# شجج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AC%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شجج

الشَّجَّة: واحِدَةُ شِجاجِ الرَّاْس، وهي عشر: الحارِصَةُ وهي التي تَقْشِرُ الجلد ولا تُدْمِيه، والدَّامِيَة وهي التي تُدْمِيهِ، والباضِعَةُ وهي التي تشق اللحم شقّاً كبيراً، والسِّمْحاقُ وهي التي يبقى بينها وبين العظم جلدة رقيقة، فهذه خمس شِجاجٍ
(* قوله «فهذه خمس شجاج»
المذكور أربع فقط فلعله سقط من قلم الناسخ الخامسة وهي الدامعة بالعين المهملة، من دمعت الشجة: جرى دمها فهي دامعة كما في المصباح.) ليس فيها قصاص ولا أَرش مقدَّر وتجب فيها حكومة؛ والمُوضِحَةُ وهي التي تبلغ إِلى العظم وفيها خمس من الإِبل، ثم الهاشمة وهي التي تَهْشِمُ العظم أَي تكسره، وفيها عشر من الإِبل، والمُنَقِّلةُ وهي التي ينقل منها العظم من موضِع إِلى موضع، وفيها خمس عشرة من الإِبل، ثم المَأْمُومَةُ ويقال: الآمَّةُ وهي التي لا يبقى بينها وبين الدماغ إِلا جلدة رقيقة، وفيها ثلث الدية، والدَّامِغَةُ وهي التي تبلغ الدماغ، وفيها أَيضاً ثلث الدية؛ والشَّجَّةُ: الجُرْحُ يكون في الوجه والرأْس فلا يكون في غيرهما من الجسم، وجمعها شِجاجٌ. وشَجَّهُ يَشُجُّه ويَشِجُّه شَجّاً، فهو مَشْجُوجٌ وشَجِيجٌ من قوم شَجَّى، الجمع عن أَبي زيد.
والشَّجِيجُ والمُشَجَّجُ: الوَتِدُ لِشَعَثِهِ، صِفةٌ غالبة؛ قال: ومُشَجَّجٍ، أَمَّا سَواءُ قَذالِهِ
فَبَدا، وغَيَّبَ سارَهُ المَعْزاءُ
ووتِدٌ مَشْجُوجٌ وشَجِيجٌ ومُشَجَّجٌ: شُدِّدَ لكثرة ذلك فيه. وشَجَّهُ قِصاصَ شَعَره، وعلى قِصاصِ شعره.
والشَّجَجُ: أَثر الشَّجَّةِ في الجَبِين، والنعت أَشَجُّ؛ ورجل أَشَجُّ بَيِّنُ الشَّجَج إِذا كان في جبينه أَثر الشَّجَّةِ.
وكان بينهم شِجاجٌ أَي شَجَّ بعضُهم بعضاً. الليث: الشَّجُّ كسر الرأْس؛ أَبو الهيثم: الشَّجُّ أَن يعلو رأْسَ الشيءِ بالضرب كما يَشُجُّ رأْسَ الرجل، ولا يكون الشَّجُّ إِلا في الرأْس. وفي حديث أُمِّ زَرْعٍ: شَجَّكِ أَو فَلَّكِ؛ الشَّجُّ في الرأْس خاصة في الأَصل، وهو أَن تضربه بشيءٍ فتجرحه فيه وتشقه، ثم استعمل في غيره من الأَعضاء. وفي الحديث في ذكر الشِّجاجِ جمع شَجَّةٍ، وهي المرّة من الشَّجِّ، والخمر تُشَجُّ بالماءِ؛ وقال زهير يصف عَيْراً وأُتُنَه:
يَشُجُّ بها الأَماعِزَ، وهي تَهْوي
هُوِيَّ الدَّلْوِ، أَسْلَمها الرِّشاءُ
أَي يعلو بالأُتن الأَماعِزَ. والوَتَدِ يسمى شَجِيجاً. وشَجَّ الخمر بالماءِ ويَشِجُّها شَجّاً: مزجها. وفي حديث جابر: أَرْدَفَني رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، فالتقمتُ خاتم النبوّة فكان يَشُجُّ عليَّ مِسْكاً، أَيْ أَشمُّ منه مسكاً، وهو من شَجَّ الشرابَ إِذا مزجه بالماءِ، كأَنه كان يخلطُ النسِيم الواصِلَ إِلى مَشَمِّه بريح المسك؛ ومنه قول كعب: شُجَّتْ بِذِي شَبَمٍ من ماءٍ مَحنِيَةٍ
أَي مزجت وخلطت. وشَجَّ المفازة يَشُجُّها شَجّاً: قطعها. وشَجَّ الأَرض براحلته شَجّاً: سار بها سيراً شديداً. وشَجَّتِ السفينةُ البحرَ: خرقته وشقته، وكذلك السابحُ. وسابحٌ شَجَّاجٌ: شديدُ الشَّجِّ؛ قال: في بَطْنِ حُوتٍ بِهِ في البحرِ شَجَّاجِ
وشَجَجْتُ المفازةَ: قطعتها؛ قال الشاعر:
تَشُجُّ بيَ العَوْجاءُ كلَّ تَنُوفةٍ،
كأَنَّ لها بَوّاً، بِنِهْيٍ، تُغاوِلُهْ
وفي حديث جابر: فأَشْرَعَ ناقَتَه فشرِبت فَشَجَّتْ، قال: هكذا رواه الحُمَيدي في كتابه، وقال: معناه قطَعَت الشُّرب، من شَجَجْت المَفازة إِذا قطعتَها بالسَّيْر، قال: والذي رواه الخطابي في غَريبه، وغيره: فََشَجَتْ، على أَن الفاءَ أَصلية والجيم مخفَّفة، ومعناه: تفاجَّت أَي فرَّقت ما بين فَخِذَيْها لِتَبول. ومن أَمثالهم: فلان يَشُجُّ بِيَدٍ ويَأْسُو بأُخرى إِذا أَفسد مرَّة وأَصلح مرة.
والشَّجَجُ والشَّجاج: الهواءُ؛ وقيل: الشَّجَجُ نَجْم.

### Türkçe

**الشَّجَّة**: başın **شِجاجِ**’ından (yarıklarından) bir tanesi; ve o ondur: **الحارِصَةُ** ve o, deriyi soyan ve onu kanatmayan; ve **الدَّامِيَة** ve o, onu kanatan; ve **الباضِعَةُ** ve o, eti büyük bir yarma ile yaran; ve **السِّمْحاقُ** ve o, onunla kemik arasında ince bir deri kalan; işte bunlar beş **شِجاجٍ**’dır.
(* “فهذه خمس شجاج” sözü: zikredilen yalnız dört tanedir; öyleyse muhtemelen nâsihin kaleminden beşincisi düşmüştür; o da **الدَّامِعَة**’dır, **العين المهملة** ile; “**دمعت الشجة**”: kanı aktı; o hâlde o **دامعة**’dır, **المصباح**’ta olduğu gibi.) Bunlarda ne kısas vardır ne de takdir edilmiş bir erş; ve bunlarda bir hükümet (takdirî tazmin) gerekir; ve **المُوضِحَةُ** ve o, kemiğe ulaşandır; onda develerden beş vardır; sonra **الهاشمة** ve o, kemiği **تَهْشِمُ** eder, yani onu kırar; onda develerden on vardır; ve **المُنَقِّلةُ** ve o, ondan kemiğin bir yerden bir yere nakledildiğidir; onda develerden on beş vardır; sonra **المَأْمُومَةُ** ve denilir: **الآمَّةُ**; ve o, onunla beyin arasında ancak ince bir deri kalandır; onda diyetin üçte biri vardır; ve **الدَّامِغَةُ** ve o, beyne ulaşandır; onda da yine diyetin üçte biri vardır. Ve **الشَّجَّةُ**: yüzde ve başta olan yaradır; bedenin başka yerinde olmaz; onun çoğulu **شِجاجٌ**’dır.

Ve **شَجَّهُ يَشُجُّه ويَشِجُّه شَجّاً**: onu yardı; o hâlde o **مَشْجُوجٌ** ve **شَجِيجٌ**’dir; **قوم شَجَّى**’dan; çoğul, Ebû Zeyd’den.

Ve **الشَّجِيجُ** ve **المُشَجَّجُ**: çatlağı sebebiyle kazık; galip bir sıfattır; dedi ki:
ومُشَجَّجٍ، أَمَّا سَواءُ قَذالِهِ
فَبَدا، وغَيَّبَ سارَهُ المَعْزاءُ

Ve **وتِدٌ مَشْجُوجٌ** ve **شَجِيجٌ** ve **مُشَجَّجٌ**: onda bunun çokluğundan dolayı şeddelendi. Ve **شَجَّهُ**: saçının kısaltması; ve saçının kısaltması üzerine.

Ve **الشَّجَجُ**: alında **الشَّجَّةِ**’nin izi; niteleme **أَشَجُّ**’dur; ve **رجل أَشَجُّ بَيِّنُ الشَّجَج**: eğer alnında **الشَّجَّةِ**’nin izi varsa.

Ve aralarında **شِجاجٌ** vardı, yani onların bazısı bazısını yardı. el-Leys: **الشَّجُّ** başı kırmaktır. Ebû’l-Heysem: **الشَّجُّ**, vurmakla şeyin başının üstüne çıkmaktır; tıpkı adamın başını **يَشُجُّ** ettiği gibi; ve **الشَّجُّ** ancak başta olur. Ümmü Zer‘ hadîsinde: **شَجَّكِ أَو فَلَّكِ**; **الشَّجُّ** aslında özellikle baştadır; ve o, onu bir şeyle vurmandır; böylece onda onu yaralarsın ve onu yararsın; sonra organların başkasında da kullanıldı. Hadîste **الشِّجاجِ**’ın zikrinde: **شَجَّةٍ**’nin çoğuludur; ve o, **الشَّجِّ**’den bir keredir. Ve şarap su ile **تُشَجُّ** edilir. Züheyr, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederken dedi:
يَشُجُّ بها الأَماعِزَ، وهي تَهْوي
هُوِيَّ الدَّلْوِ، أَسْلَمها الرِّشاءُ
Yani dişi eşeklerle keçilerin üstüne çıkar. Ve kazığa **شَجِيجاً** denir.

Ve **شَجَّ الخمر بالماءِ ويَشِجُّها شَجّاً**: onu karıştırdı. Câbir hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, beni terkisine aldı; nübüvvet mührünü yuttum; o, bana misk **يَشُجُّ** ederdi; yani ondan misk koklardım; ve o, içeceği su ile karıştırdığı zaman **شَجَّ الشرابَ**’dandır; sanki o, burnuna ulaşan esintiyi misk kokusuyla karıştırıyordu. Ve ondan Ka‘b’ın sözü:
شُجَّتْ بِذِي شَبَمٍ من ماءٍ مَحنِيَةٍ
Yani karıştırıldı ve harmanlandı.

Ve **شَجَّ المفازة يَشُجُّها شَجّاً**: onu kesti (aştı). Ve **شَجَّ الأَرض براحلته شَجّاً**: onunla şiddetli bir yürüyüşle yürüdü. Ve **شَجَّتِ السفينةُ البحرَ**: onu deldi ve onu yardı; ve aynı şekilde yüzen. Ve **سابحٌ شَجَّاجٌ**: **الشَّجِّ**’i şiddetli olan; dedi ki:
في بَطْنِ حُوتٍ بِهِ في البحرِ شَجَّاجِ

Ve **شَجَجْتُ المفازةَ**: onu kestim (aştım); şair dedi ki:
تَشُجُّ بيَ العَوْجاءُ كلَّ تَنُوفةٍ،
كأَنَّ لها بَوّاً، بِنِهْيٍ، تُغاوِلُهْ

Câbir hadîsinde: sonra devesini sürdü; içti; sonra **فَشَجَّتْ**; dedi ki: el-Humeydî bunu kitabında böyle rivayet etti; ve dedi ki: manası, içmeyi kesti; **شَجَجْتُ المَفازة**’den, onu yürüyüşle kestiğin zaman; dedi ki: ve Hattâbî’nin **غَريبه**’inde ve başkasında rivayet ettiği: **فَشَجَتْ**; şu üzere ki **الفاء** aslîdir ve **الجيم** hafifletilmiştir; ve manası: **تفاجَّت** yani işemek için iki uyluğu arasındakini ayırdı.

Ve onların darb-ı mesellerinden: فلان **يَشُجُّ بِيَدٍ ويَأْسُو بأُخرى**: bir kere bozup bir kere ıslah ettiği zaman.

Ve **الشَّجَجُ** ve **الشَّجاج**: hava; ve denildi: **الشَّجَجُ** bir yıldızdır.
