# شجا — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%A7/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AC%D8%A7/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شجا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%A7.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: شجا

ج ش ( و ا ي ء )
جشو ، جشأ ، جاش ، شجا ، وشج ، أشج .
شجا : أبو عبيد ، عن أبي زيد : شجاني الحبُّ يشجوني شَجْواً .
وأخبرني المنذريّ ، عن الحرانيّ ، عن ابن السكِّيت ، أنه قال الشجْوُ الحزْن ، يقال : شجاه شَجْواً ، قال : وأَشْجاه يُشجيه ، إذا أَغَصَّهُ ، وقد شَجِيَ يَشْجَى شَجًى .
ابن شُميل : شَجَاه يَشْجُوه حَزَنَه ، قال : وأَشْجَيْتُ فُلاناً عَنِّي ، إِمَّا غَرِيمٌ . وإمَّا رَجُلٌ سَأَلَكَ فأعْطَيتَه شَيْئاً أَرْضَيْتَه به ، فذهب ، فقد أَشْجَيْتَه .
ويقال للغريم : شَجًى عَنِّي يَشْجَى شَجًى ، أي ذهبَ .
أبو زيد : أَشْجَاني قِرْنِي إِشْجاءً ، إذا قهَرَك وغَلَبَكَ حتى شَجِيتَ به شَجَّى ، ومثله : أَشجاني العُودُ في الحَلْق حتى شَجِيتُ به شَجًى .
وقال أبو عبد الرحمن : أَشجاه العَظْمُ ، إذا اعترضَ في حَلْقه ، وأَشْجَيْتُ الرَّجل إذا أَوْقَعْتَه في حُزْن .
وقال غيرُه : شجَانِي تَذَكُّرُ إِلْفِي ، أي طَرَّبَنِي وهَيَّجَنِي ، وأَشْجَانِي : حَزَنَنِي وأَغْضَبَنِي .
الحرانيّ ، عن ابن السكّيت : العرب تقول : وَيْلٌ للشَّجِي من الخَلِيّ ، فالشّجي مَقْصور والخَلِيّ ممدود .
وقال غيره : الشَّجي الذي شَجِيَ بعظمٍ فغَصَّ به حَلْقُه ، يقال : شَجِيَ يَشْجَى شَجًى ، فهو شَجٍ كما ترى ، وكذلك الذي شَجِيَ بالهمِّ فلم يجد مَخْرجاً منه ، والذي شَجِيَ بِقِرْنِهِ فلم يُقاوِمْه ، وكلُّ ذلك مَقْصور .
قلت : وهذا هو الكلامُ الفصيح ، فإن تجامَلَ إنسان ومَدَّ الشَّجِيّ فله مَخَارِجُ في
العربية ، تُسَوِّغُ له مذهَبه ، وهو أن تجعلَ الشَّجِيَّ بمعنى المَشْجُوّ . ( فعيلاً ) من شَجَاه يَشْجُوه ، فهو مَشْجُوٌ وشَجِيّ .
والوجه الثاني : أنَّ العرب تَمُدُّ ( فَعِلاً ) بياء ، فتقول : فلان قَمِنٌ لذلك ، وقمين ، وسَمِج وسمِيج : وفلان كَرَ وكَرِيّ للنائم ، وأنشد ابنُ الأعرابيّ :
مَتَى تَبِتْ بِبَطْنِ وادٍ أو تَقِل
تَتْرُكْ بهِ مِثْلَ الكَرِيِّ المُنْجَدِلْ
أراد بالكَرِيّ الناعس الذي قد كَرِيَ . وقال المتنخل الهذليّ :
وما إنْ صَوْتُ نَائِحَةٍ شَجِيُّ
فشدَّد الياء ، والكلام صوتٌ شَجٍ .
والوجه الثالث : أن العرب تُوازي اللَّفظ باللفظ إذا ازْدَوَجَا ؛ كقولهم : إنِّي لآتية بالغَدايا والعَشايا ، وإنما تُجْمَعُ الغدة غَدَوات ، فقالوا : غَدايا لازدواجه بالعشايا .
ويقال : ما ساءَه وناءَه ، والأصل : أَنَاءه وكذلك وازنوا الشَّجِيَّ بالخَلِيّ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الشَّجْوُ الحاجة ، والشَّجْوُ الحُزْن ، قال : وشَجاه الغِنَاءُ ، إذا هَيَّجَ أَحْزَانَه وشَوَّقَه .
وقال الليث : شَجَاهُ الهَمُّ . وفي لغةٍ : أَشْجَاه ، وأنشد :
إنِّي أتاني خَبَرٌ فأَشجانْ
إنَّ الْغُواةَ قَتلُوا ابنَ عَفانْ
قال : والشَّجا مَقْصُورٌ ، ما نَشَبَ في الحَلْق من غُصَّةِ هَمَ أَوْ عُودٍ ، والفِعْلُ : شَجِيَ يَشْجَى ، والشَّجَى : اسم ذلك الشَّيء وأنشد :
ويَرانِي كالشَّجَا في حَلْقِهِ
عَسِراً مَخْرَجُه ما يُنْتَزَعْ
قال : مَفَازَةٌ شَجْوَاء : صَعْبَةُ المَسْلَك مُهِمَّةٌ .
ويقال : بَكَى فلانٌ شَجَوَه ، ودَعَتِ الحمامةُ شَجوها .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الشَّجَوْجَى الطَّويل ، وقيل هو الطويل الرِّجْلَين الْقَصيرُ الظَّهْر . ويقال للعَقْعَق شَجَوْجَى ، والأنثى شَجَوْجَاةٌ ، قاله الليث .
وقال الأصمعيّ : جَمَّشَ فَتًى مِنَ العرب حَضَرِيَّةً ، فتشاجَتْ عليه ، فقال لها : والله مالكِ مُلَاءَةُ الحُسنِ ، ولا عَمُودُه ولا بُرْنُسُه ، فما هذا الامتناع ؟
قال الأصمعيّ : قال أبو عمرو بن العلاء : مُلاءتُه بَياضه ، وعَمُودُه طُولُه ؛ وبُرْنُسه شَعْرُه ، ومعنى قوله : ( فتشاجَتْ عليه ) أي تَمَنَّعَتْ وتحازَنَتْ ، وقالت : وَاحَزَناً حين يَتَعرض جِلْفٌ لمثلي .
وشج : قال الليث : يقال : وَشَجَتْ العُرُوقُ والأَغْصَانُ وكلُّ شيءٍ يَشْتَبِك ؛ فهو واشِجٌ ، وقد وَشَجَ يَشِجُ وَشِيجاً ، والوَشيج من القَنَا والقَصَبِ ، ما ثَبَتَ منه مُعْتَرِضاً
مُلْتفّاً ، دخل بعضُه في بعض ؛ وهو من القَنا أَصْلَبُه .
وأنشَدَ اللّيث :
والقراباتُ بَيْنَنا واشِجاتٌ
مُحْكَمَاتُ القُوى بِعَقْدٍ شَدِيدِ
قال : والوشِيجَةُ لِيفٌ يُفْتَل ، ثم يُشَدُّ بين خَشَبَتَيْن يُنْقَلُ به البُرُّ المحصودُ وما أشبهه من شُبَيْكةٍ بين خَشبتيْن ، فهي وَشِيجةٌ ، مثل : الكَسِيح ونحوه .
والمُوَشَّجُ : الأمْرُ الْمُداخَلُ بعضه في بعْض وأنشدَ :
حالاً بحالٍ يَصْرِفُ الْمُوَشَّجا
ولقد وَشَجَتْ في قلبه أمورٌ وَهُموم .
أبو عُبيد : الواشِجَة الرَّحِمُ الْمُشْتَبِكةُ الْمُتَّصِلة .
وقال الكسائيّ : هُم وَشِيجةٌ في قَولهم وَوَلِيجَة ، أي حَشْوٌ .
وقال النضر : وَشَجَ فلانٌ مَحْمِلَهُ وَشْجا إذا شَبَّكَه بِقِدَ أو شَرِيطٍ لئلا يسقُط منه شيء .
أشج : قال الليث : الأَشَجُّ أكبر من الأَشقّ وهما معاً هذا الدَّوَاء .
جوش جيش : قال اللَّيث : الجَيْشُ ، جُنْدٌ يسيرون لحرْب أو غيرها ، قال : والجَيْش جَيَشانُ القِدْر ، وكلُّ شَيء يَغْلِي ، فهو يَجِيش ، حَتَّى الهَمّ والغُصَّة في الصَّدر ، والبَحرُ يَجيشُ ، إِذَا هَاج .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : جاشَتْ نفسُه جَيْشاً ، إِذا دَارَت للغَثَيان ، وجَشَأَت ، إذا ارْتَفَعَتْ من حُزْنٍ أَو فَزع .
وقال الليث : جَأْشُ النَّفْس ، رُوَاعُ القَلْبِ ، إِذا اضطربَ عند الفَزَع ، يقال : إنَّه لَوَاهِي الجأْشِ ، وإِذا ثَبَت قيل : إنَّه لَرابِطُ الجأْش .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الرابِطُ الجَأْشِ الذي يَرْبِطُ نفسَه عن الفِرار ، يَكُفُّها لجُرْأَتِه وشَجاعَته .
وقال مجاهد في قول الله جلَّ وعزَّ : ( أَحَدٌ ياأَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ( ) الْمُطْمَئِنَّةُ ) ( الفجر : 27 ، 28 ) ، هي التي أَيْقَنَتْ أَنَّ اللَّهَ ربِّها ، وضربت لذلك جَأْشاً ، أي قَرَّتْ يَقيناً واطمَأنَّت ، كما يضربُ البعيرُ بصدرهِ الأرضَ إذا بَرَكَ وسَكَن .
وقال ابن السكّيت : يقال رَبَطْتُ لذلك الأَمْرِ جَأْشاً بالهمز لا غير .
وقال الأحمر : مَضَى جَوْشٌ من اللَّيل ، وجَرْشٌ وجَرْسٌ ، أي هَزِيع .
وقال اللَّحْيانيّ : مَضَى جُؤْشُوشٌ من اللَّيل .
قال أبو زيد : الجُؤْشوش الصَّدْر .
وقال أبو ناظرة : مَضَى جَوْشٌ من اللَّيل ، من لَدُنْ رُبْع الليل إلى ثُلُثه .
قال ذو الرُّمَّة :
من اللَّيلِ جَوْشٌ واسْبَطَرَّتْ كواكبُه
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : جاشَ يجُوش
جَوْشاً ، إِذا سارَ الليلَ كلَّه ، وجاش صدرُه يَجِيش جَيْشاً ، إذا غَلَى غَيْظاً ودَرَداً ، وجاشت نَفْسُ الجبانِ وجَشَأَتْ ، إذا هَمَّ بالفرار .
( قلت : وصف القَوَسِ ب الأجَشُّ وهو الأبَحُّ في إرْنانه إذا أنْبض ) .
جشأ ( جشو ) : أبو عُبيد عن الأصمعيّ : جشأت نَفْسِي إذا ارتَفَعَتْ من حُزْنٍ أو فَزَع .
وقال ابن شُميل : جَشَأَتْ إليَّ نَفْسِي أي خَبُثَتْ من الوَجَعِ مما تَكْرَه تجْشأُ ، وأنشد :
وقَولِي كُلَّما جَشَأَتْ لنَفْسي
مكانَكِ تُحْمَدِي أو تَسْتَرِيحي
يريد تَطَلَّعت ونَهَضَتْ جَزَعاً وكَراهَة .
قال العجاج :
أجْراسُ نَاسٍ جَشَئُوا ومَلَّتِ
أرضاً وأَهْوالُ الجنان اهْوَلَّتِ
جشئوا : نهضوا من أرض إلى أرض ، يعني الناس ، وملَّتِ أرضاً واهوَلَّت : اشتدّ هَولُها .
شَمِر ، عن ابن الأعرابيّ قال : الجَشْءُ : الكثير ، وقد جَشأَ اللَّيلُ ، وَجَشَأَ البَحرُ ، إذا أَظْلَمَ وأَشْرف عليك ، وجُشَأُ اللَّيلِ والبَحْرِ دُفْعَتُه .
وقال شمِر : جَشَأَت نَفْسِي ، وخَبُثَت ، ولَقِسَتْ ، واحد .
وقال الليث : جَشَأَتِ الغَنم ، وهو صَوْتٌ يخرج من حُلُوقِها .
قال امرؤ القيس :
إِذا جَشَأَتْ سَمِعْتَ لها ثُغاءً
كأَنَّ الحيَّ صَبَّحَهم نَعِيُّ
قال : ومنه اشْتُقَّ تَجَشَّأْتُ ، والاسم الجُشاء ، وهو ، تَنَفُّسُ المَعِدَةِ عند الامتلاء .
أبو عُبيد عن الفرّاء : اجْتَشَأَتْني البِلادُ واجْتَشأْتُها ، لم تُوافِقْني .
وقال شَمِر : أَحْسِبُ ذلك من جَشَأْتْ نفسي .
أبو عُبَيد ، عن الأصمعيّ قال : الجَشْءُ : القوس الخفيفة . وقال الليث : هي ذات الإرْنان في صوتها ، وقِسِيٌّ أجْشاء وجَشْآت .
وأنشد :
ونَميمَةً من قانصٍ مُتَلَبِّبٍ
في كَفِّه جَشْءٌ أَجَشُّ وأَقْطَعُ
ابن شُمَيل : جَشَأ فلان عن الطِّعام ، إذا ما اتَّخَم فكَرِه الطَّعامَ ، وقد جَشَأَتْ نَفْسُه فما تَشتهِي طعاماً تَجْشأ ، والبَشَم : التُّخَمَة .
وقال أبو عمرو : جَوْشُ اللَّيل ، جَوْزُه وَوَسَطُه .

### Türkçe

ج ش ( و ا ي ء )
**جشو** , **جشأ** , **جاش** , **شجا** , **وشج** , **أشج** .
**شجا** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Bana aşk **شجاني** eder, beni **يشجوني** eder, **شَجْواً** (ile).”
Münzirî bana haber verdi; Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten: onun şöyle dediğini: **الشجْوُ** hüzündür; denilir: onu **شجاه شَجْواً** (ile) yaptı. Dedi: ve **أَشْجاه يُشجيه**; onu boğazına takıp tıkarsa. Ve (şöyle de) **شَجِيَ يَشْجَى شَجًى** (olmuştur).
İbn Şümeyl: Onu **شَجَاه يَشْجُوه**; onu hüznüne soktu. Dedi: ve “Ben falanı benden **أَشْجَيْتُ**”; ya bir alacaklıdır; yahut sana bir şey sormuş bir adamdır da ona bir şey verdin, onunla onu razı ettin; sonra gitti; işte onu **أَشْجَيْتَه** (olursun).
Ve alacaklıya denilir: “Benden **شَجًى**; **يَشْجَى شَجًى**”; yani gitti.
Ebû Zeyd: Rakibim beni **أَشْجَاني**; **إِشْجاءً** (ile), eğer seni kahreder ve yenerse; ta ki onunla **شَجِيتَ** olursun, **شَجَّى** (ile). Bunun benzeri: “Boğazda çöp beni **أَشجاني** etti”; ta ki onunla **شَجِيتُ** oldum, **شَجًى** (ile).
Ebû Abdurrahman dedi: **أَشجاه** kemik; eğer boğazında takılıp kalırsa. Ve “Ben adamı **أَشْجَيْتُ**”; eğer onu hüzne düşürürsem.
Başkası dedi: “Dostumu hatırlamak beni **شجَانِي** etti”; yani beni coşturdu ve beni harekete geçirdi. Ve “Beni **أَشْجَانِي** etti”: beni hüzünlendirdi ve beni öfkelendirdi.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Araplar der: “**وَيْلٌ للشَّجِي من الخَلِيّ**”; böylece **الشّجي** kısaltılmıştır, **الخَلِيّ** uzatılmıştır.
Başkası dedi: **الشَّجي**; bir kemikle **شَجِيَ** olan kimsedir; boğazı onunla tıkanır. Denilir: **شَجِيَ يَشْجَى شَجًى**; o hâlde o, gördüğün gibi **شَجٍ**’dir. Keza, kederle **شَجِيَ** olan da böyledir; ondan bir çıkış yolu bulamaz. Ve boynuzuyla **شَجِيَ** olan da; ona karşı koyamaz. Bütün bunlar kısaltılmıştır.
Dedim: Bu, fasih sözdür. Eğer bir insan yapmacık davranır da **الشَّجِيّ**’yi uzatırsa, onun için Arapçada çıkış yolları vardır; mezhebini ona caiz kılar. O da şudur: **الشَّجِيَّ**’yi **المَشْجُوّ** manasında kılmandır: (**فعيلاً**) “**شَجَاه يَشْجُوه**”dan; o hâlde o **مَشْجُوٌ** ve **شَجِيّ**’dir.
İkinci vech: Araplar (**فَعِلاً**)yı bir **ياء** ile uzatır; derler: “Falan buna **قَمِنٌ**’dir” ve **قمين**; ve **سَمِج** ve **سمِيج**; ve “Falan uyuyana **كَرَ** ve **كَرِيّ**’dir.” İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
مَتَى تَبِتْ بِبَطْنِ وادٍ أو تَقِل
تَتْرُكْ بهِ مِثْلَ الكَرِيِّ المُنْجَدِلْ
**الكَرِيّ** ile, **كَرِيَ** olmuş mahmuru kastetti. Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
وما إنْ صَوْتُ نَائِحَةٍ شَجِيُّ
Böylece **الياء**’yı şeddeli yaptı; söz ise “**صوتٌ شَجٍ**”dir.
Üçüncü vech: Araplar, lafızlar ikili (seci’li) olunca lafzı lafızla denkleştirir; onların “Ben mutlaka **بالغَدايا والعَشايا** getireceğim” demeleri gibi. Hâlbuki **الغدة**’nin çoğulu ancak **غَدَوات** olarak toplanır; fakat **العَشايا** ile ikili oluşu sebebiyle **غَدايا** dediler.
Ve denilir: “Onu kötü etti ve onu yordu: **ما ساءَه وناءَه**”; asıl olan: **أَنَاءه**’dir. Keza **الشَّجِيَّ**’yi **الخَلِيّ** ile denkleştirdiler.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشَّجْوُ** ihtiyaçtır; **الشَّجْوُ** hüzündür. Dedi: ve “Şarkı onu **شَجاه** etti”; eğer onun hüzünlerini harekete geçirir ve onu özletirse.
Leys dedi: “Keder onu **شَجَاهُ** etti.” Bir dilde: “Onu **أَشْجَاه** etti.” Şu beyti okudu:
إنِّي أتاني خَبَرٌ فأَشجانْ
إنَّ الْغُواةَ قَتلُوا ابنَ عَفانْ
Dedi: **الشَّجا** kısaltılmıştır: boğazda takılıp kalan şey; kederin yahut bir çöpün boğazda bıraktığı tıkanma. Fiil: **شَجِيَ يَشْجَى**. Ve **الشَّجَى**: o şeyin adıdır. Şu beyti okudu:
ويَرانِي كالشَّجَا في حَلْقِهِ
عَسِراً مَخْرَجُه ما يُنْتَزَعْ
Dedi: **مَفَازَةٌ شَجْوَاء**: geçidi zor, ıssız.
Ve denilir: “Falan **شَجَوَه**’unu ağladı”; ve “Güvercin **شَجوها**’sını çağırdı.”
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الشَّجَوْجَى** uzun (kimsedir). Ve denildi: o, iki bacağı uzun, sırtı kısa olandır. Ve saksağana **شَجَوْجَى** denilir; dişisi **شَجَوْجَاةٌ**’dır; bunu Leys söyledi.
Asma‘î dedi: Araplardan bir delikanlı, şehirli bir kadına saldırdı; kadın onun yüzünden **فتشاجَتْ عليه**; delikanlı ona dedi ki: “Vallahi sende güzelliğin **مُلَاءَةُ**’si yok; ne onun **عَمُودُ**’u var ne de onun **بُرْنُسُ**’u; bu kaçınma nedir?”
Asma‘î dedi: Ebû Amr b. el-Alâ dedi: Onun **مُلاءتُه**’si beyazlığıdır; onun **عَمُودُه**’u boyudur; onun **بُرْنُسُه**’u saçıdır. Ve sözünün manası: (**فتشاجَتْ عليه**) yani kaçındı, hüzünlendi; ve dedi: “Ne hüzün!”; kaba bir kimse benim gibisine iliştiğinde.
**وشج** : Leys dedi: Denilir: damarlar, dallar ve birbirine geçen her şey **وَشَجَتْ**; o hâlde o **واشِجٌ**’dir. Ve **وَشَجَ يَشِجُ وَشِيجاً** olmuştur. Ve **الوَشيج**: mızrak kamışından ve kamıştan; ondan sabit kalıp enlemesine duran, dolanmış, bir kısmı bir kısmına girmiş olan şeydir; ve o, mızrak kamışının en sertidir.
Leys şu beyti okudu:
والقراباتُ بَيْنَنا واشِجاتٌ
مُحْكَمَاتُ القُوى بِعَقْدٍ شَدِيدِ
Dedi: **الوشِيجَةُ**; lif olup bükülür; sonra iki tahta arasına bağlanır; onunla biçilmiş buğday ve benzeri taşınır; iki tahta arasında bir ağcık gibidir; o hâlde o **وَشِيجةٌ**’dir; **الكَسِيح** ve benzeri gibi.
Ve **المُوَشَّجُ**: bir kısmı bir kısmına sokulmuş iş. Şu beyti okudu:
حالاً بحالٍ يَصْرِفُ الْمُوَشَّجا
Ve onun kalbinde işler ve kederler **وَشَجَتْ** (birbirine girdi).
Ebû Ubeyd: **الواشِجَة**; birbirine geçmiş, bitişik rahim (akrabalık)tır.
Kisâî dedi: Onlar, “**وَشِيجةٌ**”dir; onların “**وَوَلِيجَة**” sözünde; yani dolgu.
Nadr dedi: Falan, yükünü **وَشَجَ** etti; **وَشْجا** (ile), eğer onu bir kayış yahut şeritle örerse; ondan bir şey düşmesin diye.
**أشج** : Leys dedi: **الأَشَجُّ**; **الأَشقّ**’tan daha büyüktür; ikisi birlikte bu ilaçtır.
**جوش جيش** : Leys dedi: **الجَيْشُ**; savaşa yahut başkasına yürüyen askerlerdir. Dedi: ve **الجَيْش**; tencerenin kaynamasıdır. Ve kaynayan her şey **يَجِيش** eder; hatta göğüsteki keder ve boğaz tıkanması bile. Ve deniz **يَجيشُ** eder; eğer kabarırsa.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Nefsi **جاشَتْ**; **جَيْشاً** (ile), eğer kusmak için dönüp dolaşırsa. Ve **جَشَأَت**; eğer bir hüzünden yahut bir korkudan yükselirse.
Leys dedi: **جَأْشُ النَّفْس**; kalbin ürpermesidir; korku anında çalkalanırsa. Denilir: O, **لَوَاهِي الجأْشِ**’tir. Sabit olursa denilir: O, **لَرابِطُ الجأْش**’tir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الرابِطُ الجَأْشِ**; kaçmaktan nefsini bağlayan kimsedir; cesareti ve yiğitliği sebebiyle onu tutar.
Mücâhid, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: ( **أَحَدٌ ياأَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ( ) الْمُطْمَئِنَّةُ** ) (el-Fecr: 27, 28): O, Allah’ın Rabbi olduğuna yakîn getiren nefistir; bunun için bir **جَأْشاً** vurdu; yani yakîn ile duruldu ve sükûna erdi; deve çöktüğünde ve sakinleştiğinde göğsüyle yere vurduğu gibi.
İbnü’s-Sikkît dedi: Denilir: “Ben o iş için **جَأْشاً** bağladım”; hemze ile, başka değil.
Ahmer dedi: Geceden bir **جَوْشٌ** geçti; ve **جَرْشٌ** ve **جَرْسٌ**; yani bir parça.
Lahyânî dedi: Geceden bir **جُؤْشُوشٌ** geçti.
Ebû Zeyd dedi: **الجُؤْشوش** göğüstür.
Ebû Nâzıra dedi: Geceden bir **جَوْشٌ** geçti; gecenin dörtte birinden üçte birine kadar.
Zü’r-Rumme dedi:
من اللَّيلِ جَوْشٌ واسْبَطَرَّتْ كواكبُه
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **جاشَ يجُوش جَوْشاً**; eğer geceyi bütünüyle yürürse. Ve göğsü **جاش** eder, **يَجِيش جَيْشاً**; eğer öfke ve kinle kaynarsa. Ve korkağın nefsi **جاشت** ve **جَشَأَتْ**; eğer kaçmaya niyetlenirse.
( Dedim: Yayın, atışında nabız vurduğunda iniltisinde boğuk sesli olan **الأجَشُّ** ile vasfedilmesi. )
**جشأ ( جشو )** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: “Nefsim **جشأت**”; eğer bir hüzünden yahut bir korkudan yükselirse.
İbn Şümeyl dedi: “Nefsim bana doğru **جَشَأَتْ**”; yani acıdan, hoşlanmadığı şeyden dolayı kötüleşti; **تجْشأُ** eder. Şu beyti okudu:
وقَولِي كُلَّما جَشَأَتْ لنَفْسي
مكانَكِ تُحْمَدِي أو تَسْتَرِيحي
Yani: ürkeklik ve hoşnutsuzlukla doğruldu ve kalktı.
A‘câc dedi:
أجْراسُ نَاسٍ جَشَئُوا ومَلَّتِ
أرضاً وأَهْوالُ الجنان اهْوَلَّتِ
**جشئوا**: bir yerden bir yere kalktılar; yani insanlar. “**ومَلَّتِ أرضاً واهوَلَّت**”: onun dehşeti şiddetlendi.
Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الجَشْءُ** çoktur. Ve gece **جَشأَ** oldu; ve deniz **جَشَأَ** oldu; eğer karardı ve üzerine doğru yükseldiğinde. Ve gecenin ve denizin **جُشَأُ**’su: onun itişidir.
Şemir dedi: Nefsim **جَشَأَتْ**; ve kötüleşti; ve yapışkanlaştı; bir (manadır).
Leys dedi: Koyun **جَشَأَتِ**; bu, boğazlarından çıkan bir sestir.
İmruü’l-Kays dedi:
إِذا جَشَأَتْ سَمِعْتَ لها ثُغاءً
كأَنَّ الحيَّ صَبَّحَهم نَعِيُّ
Dedi: Bundan **تَجَشَّأْتُ** türetildi; isim **الجُشاء**’dır; o, doluluk anında midenin nefes almasıdır.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Diyarlar beni **اجْتَشَأَتْ** ve ben onları **اجْتَشأْتُ**”; bana uymadı.
Şemir dedi: Ben bunu, “Nefsim **جَشَأْتْ**”ten sayıyorum.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: **الجَشْءُ**; hafif yaydır. Leys dedi: O, sesinde iniltisi olan yaydır. Ve yaylar: **قِسِيٌّ أجْشاء** ve **جَشْآت**.
Şu beyti okudu:
ونَميمَةً من قانصٍ مُتَلَبِّبٍ
في كَفِّه جَشْءٌ أَجَشُّ وأَقْطَعُ
İbn Şümeyl: Falan yemekten **جَشَأ** etti; eğer tıka basa doydu da yemekten hoşlanmadıysa. Ve nefsi **جَشَأَتْ** olmuştur; artık yemek istemez; **تَجْشأ** eder. Ve **البَشَم**: tıka basa doymadır.
Ebû Amr dedi: **جَوْشُ اللَّيل**; onun geçidi ve ortasıdır.
