’yı kaldırır
Ve **الأصمعي**’den: **شت بقلبي** şöyle şöyle: yani onu ayırdı. Ve denilir: **أشت بي قومي**: yani işimi ayırdılar. Ve denilir: **شتتوا أمرهم**: yani onu ayırdılar. Ve **استشت** ve **تشتت**: yayıldığı zaman. Ve denilir: **أخاف عليكم الشتات**: yani ayrılık. **الشتيت** dişten: yarılmış, aralıklı; **طرفة** dedi ki:
  Kum papatyası gibi bir **شتيت**’ten

Ve **قوم شتى**: dağınıklar; ve **أشياء شتى**. Şeyhimiz dedi ki: denildi ki o, **شتيت**’in cemidir; **مرضى** ve **مريض** gibi; ve denildi ki müfrettir; ve **الخفاجي** bunu **العناية**’de genişçe açtı. Bitti. Ve hadiste: “Tek bir helâk ile helâk olurlar, ve **مصادر شتى** ile dönerler”; ve peygamberler hakkında hadiste: “Ve anneleri **شتى**”; yani dinleri bir, şeriatları farklıdır. Ve denildi ki: zamanlarının farklılığını kastetti. Ve denilir: Meclis, insanlardan **شتوتا** ve **شتى** toplar; yani fırkalar; ve denildi ki: bir kabileden olmayan insanlar toplar; yani tek bir kabileden değiller. Denilir: **شتات شتات** geldiler, fetih ile. Bizim nüshamızda böyledir; bir nüshada: aralarına vav ziyadesiyle **شتات وشتات**; şeyhimiz bunda zamme ile olmasını, **ثلاث ورباع** gibi, caiz gördü; bütün bunlarda ve tekrarında onun için bir vech görünmez. **لسان العرب**’da, sika kimselerden naklen, lafzı şudur: Ve denilir: Kavim **شتاتا** geldi, ve **شتات**; yani **أشتاتا** dağınık olarak. **الأشتات**’ın teki: **شت**. “Bizi **شت**’ten toplayan Allah’a hamdolsun”: yani ayrılıktan. Ve doğru olan budur. Ve **شتان بينهما**; **البين**’in **نون**’unu ref ile. **أبو زيد** **نوادر**’inde şairin sözünü rivayet etti:
  Her menzilde ikisi arasında **شتان**                      bu korkar, şu ise daima umar
Böylece **البين**’i ref etti. **الأزهري** dedi ki: Araplardan kimi, böyle bir yerde, **بينهما**’yı nasb eder; şöyle der: **شتان بينهما**; ve **ما**’yı gizler; sanki “İkisi arasındaki şey ayrıldı” der gibi; Allah’ın sözü gibi: **لقد تقطع بينكم**. Ve **حسان ابن ثابت** dedi ki:
  İkiniz arasında cömertlikte **شتان**                      ve şiddette, haberde ve görünüşte
Ve bir başkası dedi ki:
  Onlara açıktan hitap ederim, oysa onlar fısıldaşırlar                      ve açıklık ile fısıltı konuşması arasında **شتان**
Denilir: **شتان ماهما**; ve **شتان ما زيد وعمرو**; bu, **الفصيح**’te ve başkasında sabittir. Ve açıkça söylediler ki **ما** زائدedir; birinci misalde **هما** onun failidir. Ve **ما زيد وعمرو**’da **ما** زائدedir; **زيد** **شتان**’ın failidir; **عمرو** ona atfedilmiştir. Dediler ki: buna şahit, **الأعشى**’nın sözü:
  Onun hörgücü üzerinde günüm ile                      **حيان** kardeşi **جابر**’in günü arasında **شتان**
Bunu **ابن قتيبة** **أدب الكاتب**’te inşad etti; ve **الفصيح** şârihlerinin çoğu; şeyhimiz söyledi. Denilir: **شتان ما بينهما**; yani aralarındaki mesafe uzaklaştı. Bunu **ثعلب** **الفصيح**’te ve başkası tesbit etti; **الأصمعي** inkâr etti. **الصحاح**’ta: **الأصمعي** dedi: **شتان ما بينهما** denilmez. Ve **ابن قتيبة** **أدب الكاتب**’te dedi: **شتان ما هما** denilir; **شتان ما بينهما** denilmez. Ve **لسان العرب**’da: ve **الأصمعي** reddetti: **شتان ما بينهما**. **أبو حاتم** dedi ki: Ona **ربيعة الرقي**’nin, **يزيد بن حاتم بن المهلب**’i övdüğü ve **يزيد بن سليم**’i hicvettiği sözünü inşad ettim:
  Cömertlikte iki **الـــيزيد** arasında elbette **لشتان**                      **يزيد ســـلـــيم** ve **الأغـــر بـــن حـــاتـــم**
  O, malını telef eden **الأزدي** delikanlıdır                      bu ise dirhemleri toplayan **القيسي** delikanlıdır
Dedi ki: fasih değildir, ona dönülmez. Ve **التهذيب**’te dedi: hüccet değildir; ancak, daha önce zikredilen **الأعشى**; manası: ikisi arasındaki şey uzaklaştı. **ابن بري** **حواشي الصحاح**’ta dedi: ve **الأصمعي**’nin “**شتان ما بينهما** demem” sözü bir şey değildir; çünkü bu, Arapların fasihlerinin şiirlerinde gelmiştir; ondan **أبو الأسود الدؤلي**’nin sözü:
  Eğer bir gün günahlardan affeder ve saldırırsan                      değnek başkası için vurulmuştu
  Seninle benim aramda **شتان**                      her hâlde ben dosdoğru olurum, sen ise eğrilirsin
Dedi ki: ve bunun benzeri **الغيث**’in sözü:
  Benimle **ابن خالد** arasında **شتان**                      bölüştürülen rızıkta **أمية**

**أبو بكر** dedi ki: **شتان ما عمرو**; ve **شتان أخوه وأبوه**; ve **شتان ما بين أخيه بشتان**; ve babayı kardeşe atfetti; ve iki sâkinin birleşmesinden dolayı **شتان**’ın **نون**’unu fethetti; ve ikisini edatlara benzetti. Ve “**شتان ما عمرو**” diyen, **عمرا**’yı **شتان** ile ref eder; ve **ما**’yı sıla olarak sokar; **اللسان**’da böyledir. Şeyhimiz, **اللبلي**’den **شرح الفصيح**’te bunun benzerini nakletti: yani aralarındaki mesafe uzaklaştı. Bu, onun mâzî isim-fiil olması, “uzaklaştı” manasında olması üzerinedir; bu yüzden fetha üzere bina edildi; çünkü daima fethaya lâzım olan mâzînin nâibidir. Ve bir cemaat onu “ayrıldı” ile tefsir etti; çoğunluğun üzerinde olduğu budur; bu yüzden fiilinde tereddüdü şart koştular. Ve bir cemaat, onun masdar olduğuna gitti; **المرزوقي**’nin, **الهروي**’nin **شرح الفصيح**’te, **الزجاج**’ın ve birden fazlasının kesinleştirdiği budur; şeyhimiz söyledi. Ve **الفراء**’dan, **الصاغاني**’nin naklettiği üzere, **نون** kesrelenebilir; **شتت**’ten sarf olunmuştur; **كرم** gibi. O halde **نون**’daki fetha, **تاء**’da olan fethadır; ve o fetha, onun mâzî fiilden sarf olunduğuna delâlet eder. Ve aynı şekilde: **وشكان** ve **سرعان**; **وشك** ve **سرع**’dan sarf olunmuştur. Dersin: **وشكان ذا خروجا** ve **سرعان ذا خروجا**; aslı: **وشك ذا خروجا** ve **سرع ذا خروجا**. Bunların hepsini **ابن السكيت**, **الأصمعي**’den rivayet etti. Ve **أبو زيد** dedi: **شتان** her hâlde mansubdur; çünkü onun bir teki yoktur. Sonra, **شتان**’ın **نون**’unun kesrini, **ثعلب** **الفراء**’dan nakletti. **الرضي**’nin sözünün zahiri, bunun **الأصمعي** için de bir görüş olduğudur; çünkü **شرح الكافية**’de **الأصمعي**’nin tercihine yön verdi; ve **شتان ما بين**’i iki şeyle men etti: birincisi: **شتان**’ın **نون** kesriyle vârid olması; ikincisi: failinin ancak çoklu olması; kullanımın zahiri böyledir. Ve onu “ayrıldı” ile tefsir etti; ve **افتعل** tıpkı **تفاعل** gibi, failinin ancak çoklu olmasıyla olur. Ve **شرح الفصيح**’te, **ابن درستويه**’ye göre: **شتان**’ın **نون**’u, tesniyeye gidildiği zaman kesrelenir; onu kırdı; Arapların hepsi onu fetheder; tesniye masdarı işitilmedi; ancak farklılaşır da iki cins olursa; bu da onların sözünde azdır. Dedi ki: ve eğer iki ise, **الفراء**’ya, nasb ve cerr yerinde, yâ ile **شتين** demesi lâzım gelir; bunu ne bir Arap ne bir nahivci caiz görür. Bunu **أبو جعفر اللبلي** nakletti. Şeyhimiz dedi ki: **الفصيح** şârihlerinin ve başkalarının sözünün zahiri, **الفراء**’nın **شتان**’ın **نون**’unda sadece kesri hikâye ettiğidir; ve onun **شت**’in tesniyesi olduğudur; bu, daha önce geçtiği üzere, **ابن درستويه**’nin kesinleştirdiği, **اللبلي**’nin nakledip teslim ettiği şeydir. İş böyle değildir; çünkü bilinen, **الفراء**’nın kesri, fethada bir lügat olarak hikâye ettiğidir. Tefsirinde, Allah’ın sözü yanında: **ما هذا بشرا**: bazısı inşad etti:
  Elbette **لشتان** benim niyet ettiğim ile **بـنـو أبـي**’nin niyet ettiği                      hep birlikte; şu ikisi eşit değildir
  Bana, delikanlıyı parçalayan ölümü temenni ettiler                      her delikanlı ile ölüm buluşurlar

قال الفراء: “**شتان** ما **أنوي**” denir; **النون**’un nasbı ve onun hafdı ile. Bu onun sözüdür; ve **الصاغاني**’nin **العباب**’da ondan naklettiği de böyledir: **النون**’un kesri, onun fethinde bir lugattır; ve onda **ابن درستويه**’nin zannettiği şey yoktur; ve bununla **الهروي**’nin **شرح الفصيح**’te, “ve asl **الفراء**’nın sözüdür; çünkü **النون**’un, sâkinlerin buluşmasının aslı üzere olması caizdir ve **شت**’in tesniyesi olması da caizdir; o da: **التفرق**’tir” dediği vakit, onun tereddüdü düşer. Şeyhimiz dedi: **ابن الأنباري** **الزاهر**’de zannetti: “**شتان** ما بين أخيك وأبيك”te **النون**’u kesretmek caiz değildir; dedi: çünkü o tek bir ismi رفع etti; ve onun dışında onu kesretmek caizdir; o da: “**شتان** أخوك” ve “**شتان** ما أخوك وأبوك”tur; bu hususta **النون**’un kesri caiz olur; **شت**’in tesniyesi olması üzere.” Bu onun sözüdür; ve onda gizli olmayan şey vardır. Sonra dedi: ve **شتان** sahih olana göre isim-fiildir. Ve **ابن عصفور** **شرح الإيضاح**’ta dedi: ve o aslında sâkindir; ancak sâkinlerin buluşması için harekelendi. Hareke de fetha idi; kendinden öncekine tâbi kılma olarak. Ve hafiflik talebiyle; ve çünkü mâzînin yerine vâki oldu; o da fetha üzere mebnîdir; böylece onun harekesi, onun harekesi gibi kılındı. Ve **المرزوقي** **شرح الفصيح**’te zannetti: **شتان** bir masdardır; ve onun fiili kullanılmadı; ve o fetha üzere mebnîdir; çünkü fiil-i mâzînin yerine konulmuştur; takdiri: “**شت** زيد”dir; yani: çokça dağıldı, yahut çokça ayrıldı. Ve **ابن عصفور** dedi: ve **الزجاج** zannetti ki o, fiilin yerinde vâki olan bir masdardır; **فعلان** üzere geldi; kızkardeşlerine muhalif olarak; bu sebeple mebnî kılındı. Ve **أبو عثمان المازني** dedi: **شتان** ve **سبحان**; ve ikisini tenvinlemek caizdir; ister iki isim olsunlar ister onların yerinde olsunlar. Ve **أبو علي الفارسي** **التذكرة القصرية**’de, **المازني**’nin sözünü naklettikten sonra dedi: **شتان** kendi yerinde olduğu vakit, o fiil için bir isimdir; ve o, **شت**’tir; **صه** menzilesinde. Şayet onu tenvinlersen, o nekredir; ve şayet onu tenvinlemezsen, o marifedir. Şayet **شتان**’ı fiil için isim olmaktan nakledip, onu **التشتيت** için bir isim, marife kılarsan, o, **علقمة الفاخر**’ın “**سبحان**”ı menzilesinde olur; çünkü o, tenzih için bir isimdir, marifedir. Ve **ابن أم قاسم** **شرح الخلاصة**’ta tashih etti: **شتان** isim-fiildir; “uzaklaştı ve ayrıldı” manasınadır. Dedi: ve **أبو حاتم** ile **الزجاج** onun, **فعلان** üzere bir masdar olduğuna, ve fiilin yerinde vâki olduğuna gittiler. Dedim: **الزجاج**’ın sözünün nassı geçmişti. Ve **الرضي** dedi: o taaccübe delalet eder; ve “**شتان** زيد”in manası: “ayrılık ne şiddetlidir”dir. Ve **ابن جني** dedi: **شتان** ve **شتى**, **سكرعان** ve **سكرى** gibidir; yani: **شتى**, **شتان**’ın müennesi değildir; **سكران** ve **سكرى** gibi değil; bilakis ikisi, dilin arzında kast olmaksızın tevârüd edip karşılaşan iki isimdir. Dedim: buna göre onların, **جميل**’in şu sözündeki kavli:
أريد صلاحها وتريد قتلي                      وشتى بين قتلي والصلاح
o, şiirin zarureti içindir; teemmül mahallidir. Ve **محمود بن شتى**, damme ile: **أبو الحسن علي بن أحمد الخرستاني**’den rivayet eden bir muhaddistir; ve ondan **ابن خليل** (rivayet etti). Ve **عمر بن السكن بن شتوبه الواسطي**, **أبو عبد الله الضرير**’den, yalan bir hadis ile (rivayet etti).

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَتَّ
شَتَّ I ( n. ac. شَتّ 1 ,  شَتَاْت 22 ,  شَتِيْت 25 ,  شُتُوْت 27 ),
a.  Was separated, dispersed, scattered; was broken up, disordered, disorganized, deranged, unsettled.

b.  Was absentminded, distraught.

c.  see II .

شَتَّتَ
شَتَّتَ II ,  أَشْتَتَ IV ,
a.  Separated, dispersed, scattered; disordered, disorganized &c.

تَشَتَّتَ
تَشَتَّتَ V ,  اِنْشَتَتَ VII ,  اِسْتَشْتَتَ X ,
a.  see I (a) .

شَتّ
شَتّ 1 , ( pl. شُتُوْت 27 ,  أَشْتَاْت 38 ),
a.  Separation, dispersion; division; disunion; disorganization.

b.  Dispersed, scattered; separate, distinct.

c.  Disordered, distracted.

شَتَّى
شَتَّى 1ya ,
a.  Divers, various, sundry.

b.  see 1 (b) .

شَتَاْت
شَتَاْت 22 ,
a.  see 1 (a) , ( b ).

شَتِيْت
شَتِيْت 25 , ( pl. شَتَّى 1ya ),
a.  see 1 (b) .

شَتَّاْنُ
شَتَّاْنُ 33 ,
a.  Different, various; distinct.

شَتَّتَ
N. P. شَتَّتَ II ,
a.  Distracted, distraught.

شَتَّان بَيْنَهُمَا
شَتَّان بَيْنَهُمَا
a.  How different are they!

##### Türkçe

**شَتَّ**
**شَتَّ** I ( n. ac. **شَتّ** 1 , **شَتَاْت** 22 , **شَتِيْت** 25 , **شُتُوْت** 27 ),
a. Ayrılmış, dağılmış, saçılmış idi; parçalanmış, düzensiz, örgütsüz, altüst olmuş, yerleşik olmayan idi.

b. Dalgın, şaşkın idi.

c. II’ye bak.

**شَتَّتَ**
**شَتَّتَ** II , **أَشْتَتَ** IV ,
a. Ayırdı, dağıttı, saçtı; düzensiz kıldı, örgütsüz kıldı vb.

**تَشَتَّتَ**
**تَشَتَّتَ** V , **اِنْشَتَتَ** VII , **اِسْتَشْتَتَ** X ,
a. I (a)’ya bak.

**شَتّ**
**شَتّ** 1 , ( pl. **شُتُوْت** 27 , **أَشْتَاْت** 38 ),
a. Ayrılma, dağılma; bölünme; birliksizlik; örgütsüzlük.

b. Dağılmış, saçılmış; ayrı, seçik.

c. Düzensiz, şaşkın.

**شَتَّى**
**شَتَّى** 1ya ,
a. Çeşitli, türlü türlü, muhtelif.

b. 1 (b)’ye bak.

**شَتَاْت**
**شَتَاْت** 22 ,
a. 1 (a) ve (b)’ye bak.

**شَتِيْت**
**شَتِيْت** 25 , ( pl. **شَتَّى** 1ya ),
a. 1 (b)’ye bak.

**شَتَّاْنُ**
**شَتَّاْنُ** 33 ,
a. Farklı, çeşitli; ayrı.

**شَتَّتَ**
N. P. **شَتَّتَ** II ,
a. Şaşkın, dalgın.

**شَتَّان بَيْنَهُمَا**
**شَتَّان بَيْنَهُمَا**
a. Aralarında ne kadar fark var!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

شتت
شَتَّ - يَشِتُّ - شَتّ - أَشْتَات - أَشْتَاتَاً - شَتِيْت - شَتّى
شَتَّ - يَشِتُّ + الكائن: يشذ ويتفرق ويبتعد عن الجمع الذي كان يضمه: يكون في جمع من الكائنات يسيرون في مسار أصلي معاً، فينحرف ويذهب بعيدا،ً ويفترق عن الأصل، ويبعد عن المسار المعتاد الأصلي
ومنه الاستعمال الشائع: شتَّ ذهنه: أي ذهب بعيداً عن الفكرة الأصلية
شَتّ: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل " شَتَّ - يَشِتُّ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " شَتَّ - يَشِتُّ ": الشيء الذي بَعُدَ وتَفَرَّق عن الجمع الذي كان يضمه
أَشْتَات: جمع " شَتّ ": الأفراد المتفرقين، كلٌ نحو جهة مختلفة عن الآخر
أَشْتَاتَاً: حال من " أَشْتَات"
شَتِيْت: على وزن " فَعيل": اسم فاعل مبالغة من " شَتَّ - يَشِتُّ ": المتفرق المتشتت: المختلف الأنواع الذي لا يجمعه تصنيف وترتيب
شَتّى: جمع " شَتِيْت ": أنواعاً كتثيرة مختلفة لا يجمعها تصنيف ولا ترتيب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الابتعاد والانفصال عن  اللصيق الإلف، بمسافة ابتعاد قريبة"، وهي:
شَطَنَ - يَشْطُنُ، دَبَرَ - يَدْبُرُ (دَبَرَ - يَدْبِرُ)، شَتَّ - يَشِتُّ، نَبَا - يَنْبُو ،نَشَزَ - يَنْشُزُ، جَفا - يَجْفو

شتى
 	﴿الذي جعل لكم الأرض مهدا وسلك لكم فيها سبلا وأنزل من السماء ماء فأخرجنا به أزواجا من نبات شتى (53) كلوا وارعوا أنعامكم إن في ذلك لآيات لأولي النهى (54)﴾  طه ﴿لا يقاتلونكم جميعا إلا في قرى محصنة أو من وراء جدر بأسهم بينهم شديدتحسبهم جميعا وقلوبهم شتى ذلك بأنهم قوم لا يعقلون(14)﴾ الحشر ﴿إن سعيكم لشتى(4)﴾ الليل
أشتاتاً
 ﴿ليس على الأعمى حرج ولا على الأعرج حرج ولا على المريض حرج ولا على أنفسكم أن تأكلوا من بيوتكم أو بيوت آبائكم أو بيوت أمهاتكم أو بيوت إخوانكم أو بيوت أخواتكم أو بيوت أعمامكم أو بيوت عماتكم أو بيوت أخوالكم أو بيوت خالاتكم أو ما ملكتم مفاتحه أو صديقكم ليس عليكم جناح أن تأكلوا جميعا أو أشتاتا فإذا دخلتم بيوتا فسلموا على أنفسكم تحية من عند الله مباركة طيبة كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تعقلون(61)﴾ النور ﴿يومئذ يصدر الناس أشتاتا ليروا أعمالهم (6)﴾ الزلزلة
جاء في التفسير: شتى: مختلفة الصفات والخصائص  - متفرقة مختلفة - متضادة متخالفة، أشتاتاً: متفرقين
مختار الصحاح
● [شتت] ش ت ت: أمر شَتٌ بالفتح أي متفرق تقول شَتَّ الأمر يشت بالكسر شَتّاً و شَتَاتاً بفتح الشين فيهما أي تفرق و اسْتَشَتَّ و تَشَتَّتَ مثله و شَتَّتَهُ تَشْتيتا فرقه وقوم شَتًى وأشياء شتى وجاءوا أشْتَاتاً أي متفرقين واحدهم شَتَّ بالفتح و شَتَّانَ ما هما وشتان ما زيد وعمرو أي بعد ما بينهما قال الأصمعي لا يقال شتان ما بينهما قال وقول الشاعر لشتان ما بين اليزيدين في الندى ليس بحجة لأنه مولد وإنما الحجة قول الأعشى شتان ما يومي على كورها ويوم حيان أخي جابر
الراغب
شتت
- الشت: تفريق الشعب، يقال: شت جمعهم شتا وشتاتا، وجاؤوا أشتاتا، أي: متفرقي النظام، قال: }يومئذ يصدر الناس أشتاتا﴿[الزلزلة/6]، وقال:﴾من نبات شتى﴿[طه/53]، أي: مختلفة الأنواع،﴾وقلوبهم شتى﴿[الحشر/14]، أي: هم بخلاف من وصفهم بقوله:﴾ولكن الله ألف بينهم{ [الأنفال/63].
(وشتان) : اسم فعل، نحو: وشكان، يقال: شتان ما هما، وشتان ما بينهما: إذا أخبرت عن ارتفاع الالتئام بينهما.
ملخص اللسان
1.     الشَّتُّ: الافتراق والتَّفْريقُ.شَتَّ شَعْبُهم يَشِتُّ شَتًّا وشَتاتاً، وانْشَتَّ، وتَشَتَّتَ أَي  تَفَرَّقَ جمعُه؛
2. الشَّتاتَ أَي الفُرْقة
3.     وشَتَّته تَشْتِيتاً: فَرَّقه.والشَّتِيتُ: المُتَفَرِّقُ؛
4.     وقومٌ شَتَّى: مُتَفَرِّقون؛
5.     وجاءَ القَوْم أَشْتاتاً: مُتَفَرِّقين، واحدُهم شَتَّ.
6.     شَتَّانَ وشَتَّى، كسَرْعانَ وسَكْرى؛
لسان العرب
● -   شتت: الشَّتُّ: الافتراق والتَّفْريقُ.  شَتَّ شَعْبُهم يَشِتُّ شَتًّا وشَتاتاً، وانْشَتَّ، وتَشَتَّتَ أَي  تَفَرَّقَ جمعُه؛ قال الطرماح:  شَتَّ شَعْبُ الحَيِّ بعد التِئامِ،  وشَجاكَ الرَّبْعُ، رَبْعُ المُقامِ  وشَتَّته اللهُ وأَشَتَّه، وشَعْبٌ شَتِيتٌ مُشَتَّتٌ؛ قال:  وقد يَجْمَعُ اللهُ الشَّتِيتَينِ، بعدما  يَظُنَّانِ، كلَّ الظَّنِّ، أَنْ لا تَلاقِيا  وفي التنزيل العزيز: يومئذ يَصْدُر الناسُ أَشْتاتاً؛ قال أَبو إِسحق:  أَي يَصْدُرُونَ متفرِّقين، منهم مَن عَمِلَ صالحاً، ومِنهم مَن عمل  شرّاً.الأَصمعي: شَّتَّ بقلبي كذا وكذا أَي فَرَّقه.  ويقال: أَشَتَّ بي قومي أَي فَرَّقُوا أَمْري.  ويقال: شَتُّوا أَمْرَهم أَي فَرَّقوه.  وقد اسْتَشَتَّ وتَشَتَّتَ إِذا انْتَشَر.  ويقال: جاء القوم أَشْتاتاً، وشَتاتَ شَتاتَ.  ويقال: وقعوا في أَمْرٍ شَتٍّ وشَتَّى.  ويقال: إِني أَخافُ عليكم الشَّتاتَ أَي الفُرْقة.  وثَغْرٌ شَتِيتٌ: مُفَرَّقٌ مُفَلَّج؛ قال طرفة:  عن شَتِيتٍ كأَقاحِ الرَّمْلِ غُرّ  وأَمْرٌ شَتُّ أَي مَتَفَرِّقٌ.  وشَتَّ الأَمْرُ يَشِتُّ شَتًّا وشَتاتاً: تَفَرَّقَ.  واسْتَشَتَّ مثلُه، وكذلك التَّشَتُّتُ.  وشَتَّته تَشْتِيتاً: فَرَّقه.  والشَّتِيتُ: المُتَفَرِّقُ؛ قال رؤْبة يصف إِبلاً:  جاءَتْ مَعاً، واطَّرَقَتْ شَتِيتا،  وهي تُثِيرُ السَّاطِعَ السِّخْتِيتا  وقومٌ شَتَّى: مُتَفَرِّقون؛ وأَشياء شَتَّى. وفي الحديث: يَهْلِكُون  مَهْلَكاً واحداً، ويَصْدُرونَ مَصادِرَ شَتَّى. وفي الحديث في الأَنبياء:  وأُمهاتُهُم شَتَّى أَي دينُهم واحدٌ وشرائعُهم مختلفة؛ وقيل: أَراد  اختلاف أَزمانهم.  وجاءَ القَوْم أَشْتاتاً: مُتَفَرِّقين، واحدُهم شَتَّ. والحمد لله الذي  جمعنا من شَتٍّ أَي تَفْرقةٍ. وإِنَّ المجلس لَيَجْمَعُ شُتُوتاً من  الناس وشَتَّى أَي فِرَقاً؛ وقيل: يجمع ناساً ليسوا من قبيلة واحدة.  وشَتَّانَ ما زيدٌ وعمرٌو، وشَتَّانَ ما بينهما أَي بَعُدَ ما بينهما؛ وأَبَى  الأَصمَعيُّ شَتَّانَ ما بينهما؛ قال أَبو حاتم فأَنشدته قولَ ربيعةَ  الرَّقِّيِّ:  لَشَتَّانَ ما بين اليَزِيدَينِ في النَّدَى:  يَزيدِ سُلَيْمٍ، والأَغَرَّ بنِ حاتِم  (* قوله «يزيد سليم» كذا في التهذيب. والذي في المحكم: يزيد أَسيد اهـ.  وضُبطا بالتصغير.)  فقال: ليس بفصيح يُلْتَفَتُ إِليه؛ وقال في التهذيب: ليس بحجة، إِنما هو  مولَّد؛ والجة الجَيِّدُ قولُ الأَعشى:  شَتَّانَ ما يَوْمِي على كُورِها،  ويَوْمُ حَيَّانَ، أَخي جابِرِ  معناه: تَباعَدَ الذي بينهما. التهذيب: يقال شَتَّانَ ما هما. وقال  الأَصْمَعي: لا أَقول شَتَّانَ ما بينهما. قال ابن بري في بيت ربيعة  الرَّقِّيِّ: إِنه يمدح يزيدَ ابنَ حاتِم بن قَبِيصة بن المُهَلَّبِ، ويهجُو  يزيدَ ابنَ أُسَيْدٍ السُّلَمِيّ؛ وبعده:  فَهَمُّ الفَتى الأَزْدِيّ إِتْلافُ مالِه،  وهَمُّ الفَتى القَيْسِيِّ جمعُ الدَّراهِمِ  فلا يَحْسَبُ التِّمْتامُ أَني هَجَوْتُه،  ولكَنَّني فَضَّلْتُ أَهلَ المكارِمِ  قال ابن بري: وقول الأَصمعي: لا أَقول شَتَّانَ ما بينهما، ليس بشيءٍ،  لأَِنَّ ذلك قد جاء في أَشعار الفُصَحاء من العرب؛ من ذلك قول أَبي  الأَسْوَدِ الدُّؤَليِّ:  فإِنْ أَعَفُ، يوماً، عن ذُنُوبٍ وتَعْتَدِي،  فإِنَّ العَصا كانتْ لغيرك تُقْرَعُ  وشَتَّانَ ما بيني وبينَكَ، إِنَّني،  على كلِّ حالٍ، أَسْتَقِيمُ، وتَظْلَعُ  قال: ومثله قولُ البَعِيثِ:  وشَتَّانَ ما بيني وبين ابنِ خالدٍ،  أُمَيَّةَ، في الرِّزْق الذي يَتَقَسَّمُ  وقال آخر:  شَتَّانَ ما بيني وبين رُعاتِها،  إِذا صَرْصَرَ العُصْفُورُ في الرُّطَبِ الثَّعْدِ  وقال الأَحْوَصُ:  شَتَّانَ، حينَ يَنُِثُّ الناسُ فِعْلَهُما،  ما بين ذِي الذَّمِّ، والمحمودِ إِن حُمِدا  قال: ويقال شَتَّانَ بينهما، مِن غير ذكر ما؛ قال حَسَّان بن ثابت:  وشَتَّانَ بينكما في النَّدَى،  وفي البأْسِ، والخُبْرِ والمَنظَرِ  وقال آخر:  أُخاطِبُ جَهْراً، إِذ لَهُنَّ تَخافُتٌ،  وشَتَّانَ بين الجَهْرِ،والمَنْطِقِ الخَفْتِ  وقال جميل:  أُرِيدُ صَلاحَها، وتُريد قَتْلي،  وشَتَّا بين قَتْلي والصَّلاحِ  فحذف نون شتان لضرورة الشعر.  وشَتَّانَ: مصروفة عن شَتُتَ، فالفتحة التي في النون هي الفتحة التي  كانت في التاء، وتلك الفتحة تدل على أَنه مصروف عن الفعل الماضي، وكذلك  وَشْكانَ وسَرْعانَ مصروف من وَشُكَ وسَرُعَ؛ تقول: وَشْكانَ ذا خُروجاً،  وسَرْعانَ ذا خُروجاً وأَصله وَشُكَ ذا خُروجاً، وسَرُع ذا خُروجاً؛ روى ذلك  كله ابن السكيت عن الأَصمعي. أَبو زيد: شَتَّانَ منصوب على كل حال،  لأَِنه ليس له واحد؛ وقال في قوله:  شَتَّانَ بَيْنُهُما في كلِّ مَنْزِلةٍ،  هذا يُخافُ وهذا يُرْتَجى أَبدا  فرفع البين، لأَن المعنى وقَع له، قال: ومن العرب من ينصب بينهما، في  مثل هذا الموضع،فيقول: شَتَّانَ بينَهما، ويُضْمِر ما، كأَنه يقول شَتَّ  الذي بينهما، كقوله تعالى: لقد تَقَطَّع بَيْنَكم؛ قال أَبو بكر: شَتَّانَ  أَخوك وأَبوك، وشَتَّانَ ما أَخوك وأَبوك، وشَتَّانَ ما بين أَخيك  وأَبيك. فمن قال: شَتَّانَ، رفع الأَخَ بشَتَّانَ، ونَسَقَ الأَبَ على الأَخ،  وفتح النون من شَتَّان، لاجتماع الساكنين، وشبههما بالأَدوات، ومن قال:  شَتَّانَ ما أَخوك وأَبوك، رَفَعَ الأَخ بشتان، ونَسَقَ الأَبَ عليه،  ودَخَلَ ما صِلَةً، ويجوز على هذا الوجه شَتَّانِ، بكسر النون، على أَنه تثنية  شَتٍّ. والشَّتُّ: المُتَفَرِّق، وتثنيته: شَتَّانِ، وجمعه: أَشْتاتٌ.  ومن قال: شَتَّانَ ما بين أَخيك وأَبيك، رفع ما بشتان على أَنها بمعنى  الذي، وبين صلة ما؛ والمعنى شَتَّانَ الذي بين أَخيك وأَبيك؛ ولا يجوز في  هذا الوجه كسر النون، لأَنها رفعت اسماً واحداً. قال ابن جني: شَتَّانَ  وشَتَّى، كسَرْعانَ وسَكْرى؛ يعني أَن شَتَّى ليس مؤنثَ شَتَّان، كَسَكْرانَ  وسَكْرى، وإِنما هما اسمان تواردا وتقابلا في عُرْضِ اللغة، من غير  قَصْدٍ ولا إِيثارٍ، لتَقاوُدِهما.
مقاييس اللغة:
(شت) الشين والتاء أصلٌ يدلُّ على تفرُّق وتزيُّل، من ذلك تشتيت الشيء المتفرّق، تقول: شَتّ شَعْبُهم شَتَاتاً وشَتّاً، أي تفرَّقَ جَمْعُهم. قال الطرِمّاح:
شَتَّ شَعْبُ الحيِّ بعد التِئامْ *** وشَجَاكَ الرّبعُ رَبعُ المُقامْ([50])
ويقال: جاء القوم أشتاتاً. وثَغْر شَتِيتٌ: مفلَّجٌ حَسَن. وهو من هذا، كأنَّه يقال إنَّ الأسنانَ ليست بمتراكِبة. وشتّانَ ما هما، يقولون إنّه الأفصح، وينشدون:
وشَتّانَ ما يومِي على كُورِها *** ويومُ حَيَّانَ أخِي جابرِ([51])
و* رّبما قالوا: شَتَّانَ ما بينهما، والأوّل أفصح.
القاموس المحيط:
شَتَّ يَشِتُّ شَتَّاً وشَتاتاً وشَتِيتاً فَرَّقَ، وافْتَرَقَ، كانْشَتَّ وتَشَتَّتَ واسْتَشَتَّ. وشَتَّتَه الله، وأشَتَّهُ. والشَّتيتُ المُفَرَّقُ المُشَتَّتُ، ومن الثَّغْرِ المُفَلَّجُ. وقومٌ شَتَّى، أي فِرَقاً من غير قَبيلَة.
وجاؤُوا شَتاتَ شتاتَ، أي: أشْتاتاً مُتَفَرِّقِينَ. وشَتَّانَ بينهُما، ويُنْصَبُ، وما هما وما بينهما، وما عَمْرٌو وأخوهُ، أي: بَعُدَ ما بينهما، وتُكْسَرُ النُّونُ مَصْرُوفَةً، عن شَتُتَ. ومحمودُ بنُ شُتَّى، بالضم: مُحَدِّثٌ.
تاج العروس:
ش ت ت
شَتَّ شَعْبهم يَشِتُّ شَتًّا وشَتَاتاً وشَتِيتاً : أَي فَرَّقَ . شتَّ أَيضاّ : إِذا افْتَرَقَ . وأَمر شَتٌّ : أَي مُتفرِّقٌ كانْشَتَّ جَمْعُهُم . وتَشتَّتَ : أَي تَفَرَّقَ ؛ قال الطِّرِمّاحُ :
شَتَّ شَعْبُ الحَيِّ بعدَ الْتِئامْ ... وشَجَاكَ الرَّبْعُ رَبْعُ المُقَامْ واشْتَشَتَّ مِثْلُهُ . وشَتَّتَهُ اللهُ وأَشَتَّهُ : بمعنى فَرَّقَه . الشَّعْبُ الشَّتِيتُ : أَي المٌفَرِّقُ المُشَّتِّتُ . وعبارة الصِّحاح : المتفرّق ؛ قال رُؤبَةُ يصف إِبِلاً :
" جاءَتْ مَعاً وَاطَّرَقَتْ شَتِيتَا
" وهْيَ تُثِيرُ السّاطِعَ السِّحْتِيتَا وعن الأَصمَعِيّ : شَتَّ بقَلْبِي كذا وكذا : أَي فَرَّقه . ويُقَالُ : أَشَتَّ بِي قَوْمِي : أَي فَرَّقُوا أَمْرِي . ويُقَال : شَتَّتُوا أَمْرَهَم : أَي فَرَّقُوه . وقد اسْتَشَتَّ وتَشَتَّتَ : إِذَا انْتَشَرَ . ويُقَالُ : أَخافُ عليكُم الشَّتَاتَ : أَي الفُرْقَةَ . الشَّتِيتُ من الثُّغْرِ : المُفَلَّقُ المُفَلَّجُ ؛ قال طَرَفَةُ :
" من شَتِيتِ كَأَقاحِ الرَّمْلِ غُرّ
وقَوْمٌ شَتَّى : مُتَفَرِّقُونَ وأَشياءُ شَتَّى . قال شيخُنَا : قيل : إِنّهُ جمعُ شَتِيتٍ كمَرْضَى وَمرِيضِ وقيل : مُفردٌ وبَسَطَ فيه الخَفَاجِيّ في العِنَايَة . انتهى . وفي الحديث : " يَهْلِكُونَ مَهْلَكاً واحِداً ويَصْدُرُونَ مَصَادِرَ شَتَّى " وفي الحديث في الأَنبياءِ : " وأُمَّهَاتُهُمْ شَتَّى " أَي : دِينُهم واحدٌ وشَرائعُهم مختلفة . وقيل : أَراد اختلافَ أَزمانِهم . ويُقَالُ : إِنّ المجلس لَيَجْمَعُ شُتُوتاً من النّاس وشَتَّى أَيْ : فِرَقاً وقيل : يَجمَعُ ناساً من غَيْرِ قَبِيلَةٍ أَي : ليسوا من قبيلة واحدة . يُقَالُ : جاؤُوا شَتَاتَ شَتَاتَ بالفتح . هكذا في نسختنا وفي نُسخةٍ : شَتَاتَ وشَتَاتَ بزيادة الواو بينَهما وجَوَّزَ شيخُنا فيه أَنْ يكون بالضَّمِّ كثُلاث ورُبَاعُ كلُّ هذا والتَّكْرارُ لايَظهرُ له وَجْهٌ . والّذي في لسان العرب نقلاً عن الثِّقات ما نَصُّهُ : ويقالُ : جاءَ القومُ شَتَاتاً وشَتَاتَ . أَي : أَشْتَاتاً مُتَفَرِّقِينَ . واحدُ الأَشْتاتِ : شَتٌّ . الحمدُ للهِ الّذِي جمَعَنا من شَتٍّ : أَي تَفْرِقَةٍ . وهذا هو الصَّواب . وشَتّانَ بِيْنُهُما برفع نُون البَيْنِ روى أَبو زيد في نوادره قولَ الشّاعر :
شَتَّانَ بَيْنُهُما في كُلِّ مَنْزِلَةٍ ... هذا يَخافُ وهذا يَرْتَجِي أَبَدا فرفَعَ البَيْنَ قال الأَزهريّ : من العرب من يَنْصِبُ بينَهما في مثل هذا الموضع فيقولُ : شتَّانَ بينَهُما ويُضْمِرُ " ما " كأَنّه يقولُ : شَتَّ الّذي بينَهما كقوله تَعالى : " لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ " وقال حَسّانُ ابْنُ ثابتٍ :
وشَتّانَ بَيْنَكُما في النَّدَى ... وفي البَأْسِ والخُبْرِ والمنْظَرِ وقال آخَرُ :
أُخاطِبُ جَهْراً إِذْ لُهُنَّ تَخافُتٌ ... وشَتّانَ بَيْنَ الجَهْر والمَنْطقِ الخَفتِ يُقالُ : شَتّانَ مَاهُمَا وشَتّانَ ما زيدٌ وعمرٌو وهو ثابتٌ في الفَصيحِ وغيرِه وصرَّحُوا بأَنَّ " ما " زائدة " وهما " فاعلُهُ في المِثَال الأَوَّل ؛ وفي ما زيدٌ وعمرٌو " ما " زائدةٌ وزيدٌ فاعلُ شَتّانَ وعمرٌو عَطفٌ عليه . قالوا : والشّاهدُ عليه قولُ الأَعْشَى :
شَتّانَ مَا يَوْمِي على كُورِها ... ويَومُ حَيَّانَ أَخِي جابِرِ أَنشده ابنُ قتيبةَ في أَدب الكاتب وأَكثرُ شُرّاح الفصيح قاله شيخُنَا . يُقَال : شَتّانَ مَا بَيْنَهُما أَي : بَعُدَ ما بَيْنهما . أَثبتَه ثعلبٌ في الفصيح وغيره وأَنكره الأَصمعيُّ ؛ ففي الصِّحاح : قال الأَصمعيّ : لا يُقَال شَتَّانَ ما بَيْنَهما . وقال ابنُ قُتَيْبَةَ في أَدب الكاتب : يُقَال : شتَّانَ ما هَما ولايُقالُ : شَتّانَ ما بينَهما وفي لسان العرب وأَبَى الأَصْمَعِيُّ : شَتّانَ ما بينَهما . قال أَبو حاتِمٍ فأَنشدتُهُ قولَ رَبِيعَةَ الرَّقّيِّ يَمدَح يزيدَ بنَ حاتِمِ بْنِ المُهْلَّبِ ويهجو يزيدَ بْنَ سُلَيْم :
لَشّتّانَ ما بَيْنَ اليَزِيدَيْنِ في النَّدَى ... يَزيدِ سُلَيْمٍ والأَغَرِّ بْنِ حاتِمِ
" فَهَمُّ الفَتَى الأَزْدِيِّ إِتْلافُ مالِهِوهَمُّ الفَتَى القَيْسِيِّ جَمْعُ الدَّرَاهِمِ فقال : ليس بفصيح يُلتفتُ إِليه . وقال في التَّهذيب : ليس بحُجَّة إِنّما الأَعْشّى المتقدّم ذكْرُه معناه : تباعد الَّذِي بينَهما . قال ابنُ بَرِّيّ في حواشي الصِّحاحِ وقَوْلُ الأَصْمَعِيِّ : لا أَقولُ شَتّانَ ما بينَهما ليس بشيْءٍ ؛ لأَنّ ذلك قد جاءَ في أَشعار الفُصَحاءِ من العرب من ذلك قولُ أَبي الأَسْوَدِ الدُّؤَليّ :
فإِنْ أَعْفُ يوماً عن ذُنُوبٍ وتَعْتَدِي ... فإِنَّ العَصَا كانَتْ لِغَيْرِكَ تُقْرَعُ
وشَتَّانَ ما بَيْني وَبَيْنَكَ إنَّني ... على كل حال أسْتَقيمُ وتَضْلعُ قال ومثله قول الغيث
وشَتَّانَ ما بَيْنِي وبَيْنَ ابْنِ خالِدٍ ... أُمَيَّةَ في الرِّزْقِ الّذِي يَتَقَسَّمُ
قال أبو بكر : شتان ما عمرو وشتان أخوه وأبوه وشتان ما بين أخيه بشتان ونسق الأب على الأخ وفتح النون من شتان لاجتماع الساكنين وشبههما بالأدوات ومن قال : شتان ما عمرو رفع عمرا بشتان وأدخل " ما " صلة كذا في اللسان . ونقل مثل ذلك شيخنا عن اللبلي في شرح الفصيح أي : بعد ما بينهما هذا على أنه اسم فعل ماض بمعنى بعد ولذلك بني على الفتح لأنه نائب عن الماضي الذي هو لازم للفتح دائما . وفسره جماعة بافترق وهو الذي عليه كثيرون ولذلك اشترطوا في فعله التردد . وذهب جماعة إلى أنه مصدر وهو الذي جزم به المرزوقي والهروي في شرح الفصيح والزجاج وغير واحد قاله شيخنا . وقد تكسر النون عن الفراء كما نقله الصاغاني مصروفة عن : شتت ككرم فالفتحة التي في النون هي الفتحة التي كانت في التاء وتلك الفتحة تدل على أنه مصروف عن الفعل الماضي . وكذلك : وشكان وسرعان مصروف من : وشك وسرع تقول : وشكان ذا خروجا وسرعان ذا خروجا ؛ وأصله : وشك ذاخروجا وسرع ذا خروجا . روى ذلك كله ابن السكيت عن الأصمعي . وقال أبو زيد : شتان : منصوب على كل حال لأنه ليس له واحد . ثم إن كسر نون شتان نقله ثعلب عن الفراء . وظاهر كلام الرضي أنه رأي للأصمعي أيضا فإنه وجه في شرح الكافية اختيار الأصمعي ومنعه : شتان ما بين بأمرين : الأول : أنه ورد شتان بكسر النون ؛ والثاني : أن فاعله لا يكون إلا متعددا كما هو ظاهر الاستعمال . وفسره بافترق ؛ وافتعل كتفاعل لا يكون فاعله إلا متعددا . وفي شرح الفصيح لابن درستويه : تكسر نون شتان إذا ذهب إلى مثنى فكسره والعرب كلها تفتحه ولم يسمع بمصدر مثنى إلا إذا اختلف فصار جنسين وذلك أيضا قليل في كلامهم . قال : ويلزم الفراء إن كان اثنين أن يقول فيه في موضع النصب والجر شتين بالياء وهذا لا يجيزه عربي ولا نحوي . ونقله أبو جعفر اللبلي . قال شيخنا : وظاهر كلام شراح الفصيح وغيرهم في أن الفراء إنما حكى في نون شتان الكسر فقط وأنه مثنى شت وهو الذي جزم به ابن درستويه كما مر ونقله اللبلي وسلمه وليس الأمر كذلك فإن المعروف أن الفراء إنما حكى الكسر المعروف أن الفراء إنما حكى الكسر لغة في الفتح . قال في تفسيره عند قوله تعالى : " ما هذا بشرا " : أنشد بعضهم :
لشتان ما أنوي وينوي بنو أبي ... جميعا فما هذان مستويان
تمنوا لي الموت الذي يشعب الفتى ... وكل فتى والموت يلتقيان
قال الفراء : يقال : شتان ما أنوي بنصب النون وخفضها . هذا كلامه وكذا نقل الصاغاني في العباب عنه : أن كسر النون لغة في فتحها وليس فيه ما زعمه ابن درستويه وبه يسقط ترديد الهروي في شرح الفصيح لما قال : والأصل قول الفراء فإنه يجوز أن تكون النون على أصل التقاء الساكنين ويجوز أن يكون تثنية شت وهو : التفرق . قال شيخنا : وزعم ابن الأنباري في الزاهر : لا يجوز كسر النون في : شتان ما بين أخيك وأبيك قال : لأنها رفعت اسما واحدا ويجوز كسرها في غيره وهو : شتان أخوك وشتان ما أخوك وأبوك فيجوز في هذا كسر النون على أنه تثنية شت هذا كلامه وفيه ما لا يخفى . ثم قال : وشتان اسم فعل على الصحيح . وقال ابن عصفور في شرح الإيضاح : وهو ساكن في الأصل إلا أنه حرك لالتقاء الساكنين . وكان الحركة فتحة إتباعا لما قبلها . وطلبا للخفة ولأنه وقع موقع الماضي وهو مبني على الفتح فجعلت حركته كحركته . وزعم المرزوقي في شرح الفصيح : أن شتان مصدر ولم يستعمل فعله وهو مبين على الفتحة ؛ لأنه موضوع موضع الفعل الماضي تقديره : شت زيد أي : تشتت أو تفرق جدا . وقال ابن عصفور : وزعم الزجاج أنه مصدر واقع موقع الفعل جاء على فعلان مخالف أخواته فبني لذلك . وقال أبو عثمان المازني : شتان وسبحان ويجوز تنوينهما اسمين كانا أو في موضعهما . وقال أبو علي الفارسي في التذكرة القصرية بعد أن نقل قول المازني : شتان إذا كان في موضعه فهو اسم للفعل وهو شت بمنزلة صه فإن نونته فهو نكرة وإن لم تنونه فهو معرفة فإن نقلت شتان عن أن يكون اسما للفعل فجعلته اسما للتشتيت معرفة صار بمنزلة
" سبحان من علقمة الفاخر في أنه اسم للتنزيه معرفة . وصحح ابن أم قاسم في شرح الخلاصة : أن شتان اسم فعل بمعنى تباعد وافترق . قال : وذهب أبو حاتم والزجاج إلى أنها مصدر على فعلان وهو واقع موقع الفعل . قلت : وقد تقدم نص كلام الزجاج وقال الرضي : إنها تدل على التعجب وإن معنى شتان زيد : ما أشد الافتراق : وقال ابن جني : شتان وشتى كسرعان وسكرى يعني : أن شتى ليس مؤث شتان كسكران وسكرى وإنما هما اسمان تواردا وتقابلا في عرض اللغة من غير قصد . قلت : فعلى هذا قولهم في قول جميل :
أريد صلاحها وتريد قتلي ... وشتى بين قتلي والصلاح إنه لضرورة الشعر محل تأمل . ومحمود بن شتى بالضم : محدث روى عن أبي الحسن علي بن أحمد الخرستاني وعنه ابن خليل . وعمر بن السكن بن شتوبه الواسطي عن أبي عبد الله الضرير بحديث كذب

_Türkçe çeviri henüz yok_
