# شتت — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AA%D8%AA/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شتت

الشَّتُّ: الافتراق والتَّفْريقُ.
شَتَّ شَعْبُهم يَشِتُّ شَتًّا وشَتاتاً، وانْشَتَّ، وتَشَتَّتَ أَي تَفَرَّقَ جمعُه؛ قال الطرماح:
شَتَّ شَعْبُ الحَيِّ بعد التِئامِ،
وشَجاكَ الرَّبْعُ، رَبْعُ المُقامِ
وشَتَّته اللهُ وأَشَتَّه، وشَعْبٌ شَتِيتٌ مُشَتَّتٌ؛ قال: وقد يَجْمَعُ اللهُ الشَّتِيتَينِ، بعدما
يَظُنَّانِ، كلَّ الظَّنِّ، أَنْ لا تَلاقِيا
وفي التنزيل العزيز: يومئذ يَصْدُر الناسُ أَشْتاتاً؛ قال أَبو إِسحق: أَي يَصْدُرُونَ متفرِّقين، منهم مَن عَمِلَ صالحاً، ومِنهم مَن عمل شرّاً.الأَصمعي: شَّتَّ بقلبي كذا وكذا أَي فَرَّقه.
ويقال: أَشَتَّ بي قومي أَي فَرَّقُوا أَمْري.
ويقال: شَتُّوا أَمْرَهم أَي فَرَّقوه.
وقد اسْتَشَتَّ وتَشَتَّتَ إِذا انْتَشَر.
ويقال: جاء القوم أَشْتاتاً، وشَتاتَ شَتاتَ.
ويقال: وقعوا في أَمْرٍ شَتٍّ وشَتَّى.
ويقال: إِني أَخافُ عليكم الشَّتاتَ أَي الفُرْقة.
وثَغْرٌ شَتِيتٌ: مُفَرَّقٌ مُفَلَّج؛ قال طرفة:
عن شَتِيتٍ كأَقاحِ الرَّمْلِ غُرّ
وأَمْرٌ شَتُّ أَي مَتَفَرِّقٌ.
وشَتَّ الأَمْرُ يَشِتُّ شَتًّا وشَتاتاً: تَفَرَّقَ.
واسْتَشَتَّ مثلُه، وكذلك التَّشَتُّتُ.
وشَتَّته تَشْتِيتاً: فَرَّقه.
والشَّتِيتُ: المُتَفَرِّقُ؛ قال رؤْبة يصف إِبلاً:
جاءَتْ مَعاً، واطَّرَقَتْ شَتِيتا،
وهي تُثِيرُ السَّاطِعَ السِّخْتِيتا
وقومٌ شَتَّى: مُتَفَرِّقون؛ وأَشياء شَتَّى. وفي الحديث: يَهْلِكُون مَهْلَكاً واحداً، ويَصْدُرونَ مَصادِرَ شَتَّى. وفي الحديث في الأَنبياء: وأُمهاتُهُم شَتَّى أَي دينُهم واحدٌ وشرائعُهم مختلفة؛ وقيل: أَراد اختلاف أَزمانهم.
وجاءَ القَوْم أَشْتاتاً: مُتَفَرِّقين، واحدُهم شَتَّ. والحمد لله الذي جمعنا من شَتٍّ أَي تَفْرقةٍ. وإِنَّ المجلس لَيَجْمَعُ شُتُوتاً من الناس وشَتَّى أَي فِرَقاً؛ وقيل: يجمع ناساً ليسوا من قبيلة واحدة. وشَتَّانَ ما زيدٌ وعمرٌو، وشَتَّانَ ما بينهما أَي بَعُدَ ما بينهما؛ وأَبَى الأَصمَعيُّ شَتَّانَ ما بينهما؛ قال أَبو حاتم فأَنشدته قولَ ربيعةَ الرَّقِّيِّ:
لَشَتَّانَ ما بين اليَزِيدَينِ في النَّدَى:
يَزيدِ سُلَيْمٍ، والأَغَرَّ بنِ حاتِم
(* قوله «يزيد سليم» كذا في التهذيب. والذي في المحكم: يزيد أَسيد اهـ. وضُبطا بالتصغير.)
فقال: ليس بفصيح يُلْتَفَتُ إِليه؛ وقال في التهذيب: ليس بحجة، إِنما هو مولَّد؛ والجة الجَيِّدُ قولُ الأَعشى:
شَتَّانَ ما يَوْمِي على كُورِها،
ويَوْمُ حَيَّانَ، أَخي جابِرِ
معناه: تَباعَدَ الذي بينهما. التهذيب: يقال شَتَّانَ ما هما. وقال الأَصْمَعي: لا أَقول شَتَّانَ ما بينهما. قال ابن بري في بيت ربيعة الرَّقِّيِّ: إِنه يمدح يزيدَ ابنَ حاتِم بن قَبِيصة بن المُهَلَّبِ، ويهجُو يزيدَ ابنَ أُسَيْدٍ السُّلَمِيّ؛ وبعده:
فَهَمُّ الفَتى الأَزْدِيّ إِتْلافُ مالِه،
وهَمُّ الفَتى القَيْسِيِّ جمعُ الدَّراهِمِ
فلا يَحْسَبُ التِّمْتامُ أَني هَجَوْتُه،
ولكَنَّني فَضَّلْتُ أَهلَ المكارِمِ
قال ابن بري: وقول الأَصمعي: لا أَقول شَتَّانَ ما بينهما، ليس بشيءٍ، لأَِنَّ ذلك قد جاء في أَشعار الفُصَحاء من العرب؛ من ذلك قول أَبي الأَسْوَدِ الدُّؤَليِّ:
فإِنْ أَعَفُ، يوماً، عن ذُنُوبٍ وتَعْتَدِي،
فإِنَّ العَصا كانتْ لغيرك تُقْرَعُ
وشَتَّانَ ما بيني وبينَكَ، إِنَّني،
على كلِّ حالٍ، أَسْتَقِيمُ، وتَظْلَعُ
قال: ومثله قولُ البَعِيثِ:
وشَتَّانَ ما بيني وبين ابنِ خالدٍ،
أُمَيَّةَ، في الرِّزْق الذي يَتَقَسَّمُ
وقال آخر:
شَتَّانَ ما بيني وبين رُعاتِها،
إِذا صَرْصَرَ العُصْفُورُ في الرُّطَبِ الثَّعْدِ
وقال الأَحْوَصُ:
شَتَّانَ، حينَ يَنُِثُّ الناسُ فِعْلَهُما،
ما بين ذِي الذَّمِّ، والمحمودِ إِن حُمِدا
قال: ويقال شَتَّانَ بينهما، مِن غير ذكر ما؛ قال حَسَّان بن ثابت: وشَتَّانَ بينكما في النَّدَى،
وفي البأْسِ، والخُبْرِ والمَنظَرِ
وقال آخر:
أُخاطِبُ جَهْراً، إِذ لَهُنَّ تَخافُتٌ،
وشَتَّانَ بين الجَهْرِ،والمَنْطِقِ الخَفْتِ
وقال جميل:
أُرِيدُ صَلاحَها، وتُريد قَتْلي،
وشَتَّا بين قَتْلي والصَّلاحِ
فحذف نون شتان لضرورة الشعر.
وشَتَّانَ: مصروفة عن شَتُتَ، فالفتحة التي في النون هي الفتحة التي كانت في التاء، وتلك الفتحة تدل على أَنه مصروف عن الفعل الماضي، وكذلك وَشْكانَ وسَرْعانَ مصروف من وَشُكَ وسَرُعَ؛ تقول: وَشْكانَ ذا خُروجاً، وسَرْعانَ ذا خُروجاً وأَصله وَشُكَ ذا خُروجاً، وسَرُع ذا خُروجاً؛ روى ذلك كله ابن السكيت عن الأَصمعي. أَبو زيد: شَتَّانَ منصوب على كل حال، لأَِنه ليس له واحد؛ وقال في قوله:
شَتَّانَ بَيْنُهُما في كلِّ مَنْزِلةٍ،
هذا يُخافُ وهذا يُرْتَجى أَبدا
فرفع البين، لأَن المعنى وقَع له، قال: ومن العرب من ينصب بينهما، في مثل هذا الموضع،فيقول: شَتَّانَ بينَهما، ويُضْمِر ما، كأَنه يقول شَتَّ الذي بينهما، كقوله تعالى: لقد تَقَطَّع بَيْنَكم؛ قال أَبو بكر: شَتَّانَ أَخوك وأَبوك، وشَتَّانَ ما أَخوك وأَبوك، وشَتَّانَ ما بين أَخيك وأَبيك. فمن قال: شَتَّانَ، رفع الأَخَ بشَتَّانَ، ونَسَقَ الأَبَ على الأَخ، وفتح النون من شَتَّان، لاجتماع الساكنين، وشبههما بالأَدوات، ومن قال: شَتَّانَ ما أَخوك وأَبوك، رَفَعَ الأَخ بشتان، ونَسَقَ الأَبَ عليه، ودَخَلَ ما صِلَةً، ويجوز على هذا الوجه شَتَّانِ، بكسر النون، على أَنه تثنية شَتٍّ. والشَّتُّ: المُتَفَرِّق، وتثنيته: شَتَّانِ، وجمعه: أَشْتاتٌ. ومن قال: شَتَّانَ ما بين أَخيك وأَبيك، رفع ما بشتان على أَنها بمعنى الذي، وبين صلة ما؛ والمعنى شَتَّانَ الذي بين أَخيك وأَبيك؛ ولا يجوز في هذا الوجه كسر النون، لأَنها رفعت اسماً واحداً. قال ابن جني: شَتَّانَ وشَتَّى، كسَرْعانَ وسَكْرى؛ يعني أَن شَتَّى ليس مؤنثَ شَتَّان، كَسَكْرانَ وسَكْرى، وإِنما هما اسمان تواردا وتقابلا في عُرْضِ اللغة، من غير قَصْدٍ ولا إِيثارٍ، لتَقاوُدِهما.

### Türkçe

**الشَّتُّ**: ayrılık ve ayırma.

Şa‘b’ları **شَتَّ** eder, **يَشِتُّ** **شَتًّا** ve **شَتاتاً**; ve **انْشَتَّ**, ve **تَشَتَّتَ** yani
topluluğu ayrıldı; et-Tırmâh dedi:
Şa‘b’ı mahallenin, birleşmeden sonra ayrıldı,
Ve seni hüzünlendirdi konak yerinin yurdu, konak yerinin yurdu.

Allah onu **شَتَّته** etti ve **أَشَتَّه**; ve **شَعْبٌ شَتِيتٌ مُشَتَّتٌ**; dedi:
Ve Allah iki **الشَّتِيتَينِ**’i toplayabilir, sonra
Zannederlerken, bütün zann ile, asla buluşmayacaklarını

Aziz tenzilde: “O gün insanlar **أَشْتاتاً** olarak dönerler”; Ebû İshâk dedi:
Yani dağınık olarak dönerler; onlardan salih amel işleyen vardır, onlardan da amel
kötülük işleyen vardır. el-Asma‘î: Kalbimle **شَّتَّ** oldu şöyle şöyle, yani onu ayırdı.

Ve denir: Kavmim bana **أَشَتَّ** etti, yani işimi ayırdılar.

Ve denir: Onlar işlerini **شَتُّوا** ettiler, yani onu ayırdılar.

Ve **اسْتَشَتَّ** ve **تَشَتَّتَ** olur, yayıldığı zaman.

Ve denir: Kavim **أَشْتاتاً** geldi, ve **شَتاتَ شَتاتَ**.

Ve denir: **شَتٍّ** ve **شَتَّى** bir işin içine düştüler.

Ve denir: Ben sizin üzerinize **الشَّتاتَ**’tan korkarım, yani ayrılıktan.

Ve **ثَغْرٌ شَتِيتٌ**: ayrık, aralıklı; Tarafe dedi:
Kum papatyası gibi beyaz
**شَتِيتٍ**’ten

Ve **أَمْرٌ شَتُّ** yani dağınık.

Ve iş **شَتَّ** eder, **يَشِتُّ** **شَتًّا** ve **شَتاتاً**: ayrıldı.

Ve **اسْتَشَتَّ** onun gibidir; ve yine **التَّشَتُّتُ** de böyledir.

Ve onu **شَتَّته تَشْتِيتاً**: onu ayırdı.

Ve **الشَّتِيتُ**: dağınık olan; Ru’be develeri vasfederek dedi:
Birlikte geldi, ve başını eğdi **شَتِيتا**,
Ve o, parlak **السَّاطِعَ السِّخْتِيتا**’yı kaldırır

Ve **قومٌ شَتَّى**: dağınık olanlar; ve **أَشياء شَتَّى**. Hadiste: Helâk olurlar
tek bir helâk ile, ve dönerler **مَصادِرَ شَتَّى** olarak. Enbiyâ hakkında hadiste:
Ve anneleri **شَتَّى**; yani dinleri birdir ve şeriatları farklıdır; ve denildi: Murad
zamanlarının farklılığıdır.

Ve kavim **أَشْتاتاً** geldi: dağınık olarak; onların bir teki **شَتَّ**’tır. Ve hamd Allah’a ki
bizi **شَتٍّ**’ten, yani bir ayrılıktan, topladı. Ve muhakkak meclis, insanlardan
**شُتُوتاً** ve **شَتَّى** toplar, yani fırkalar; ve denildi: bir kabileden olmayan insanları toplar.

Ve **شَتَّانَ** ne Zeyd ve Amr; ve **شَتَّانَ** aralarındaki şey, yani aralarındaki şey uzak oldu; ve
el-Asma‘î, “**شَتَّانَ** aralarındaki şey”i reddetti; Ebû Hâtim dedi: Ona Rabî‘a
er-Rakkî’nin sözünü okudum:
Elbette **لَشَتَّانَ** iki Yezîd arasındaki fark cömertlikte:
Süleym’in Yezîd’i ile, Hâtim’in o ak yüzlü oğlu

(* “Yezîd Süleym” sözü: Tehzîb’de böyle. Muhkem’de olan: Yezîd Useyd, denildi.
Ve ikisi küçültme ile ضبط edildi.)

Dedi ki: Fasih değildir, ona dönülmez; ve Tehzîb’de dedi: Hüccet değildir, ancak o
müvelleddir; ve iyi olan söz el-A‘şâ’nın sözüdür:
**شَتَّانَ** benim günüm onun hörgücü üzerinde,
Ve Hayyân’ın günü, Câbir’in kardeşi

Manası: İkisi arasındaki şey uzaklaştı. Tehzîb: “**شَتَّانَ** ne ikisi” denir. Ve
el-Asma‘î dedi: “**شَتَّانَ** aralarındaki şey” demem. İbn Berrî, Rabî‘a
er-Rakkî’nin beyti hakkında dedi: O, Mühelleb’in oğlu Kabîsa’nın oğlu Hâtim’in oğlu Yezîd’i över,
ve Sülemî Useyd’in oğlu Yezîd’i hicveder; ve ondan sonra:
Ezdî gencin derdi malını telef etmektir,
Kaysî gencin derdi dirhemleri toplamaktır
O hâlde peltek sanmasın ki ben onu hicvettim,
Lâkin ben kerem ehline üstünlük verdim

İbn Berrî dedi: el-Asma‘î’nin “**شَتَّانَ** aralarındaki şey demem” sözü bir şey değildir,
çünkü bu, Arapların fasihlerinin şiirlerinde gelmiştir; bundan Ebû
el-Esved ed-Düelî’nin sözü:
Eğer bir gün günahlardan iffet eder de sen saldırırsan,
Şüphesiz değnek başkası için vurulurdu
Ve **شَتَّانَ** benimle senin arandaki şey; muhakkak ben,
Her hâlde, doğrulurum, sen ise aksarsın

Dedi: Ve onun benzeri el-Ba‘îs’in sözüdür:
Ve **شَتَّانَ** benimle Hâlid’in oğlu,
Ümeyye, arasında, paylaşılan rızıkta

Ve bir başkası dedi:
Ve **شَتَّانَ** benimle onun çobanları arasında,
Serçe taze **الثَّعْدِ** hurmada ötüşünce

Ve el-Ahvâs dedi:
**شَتَّانَ**, insanlar ikisinin fiilini yaydıkları vakit,
Kınanan ile övülen arasında, eğer övülürlerse

Dedi: Ve “**شَتَّانَ** aralarında” denir, **ما** zikredilmeksizin; Hassân b. Sâbit dedi:
Ve **شَتَّانَ** ikiniz arasında cömertlikte,
Ve şiddette, tecrübede ve görünüşte

Ve bir başkası dedi:
Açıkça hitap ederim, oysa onlarda alçak ses vardır,
Ve **شَتَّانَ** açık söz ile alçak söz arasında

Ve Cemîl dedi:
Onun ıslahını isterim, o ise öldürmemi ister,
Ve **شَتَّا** öldürmem ile ıslah arasında

Böylece şiir zarureti için **شتان**’ın nûnunu hazfetti.

Ve **شَتَّانَ**: **شَتُتَ**’tan sarf olunmuştur; nûndaki fetha, tâ’daki fethadır,
ve o fetha, onun geçmiş fiilden sarf olunduğuna delalet eder; ve yine
**وَشْكانَ** ve **سَرْعانَ**, **وَشُكَ** ve **سَرُعَ**’dan sarf olunmuştur; dersin: **وَشْكانَ** şu çıkış,
ve **سَرْعانَ** şu çıkış; aslı **وَشُكَ** şu çıkış, ve **سَرُعَ** şu çıkıştır; bunu
tamamını İbn es-Sikkît el-Asma‘î’den rivayet etti. Ebû Zeyd: **شَتَّانَ** her hâlde mansuptur,
çünkü onun bir teki yoktur; ve şu sözünde dedi:
**شَتَّانَ بَيْنُهُما** her menzilde,
Bu korkulur, şu ise daima umulur

Böylece **البين**’i merfû kıldı; çünkü mana ona vaki oldu, dedi: Araplardan kimi de aralarındaki **بين**’i nasbeder,
bu gibi yerde, şöyle der: **شَتَّانَ بينَهما**, ve **ما**’yı gizler; sanki şöyle der: Aralarındaki şey **شَتَّ** oldu,
Yüce Allah’ın sözü gibi: “Sizin aranızdaki şey parçalandı”; Ebû Bekr dedi: **شَتَّانَ**
kardeşin ve baban; ve **شَتَّانَ ما** kardeşin ve baban; ve **شَتَّانَ ما بين** kardeşin ile
baban. Kim **شَتَّانَ** derse, kardeşi **شَتَّانَ** ile merfû kılar, ve babayı kardeş üzerine atfeder,
ve **شَتَّان**’ın nûnunu iki sâkinin birleşmesi için fethalı kılar, ve onları edatlara benzetir; kim de
**شَتَّانَ ما** kardeşin ve baban derse, kardeşi şetân ile merfû kılar, ve babayı onun üzerine atfeder,
ve **ما** sıla olarak girer; ve bu vecih üzere **شَتَّانِ**, nûnun kesriyle, caizdir; onun **شَتٍّ**’in tesniyesi olması üzere.
Ve **الشَّتُّ**: dağınık olan; onun tesniyesi: **شَتَّانِ**, ve cem‘i: **أَشْتاتٌ**.

Ve kim **شَتَّانَ ما بين** kardeşin ile baban derse, **ما**’yı şetân ile merfû kılar, onun “ki/o şey” manasında olması üzere,
ve **بين** **ما**’nın sılasıdır; mana: kardeşin ile babanın arasındaki “o şey” **شَتَّانَ**’dır; ve bu vecihte
nûnun kesri caiz değildir; çünkü o, tek bir ismi merfû kıldı. İbn Cinnî dedi: **شَتَّانَ**
ve **شَتَّى**, **سَرْعانَ** ve **سَكْرى** gibidir; yani **شَتَّى**, **شَتَّان**’ın müennesi değildir, **سَكْرانَ**
ve **سَكْرى** gibi; ancak ikisi, dilin genişliğinde, kasıt ve tercih olmaksızın, birbirine denk düşen iki isimdir,
onların birbirine uygun düşmesi sebebiyle.
