# شجر (ش-ج-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AC%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ağaç

- Harfler: ش - ج - ر
- Kur'an'da: 27 geçiş · 26 ayet · 18 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (18)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الشَّجَرَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَعَلَةِ | Ağaç | 4 | 4 | [7:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/7:20.md) |
| [الشَّجَرَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْفَعَلَةَ | Ağaç | 3 | 3 | [2:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/2:35.md) |
| [الشَّجَرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%90.md) | الْفَعَلِ | Orman | 2 | 2 | [16:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/16:68.md) |
| [شَجَرَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعَلَةٍ | Ağaç | 2 | 2 | [24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/24:35.md) |
| [كَشَجَرَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%83%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | كَفَعَلَةٍ | Ağaç gibi | 2 | 2 | [14:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/14:24.md) |
| [وَالشَّجَرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8F.md) | وَالْفَعَلُ | Ve orman | 2 | 2 | [22:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/22:18.md) |
| [شَجَرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8C.md) | فَعَلٌ | Orman | 1 | 1 | [16:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/16:10.md) |
| [شَجَرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Orman | 1 | 1 | [56:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/56:52.md) |
| [شَجَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E.md) | فَعَلَ | Olay meydana geldi | 1 | 1 | [4:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/4:65.md) |
| [شَجَرَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعَلَةً | Ağaç | 1 | 1 | [37:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/37:146.md) |
| [شَجَرَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعَلَةٌ | Ağaç | 1 | 1 | [37:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/37:64.md) |
| [شَجَرَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | فَعَلَةَ | Ağaç | 1 | 1 | [44:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/44:43.md) |
| [شَجَرَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | فَعَلَةُ | Ağaç | 1 | 1 | [37:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/37:62.md) |
| [شَجَرَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | فَعَلَةِ | Ağaç | 1 | 1 | [20:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/20:120.md) |
| [شَجَرَتَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَتَهَا | Onun ağacı | 1 | 1 | [56:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/56:72.md) |
| [شَجَرَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَهَا | Onun ormanı | 1 | 1 | [27:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/27:60.md) |
| [وَالشَّجَرَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | وَالْفَعَلَةَ | Ve ağaç | 1 | 1 | [17:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/17:60.md) |
| [وَشَجَرَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | وَفَعَلَةً | Ve ağaç | 1 | 1 | [23:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/23:20.md) |

## Mücavir kökler — 40 mücavir (172 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [زقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 33 · Bir ağaç demektir
2. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Bitki
3. [وسوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Fıs fıs etmek anlamındadır
4. [أدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Edim dibalı deri demektir
5. [أصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Bitki kökü demektir
6. [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Onun yakıtı
7. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Ekel pas demektir
8. [نجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Gezegen yıldızdır
9. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · “Sikkin” bıçak demektir
10. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Kelime
11. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
12. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Açığa çıkarırsınız
13. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hayese sürülmüş tarla demektir
14. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
15. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Birkan yanardağ demektir
16. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 5 ortak ayet · G² 7 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
17. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Dağ anlamındadır
18. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Nedve halkın toplandığı yerdir
19. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Örnek verdi
20. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Nihayet, son demektir
21. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · “Nezle” konaklama yeri demektir
22. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
23. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Su
24. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
25. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
26. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
27. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
28. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Bahçe demektir
29. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Şey
30. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
31. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
32. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
33. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
34. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
35. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
36. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Gem demektir
37. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
38. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Zalimler
39. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
40. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شجر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md), [فرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9.md), [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [نجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dik bir gövde üzerinde yükselme ve dalların birbirine girerek çatallanması |
| Çekirdek Özet 2 | Somut bitki gövdesi ve soyut düzlemde dallanıp karmaşıklaşan anlaşmazlıkların hakeme götürülmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir merkezden türeyen çokluğun çatışma üretmeksizin ana gövdeye bağlanarak çözüme kavuşturulması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca botanik bir bitki türüne indirgeyip çatallanma, iç içe geçme ve ihtilaf dinamizmini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شج | Yarma, kollara ayrılma, iç içe geçme ve açılma; nitekim [شجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%AC.md) kafayı yarıp açmayı, [شجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%86.md) birbirine dolanmış dalları ve dolaşık dertleri, [شجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%88.md) ise boğaza takılıp tıkayan şeyi ifade eder | ر | Çatallanma ve birbirine girme eylemine ر harfinin getirdiği dikey yükselme, baş verme ve yayılma dinamiği eklenmiş; böylece hareket hem dik bir gövdeye hem de yukarı doğru iç içe dallanan bir forma kavuşmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Isırma, parçalama, keskin hatlarla birden fazla kola ve çatala ayrılma hareketini temsil eder |
| ج | Değnek, deve | Taşıma, toparlama, dik durma ve bir gövde üzerinde yükü taşıyıp yükseltme gücünü ifade eder |
| ر | İnsan başı | Baş verme, yukarı yönelme, en üst noktada dallanıp tepe tacı oluşturma fonksiyonunu gösterir |
| شجر | Sağlam bir gövde üzerinde yukarıya doğru yükselen, baş veren ve tepede keskin hatlarla birçok kola ayrılarak birbirine giren yapı |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kökün ilk somut anlamı, kışın ayakta kalan sert bir gövdesi (sak) bulunan ve dalları birbirine giren ağaçtır. Bedevî dilinde ayrıca insanın çene kemiklerinin birleşip ayrıldığı ağız çatısına ve iki çene arasına şecrü’l-fem (شَجْر الفَم) denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde ve kabile dilinde kök, ağaçların birbirine dolanması yanında savaşta mızrakların birbirine çatılması (تشاجر بالرماح) ve develerin otların kurumasından sonra çalı ve ağaç yapraklarına yönelmesi anlamında kullanılmıştır. Lisānü’l-ʿArab’da şive farkını gösteren şu erken beyt zikredilir: تَحْسَبُه بين الأَكامِ شِيَرَهْ |
| Erken Arapça kullanım | Devenin üzerindeki havut veya heydirenin birbirine çatılan ahşap çatısına (شجار الهودج) denilmiştir. Bir meselede sözlerin ve iddiaların birbirine dolanarak karmaşık hale gelmesine teşâcür (تشاجر) denilmiş; hadis rivayetinde de evlilik velayetinde anlaşmazlık çıkması durumu aynı kökle ifade edilmiştir: فإن اشتجروا فالسلطان ولي من لا ولي له |

Kaynak: Lisānü’l-ʿArab, Maqāyīsü’l-Luğa, Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde ağaç ve odunsu gövdeli bitkiler için yaygın olarak Batı Sami sahasında *ʿ-ṣ- (Arapça [عضه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%87.md), İbranice ʿēṣ, Ugaritçe ʿṣ) kökü kullanılırken; Arapça شجر kökü, bitkinin salt odunsu maddesine değil, dallanma, birbirine geçme ve çatallanma eylemine dayanan özgün bir morfo-semantik gelişim gösterir. Doğu ve Güney Sami dillerinde bu kök, birbirine dolanma, örgü yapma ve dallanma sahalarıyla semantik irtibat halindedir. Aramice ve Süryanice katmanında *š-g-r* kökü dolanmak, birbirine karışmak, tutuşup yayılmak anlam alanlarıyla yakınlık arz eder. Arapça bu kökte iki somut fiziksel ekseni birleştirmiştir: Birincisi dikey yükselip dallanan bitki (ağaç), ikincisi ise dalların iç içe girmesi gibi insanların iddia ve sözlerinin birbirine girmesi (ihtilaf ve dava). Bu semantik transfer, kökün hem botanik hem de hukuki-toplumsal terminolojide merkezi bir yere oturmasını sağlamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Lexicon, Maqāyīsü’l-Luğa.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Birbirine girme (tedâhül) ve dikey yükselme (irtifâ) | Kökün dallanıp budaklanan bitki ile çene kemiklerinin çatallandığı ağız açıklığını aynı kökte buluşturması iç semantik birliğin kanıtıdır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çatallanma, örgüleşme ve dolanma matrisi | Akraba dillerdeki yayılma ve sarmaşıklaşma semantiği Arapçada gövdeli ağaç ve mızrak çatışması biçiminde kristalleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sahadaki çalı ve bitki kökleri | Çöl ekolojisinde sert ve kışa dayanan gövdeli bitkiler ile yayılıcı çalılar arasındaki ayrıma işaret eden ortak leksikal tabaka | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīsü’l-Luğa, Lisānü’l-ʿArab, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شجر | Anlamlı | Dallanıp yükselmek, birbirine girmek | Gövdeli ağaç, ihtilaf etmek, çene çatallanması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [شرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AC.md) | Anlamlı | Birbirine geçirmek, dikmek, bağlamak | İki şeyi birbirine raptetmek, sepet örmek, su yarığı | Ortak örgü ve geçişme çekirdeği; Kur'an'da geçmez |
| [جشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%B1.md) | Anlamlı | Dışarı çıkmak, yayılmak | Hayvanları gece gündüz merada açıkta bırakmak | Dallanıp dışarı yayılma ile mekânsal irtibat; Kur'an'da geçmez |
| [جرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4.md) | Anlamlı | Kabaca kırmak, sıyırmak, ufalamak | Daneyi tam öğütmeyip iri parçalamak | Sertlik ve parçalama ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| رشج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| رجش | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شجر | Merkez | Gövdeli bitki ve dallanma | Kendi gövdesi üzerinde yükselen ve yukarıda kollara ayrılarak karmaşıklaşan yapı | Hem botanik varlığı hem de çözülmesi gereken çatallı ihtilafları içerir |
| [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Topraktan çıkış | Gövdeli olsun veya olmasın yerden biten her türlü canlı için genel terimdir | شجر ise yalnızca gövdesi dikilip dal budak salan sınıfa aittir |
| [فرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Dallanma ve türeme | Bir asıldan ayrılan tekil uzantıyı ve ikincil dereceyi gösterir | شجر dalın kendisi değil, dalları üzerinde toplayan bütünsel organizmadır |
| [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) | Komşu | Düğümleme ve çözme | İhtilafı engelleyecek kesin hükmü koyma eylemidir | شجر ihtilafın doğuşunu ve çatallanmasını ifade ederken [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) onun ilacıdır |
| [نجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%85.md) | Zıt | Gövdesiz bitki | Sapı ve dik gövdesi olmayıp toprak yüzeyine yayılan nebat | Rahman [55:6](https://lisan.digital/tr/ayet/55:6.md)'da doğrudan شجر kökünün zıddı olarak konumlandırılmıştır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شجر | Ağaç, dallanma, ihtilaf | Gövde üzerinde yükselip dallara ayrılmayı ve sözlerin çatallanmasını bir arada tutar | Kesin |
| Latince | arbor, ramus, controversia | Ağaç, dal, çatışma | Arbor salt botanik nesneyi, ramus dallanmayı, controversia ise ayrışmayı karşılar; tek kökte birleşmez | Güçlü |
| İngilizce | tree, branching, dispute | Ağaç, çatallanma, ihtilaf | Tree ağacı adlandırır, ramification yapıyı açıklar, dispute çekişmeyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Baum, Verzweigung, Streitfall | Ağaç, dallanma, dava konusu | Baum bitkiyi, Verzweigung iç içe geçen kolları, Streitfall ise hukuki uyuşmazlığı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | arbre, ramification, litige | Ağaç, dallara ayrılma, uyuşmazlık | Arbre somut nesneyi, ramification morfolojik dağılımı, litige ise mahkemeye taşınan ihtilafı verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الشَّجَرَةِ / كَشَجَرَةٍ | Somut ağaç ve fıtrî düzen | Cennetteki yasak ağaç, secde eden ağaçlar ve misal olarak getirilen güzel/kötü ağaç bağlamı; Bakara [2:35](https://lisan.digital/tr/ayet/2:35.md), A‘râf [7:20](https://lisan.digital/tr/ayet/7:20.md), İbrâhîm [14:24](https://lisan.digital/tr/ayet/14:24.md), Rahmân [55:6](https://lisan.digital/tr/ayet/55:6.md) |
| شَجَرَ بَيْنَهُمْ | Anlaşmazlık, dava ve çatışma | Müminlerin kendi aralarında ortaya çıkan karmaşık çekişmeleri Resûlullah’ın hakemliğine götürme zorunluluğu; Nisâ [4:65](https://lisan.digital/tr/ayet/4:65.md) |
| شَجَرَةِ الزَّقُّومِ | Cehennem azap unsuru ve fitne | İnkârcıların karınlarını dolduracağı zakkum ağacı ve saptırıcı ceza metaforu; İsrâ [17:60](https://lisan.digital/tr/ayet/17:60.md), Sâffât [37:64](https://lisan.digital/tr/ayet/37:64.md), Duhân [44:43](https://lisan.digital/tr/ayet/44:43.md), Vâkı‘a [56:52](https://lisan.digital/tr/ayet/56:52.md) |
| شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ | Tevhid, nur ve bereket kaynağı | Ne doğuya ne batıya ait olan bereketli zeytin ağacı ve ilahi vahyin tecelli ettiği mukaddes vadi; Nûr [24:35](https://lisan.digital/tr/ayet/24:35.md), Kasas [28:30](https://lisan.digital/tr/ayet/28:30.md) |
| بَيْعَةِ الشَّجَرَةِ | Sadakat ve ahit mekânı | Hudeybiye’de müminlerin Resûlullah’a bağlılık andı içtiği tarihsel ve simgesel ağaç; Feth [48:18](https://lisan.digital/tr/ayet/48:18.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yasak ağaç ve şecere-i zakkum | Âdem’in imtihan vesilesi olan ağacın mahiyeti ve cehennemdeki zakkumun fiziksel mi sembolik mi olduğu tartışması | İmtihanın somutlaştığı sınır çizgisi ve ilahi adaletin tecelli vasıtası |
| Fıkıh | Yargılama hukuku ve hakemlik | Nisâ [4:65](https://lisan.digital/tr/ayet/4:65.md) gereğince müminler arasında patlak veren ihtilafların (şecerat) şer‘î yargıya götürülüp içten teslimiyetle kabulü | Dava konusu olan karmaşık çekişmeler ve bağlayıcı hükmün otoritesi |
| Tefsir | Temsil ve teşbih ayetleri | İbrâhîm suresindeki kelime-i tayyibenin kökü yerde dalları gökte olan bir ağaca (kelime-i tevhîd) benzetilmesi | Kökü sağlam (asl), dalları semaya uzanan üretken sistem |
| Hadis | Birlik, sadakat ve fitne | Sahâbîler arasında meydana gelen ihtilaflar için teşâcür lafzının kullanılması ve Hudeybiye biatının yapıldığı ağacın tevhid hassasiyetiyle anılması | İhtilafın fitneye dönüşmeden ilahi hakemlikle yatıştırılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirk ayrımı | Aslî kök ve yan kollar | İnanç sistemini besleyen merkezi gövde | Tevhid kökü sabit dalları gökte bir ağaçtır; şirk ise köksüz, rüzgârda savrulan çürük yapıdır | Kesin |
| İlmi | Bilgi tasnifi ve metodoloji | Taksonomik şecere | Bilgilerin bir asıldan dallara ayrılması | Usûl ilmi ağacın gövdesi, fürû‘ ise bu gövdeden türeyen çatallı dallardır | Güçlü |
| Siyasi | Yargı ve kamu otoritesi | Hukuki hakemlik | Çatışan iradeleri merkezi otoritede birleştirme | Kendi başına bırakıldığında çatışan taraflar (teşâcür), adil bir hakemin hükmüyle düzene girer | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve mülkiyet sermayesi | Kalıcı sermaye ve faizsiz getiri | Mevsimlik olmayan, kışın da ayakta kalan ana mal | Kökü sabit sermaye (asl), her mevsim ürün veren dallar (semere) vasıtasıyla sürekli katma değer üretir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Graf teorisinde ağaç veri yapısı ve fraktal dallanma | Bir kök düğümden (root node) başlayıp döngü içermeksizin çatallanan ve her bir dalı ana gövdeye hiyerarşik bağlanan matematiksel model | Kesin |
| Beşeri bilimler | Çatışma çözümü ve kurumsal hiyerarşi teorisi | Bireysel çıkarların birbirine girip tıkandığı noktada (ihtilaf), çatallanmayı yönetmek için tarafsız bir üst hakeme ihtiyaç duyulması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü salt botanik bir bitki türüne (ağaç) indirgemek ve Nisâ [4:65](https://lisan.digital/tr/ayet/4:65.md)'teki شَجَرَ بَيْنَهُمْ fiilini rastgele bir "ortaya çıkış" veya basit bir "anlaşmazlık" sanmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, dallanarak yükselen, dalları birbirine girdiği için karmaşıklaşan ve çözümü ancak köke/asla veya yetkili bir merkeze rücu etmekle mümkün olan dinamik bir süreçtir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Toplumsal ihtilafların doğasını (dalların iç içe geçmesi gibi kaçınılmaz olduğunu) kavrayamamak; hakemliğin ve yargının yalnızca ceza değil, dolaşmış bağları çözme sanatı olduğunu gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kök, kâinattaki organik nizam (ağaç) ile toplumsal hayattaki ilişkiler ağının (ihtilaf ve dava) aynı morfolojik mantıkla çalıştığını gösterir; hayat dallanıp budaklandıkça merkeze bağlılık hayati hale gelir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İmanın kök ve meyve ilişkisiyle anlatıldığı temsil ayetlerinde (İbrâhîm [14:24](https://lisan.digital/tr/ayet/14:24.md)-26), yargı ve imanın sıhhati şartının bağlandığı teşri ayetinde (Nisâ [4:65](https://lisan.digital/tr/ayet/4:65.md)) ve cennet imtihanının başlangıcında (Bakara [2:35](https://lisan.digital/tr/ayet/2:35.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çatışmanın mutlak bir yok oluş değil, fıtrî dallanmanın kontrolsüz kalmasından kaynaklandığını; adaletin ise dalları kesmek değil, onları adil bir gövdeye bağlamak olduğunu anlamayı sağlar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kışın ayakta kalan sert bir gövde üzerinde yükselerek tepe noktasında birbirine giren çoklu dallar meydana getiren ağaç ve insanın iki çene kemiğinin çatallandığı ağız boşluğu.
- Soyut anlam: Bir asıldan çıkan fikir, iddia veya çıkarların çoklu kollara ayrılarak karmaşık bir örgü oluşturması; bu örgü içinde tarafların birbirine dolaşması ve ihtilaf hali.
- Sistematik karşılık: Çatallanan çokluğun (dalların) ana gövdeye (merkeze/hakeme) tabi kılınarak kaosun düzene dönüştürüldüğü hiyerarşik yargı ve idare modeli.
- LaTeX modeli: $$T = (V, E) \quad \text{ile} \quad r \in V \implies \forall v_i \in V, \, \exists ! \, p(r, v_i)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $T$ dallanan sistemi (şecere/ağaç yapısını), $V$ ihtilaf eden tarafları veya dallanma noktalarını (düğümleri), $E$ taraflar arasındaki ilişkileri ve bağıntıları (kenarları), $r$ ise meşru merkezi otoriteyi, kökü veya adil hakemi (root node) temsil eder. Formül, sistemde ortaya çıkan her bir çatallanmanın ($v_i$) merkeze ($r$) bağlanan tek ve kesin bir yolla ($p$) çözüme kavuşturulduğunu, böylece döngüsel kaosun (şitâcâr) hiyerarşik ve adil bir düzene bağlandığını matematiksel olarak simgeler.

## Geçtiği ayetler (26 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/2:35.md) — الشَّجَرَةَ

وَقُلْنَا يَاآدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Ve demiştik ki: Ey Adem, sen, eşinle birlikte cennette otur. Dilediğiniz O’na döndürüleceksiniz.

### [Nisa 4:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/4:65.md) — شَجَرَ

فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا

Meal (IK): Hayır, Rabbına andolsun ki; aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem ta’yin edip sonra haklarında verdiği hükümden dolayı içlerinde bir sıkıntı duymadan kendilerini tamamen teslim etmedikçe iman etmiş olmazlar.

### [Araf 7:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/7:19.md) — الشَّجَرَةَ

وَيَاآدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلَا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Ey Adem; sen ve eşin cennette oturun. İkiniz de dilediğiniz yerden yeyin. Şu ağaca yaklaşmayın, sonra zalimlerden olursunuz.

### [Araf 7:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/7:20.md) — الشَّجَرَةِ

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْءَاتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ

Meal (IK): Derken şeytan ayıp yerlerini kendilerine göstermek için ikinize de vesvese verdi ve dedi ki: Rabbınız, sizi başka bir şey için değil, ancak iki melek veya ebedi kalanlardan olmanızı önlemek için yasaklamıştır.

### [Araf 7:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/7:22.md) — الشَّجَرَةَ · الشَّجَرَةِ

فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْءَاتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): Böylece onların ikisini de baştan çıkarıp aldattı. Ağaçtan tadınca ayıp yerleri kendilerine göründü. İkisi de kendilerini cennetin yaprağıyla örtmeye başladılar. Rabbları da onlara: Ben sizi o ağaçtan men’etmedim mi? Ve şeytan size apaçık bir düşmandır, demedim mi? diye nida etti.

### [İbrahim 14:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/14:24.md) — كَشَجَرَةٍ

أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ

Meal (IK): Görmez misin; Allah, nasıl bir misal verdi. Hoş bir söz; kökü sağlam, dalları göğe doğru olan hoş bir ağaca benzer.

### [İbrahim 14:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/14:26.md) — كَشَجَرَةٍ

وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ

Meal (IK): Çirkin bir söz; yerden koparılmış, kökü olmayan kötü bir ağaca benzer.

### [Nahl 16:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/16:10.md) — شَجَرٌ

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ

Meal (IK): O’dur size semadan su indiren, ondan içersiniz. Ve hayvanları otlattığınız bitki de onunla biter.

### [Nahl 16:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/16:68.md) — الشَّجَرِ

وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ

Meal (IK): Ve Rabbın bal arısına vahyetti ki: Dağlarda, ağaçlarda ve hazırlanmış kovanlarda yuva edin.

### [İsra 17:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/17:60.md) — وَالشَّجَرَةَ

وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا

Meal (IK): Hani sana demiştik ki: Rabbın gerçekten insanları kuşatmıştır. Sonra göstermiş olduğumuz rüyayı sadece insanlar için bir imtihan kıldık. Kur’an’da lanetlenmiş olan ağacı da. Biz onları korkutuyoruz ama bu, onlara büyük bir azgınlık vermekten başka bir şeyi artırmıyor.

### [Taha 20:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/20:120.md) — شَجَرَةِ

فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَاآدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى

Meal (IK): Ama şeytan ona vesvese verdi ve: Ey Adem, sana ebedilik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi? dedi.

### [Hac 22:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/22:18.md) — وَالشَّجَرُ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ

Meal (IK): Göklerde ve yerde olanların; güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar, hayvanlar ile insanların bir çoğunun Allah’a secde ettiklerini görmüyor musun? İnsanların bir çoğu da azabı hak etmiştir. Ve Allah kimi alçaltırsa; ona ikram edecek kimse yoktur. Şüphesiz ki Allah; dilediğini yapar.

### [Müminun 23:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/23:20.md) — وَشَجَرَةً

وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ

Meal (IK): Tur-u Sina’da yetişen, yiyenlere yağ ve katık veren bir ağaç da var ettik

### [Nur 24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/24:35.md) — شَجَرَةٍ

اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Allah; göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali; içinde çerağ bulunan bir kandil yuvası gibidir. O çerağ bir sırça içindedir. Sırça sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır. Güneşin doğduğu yere de, battığı yere de nisbeti olmayan mübarek bir ağaçtan, zeytinden tutuşturulup yakılır. Ateş değmese dahi, neredeyse yağın kendisi aydınlatacak. Nur üstüne nurdur. Allah; dilediğini nuruna kavuşturur. Allah; insana misaller verir. Ve Allah; her şeyi bilendir.

### [Neml 27:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/27:60.md) — شَجَرَهَا

أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ

Meal (IK): Yoksa gökleri ve yeri yaratan, gökten size su indirip onunla bir ağacını dahi bitiremeyeceğiniz nice güzel bahçeler meydana getiren mi? Allah yanında başka bir ilah mı? Hayır, onlar sapıklıkta ısrar eden bir güruhtur.

### [Kasas 28:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/28:30.md) — الشَّجَرَةِ

فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَامُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Oraya geldiğinde, feyizli yerdeki vadinin sağ yanındaki ağaçtan: Ey Musa; şüphesiz Ben, alemlerin Rabbı olan Allah’ım.

### [Lokman 31:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/31:27.md) — شَجَرَةٍ

وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Eğer yeryüzündeki ağaçların hepsi kalem olsa, deniz de, arkasından yedi deniz daha kendisine yardım ederek mürekkep olsa, yine de Allah’ın kelimeleri tükenmez. Muhakkak ki Allah; Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Yasin 36:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/36:80.md) — الشَّجَرِ

الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ

Meal (IK): Yemyeşil ağaçtan size ateş çıkartan O’dur. Siz ondan hemen yakıverirsiniz.

### [Saffat 37:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/37:62.md) — شَجَرَةُ

أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ

Meal (IK): Konak yeri olarak bu mu hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı?

### [Saffat 37:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/37:64.md) — شَجَرَةٌ

إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ

Meal (IK): O, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır.

### [Saffat 37:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/37:146.md) — شَجَرَةً

وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ

Meal (IK): Ve onun için geniş yapraklı bir bitki yetiştirdik.

### [Duhan 44:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/44:43.md) — شَجَرَةَ

إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ

Meal (IK): Doğrusu zakkum ağacı;

### [Fetih 48:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/48:18.md) — الشَّجَرَةِ

لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا

Meal (IK): Andolsun ki; sana, o ağacın altında bi’at ederlerken Allah mü’minlerden hoşnud olmuştur. Kalblerinde olanı bilmiş de onlara sekineti indirmiş ve onları pek yakın bir fethle mükafatlandırmıştır.

### [Rahman 55:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/55:6.md) — وَالشَّجَرُ

وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَانِ

Meal (IK): Bitkiler ve ağaçlar da secde ederler.

### [Vakıa 56:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/56:52.md) — شَجَرٍ

لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ

Meal (IK): Muhakkak ki yiyeceksiniz zakkum ağacından.

### [Vakıa 56:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/ayet/56:72.md) — شَجَرَتَهَا

أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ

Meal (IK): Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa Biz miyiz yaratanlar?

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والشين والراء معهما
ش ج ر، ج ش ر، ش ر ج، ج ر ش مستعملات
شجر:
يقال لمجتمع الشَّجَرِ: شَجراءُ. والمَشجَرَةُ: أرض تنبت الشَّجَر الكثير، وقلَّ ما يقال: الأرض شَجيرة، وماء شَجير.
وهذه أشجَرُ من هذه أب أكثر شَجَراً.
والشَّجَرُ أصناف، فأما جِلُّ الشَّجَر فعِظامُه وما بقي على الشِّتاء، وأمّا دِقٌّ الشَّجَر فصنفانِ، أحدهما تبقى له وأرُومةٌ في الأرض في الشتاء، ويُنبتٌ في الربيع، وما يَنبت من الحَبِّ كما يَنبت من البقل، وفَرقٌ ما بين الشجَر والبقل، أنَّ الشَّجَرَ يبقى له أرُومةٌ على الشتاء ولا يبقى للبقل شيءٌ.
وأهل الحجاز يقولون: هذه الشَجَرُ، وهذه البُرُّ، وهي الشَّعيرُ، "وهي التَّمرُ" وهي الذَّهبُ، لأن القِطعة منه ذَهَبةٌ وبلُغتهم نَزَلَ: "والذين يَكنِزُونَ الذَّهبَ والفضَّة ولا يُنفقُونها في سبيل الله"، ولذلك لم يقُل : "يُنفقونَه" لأن المذكَّر غالبٌ للمؤنَّث، فإذا اجتمعتا فالذَّهبُ مذكَّر والفِضَّةُ مؤنَّثةٌ.
ويقال: شَجَرةٌ وشَجَراتٌ وشَجَر.
والمُشَجَّرُ ضربٌ من التَّصاوير على صِفةِ الشَّجَر.
وقد شَجَرَ بينهم أمرٌ وخصُومةٌ أي اختلط واختلف، واشتَجَرَ بينهم.
وتَشاجَرَ القومُ: تنازعوا واختلفوا.
ويقال: سُمِّيَ الشَّجَر لاختلاف أغصانِه ودخولِ بعضها في بعضٍ، واشتقَّ من "تشاجر القوم".
والشَّجَرُ: مَفرِجُ الفمِ، قال يصفُ فَحلاً:
ينحي إذا مت جاهلٌ تَرَمرَمَـا
شَجراً لإعناقِ الدَّواهي محِطَما
والشَّجيرُ: الغريبُ الذي لا قِدحَ له.
والشَّجُورُ البعير.
وإذا تَدَلَّت أغصان شَجَرٍ أو ثوب فرفعته وأخفيته قلت: شَجَرتُه، وهو مَشجُورٌ، قال العجاج: رفع من جلاله المَشجُور والجِلالُ واحدٌ وهو الغطاء، وجمعه أجِلَّةٌ.
والشَّجارُ: خشبُ الهَوَدَجِ فإذا غُشِّيَ غِشاوةً صار هَودَجاً.
والرِّماح شَواجِرُ يختلف بعضها في بعضٍ، واشتَجَرَتِ الرِّماحُ في جَنبِه.
والمَشجور الممسُوك، وهي خَشَبة فيها شِراعُ السفينة.
والسَّجيرُ والشَّجيرُ واحدٌ، وهما الخليط والصديقُ.
وجَشَّروا الدَّوابَّ: أرسلوها في الجَشر.
والجَشَرُ: ما يكون في سواحل البحر وقراره من الحصى والأصداف وأشباه ذلك، وربَّما اجتمع فلزق بعضه ببعض وصار حجراً تُنحَتُ منه أرحيةٌ بالبصرة لا تصلح للطَّحن، فيُجعلُ لرؤوس البلاليعِ.
قال زائدة: وجدنا أرضاً به جَشرٌ من بُقولٍ أي خليط من ضروبه.
وجَشَرَ الصُّبحُ: انكشط عنه الظَّلام، وعن عثمانَ: "لا يَغُرَّنَّكم جَشركُم عن صلاتِكم".
وقال زائدة: أرضٌ جَشِرةٌ أي صفّاء.
والجاشِرُ: الغليظ.
ومالٌ جَشرٌ أي يأوي إلى أهله.
قال أبو الدُّقَيش: أصبح بنو فُلانٍ جَشراً أي يأوُونَ إلى مكانهم في الإبلِ.
والجَشيرُ: الجُوالقُ الصَّخمُ.
والجاشِريَّةُ: امرأةٌ منسُوبةٌ.
شرج:
الشَّرَجُ: عُرى المُصحف، والعَيبةِ والخِباء ونحوهِ مِمّا يُشرَجُ بعضهُ ببعض.
وشَرَّجَتِ اللبن تَشريجاً أي نضدت بعضه ببعض.
والشَّريجةُ: جَديلة من قصبٍ للحَمامِ.
والشِّريجان: لونانِ مختلفان من كل شيءٍ، قال في وصف القطا:
شَرائجَ بين كُدريٍّ وجُونِ
والعُودُ الواحد يشقُّ منه القوسان يُدعى الشَّريج.
والشَّريجُ: العقب، يقال: أعطني شريجةً منه.
والشَّرجُ شَرَجُ الوادي إذا بَلَغَ مُنفسحه، ورُبما اجتمعت أشراجُ أوديةٍ في موضعٍ واحدٍ، قال العجّاج: بحيثُ كان الواديان شَرَجَا أي بحيث يلتقيان ويَتفَرَّقان.
قال زائدة: شَرَجُ الوادي مُنعرجة ومُلتقاه والأشرَجُ الذي له خٌصيَةٌ واحدةٌ ويقال: هو الذي خُصيتُه في صَفَنِها فلحقت.
وقال زائدةُ: تَشَرَّجَ اللَّبن خالطه دمٌ يخرج من أثر صِرار النّاقة.
وشَرَّجتُه أنا إذا خلطتُه بدُهنٍ أو بشيءٍ من دسمٍ.
وشَرَجتُ الثَّوب وشَمرَجتهُ إذا خِطتُه خِياطَةَ سُوءٍ.
والشَّريجةُ من أدواتِ النِّساء: ما تعدُّه للنَّدف.
وانشَرَج القوسُ والقناةُ: أصابها انكسار غير باتٍّ.
جرش:
الجَرسُ: حَكُّ شيءٍ خَشنٍ بشيءٍ مثله كما تجرُشَ الأفعى أثناءها إذا احتكَّت أطواؤها فتسمع لها صوتاً وجَرّشاً.
والمِلحُ: الجَريسُ كأنه حَكُّ، بعضه بعضاً حتى تفتَّت.
والجَرشُ: الأكل.
وجُرَش: موضعٌ باليمين.
ومُجرَئِشٌّ الجَبَيين بوزن مُجرَعِشّ حيث انتفخ أوساطها من ظاهرٍ وباطنٍ.
قال: ومن العُنوق: حمراءُ جُرَشيَّةٌ.
ومعنى جَرشٌ من الليل أي ساعة.
ومن العِنب جُرَشيٌّ منسوبٌ إلى جُرَش وهو جيدٌ بالِغٌ.
والجَريشُ يُتخذ من لُبابِ القمحِ.
والجِرِشَّى بوزن فِعِلَّى: النَّفس، وقال الشاعر:
بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت		إليه الجِرِشَّي وارمَعلَّ حَنينـهـا

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الشين** و**الراء** معهما
**ش ج ر**، **ج ش ر**، **ش ر ج**، **ج ر ش** müstameldirler.

**شجر**:
**الشَّجَر**’in topluluğuna: **شَجراءُ** denir. **المَشجَرَةُ**: çok **الشَّجَر** bitiren yer; ve az denir: yer **شَجيرة** (dir), ve su **شَجير** (dir).
Ve bu, bundan daha **أشجَرُ** (dur), yani daha çok **شَجَراً**.
Ve **الشَّجَر** sınıflardır; **الشَّجَر**’in çoğuna gelince, onun büyüğü ve kış üzerine kalanıdır; **الشَّجَر**’in incesine gelince, iki sınıftır: ikisinden biri, kışta yerde bir kökü kalır ve baharda biter; ve tohumdan biten, sebzeden bittiği gibi biter; ve **الشجَر** ile sebze arasında fark vardır: **الشَّجَر**’in kış üzerine bir kökü kalır, sebzeye ise hiçbir şey kalmaz.
Ve Hicaz ehli derler: bu **الشَجَرُ**, ve bu **البُرُّ**, ve o **الشَّعيرُ**, “ve o **التَّمرُ**”, ve o **الذَّهبُ**; çünkü ondan parça **ذَهَبةٌ** (dir); ve onların diliyle indi: “**والذين يَكنِزُونَ الذَّهبَ والفضَّة ولا يُنفقُونها في سبيل الله**”; ve bunun için “**يُنفقونَه**” demedi; çünkü müzekker müennese galiptir; ikisi toplandığında ise **الذَّهبُ** müzekkerdir, **الفِضَّةُ** müennestir.
Ve denir: **شَجَرةٌ** ve **شَجَراتٌ** ve **شَجَر**.
Ve **المُشَجَّرُ**: **الشَّجَر** sıfatı üzere tasvirlerden bir türdür.
Ve aralarında bir iş ve husumet **شَجَرَ** etti, yani karıştı ve ihtilaf etti; ve aralarında **اشتَجَرَ** etti.
Ve kavim **تَشاجَرَ** etti: çekiştiler ve ihtilaf ettiler.
Ve denir: **الشَّجَر** onun dallarının ihtilafı ve bazısının bazısına girmesi sebebiyle adlandırıldı; ve “**تشاجر القوم**”dan türetildi.
Ve **الشَّجَرُ**: ağzın açıklığıdır; bir aygırı vasfederken dedi:
ينحي إذا مت جاهلٌ تَرَمرَمَـا
شَجراً لإعناقِ الدَّواهي محِطَما
Ve **الشَّجيرُ**: kendisine bir payı olmayan gariptir.
Ve **الشَّجُورُ**: deve.
Ve bir **شَجَر**’in dalları yahut bir elbise sarktığında, onu kaldırıp gizlediğinde: onu **شَجَرتُه** dedin; ve o **مَشجُورٌ** (dur). **العجاج** dedi: **المَشجُور** olan örtüsünden kaldırdı; ve **الجِلالُ** tektir, o örtüdür; ve onun çoğulu **أجِلَّةٌ**’dir.
Ve **الشَّجارُ**: **الهَوَدَجِ**’in odunudur; bir örtüyle örtülünce **هَودَجاً** olur.
Ve mızraklar **شَواجِرُ**’dir; bazısı bazısının içine girer; ve mızraklar onun yanında **اشتَجَرَتِ**.
Ve **المَشجور**: tutulmuş olandır; ve o, geminin yelkeni içinde olan bir tahtadır.
Ve **السَّجيرُ** ile **الشَّجيرُ** birdir; ve ikisi karışık (olan) ve dosttur.
Ve **جَشَّروا الدَّوابَّ**: onları **الجَشر** içinde salıverdiler.
Ve **الجَشَرُ**: deniz kıyılarında ve tabanında çakıl, kabuklar ve bunun benzerlerinden olan şeydir; ve belki toplandı da bazısı bazısına yapıştı ve bir taş oldu; Basra’da ondan el değirmenleri yontulur; öğütmeye elverişli olmaz; böylece su dolaplarının başları için yapılır.
**زائدة** dedi: içinde otlardan **جَشرٌ** olan bir yer bulduk; yani türlerinden bir karışım.
Ve **جَشَرَ الصُّبحُ**: ondan karanlık sıyrıldı. Ve Osman’dan: “**لا يَغُرَّنَّكم جَشركُم عن صلاتِكم**”.
Ve **زائدة** dedi: **أرضٌ جَشِرةٌ** yani berrak.
Ve **الجاشِرُ**: kalın.
Ve **مالٌ جَشرٌ** yani ehline sığınır.
**أبو الدُّقَيش** dedi: filân oğulları sabahladı **جَشراً**; yani develerde yerlerine sığınırlar.
Ve **الجَشيرُ**: isli çuval.
Ve **الجاشِريَّةُ**: nisbetli bir kadın.

**شرج**:
**الشَّرَجُ**: mushafın, torbanın ve çadırın halkaları ve benzeri; ondan bazısı bazısına **يُشرَجُ** olan şeylerdendir.
Ve sütü **شَرَّجَتِ** **تَشريجاً**: yani bazısını bazısına dizdi.
Ve **الشَّريجةُ**: hamam için kamıştan bir örgüdür.
Ve **الشِّريجان**: her şeyden iki farklı renktir; **القطا**’nın vasfında dedi:
شَرائجَ بين كُدريٍّ وجُونِ
Ve tek bir ağaç parçası ki ondan iki yay yarılır, ona **الشَّريج** denir.
Ve **الشَّريجُ**: topuk; denir: ondan bana bir **شريجةً** ver.
Ve **الشَّرجُ**: vadi genişliğine ulaştığında vadinin **شَرَجُ**’udur; ve belki vadilerin **أشراجُ**’ı bir yerde toplanır. **العجّاج** dedi: **بحيثُ كان الواديان شَرَجَا** yani buluştukları ve ayrıldıkları yerde.
**زائدة** dedi: vadinin **شَرَجُ**’u onun kıvrımı ve buluşma yeridir. Ve **الأشرَجُ**: tek husyesi olan kimsedir; ve denir: husyesi torbasında olup yapışıp kalan kimsedir.
Ve **زائدة** dedi: süt **تَشَرَّجَ** etti: devenin bağlanmasının izinden çıkan bir kan ona karıştı.
Ve ben onu **شَرَّجتُه**: onu yağla yahut yağlı bir şeyle karıştırdığımda.
Ve elbiseyi **شَرَجتُ** ve **شَمرَجتهُ**: onu kötü bir dikişle diktiğimde.
Ve kadınların aletlerinden **الشَّريجةُ**: kabartma için hazırladığı şeydir.
Ve yay ve mızrak **انشَرَج** etti: ona kesin olmayan bir kırılma isabet etti.

**جرش**:
**الجَرسُ**: pürüzlü bir şeyi onun benzeri bir şeyle kazımaktır; yılanın dişlerini **تجرُشَ** etmesi gibi; kıvrımları sürtündüğünde, ona bir ses ve **جَرّشاً** işitirsin.
Ve tuz: **الجَريسُ**; sanki bazısı bazısını kazır da ufalanıncaya kadar.
Ve **الجَرشُ**: yeme.
Ve **جُرَش**: Yemen’de bir yerdir.
Ve **مُجرَئِشٌّ** alınlar; **مُجرَعِشّ** vezninde; onun ortaları dıştan ve içten şiştiği yerde.
Dedi: ve keçilerden: kırmızı **جُرَشيَّةٌ**.
Ve geceden **جَرشٌ**’un manası: bir saattir.
Ve üzümden **جُرَشيٌّ**: **جُرَش**’a nisbetlidir; ve o iyi, olgun (dur).
Ve **الجَريشُ** buğdayın özünden yapılır.
Ve **الجِرِشَّى** **فِعِلَّى** vezninde: nefis. Ve şair dedi:
بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت		إليه الجِرِشَّي وارمَعلَّ حَنينـهـا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَجَرُ والشَجَرَةُ. ما كان على ساقٍ من نبات الأرض. وأرضٌ شَجيرَةٌ وشَجْراءُ، أي كثيرة الأَشْجارِ. ووادٍ شَجيرٌ، ولا يقال وادٍ أَشْجَرُ. وواحد الشَجْراءِ شَجَرَةٌ. وقال سيبويه: الشَجْراءُ واحدٌ وجمعٌ، وكذلك القَصْباءُ، والطَرْفاءُ والحَلْفاءُ. والمَشْجَرَةُ: موضعُ الأَشْجارِ. وأرضٌ مَشْجَرَةٌ. وهذه الأَرْضُ أَشْجَرُ من هذه، أي أكثر شَجَراً. والمِشْجَرُ بكسر الميم: المِشْجَبُ. قال الأصمعيّ: المَشاجِرُ: عيدان الهودجِ. وقال أبو عمرو: مراكبُ دونَ الهودج مكشوفةُ الرُءوسِ. قال: ويقال لها الشُجُر أيضاً، الواحد شِجارٌ. قال: والشِجارُ أيضاً الخشبة التي تُوضَع خلف الباب، ويقال لها بالفارسية مَتَرْسْ. وكذلك الخشبة التي يُضَبَّبُ بها السريرُ من تَحْتُ. والشِجارُ أيضاً: خشب البئر. والشِجارُ: سمةٌ من سماتِ الإبلِ. أبو عمرو: الشَجيرُ: الغريبُ من الناس والإبل. وربَّما سمَّوا القِدْحَ شَجيراً، إذا ألقَوه في القِداحِ التي ليست من شجرها. والشَجْرُ بالفتح: ما بين اللَحْيَيْنِ. والشَجْرُ: الصَرْفُ. يقال: ما شَجَرك عنه، أي ما صَرَفك. وقد شَجَرَتْني عنه الشَواجِرُ. وشَجَرَهُ بالرمح، أي طعَنَه. وشَجَرَ بيتَه، أي عَمَدَهُ بعمودٍ. وشِجَرَ بين القوم، إذا اختلف الأمرُ بينهم. وشَجَرْتُ الشيءَ: طرحته على المِشْجَرِ، وهو المِشْجَبُ. واشْتَجَرَ القومُ وتَشاجَروا، أي تنازعوا. والمُشاجَرَةُ: المنازَعةُ. وتَشاجَروا بالرماح: تطاعَنوا. واشْتَجَرَ الرجُل، إذا وضع يده تحت شَجْرِهِ على حَنَكِهِ. قال أبو ذؤيب:
نامَ الخَلِيّ وبِتُّ الليلَ مُشْتَجِراًكأنَّ عَيْنيَ فيه الصابُ مَذْبوحُ
ابن السكيت: يقال شاجَرَ المالُ، إذا رعى العُشبَ والبقلَ فلم يَبْقَ منهما شيء، فصار إلى الشَجَرِ يرعاه.

##### Türkçe

**الشَجَرُ** ve **الشَجَرَةُ**. Yeryüzü bitkisinden, bir gövde üzerinde olan şey. Ve **شَجيرَةٌ** ve **شَجْراءُ** bir yer; yani **الأَشْجارِ**ı çok olan. Ve **شَجيرٌ** bir vadi; ve **أَشْجَرُ** bir vadi denilmez. Ve **الشَجْراءِ**ın teki **شَجَرَةٌ**dır. Sîbeveyh dedi: **الشَجْراءُ** tek ve çoğuldur; aynı şekilde **القَصْباءُ** ve **الطَرْفاءُ** ve **الحَلْفاءُ**. Ve **المَشْجَرَةُ**: **الأَشْجارِ**ın yeri. Ve **مَشْجَرَةٌ** bir yer. Ve bu yer, bundan daha **أَشْجَرُ**dur; yani daha çok **شَجَراً**. Ve **المِشْجَرُ** (mîm’in kesresiyle): **المِشْجَبُ**. Asma‘î dedi: **المَشاجِرُ**: hevdicin değnekleri. Ebû ‘Amr dedi: hevdicin altında, başları açık binekler. Dedi: ve ona **الشُجُر** da denir; teki **شِجارٌ**dır. Dedi: ve **الشِجارُ** ayrıca kapının arkasına konulan tahtadır; ve ona Farsça **مَتَرْسْ** denir. Ve aynı şekilde, altından sedirin onunla perçinlendiği tahta. Ve **الشِجارُ** ayrıca: kuyunun odunu. Ve **الشِجارُ**: develerin damgalarından bir damga. Ebû ‘Amr: **الشَجيرُ**: insanlardan ve develerden yabancı olan. Ve bazen **القِدْحَ**a **شَجيراً** adını verirler; onu, kendi ağacından olmayan **القِداحِ** içine attıkları zaman. Ve fetha ile **الشَجْرُ**: iki çene arasındaki şey. Ve **الشَجْرُ**: **الصَرْفُ**. Denir: seni ondan ne **شَجَرك** etti; yani seni ne çevirdi. Ve **الشَواجِرُ** beni ondan **شَجَرَتْ**. Ve onu mızrakla **شَجَرَهُ**; yani onu mızrakladı. Ve evini **شَجَرَ**; yani onu bir direkle direkledi. Ve kavim arasında **شِجَرَ**, iş onların arasında ihtilaf ettiği zaman. Ve ben şeyi **شَجَرْتُ**: onu **المِشْجَرِ** üzerine attım; o da **المِشْجَبُ**dur. Ve kavim **اشْتَجَرَ** ve **تَشاجَروا**; yani çekiştiler. Ve **المُشاجَرَةُ**: çekişme. Ve mızraklarla **تَشاجَروا**: birbirlerini mızrakladılar. Ve adam **اشْتَجَرَ**, elini çenesindeki **شَجْرِ**inin altına koyduğu zaman. Ebû Züeyb dedi:
نامَ الخَلِيّ وبِتُّ الليلَ مُشْتَجِراًكأنَّ عَيْنيَ فيه الصابُ مَذْبوحُ
İbnü’s-Sikkît: Denir: mal **شاجَرَ**, otu ve baklayı otlayıp onlardan hiçbir şey bırakmadığı zaman; sonra **الشَجَرِ**e yönelip onu otlar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ش ر
جشر ، جرش ، شجر ، شرج : مستعملة .
جشر : ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : بَعِيرٌ مَجْشُورٌ : به سُعَالٌ جافٌّ .
وقال غيرُه : جُشِرَ فهو مَجْشُورٌ ، وجَشِرَ يَجْشَرُ جَشَراً ، وهي الجُشْرَةُ .
قال حُجْرٌ :
رُبَّ همَ جَشِمْتُه في هواكُمْ
وبَعِيرٍ مُنَفَّهٍ مَجْشُورِ
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : جَشَرَ الصُّبْحُ يجْشُرُ جُشُوراً إذا انْفَلَقَ .
قال : واصْطَبحْتُ الجاشِرِيّةَ وهي الشَّرْبةُ التي مع الصُّبْح .
وفي حديث عُثْمان أنّه قال : ( لا يغُرَّنَّكُم جَشَرُكُم مِنْ صَلاتِكُم فإنّما يَقْصُرُ الصَّلاَةَ مَنْ كان شَاخِصاً أو بحَضْرةِ عدُوَ ) .
قال أبو عبيد : الجَشَرُ : القَوْمُ الذين يخرُجُونَ بدَوَابِّهِمْ إلى المَرْعى .
وقال الأخطلُ يذكر قَتْل عميْرِ بن
الحُبابِ :
يَسْألُهُ الصُّبْرُ من غسّانَ إذا حضَرُوا
والحَزْنُ كيف قرَاهُ الغِلْمَةُ الجَشَرُ
يُعرِّفُونَكَ رأس ابنِ الحُبَابِ وقَدْ
أمْسَى وللسَّيْفِ في خَيْشُومِهِ أثَرُ
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : بنُو فلانٍ جَشَرٌ إذا كانُوا يَبِيتُون مكانَهُم لا يأْوُونَ بُيُوتَهُمْ ، وكذلك : مَالٌ جَشَرٌ : يَرْعَى مكانه ، لا يأْوِي إلى أَهْلِه .
وجَشَرْنَا دَوَابَّنَا : أَخْرَجْنَاها إلى الرِّعْيِ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : المُجَشَّرُ : الذي لا يَرْعَى قُرْبَ الماء ، والمُنَدَّى : الذي يَرْعَى قُرْبَ الماء .
ويقال : قَوْمٌ جَشْرٌ وجَشَرٌ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الجَشْرُ حِجَارَةٌ تَنْبُتُ في البُحُورِ .
وقال شمرٌ : يقال : مكانٌ جشرٌ أي كثيرُ الجَشَرِ بتَحْرِيكِ الشِّينِ .
وقال الرِّياشيُّ : الجَشَرُ : حجارَةٌ في البَحْرِ خَشِنَةٌ .
وقال أبُو نَصْرٍ : جَشِرَ السَّاحِلُ يَجْشَرُ جشَرَاً .
والجاشِرِيَّةُ : قَبِيلَةٌ في رَبِيعَةَ .
ورجُلٌ مَجْشُورٌ : به سُعَالٌ ، وأنشد :
وسَاعِلٍ كَسَعَلِ المَجْشُورِ
وقال أبو زيد : الجُشْرَةُ والجَشَرُ : بَحَحٌ في الصَّوْتِ .
قال : والجُشَّةُ والجَشَشُ : انْتِشَارُ الصَّوْتِ في بُحَّةٍ .
وقال ابن الأعرابي : الجُشْرَةُ : الزُّكَاُم .
( أبو عبيد عن أبي عَمْرٍ و ) : الجَشِيرُ : الجُوَالِقُ الضَّخْمُ ، وجَمْعُه : أَجْشِرَةٌ وجُشُرٌ .
وقال الليث : الجَشَرُ : ما يكونُ في سواحِلِ البَحْرِ وقَرَارِه مِنَ الحَصَا والأصْدَافِ يَلْزَمُ بَعْضُهَا ببَعْضٍ فَتَصِيرُ حَجَراً تُنْحَتُ مِنهُ الأرْحِيَة بالبَصْرَةِ ، لا تَصْلُحُ للطَّحِينِ ، ولكِنَّهَا تُسَوَّى لِرُؤُوسِ البَلاَليع .
جرش : قال الليث : الجَرْشُ : حَكُّ شَيْءٍ خَشِنٍ بشيءٍ مِثْلِه ، كما تَجْرُشُ الأفْعَى أَثْنَاءَهَا إِذا احْتَكَّتْ أَطْوَاؤُهَا ، تَسْمَعُ لذلك جَرْشاً وصَوْتاً .
والمِلْحُ الجَرِيشُ : المَجْرُوشُ كأنه قَدْ حَكَّ بَعْضُهُ بعْضاً فتَفَتَّتَ .
( أبو عبيد عن الأصمعي وأبي عمرٍ و ) : الجِرِشَّى : النَّفْسُ وأنشد :
بَكَى جَزَعاً مِنْ أَنْ يَمُوتَ وَأَجْهَشت
إِليه الجِرشَّى وارْمَعَلَّ خَنِينُهَا
وقال اللحياني : مضى جَرْشٌ من اللَّيْلِ وجَوْشٌ ، وجُشٌّ ، وجُؤْشُوشٌ أي ساعةٌ .
وقال الأصمعي : المُجْرَئِشُّ : الغَلِيظُ
الجَنْبِ .
وقال النَّضْرُ قال أبو الهُذَيْلِ : اجْرَأَشَّ إِذا ثابَ جِسْمُه بعْدَ هُزَالٍ وقال أبو الدُّقَيْشِ : هو الذي هُزِلَ وظَهَرَتْ عِظَامُه .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : المُجْرَئِشُّ : المُجْتَمعُ الجَنْبِ وقال الليث : هوالمُنْتَفِخُ الوَسَطِ من ظاهِرٍ وباطنٍ .
قال : ومنَ العُنُوقِ : حَمْراءٌ جُرَشِيَّةٌ ، ومنَ العِنَبِ : عِنَبٌ جُرَشِيٌّ جَيِّدٌ بالغٌ يُنْسَبُ إلى جُرَش .
قال : والجَرْشُ : الأكْلُ .
( قلت ) : الصَّوابُ الجَرْسُ بالسِّينِ : الأكْلُ ، وسَتَراهُ في بَابِه مُفَسَّراً إنْ شَاءَ اللَّهُ .
والجُرَاشَةُ : مِثْلُ المُشَاطَةِ ، والنُّحَاتَةِ .
والجَرِيشُ : دَقِيقٌ فيه غِلَظٌ ، يَصْلُحُ لِلْخَبيصِ المُرَمَّلِ .
شجر : الشَّجَرَةُ : الواحِدةُ تُجْمَعُ على الشَّجَرِ والشّجَرَاتِ والأشجار .
والمُجْتِمعُ الكَثيرُ منه في مَنْبَتِهِ : شَجْرَاءٌ .
وأَمَّا المَشْجَرَةُ فهيَ أرضٌ تُنْبِتُ الشَّجَرَ الكَثيرَ .
وأرضٌ شَجِيرَةٌ ، ووادٍ شَجيرٌ : ذُو شَجَرٍ كَثيرٍ .
قال : والشَّجَرُ : أصنافٌ ، فأَمَّا جِلُّ الشّجَرِ فعِظَامُه التي تَبْقَى على الشِّتَاءِ ، وأَمَّا دَقُّ الشَجَرِ فصِنْفَانِ : أَحَدُهُمَا تَبْقَى له أَرُومَةٌ في الأرضِ في الشِّتَاءِ ، ويَنْبُتُ في الربيعِ ، ومنه ما يَنْبُتُ مِنَ الحِبَّةِ كما تَنْبُتُ البُقُولُ ، وفَرْقُ مَا بَيْنَ دِقِّ الشّجَرِ والبَقْلِ ، أَنَّ الشّجَرَ تَبْقَى له أَرُومَةٌ على الشِّتَاءِ ، ولا يَبْقَى لِلبَقْلِ شَيْءٌ .
وأَهْلُ الحِجَازِ يَقُولُونَ هَذهِ الشّجَرُ ، وهذِه البُرُّ ، وهي الشِّعِيرُ وهي التَّمْرُ ، ويَقُولُونَ هِيَ الذَّهَبُ ، لأنَّ القِطْعَةَ مِنهُ ذَهَبَةٌ ، وبِلُغَتِهِمْ نَزَلَ ) وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا ) ( التوبة : 34 ) فأنّثَ .
قال : والمُشَجَّرُ منَ التَّصَاويرِ : ما يُصَوَّرُ على صِيغَةِ الشّجَرِ .
وقال الله جلّ وعَزَّ : ( فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ) ( النساء : 6 ) .
قال الزّجاج أي فيما وقعَ مِنْ الاخْتِلاَفِ من الخصوماتِ حتَّى اشْتَجَرُوا وتشَاجَرُوا أي تَشَابَكُوا مُخْتَلِفِينَ ، ويقال : الْتَقَى فِئَتَانِ فَتَشَاجَرُوا بِرمَاحِهِم أَيْ تَشَابَكُوا ، واشْتَجَرُوا بِرِمَاحِهِم كذلك ، وكُلُّ شيءٍ خالفَ بَعْضُه بَعْضاً فقَدِ اشْتَبَكَ واشْتَجَرَ ، وسُمِّيَ الشّجَرُ شجراً لدخولِ بعضِ أَغْصَانِه في بعضٍ ، ومِنْ هذا قِيلَ لمِرَاكِبِ النِّساءِ : مَشَاجِرُ ، لِتَشَابُكِ عِيدَانِ الهَوْدَجِ ، بَعْضِهَا في بَعْضٍ ، وَاحِدُهَا : مِشْجَرٌ ، وشِجَارٌ قالَه الأصمعي .
قال : والشِّجَارُ أيضاً : الخَشَبَةُ التي تُوضَعُ خَلْفَ البَابِ يُقَالُ لها بالفارسيَّةِ : المَتْرَسُ ، وكذلك الخشَبَةُ التي يُضَبَّبُ بها السَّرِيرُ مِنْ تَحْتُ هِيَ الشِّجَارُ .
وأنشد :
لَوْلاَ طُفَيْلٌ ضاعتِ الغَرَائِرُ
وفَاءَ والمُعْتَقُ شَيءٌ بائِرُ
غُلَيِّمٌ رِطْلٌ وشَيْخٌ دَامِرُ
كَأَنَّمَا عِظَامُنَا المَشَاجِرُ
والمِشْجَرُ : مَرْكَبٌ مِنْ مَرَاكِبِ النِّسَاءِ ، ومنه قول لبيد :
وأَرْبَدُ فَارِسُ الهَيْجَا إِذا مَا
تَقَعَّرَتِ المَشَاجِرُ بالفِئَامِ
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : الشَّجْرُ : ما بَيْنَ اللَّحْيَيْنِ .
وقال غيرُه : باتَ فلانٌ مُشْتَجِراً إذا اعْتَمَدَ بِشّجْرِه على كَفِّهِ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الشَّجِيرُ : الغَرِيبُ .
قال : والسَّجِيرُ بالسِّينِ : الصَّدِيقُ .
ويقال : نَزَلَ فلانٌ شَجِيراً في بَنِي فلانٍ أَي غَرِيباً .
وقال المُنَخَّلُ :
وإِذَا الرِّيَاحُ تَكَمَّشَتْ
بجَوَانِبِ البَيْتِ الكبير
أَلْفَيْتَنِيِ هَشَّ النَّدَى
بِشَرِيجِ قِدْحِي أو شَجِيرِي
فالقِدْحُ الشَّجِيرُ هو المُسْتَعَارُ الذي يُتَيَمَّنُ بِفَوْزِه ، والشَّرِيجُ : قِدْحُهُ الذي هو له .
يقالُ : هذا شَرِيجُ هذا وشَرْجُه أي مِثْلُهُ :
( الحَرَّانِيُّ عنِ ابن السِّكِّيت ) : شاجَرَ المالُ إِذا رَعَى العُشْبَ والبَقْلَ فلَمْ يُبْقِ مِنْهُمَا شيئاً فَصارَ إلى الشَّجَرِ يَرْعَاهُ .
قال الراجزُ يصفُ إبلاً :
تَعْرِفُ في أَوْجُهِها البَشَائِرِ
آسَانَ كُلِّ آفِقٍ مُشَاجِرِ
وقال الليث : الشِّجَارُ : خَشَبُ الهَوْدَج ، فإذا غُشِّيَ غِشَاءَه صارَ هَوْدَجاً .
قال : وإِذا تَدَلَّتْ أَغْصَانُ شَجَرٍ أَو ثَوْبٍ فَرَفَعْتَهُ وأَجْفَيْتَهُ قُلْتَ : شَجَرْتُه ، فهو مَشْجُورُ .
وقال العجاج :
رَفَّعَ مِنْ جِلاَلِهِ المَشجُورِ
والشَّجْرُ : مَفْرَجُ الفَم .
وفي حديث العباس ، قال كُنتُ آخُذُ بَحكَمَةِ بغلَةِ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وقد شَجَرتُها أي ضربت لِجَامَها أكفُّها حتى فَتَحَت فاها .
وفي حديث سعد ( أنَّ أمَّه قالت له : لا أَطْعَمُ طَعَاماً ولا أشربُ شَرَاباً أو تكفُرَ بمحمَّدٍ ) .
قال : فكانوا إذا أرادوا أن يُطعِموها ( أو
يسُقوها ) شَجَرُوا فَاهَا أي أدخلوا فيه عُوداً فَفَتَحُوهُ .
وكل شيء عَمَدْتَهُ بِعِمَادٍ فقد شَجَرْتَه .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : شَجَرْتُ فلاناً أشجرُه شَجْراً إذا صَرَفْتَه .
وقال أبو عبيدة : كل شيء اجتمع ثم فرَّق بينه شيء فانفرق ، يقال له : شجر .
وفي الحديث ذكر فتْنَةٍ ( يَشْتَجِرُونَ فيها اشتجَارَ أطْباقِ الرَّأسِ ) أي يختلفون كما تَشْتَجِرُ الأصابع إذا دخل بعضُها في بعضٍ .
وقال أبو وَجْزَةَ :
طاف الخَيَالُ بنا وهناً فأرَّقَنا
من آل سُعدى فبات النَّوم مُشْتَجِرَا
معنى اشتجار النوم تجافيه عنهُ ، وكأنه من الشَّجير وهو الغريبُ ، ومنه : شَجَر الشيءَ إذا نحَّاه .
قال العجاج :
وَشَجَرَ الهُدَّاب عَنْهُ فَجَفَا
أي جافاه عنه فَتَجَافَى ، وإذا تجافى قيل : انْشَجَرَ واشْتَجَرَ .
ويقال : فلان من شَجَرَةٍ مباركةٍ أي من أصْلٍ مبارك .
وقال ابن السكيت : الاشْتِجَارُ والانْشِجَارُ : النَّجَاءُ .
وقال عَوِيجٌ :
عَمْداً تعدَّيناك واشْتَجَرْتَ بنا
طوالُ الهوادي مُطْبَعَاتٌ مِنَ الوِقْرِ
ويُروى : وانشَجَرَتْ بنا .
( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) شَجَرَ : طَعَنَ بالرُّمْحِ ، وشَجَرَ إذا كَثُرَ جَمْعُه .
( أبو زيد ) أرض شَجِيْرَةٌ : كثيرة الشجَرِ ، وأرض عَشِيبةٌ : كثيرةُ العُشْبِ ، وَبقِيْلةٌ ، وعاشبةٌ ، وَبقِلَةٌ ، وَثَمِيْرَةٌ إذا كثر ثَمَرَتُهَا ، وأرض مُبْقِلَةٌ ومُعْشِبَةٌ .
( ابن الأعرابي ) الشَّجَرَةُ : النقطة الصغيرة في ذَقَنِ الغُلامِ .
قال : والشِّجَارُ : المُتَرَّسُ .
والشِّجَارُ : الهَوْدَجُ الصغير الذي يكفي واحداً حَسْبُ .
والشِّجارُ عُودٌ يُجْعَلُ في فمِ الجدْي لئلا يرضعَ أمَّه .
وأخبرني المُنْذِريُّ عن ثعلبٍ عن الفراء أنه أنشده للقتال :
إذا لاقيت منا ذا ثَنَايَا
قال : الشِّجَارُ : خشبتان على القَليْبِ في هذا الموضع .
وقال : الشِّجُارُ : عمودٌ من أعمدةِ البيت .
شرج : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : شَرَجَ إذا سَمِنَ سِمَناً حَسناً . وشَرِجَ إذا فَهِم .
وفي حديث الزبير : ( أنّهُ خاصَم رجلاً من الأنصَارِ في سُيُولِ شرَاجِ الحَرَّة إلى
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : يا زُبَيُر : احبِسِ الماءَ حتى يبلُغَ الجُدُر ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : الشِّرَاجُ : مجارِي الماءِ من الحِرارِ إلى السَّهلِ ، واحدها : شَرجٌ ، ونحو ذلك قال أبو عمرٍ و .
قال أبو عبيد : ومن أمثالهم ( أشبَهُ شَرْجٌ شَرْجاً لو أنّ أُسَيْمِراً ) .
قال : وكان المفضَّلُ يحدِّثُ أنَّ صاحب المَثَل لُقَيمُ بن لُقمان ، وكان هو وأبوه قد نزلا منزِلاً يقال له : شَرْجٌ ، فذهب لُقَيمٌ يُعشِّي إبله ، وقد كان لُقمان حَسَدَ لُقيماً فأراد هلاكه واحتَفَر له خَنْدقاً وقطع كل ما هنالك من السَّمُرِ ثم ملأ به الخَندقَ ، وأوقَدَ عليه ليقع فيه لُقيم ، فلما أقبل عرف المكانِ ، وأنكر ذهاب السَّمُر ، فعندها قال : ( أشْبَهَ شَرْجٌ شرجاً لو أن أُسَيْمِراً ) ، فذهب مثلاً .
وقال ابن السكيت ، يقال : هما شَرْجٌ واحدٌ أي ضَرْبٌ واحدٌ ، ساكِنةٌ الراء .
وشَرْج أيضاً : ماءٌ لبني عبسٍ . قال : وهو شَرَجُ العيبة بفتح الراء .
قال : والشَّرَج في الدَّابة مفتوحُ الراء أن تكونَ إحدى خُصيَيْه أعظَمَ من الأخرى .
يقال : دابَّةٌ أشرَج .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي : الأشرج : الذي له خصيَةٌ واحدة من الدَّوابِّ .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : شرَجَ ، وبَشَكَ ، وَخَدَب ، كلُّه إذا كَذَب .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : السَّدَّاج ، والسَّرَّاج : الكذَّاب بالسِّين ، وقد سَدَج وسَرَج إذا كذَبَ .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : من القِسِيِّ : الشَّرِيجُ ، وهي التي تُشَقُّ من العُود فِلقتَيَنِ ، وهي القَوسُ الفِلْقُ أيضاً .
ويقال : هذا شَرِيجُ هذا وشَرجُه أي مثله .
وكل مُخْتَلِطَينِ : شريجٌ .
وقال الليث : الشَّريجةُ : جَدِيلةٌ من قَصَبٍ للحَمَام .
والشَّريجَان : لونان مُختلفانِ .
ويقال لِخَطَّي نيرَي البُردِ : شَريجَانِ ، أحدُهَما أخضرُ والآخَرُ أبيضُ أو أحمرَ .
والشَّريجُ : العَقَبُ ، تقولُ أعطني شَرِيجَةً منه .
وقال في صِفَة القَطَا :
سَبُقت بوِرْدِهِ فُرَّاط شِربٍ
شَرَائِجُ بين كُدريَ وجُونِ
وقال :
شَرِيجَانِ من لَوْنَينِ خِلطَان منهما
سَواءٌ ومنه واضحُ اللَّون مُغرِبُ
( أبو عبيد عن أبي زيد ) أخرَطتُ الخَرِيطة ، وشرَّجتها ، وأشرَجْتُها ، وَشَرَجْتُها :
شَدَدتُها .
وفي الحديث : ( أصبح الناسُ شَرْجَينِ في السّفَر ) يعني نصفين ، نصفٌ صِيَامٌ ، ونصفَ مَفَاطيرُ .
ويقال : مَرَرْتُ بفتياتٍ مُشَارِجَاتٍ أي أترابٍ مِتساوياتٍ في السِّنِّ .
وقال الأسودُ بن يَعْفُرَ :
فَشَوى لنا الوَحَدَ المُدِلُّ بحُضْرِهِ
بِشَريج بين الشدِّ والإِرْوَادِ
أي بَعِدْوٍ خِلْطٍ من شدَ شديدٍ ، وشدَ فيه إرواد .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الشارج : الشّريكُ .
ويقال : شَرَجْتُ العَسَل وغيرَه بالماء إذا مَزَجْتَهُ .
وقال أبو ذؤيب يَصِفُ عَسَلاً :
فَشرّجها من نُطْفَةٍ رَجَبِيَّةٍ
سُلاَسِلةٍ من ماءِ لِصبٍ سُلاسلِ
قال المُؤَرِّجُ : الشَّرجَةُ : حُفْرةٌ تُحفرُ ثم تُبسَطُ فيها سُفرةٌ ، وَيُصَبُّ الماء عليها فتشرَبُه الإبل .
وأنشد في صفة إِبِلٍ عِطَاشٍ سُقِيَتْ :
سَقَيْنَا صواديها على مَتْنِ شَرْجَةٍ
أضَامِيمَ شتَّى من حِيَالٍ ولُقّح
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الشريجةُ : العَقَبةُ التي يُلصق بها ريشُ السَّهم ، فإن رِيْشَ بالغِرَاء ، فالغِراءُ : الرُّوْمةُ .
ويُرْوَى عن يوسفَ بنِ عُمَرَ أنه قال : أنا شَرِيجُ الحجاج بن يوسف ، يريد أنا مثله في السِّنِّ .

##### Türkçe

ج ش ر
**جشر** ، **جرش** ، **شجر** ، **شرج** : kullanımdadır.

**جشر** : (Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **بَعِيرٌ مَجْشُورٌ** : onda kuru bir öksürük vardır.
Başkası dedi ki: **جُشِرَ**; o hâlde o **مَجْشُورٌ**dur; ve **جَشِرَ يَجْشَرُ جَشَراً**; o da **الجُشْرَةُ**dir.
**حُجْرٌ** dedi ki:
رُبَّ همَ جَشِمْتُه في هواكُمْ
وبَعِيرٍ مُنَفَّهٍ مَجْشُورِ

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **جَشَرَ الصُّبْحُ** **يجْشُرُ** **جُشُوراً**: yarıldığında (tan söktüğünde).
Dedi ki: **واصْطَبحْتُ الجاشِرِيّةَ**; o, sabahla birlikte olan içecektir.
**عُثْمان** hadîsinde, onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “(Namazınızdan **جَشَرُكُم** sizi aldatmasın; çünkü namazı ancak yolcu olan yahut düşman huzurunda bulunan kısaltır.)”
Ebû Ubeyd dedi ki: **الجَشَرُ**: hayvanlarıyla otlağa çıkan kavimdir.
**الأخطلُ**, **عميْرِ بن الحُبابِ**’ın öldürülmesini anarak dedi ki:
يَسْألُهُ الصُّبْرُ من غسّانَ إذا حضَرُوا
والحَزْنُ كيف قرَاهُ الغِلْمَةُ الجَشَرُ
يُعرِّفُونَكَ رأس ابنِ الحُبَابِ وقَدْ
أمْسَى وللسَّيْفِ في خَيْشُومِهِ أثَرُ

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **بنُو فلانٍ جَشَرٌ**: yerlerinde geceleyip evlerine sığınmadıkları zaman; aynı şekilde: **مَالٌ جَشَرٌ**: yerinde otlar, ehline sığınmaz.
**وجَشَرْنَا دَوَابَّنَا**: onları otlamaya çıkardık.
(Seâlib, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi ki: **المُجَشَّرُ**: suya yakın otlamayan; **المُنَدَّى**: suya yakın otlayan.
Ve denir: **قَوْمٌ جَشْرٌ** ve **جَشَرٌ**.
(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **الجَشْرُ**: denizlerde biten taşlardır.
Şemr dedi ki: denir: **مكانٌ جشرٌ** yani **الجَشَرِ**i çok; **الشِّينِ**’in harekelenmesiyle.
Er-Riyâşî dedi ki: **الجَشَرُ**: denizde kaba taşlardır.
Ebû Nasr dedi ki: **جَشِرَ السَّاحِلُ يَجْشَرُ جشَرَاً**.
**والجاشِرِيَّةُ**: **رَبِيعَةَ** içinde bir kabiledir.
Ve **رجُلٌ مَجْشُورٌ**: onda öksürük vardır; ve şu beyit okunmuştur:
وسَاعِلٍ كَسَعَلِ المَجْشُورِ

Ebû Zeyd dedi ki: **الجُشْرَةُ** ve **الجَشَرُ**: seste kısıklıktır.
Dedi ki: **الجُشَّةُ** ve **الجَشَشُ**: kısıklık içinde sesin yayılmasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الجُشْرَةُ**: nezledir.
(Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ve …) : **الجَشِيرُ**: büyük çuvaldır; çoğulu: **أَجْشِرَةٌ** ve **جُشُرٌ**.
Leys dedi ki: **الجَشَرُ**: deniz sahillerinde ve dibinde bulunan çakıl ve midye kabuklarından, bazısı bazısına yapışıp taş hâline gelen şeydir; Basra’da ondan değirmen taşları yontulur; öğütmeye elverişli değildir; fakat lağım başları için düzeltilir.

**جرش** : Leys dedi ki: **الجَرْشُ**: pürüzlü bir şeyi, onun gibi bir şeyle ovmaktır; yılanın, kıvrımları birbirine sürtündüğünde dişlerini **تَجْرُشُ** etmesi gibi; bunun için bir **جَرْشاً** ve bir ses işitirsin.
Ve **المِلْحُ الجَرِيشُ**: öğütülmüş olandır; sanki bazısı bazısına sürtünmüş de ufalanmıştır.
(Ebû Ubeyd, el-Asmaî ve Ebû Amr’dan ve …) : **الجِرِشَّى**: nefistir; ve şu beyit okunmuştur:
بَكَى جَزَعاً مِنْ أَنْ يَمُوتَ وَأَجْهَشت
إِليه الجِرشَّى وارْمَعَلَّ خَنِينُهَا

El-Lihyânî dedi ki: geceden bir **جَرْشٌ** ve bir **جَوْشٌ** ve bir **جُشٌّ** ve bir **جُؤْشُوشٌ** geçti; yani bir saat.
El-Asmaî dedi ki: **المُجْرَئِشُّ**: böğrü kalın olandır.
En-Nadr dedi; Ebû’l-Huzeyl dedi ki: **اجْرَأَشَّ**: zayıflıktan sonra cismi geri döndüğünde (toparlandığında). Ebû’d-Dukayş dedi ki: o, zayıflayıp kemikleri ortaya çıkan kimsedir.
(Seâlib, İbnü’l-A‘râbî’den) : **المُجْرَئِشُّ**: böğrü toplanmış olandır. Leys dedi ki: o, dıştan ve içten orta kısmı şişkin olandır.
Dedi ki: boyunlulardan: **حَمْراءٌ جُرَشِيَّةٌ**; üzümlerden: **عِنَبٌ جُرَشِيٌّ** iyi, olgun bir üzüm; **جُرَش**’a nisbet edilir.
Dedi ki: **الجَرْشُ**: yemektir.
(ben dedim): doğrusu, **الجَرْسُ** **بالسِّينِ**’dir: yemektir; onu, inşallah, kendi bâbında açıklanmış olarak göreceksin.
**والجُرَاشَةُ**: **المُشَاطَةِ** ve **النُّحَاتَةِ** gibidir.
**والجَرِيشُ**: içinde kalınlık bulunan un; kumlu helvaya elverişlidir.

**شجر** : **الشَّجَرَةُ**: tek olan; **الشَّجَرِ** ve **الشّجَرَاتِ** ve **الأشجار** üzerine toplanır.
Ve onun bitim yerinde toplanmış çok olanı: **شَجْرَاءٌ**.
**المَشْجَرَةُ** ise çok ağaç bitiren bir arazidir.
Ve **أرضٌ شَجِيرَةٌ** ve **وادٍ شَجيرٌ**: çok ağaçlıdır.
Dedi ki: **الشَّجَرُ**: sınıflardır; **جِلُّ الشّجَرِ** ise, kışın üzerinde kalan büyük dallarıdır; **دَقُّ الشَجَرِ** ise iki sınıftır: birincisi, kışın yerde bir kökçüğü kalır ve baharda biter; ondan da, baklagillerin bittiği gibi, taneden biten vardır; **دِقِّ الشّجَرِ** ile **البَقْلِ** arasındaki fark: ağacın kışın bir kökçüğü kalır; **البَقْلِ** için ise hiçbir şey kalmaz.
Ve Hicaz ehli “**هَذهِ الشّجَرُ**” ve “**هذِه البُرُّ**” ve “**هي الشِّعِيرُ**” ve “**هي التَّمْرُ**” der; ve “**هِيَ الذَّهَبُ**” derler; çünkü ondan parça **ذَهَبَةٌ**dır; ve onların lugatıyla “**وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا**” (التوبة: 34) indi; böylece müennes yaptı.
Dedi ki: tasvirlerden **المُشَجَّرُ**: ağaç sûreti üzere tasvir edilendir.
Ve Allah جلّ وعزّ dedi ki: “**فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ**” (النساء: 6).
Zeccâc dedi ki: yani husumetlerden ihtilâftan vuku bulan şeyde; ta ki **اشْتَجَرُوا** ve **تشَاجَرُوا**; yani ihtilâflı olarak birbirine dolaştılar; ve denir: iki fırka karşılaştı da mızraklarıyla **فَتَشَاجَرُوا**; yani birbirine dolaştılar; ve mızraklarıyla **اشْتَجَرُوا** da böyledir; ve her şeyin bazısı bazısına muhalefet ettiği şey, artık dolaşmış ve **اشْتَجَرَ** olmuştur; ve ağaca, dallarının bazısının bazısına girmesinden dolayı **شجراً** adı verilmiştir; ve bundan, kadınların bineklerine **مَشَاجِرُ** denilmiştir; hevdecin çubuklarının bazısının bazısına dolaşmasından dolayı; onun teki: **مِشْجَرٌ**; ve **شِجَارٌ**; bunu el-Asmaî söyledi.
Dedi ki: **الشِّجَارُ** ayrıca: kapının arkasına konulan tahta; ona Farsçada **المَتْرَسُ** denir; aynı şekilde, sedirin altından sağlamlaştırıldığı tahta da **الشِّجَارُ**dır.
Ve şu beyit okunmuştur:
لَوْلاَ طُفَيْلٌ ضاعتِ الغَرَائِرُ
وفَاءَ والمُعْتَقُ شَيءٌ بائِرُ
غُلَيِّمٌ رِطْلٌ وشَيْخٌ دَامِرُ
كَأَنَّمَا عِظَامُنَا المَشَاجِرُ

**والمِشْجَرُ**: kadın bineklerinden bir binektir; ondan, Lebîd’in sözü:
وأَرْبَدُ فَارِسُ الهَيْجَا إِذا مَا
تَقَعَّرَتِ المَشَاجِرُ بالفِئَامِ

(Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ve …) : **الشَّجْرُ**: iki çene arasıdır.
Başkası dedi ki: falan kimse, **مُشْتَجِراً** olarak geceledi; yani **بِشّجْرِه** ile avucuna dayanarak.
(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **الشَّجِيرُ**: gariptir.
Dedi ki: **السَّجِيرُ** **بالسِّينِ**: dosttur.
Ve denir: falan kimse, Benî falan içinde **شَجِيراً** indi; yani garip olarak.
**المُنَخَّلُ** dedi ki:
وإِذَا الرِّيَاحُ تَكَمَّشَتْ
بجَوَانِبِ البَيْتِ الكبير
أَلْفَيْتَنِيِ هَشَّ النَّدَى
بِشَرِيجِ قِدْحِي أو شَجِيرِي

Buna göre **القِدْحُ الشَّجِيرُ**: uğur sayılarak zaferiyle tefe’ül edilen ödünç alınmış oktur; **الشَّرِيجُ** ise: kendisine ait olan okudur.
Denir: “bu, bunun **شَرِيجُ**’idir ve **شَرْجُه**’dur”; yani onun gibidir:

(El-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten) : **شاجَرَ المالُ**: otu ve sebzeyi otlayıp onlardan hiçbir şey bırakmadığında; sonra ağaca yönelip onu otlar.
Recez söyleyen, develeri vasfederek dedi ki:
تَعْرِفُ في أَوْجُهِها البَشَائِرِ
آسَانَ كُلِّ آفِقٍ مُشَاجِرِ

Leys dedi ki: **الشِّجَارُ**: hevdecin tahtasıdır; örtüsü örtülünce hevdec olur.
Dedi ki: bir ağacın yahut bir elbisenin dalları sarktığında, onu kaldırıp uzaklaştırdığında “**شَجَرْتُه**” dersin; o hâlde o **مَشْجُورٌ**dur.
El-A‘câc dedi ki:
رَفَّعَ مِنْ جِلاَلِهِ المَشجُورِ

**والشَّجْرُ**: ağzın açıklığıdır.
Abbâs hadîsinde: “Nebî’nin (صلى الله عليه وسلم) katırının geminden tutuyordum; onu **شَجَرتُها**”; yani gemini, avuçlarıyla vurarak, ağzını açtı.
Sa‘d hadîsinde: “(Annesi ona dedi ki: Muhammed’i inkâr edinceye kadar ne yemek yerim ne içecek içerim.)”
Dedi ki: onu yedirmek (yahut içirmek) istediklerinde ağzını **شَجَرُوا فَاهَا**; yani içine bir çubuk soktular da onu açtılar.
Ve her şeyi bir direkle dayadığında, onu **شَجَرْتَه**.
(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den) : **شَجَرْتُ فلاناً** **أشجرُه** **شَجْراً**: onu çevirdim/saptırdım.
Ebû Ubeyde dedi ki: her şey toplanır, sonra araya bir şey girip araları ayrılır da dağılırsa, ona **شجر** denir.
Hadîste bir fitne zikrinde: “(**يَشْتَجِرُونَ فيها اشتجَارَ أطْباقِ الرَّأسِ**)”; yani parmakların, bazısı bazısına girdiğinde **تَشْتَجِرُ** ettiği gibi ihtilâf ederler.
Ebû Vecze dedi ki:
طاف الخَيَالُ بنا وهناً فأرَّقَنا
من آل سُعدى فبات النَّوم مُشْتَجِرَا

**اشتجار النوم**’un manası: uykunun ondan uzak durmasıdır; sanki **الشَّجير**den (o da gariptir)dir; ondan: bir şeyi **شَجَر** etti; yani onu uzaklaştırdı.
El-A‘câc dedi ki:
وَشَجَرَ الهُدَّاب عَنْهُ فَجَفَا

Yani ondan uzaklaştı da uzak durdu; uzak durunca **انْشَجَرَ** ve **اشْتَجَرَ** denir.
Ve denir: falan, mübarek bir **شَجَرَةٍ**dendir; yani mübarek bir asıldandır.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الاشْتِجَارُ** ve **الانْشِجَارُ**: kurtuluştur.
**عَوِيجٌ** dedi ki:
عَمْداً تعدَّيناك واشْتَجَرْتَ بنا
طوالُ الهوادي مُطْبَعَاتٌ مِنَ الوِقْرِ

Ve “**وانشَجَرَتْ بنا**” diye de rivayet edilir.
(Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den) **شَجَرَ**: mızrakla sapladı; ve **شَجَرَ**: topluluğu çoğaldığında.
(Ebû Zeyd) **أرض شَجِيْرَةٌ**: ağacı çok; ve **أرض عَشِيبةٌ**: otu çok; ve **وَبقِيْلةٌ** ve **عاشبةٌ** ve **وَبقِلَةٌ**; ve **وَثَمِيْرَةٌ**: meyvesi çoğaldığında; ve **أرض مُبْقِلَةٌ** ve **مُعْشِبَةٌ**.
(İbnü’l-A‘râbî) **الشَّجَرَةُ**: oğlanın çenesindeki küçük noktadır.
Dedi ki: **الشِّجَارُ**: **المُتَرَّسُ**tur.
Ve **الشِّجَارُ**: bir kişiye yetecek küçük hevdeçtir.
Ve **الشِّجارُ**: oğlağın ağzına, anasını emmesin diye konulan çubuktur.
Münzirî bana, Seâlib’den, o da Ferrâ’dan haber verdi ki, savaş için ona şu beyit okumuştur:
إذا لاقيت منا ذا ثَنَايَا

Dedi ki: **الشِّجَارُ**: bu yerde kuyunun üzerinde iki tahtadır.
Ve dedi ki: **الشِّجُارُ**: evin direklerinden bir direktektir.

**شرج** : (Seâlib, İbnü’l-A‘râbî’den) : **شَرَجَ**: güzel bir semizlikle semirdiğinde; ve **شَرِجَ**: anladığında.
Zübeyr hadîsinde: “(O, Harre’nin **شرَاجِ** selleri hakkında Ensâr’dan bir adamla çekişti; Nebî’ye (صلى الله عليه وسلم) (geldi); o da dedi ki: ‘Ey Zübeyr, suyu tut; ta ki duvarlara ulaşsın.’)”
Ebû Ubeyd dedi ki: el-Asmaî dedi ki: **الشِّرَاجُ**: harrelerden ovaya su yollarıdır; onun teki: **شَرجٌ**; Ebû Amr da buna benzerini söyledi.
Ebû Ubeyd dedi ki: onların darb-ı mesellerinden: “(**أشبَهُ شَرْجٌ شَرْجاً لو أنّ أُسَيْمِراً**)”.
Dedi ki: el-Mufaddal anlatırdı ki, meselin sahibi **لُقَيمُ بن لُقمان**’dır; o ve babası, **شَرْجٌ** denilen bir menzile inmişlerdi; **لُقَيمٌ** develerini akşamlatmaya gitti; **لُقمان** ise **لُقيماً** kıskanmıştı da helâkini istedi; onun için bir hendek kazdı, oradaki bütün **السَّمُرِ**ü kesti, sonra hendekle doldurdu ve üzerine ateş yaktı ki **لُقيم** içine düşsün; **لُقيم** gelince yeri tanıdı ve **السَّمُرِ**ün gitmesini yadırgadı; o sırada dedi ki: “(**أشْبَهَ شَرْجٌ شرجاً لو أن أُسَيْمِراً**)”; böylece mesel oldu.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: denir: “ikisi **شَرْجٌ واحدٌ**”; yani tek bir türdür; **الرّاء** sâkindir.
Ve **شَرْج** ayrıca: Benî Abs’a ait bir sudur. Dedi ki: o, **شَرَجُ العيبة**’dir; **الرّاء**’ın fethiyle.
Dedi ki: binek hayvanda **الشَّرَج**; **الرّاء**’ın fethiyle: iki husyesinden birinin ötekinden daha büyük olmasıdır.
Denir: **دابَّةٌ أشرَج**.
Seâlib, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الأشرج**: hayvanlardan, tek husyesi olan.
(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den) : **شرَجَ** ve **بَشَكَ** ve **وَخَدَب**: hepsi, yalan söylediğinde.
(Seâlib, İbnü’l-A‘râbî’den) : **السَّدَّاج** ve **السَّرَّاج**: **بالسِّين** yalancıdır; ve **سَدَج** ve **سَرَج**: yalan söylediğinde.
(Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ve …) : yaylardan: **الشَّرِيجُ**; o, ağaçtan iki parçaya yarılarak yapılan; o da **القَوسُ الفِلْقُ**tur.
Ve denir: “bu, bunun **شَرِيجُ**’idir ve **شَرجُه**’dur”; yani onun gibidir.
Ve her iki karışık şey: **شريجٌ**dir.
Leys dedi ki: **الشَّريجةُ**: güvercinlik için kamıştan bir örgüdür.
Ve **الشَّريجَان**: iki farklı renktir.
Ve hırkanın iki parlak çizgisine **شَريجَانِ** denir; ikisinden biri yeşil, diğeri beyaz yahut kırmızıdır.
Ve **الشَّريجُ**: sinirdir; “ondan bana bir **شَرِيجَةً** ver” dersin.
Ve **القَطَا**nın sıfatında dedi ki:
سَبُقت بوِرْدِهِ فُرَّاط شِربٍ
شَرَائِجُ بين كُدريَ وجُونِ
Ve dedi ki:
شَرِيجَانِ من لَوْنَينِ خِلطَان منهما
سَواءٌ ومنه واضحُ اللَّون مُغرِبُ

(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den) **أخرَطتُ الخَرِيطة** ve **شرَّجتها** ve **أشرَجْتُها** ve **وَشَرَجْتُها**: onu sıktım/bağladım.
Hadîste: “(İnsanlar seferde **شَرْجَينِ** olarak sabahladı)”; yani iki yarım; bir yarım oruçlu, bir yarım iftarlı.
Ve denir: “yaşça eşit kızlara **بفتياتٍ مُشَارِجَاتٍ** uğradım”; yani yaşta eşit akranlar.
**الأسودُ بن يَعْفُرَ** dedi ki:
فَشَوى لنا الوَحَدَ المُدِلُّ بحُضْرِهِ
بِشَريج بين الشدِّ والإِرْوَادِ

Yani şiddetli bir koşu ile içinde yavaşlık bulunan bir koşunun karışımı bir koşuyla.
(Seâlib, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi ki: **الشارج**: ortaktır.
Ve denir: balı ve başkasını suyla **شَرَجْتُ**: onu karıştırdığımda.
Ebû Züeyb, balı vasfederek dedi ki:
فَشرّجها من نُطْفَةٍ رَجَبِيَّةٍ
سُلاَسِلةٍ من ماءِ لِصبٍ سُلاسلِ

El-Muerric dedi ki: **الشَّرجَةُ**: bir çukur kazılır, sonra içine bir sofra yayılır, üzerine su dökülür; develer onu içer.
Ve susuz develerin sulandığı vasıfta şu beyit okunmuştur:
سَقَيْنَا صواديها على مَتْنِ شَرْجَةٍ
أضَامِيمَ شتَّى من حِيَالٍ ولُقّح

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **الشريجةُ**: okun tüyünün yapıştırıldığı sinirdir; tüy **بالغِرَاء** ile (yapıştırılır); **الغِراءُ** ise: **الرُّوْمةُ**dur.
Ve Yûsuf b. Ömer’den rivayet edilir ki dedi: “Ben **شَرِيجُ الحجاج بن يوسف**’um”; yani yaşta onun gibiyim, demek ister.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والجيم وما يثلثهما)
(شجذ) الشين والجيم والذال كلمةٌ واحدة. يقال أشْجَذَت السماء، إِذا سَكَنَ مطرُها، قال امرؤُ القيس:
تُظهِرُ الوَدَّ إِذا ما أَشْجَذَتْ  *** وتُواريهِ إذا ما تَشْتكِرْ([1])قال ابن دريد([2]):  "الوَدّ: جبلٌ معروف. وتشتكر: يشتدُّ مطرُها، من قولهم اشتكر الضَّرعُ، إِذا امتلأَ لَبَناً". وأَمَّا نُسختي مِن كتاب العين للخليل، ففيها أنَّ الشّين والجيم والذال مهمل، فلا أدرِي أهي سَقَطٌ في السَّماع، أم خفيت الكلمةُ على مؤلِّف الكتاب([3]). والكلمة صحيحة([4]).
(شجر) الشين والجيم والراء أصلان متداخلان، يقرُب بعضُهما من بعض، ولا يخلو معناهما من تداخُل الشيء بعضِه في بعض، ومن عُلُوٍّ في شيءٍ وارتفاع. وقد جمعنا بين فروع هذين البابين، لما ذكرناه من تداخُلِهما.
فالشَّجَر مَعروفٌ، الواحدةُ شَجرة، وهي لا تخلو من ارتفاعٍ وتداخُلِ أغصان. ووادٍ شَجِر([5]): كثير الشجر. ويقال: هذه الأرضُ أَشجَرُ من غيرها، أي أكثر شَجَراً. والشَّجَر: كلُّ نبتٍ لـه ساقٌ. قال الله تعالى: ﴿وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ﴾ [الرحمن 6]. وشَجَرَ بين القوم الأمرُ، إِذا اختلف أو اختَلَفوا وتشاجَرُوا فيه، وسمِّيت مشاجرةً([6]) لتداخُلِ كلامِهم بعضِه في بعض.  واشتَجَروا: تنازَعوا. قال الله سبحانه وتعالى: ﴿فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ﴾ [النساء 65].
وأمَّا شَجْرُ الإنسان، فقال قوم: هو مَفْرَج الفم. وكان الأصمعيّ يقول: الشَّجْر الذَّقَنُ بعينه. والقولان عندنا متقاربان؛ لأنَّ اللَّحيين إِذا اجتمعا، فقد اشتجرا، كما ذكرناهُ من قياس الكلمة. ويقال اشتَجَرَ الرَّجُل، إذا وضع يده على شَجْرِهِ([7]). قال:
إِنِّي أَرِقْتُ فَبِتُّ اللّيلَ مشتجِراً	 *** كأَنَّ عَيْنِيَ فيها الصَّابُ مذبوحُ([8])ويقال: شجرتُ الشّيءَ، إِذا تدلّى فرفعتَه. والشَِّجار: خشب الهَوْدَج. والمعنيان جميعاً فيه موجودان، لأنّ ثمَّ ارتفاعاً وتداخُلاً. والمِشْجَر سمِّي مِشْجَراً لتداخُل بعضِهِ في بعض. وتشاجَرَ القومُ بالرِّماح: تطاعَنُوا بها. والأرض الشَّجْراء والشَّجِرةُ: الكثيرة الشجَر. قال ابنُ دريد: ولا يقال وادٍ شجراء.
(شجع) الشين والجيم والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على جُرأةٍ وإقدام، وربَّما كان هناك ببعض الطُّول، وهو بابٌ واحدٌ. من ذلك الرَّجُلُ الشجاع، وهو المِقدام، وجمعه شجْعةٌ([9]) وشجَعاء. قال ابن دريد([10]): "ولا تلتفت إلى قولهم شُجْعانٌ، فإنّه خطأ. قال أبو زيد: سمعت الكِلابيِّين يقولون: رجلٌ شُجاع، ولا يوصف به المرأة. هذا قول أبي زيد".
وحُدِّثْنا عن الخليل بإسنادِ الكتاب: رجلٌ شجاعٌ وامرأةٌ شُجاعة ونسوةٌ شُجاعات. وقد ذَكر أيضاً الشجعانَ في جمع شجاع. والشجاع: الحيَّة. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "يجيءُ كَنْزُ أحدهم يومَ القيامة شُجاعاً أَقْرَعَ". فأمَّا الشَّجَع في الإِبل فقال قوم: هو سرعةُ نَقْلِ القوائمِ، ثم يقال جمل شَجِع وناقةٌ شجِعة. ويقال هو الطُّول، وأنشد:
فَرَكِبْناها على مَجهولها *** بِصِلاب الأرضِ فيهنَّ شَجَع([11])ويقال: إنَّ الشَّجَع الجُنون. وقال أهلُ اللغة: وهذا خطأ، ولو كانَ الشَّجع جُنوناً [ما([12])] وصفَ قوائمها. والشَّجِعة من النِّساء: الجريئة. واللّـبُؤة الشجْعاء هي الجريئة، وكذلك الأسد أَشْجَع. فيقال إنَّ الأَشْجَعَ من الرِّجال: الذي كأَنَّ به جنوناً. والأشجع: العصب الممدود في الرِّجل فوق السُّلاَمَى.
(شجن) الشين والجيم والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على اتّصال الشيء والتفافِهِ. من ذلك الشِّجْنة، وهي الشجَر الملتفّ. ويقال بيني وبينه شِجْنةُ رَحمٍ، يريد اتّصالَها والتفافَها. ويقال للحاجة الشجَن، وإِنّما سمِّيت بذلك لالتباسها وتعلُّق القلبِ بها؛ والجمع شجون. قال:
* والنّفس شتَّى شجونُها([13]) *
والأشجان: جمع شجَن. قال:
لي شَجَنانِ شَجَنٌ بنجدِ *** وشجَنٌ لي ببلادِ الهِنْدِ([14])والشواجن: أوديةٌ غامضة كثيرةُ الشجَر. وسمِّيت به لتشاجُنِ الشجَر. قال الطرمّاح:
كَظَهْرِ الّلأى لو تُبتَغَى  رَيَّةٌ بِها *** نَهاراً لعَيَّتْ في بطون الشَّواجِنِ([15])(شجو/ي) الشين والجيم والحرف المعتل يدلُّ على شِدَّةٍ وصُعوبة، وأن يَنْشَب الشَّيءُ في ضيقٍ. من ذلك الشَّجْو: الحُزْن والهَمّ، يقال شجاه يشجوه. وشجاني الشيء، إِذا حَزَنَكَ([16]). والشَّجَى: ما نَشِبَ في الحَلْقِ من غُصَّةِ هَمٍّ. ومفازةٌ شَجْواء: ضيّقة المسلك.
(شجب) الشين والجيم والباء كلمتان، تدلُّ إحداهما على تداخلٍ، والأخرى تدلُّ على ذَهابٍ وبُطلان.
الأولى: قول العرب تشاجَبَ الأمر، إِذا اختلطَ ودخل بعضُهُ في بعض. قالوا: ومنه اشتقاق المِشجَب، وهي خشباتٌ متداخلة موثَّقة تُنصَب وتُنْشَر عليها الثِّياب. والشُّجُوب: أعمدةٌ من عَُمَُـد البيت. قال:
* وهُنَّ معاً قِيَامٌ كالشُّجُوبِ([17]) *
ويقال ـ * وهو ذلك المعنى ـ إن الشجاب السِّداد، يقال شجبه بشجابٍ، أي سدَّه.
وأمّا الأصل الآخر فالشجِب، وهو الهالك. يقال قد شَجِب. وقال:
فَمَنْ يَكُ في قتلِهِ يمترى  *** فإنَّ أبا نوفل قد شجِبْ([18])وربَّما سمَّوُا المحزون شَجِباً. ويقولون شجَبَه، إِذا حَزَنه. وشجبه الله، أي أهلكه الله. قال ابن السِّكِّيت: شَجَبَهُ يَشْجُبُهُ شَجْبَاً، إِذا شغله، وأصل الشَّجْب ما ذكرناه، وكلُّ ما بعدَه فمحمولٌ عليه.
--------------ـــ
([1]) ديوان امرئ القيس 143 واللسان (شجذ، شكر).
([2]) الجمهرة (2: 72).
([3]) في الأصل: "أعني سقط" الخ، والصواب ما أثبت. وفي المجمل: "فلا أدري أسقط من كتابي أم خفي على مؤلفه".
([4]) زاد في المجمل: "لا شك فيها".
([5]) المجمل: "شجير"،  وكلاهما صحيح. اللسان (شجر 62).
([6]) في الأصل: "مشاجرتهم".
([7]) في الأصل: "شجرة"، تحريف.
([8]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي، في ديوانه 104 واللسان (شجر).
([9]) الشجعة، هذه بتثليث حركات الشين.
([10]) الجمهرة (2: 96).
([11]) البيت لسويد بن أبي كاهل اليشكري، في المفضليات (1: 188)، واللسان (شجع).
([12]) التكملة من المجمل.
([13]) البيت بتمامه، كما في اللسان رواية عن ابن بري:
ذكرتك حيث استأمن الوحش والتقت *** رفاق به والنفس شتى شجونها
 ([14]) وكذا في اللسان (شجن). وفي الصحاح: "ببلاد السند".
([15]) ديوان الطرماح 165 واللسان (شجن) برواية: "رية به". وسيأتي في (لأي).
([16]) في الأصل: "حزنه".
([17]) البيت لأبي رعاس الهذلي، أو أسامة بن الحارث الهذلي. انظر اللسان (شجب، هدن)، وملحق القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 110. وصدره:
* فسامونا الهدانة من قريب *
([18]) نسب لعنترة في شرح الحماسة للمرزوقي 420.
ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** ve **الجيم** ve ikisini üçleyen şey)
(**شجذ**) **الشين** ve **الجيم** ve **الذال** tek bir kelimedir. Denir: **أشْجَذَت** gök, yağmuru sakinleştiği zaman. İmru’ul-Kays dedi ki:
وَدّ’u gösterir, ne zaman ki **أَشْجَذَتْ**  *** ve onu gizler, ne zaman ki **تَشْتكِرْ**([1])
İbn Düreyd([2]) dedi:  "**الوَدّ**: bilinen bir dağdır. Ve **تشتكر**: onun yağmuru şiddetlenir; onların sözünden: **اشتكر الضَّرعُ**; sütle dolduğu zaman." Ama Halîl’in Kitâbu’l-‘Ayn’ından benim nüshamda, onda **الشّين** ve **الجيم** ve **الذال**’ın ihmâl edilmiş olduğu vardır; bu yüzden bilmem: işitmede bir düşme midir, yoksa kelime kitabın müellifine gizli mi kaldı([3]). Ve kelime sahihtir([4]).

(**شجر**) **الشين** ve **الجيم** ve **الراء** iki asıldır, iç içe girmiş; bazısı bazısına yaklaşır; ve onların manası, şeyin bazısının bazısına girmesinden ve bir şeyde yükseklik ve yükselmeden hâlî olmaz. Bu ikisinin iki babının dallarını bir araya topladık; zikrettiğimiz iç içelikten dolayı.
İşte **الشَّجَر** bilinen (şey)dir; teki **شَجرة**’dir; ve o, yükselmeden ve dalların iç içe girmesinden hâlî olmaz. Ve **وادٍ شَجِر**([5]): ağacı çok. Ve denir: bu yer, başkasından daha **أَشجَرُ**’dur; yani daha çok **شَجَراً**. Ve **الشَّجَر**: kendisi için bir gövdesi olan her bitkidir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ﴾ [er-Rahmân 6]. Ve **شَجَرَ** kavim arasında iş; ihtilaf ettiği yahut ihtilaf ettikleri ve onda **تشاجَرُوا** oldukları zaman; ve **مشاجرةً**([6]) diye adlandırıldı, sözlerinin bazısının bazısına girmesinden dolayı. Ve **اشتَجَروا**: çekiştiler. Allah سبحانه وتعالى dedi: ﴿فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ﴾ [en-Nisâ 65].
İnsanın **شَجْرُ**’una gelince, bir kavim dedi: o, ağzın açıklığıdır. Ve Asma‘î derdi: **الشَّجْر** bizzat çenedir. İki söz bize göre birbirine yakındır; çünkü iki çene bir araya geldiği zaman, **اشتجرا** olmuşlardır; kelimenin kıyasından zikrettiğimiz gibi. Ve denir: **اشتَجَرَ** adam; elini **شَجْرِهِ**([7]) üzerine koyduğu zaman. Dedi ki:
Şüphesiz ben uykusuz kaldım; geceyi **مشتجِراً** geçirip durdum	 *** sanki gözümde kesilmiş **الصَّابُ** vardır([8])
Ve denir: **شجرتُ** şeyi; sarktığı zaman, onu kaldırdığında. Ve **الشَِّجار**: **الهَوْدَج**’in odunu. Ve iki mana da onda mevcuttur; çünkü orada bir yükselme ve bir iç içelik vardır. Ve **المِشْجَر**’a, bazısının bazısına girmesinden dolayı **مِشْجَراً** adı verildi. Ve kavim mızraklarla **تشاجَرَ** etti: onlarla birbirlerine sapladılar. Ve **الأرض الشَّجْراء** ve **الشَّجِرةُ**: **الشجَر**’ı çok olan. İbn Düreyd dedi: ve **وادٍ شجراء** denmez.

(**شجع**) **الشين** ve **الجيم** ve **العين** tek bir asıldır; cesaret ve atılganlığa delalet eder; ve bazen orada bir miktar uzunluk olur; ve o tek bir babdır. Bundan: **الرَّجُلُ الشجاع**; o, atılgandır; cem‘i **شجْعةٌ**([9]) ve **شجَعاء**. İbn Düreyd([10]) dedi: "Onların **شُجْعانٌ** sözlerine iltifat etme; çünkü o hatadır. Ebû Zeyd dedi: Kilâbîleri işittim, diyorlar ki: adam **شُجاع**; ve kadın onunla vasıflanmaz. Bu, Ebû Zeyd’in sözüdür."
Bize Halîl’den kitabın isnadıyla rivayet edildi: adam **شجاعٌ** ve kadın **شُجاعة** ve kadınlar **شُجاعات**. Ve o, **الشجعانَ**’ı da **شجاع**’ın cem‘inde zikretti. Ve **الشجاع**: yılandır. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "Onlardan birinin hazinesi kıyamet günü **شُجاعاً أَقْرَعَ** olarak gelir." Develerde **الشَّجَع**’a gelince, bir kavim dedi: o, ayakların naklinin süratidir; sonra denir: deve **شَجِع** ve dişi deve **شجِعة**. Ve denir: o, uzunluktur; ve şu beyit okundu:
Onu bilinmeyeni üzerine bindik *** sert yerlerde, onların içinde **شَجَع**([11])
Ve denir: şüphesiz **الشَّجَع** deliliktir. Dil ehli dedi: bu hatadır; eğer **الشَّجع** delilik olsaydı, [**ما**([12])] onun ayaklarını vasfetmezdi. Ve kadınlardan **الشَّجِعة**: cüretkâr. Ve **اللّـبُؤة الشجْعاء** cüretkârdır; aynı şekilde aslan **أَشْجَع**’dır. Denir ki erkeklerden **الأَشْجَعَ**: sanki onda delilik varmış gibi olan. Ve **الأشجع**: bacağın içinde **السُّلاَمَى**’nın üstünde uzatılmış sinirdir.

(**شجن**) **الشين** ve **الجيم** ve **النون** tek bir asıldır; şeyin bitişmesine ve dolanmasına delalet eder. Bundan **الشِّجْنة**; o, dolanmış ağaçtır. Ve denir: benimle onun arasında **شِجْنةُ رَحمٍ** vardır; onun bitişmesini ve dolanmasını ister. Ve ihtiyaç için **الشجَن** denir; ancak onunla adlandırıldı, karışıklığından ve kalbin ona bağlanmasından dolayı; cem‘i **شجون**. Dedi ki:
* ve nefs, **شجونُها** türlü türlüdür([13]) *
Ve **الأشجان**: **شجَن**’in cem‘idir. Dedi ki:
Benim iki **شَجَنانِ**’ım var: **شَجَنٌ** Necd’dedir *** ve benim için bir **شجَنٌ** de **بلادِ الهِنْدِ**’dedir([14])
Ve **الشواجن**: kapalı, ağacı çok vadilerdir. Ve ağaçların **تشاجُنِ**’ünden dolayı onunla adlandırıldı. Tırimmâh dedi:
Sırtı gibi; eğer onda bir suya kanma aransa *** gündüzün, **الشَّواجِنِ**’in karınlarında aciz bırakırdı([15])

(**شجو/ي**) **الشين** ve **الجيم** ve illetli harf, şiddete ve zorluğa ve şeyin bir darlıkta saplanmasına delalet eder. Bundan **الشَّجْو**: hüzün ve gamdır; denir: **شجاه** onu **يشجوه**. Ve **شجاني** şey; seni hüzünlendirdiği zaman([16]). Ve **الشَّجَى**: boğazda gam gırtlak düğümünden saplanıp kalan şeydir. Ve **مفازةٌ شَجْواء**: yolu dar.

(**شجب**) **الشين** ve **الجيم** ve **الباء** iki kelimedir; birisi iç içeliğe delalet eder, diğeri gidip yok olmaya ve bâtıl olmaya delalet eder.
Birincisi: Arapların sözü: **تشاجَبَ** iş; karıştığı ve bazısı bazısına girdiği zaman. Dediler: ve ondan **المِشجَب**’in اشتقاق’ı; o, iç içe geçmiş, sağlamlaştırılmış tahta parçalarıdır; dikilir ve elbiseler onun üzerine yayılır. Ve **الشُّجُوب**: evin direklerinden direklerdir. Dedi ki:
* ve onlar birlikte **قِيَامٌ**’dır, **الشُّجُوبِ** gibi([17]) *
Ve denir — *o mananın kendisi* — şüphesiz **الشجاب** tıkamadır; denir: **شجبه** onu **بشجابٍ**; yani onu tıkadı.
Diğer asla gelince: **الشجِب**; o, helâk olandır. Denir: **شَجِب** oldu. Ve dedi ki:
Kim onun öldürülmesinde şüphe ederse *** şüphesiz Ebû Nûfel **شجِبْ** olmuştur([18])
Ve bazen mahzunu **شَجِباً** diye adlandırdılar. Ve derler: **شجَبَه**; onu hüzünlendirdiği zaman. Ve **شجبه الله**; yani Allah onu helâk etti. İbn es-Sikkît dedi: **شَجَبَهُ** onu **يَشْجُبُهُ** **شَجْبَاً**; onu meşgul ettiği zaman. Ve **الشَّجْب**’in aslı, zikrettiğimiz şeydir; ve ondan sonrası olan her şey ona hamledilmiştir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الشجر من النبات: ما له ساق، يقال: شجرة وشجر، نحو: ثمرة وثمر. قال تعالى: ﴿إذ يبايعونك تحت الشجرة﴾ [الفتح/18]، وقال: ﴿أأنتم أنشأتم شجرتها﴾ [الواقعة/72]، وقال: ﴿والنجم والشجر﴾ [الرحمن/6]، ﴿لآكلون من شجر من زقوم﴾ [الواقعة/52]، ﴿إن شجرة الزقوم﴾ [الدخان/43]. وواد شجير: كثير الشجر، وهذا الوادي أشجر من ذلك، والشجار والمشاجرة، والتشاجر: المنازعة. قال تعالى: ﴿حتى يحكموك فيما شجربينهم﴾ [النساء/ 65]. وشجرني عنه: صرفني عنه بالشجار، وفي الحديث: (فإن اشتجروا فالسلطان ولي من لا ولي له) (الحديث عن عائشة أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (أيما امرأة نكحت بغير إذن مواليها فنكاحها باطل، ثلاثا، ولها مهرها بما أصاب منها، فإن اشتجروا فإن السلطان ولي من لا ولي له). أخرجه أحمد في المسند 6/166، وفي سنده سليمان بن موسى، وفيه لين (انظر: تقريب التهذيب ص 255) ؛ وأخرجه الترمذي، وقال: حديث حسن، انظر عارضة الأحوذي 3/13). والشجار: خشب الهودج، والمشجر: ما يلقى عليه الثوب، وشجره بالرمح أي: طعنه بالرمح، وذلك أن يطعنه به فيتركه فيه.

##### Türkçe

- **الشجر** bitkiden: sapı olan şeydir; denilir: **شجرة** ve **شجر**; şu misal gibi: **ثمرة** ve **ثمر**. Yüce Allah dedi ki: ﴿إذ يبايعونك تحت **الشجرة**﴾ [الفتح/18], ve dedi ki: ﴿أأنتم أنشأتم **شجرتها**﴾ [الواقعة/72], ve dedi ki: ﴿والنجم و**الشجر**﴾ [الرحمن/6], ﴿لآكلون من **شجر** من زقوم﴾ [الواقعة/52], ﴿إن **شجرة** الزقوم﴾ [الدخان/43]. Ve **واد شجير**: çok **الشجر**li (ağaçlı)dır; ve bu vadi ondan daha **أشجر**dir. Ve **الشجار** ve **المشاجرة** ve **التشاجر**: çekişme (münazaa)dır. Yüce Allah dedi ki: ﴿حتى يحكموك فيما **شجر** بينهم﴾ [النساء/ 65]. Ve **شجرني** ondan: beni ondan **الشجار** ile çevirdi (uzaklaştırdı). Ve hadiste: (فإن **اشتجروا** فالسلطان ولي من لا ولي له) (Hadis, Âişe’den: Peygamber صلى الله عليه وسلم şöyle dedi: (أيما امرأة نكحت بغير إذن مواليها فنكاحها باطل، ثلاثا، ولها مهرها بما أصاب منها، فإن **اشتجروا** فإن السلطان ولي من لا ولي له). Ahmed bunu Müsned’de 6/166’da çıkardı; senedinde Süleyman b. Musa vardır ve onda yumuşaklık (zayıflık) vardır (bak: Takrîbü’t-Tehzîb s. 255); Tirmizî de çıkardı ve “hasen hadis” dedi; bak: Âridatü’l-Ahvazî 3/13). Ve **الشجار**: hevdicin (mahfe/tahtırevanın) tahtasıdır; ve **المشجر**: elbisenin üzerine atıldığı şeydir; ve **شجره** mızrakla, yani: onu mızrakla dürttü (sapladı); ve bu, onu onunla dürtüp de onu onun içinde bırakmasıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ج ر
واد شجير وأرض شجرة‏:‏ كثيرة الشجر وهذه الأرض أشجر من هذه‏.‏
وكنا في الشجـراء وهي الجشر الملتف كالأجمة‏.‏
وقد شاجر المال إذا فنى البقل فصار إلى الشجر يرعاه‏.‏
وبعير مشاجر‏.‏
واشتجر القوم وتشاجروا‏:‏ اختلفوا وبينهم مشاجرة وشجر ما بينهم‏.‏
وبات مرتفقاً ومشتجـراً‏:‏ مـن شجـر الفـم وهـو مفتحـه‏.‏
والضـاد من الحروف الشجرية‏.‏
وشجرته بالرمح‏:‏ طعنته وتشاجروا بالرماح‏.‏
وفلان شجير وشطير‏:‏ غريب‏.‏
وتقول‏:‏ ما رأيت شجيرين إلا سجيرين‏:‏ صديقين‏.‏
وما شجرك عن كذا‏:‏ ما صرفك‏.‏
وشجروا فاه فأوجروه إذا فتحوه بعود‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو من شجرة النبوّة‏.‏
ومن شجرة طيبة‏.‏
وما أحسن شجرة ضرعها أي شكله وهيئته‏.‏

##### Türkçe

ش ج ر
Vadi **شجير** ve arazi **شجرة**: ağaçça çok; ve bu arazi şundan daha **أشجر**’dir.

Ve biz **الشجـراء**’da idik; o, koruluk gibi birbirine dolanmış **الجشر**’dir.

Ve mal **شاجر** oldu; ot tükendiği vakit, ağaçlara döndü, onu otlatır.

Ve **مشاجر** deve.

Kavim **اشتجر** etti ve **تشاجروا**: ihtilaf ettiler; ve aralarında **مشاجرة** ve aralarındaki **شجر** vardır.

Ve dirseğine dayanmış ve **مشتجـراً** olarak geceledi: **شجـر الفـم**’den; o, onun açığıdır.

Ve **الضـاد** harflerden **الشجرية** olanlardandır.

Onu mızrakla **شجرته**: onu dürttüm; ve mızraklarla **تشاجروا**.

Ve falan **شجير** ve **شطير**: garip.

Ve dersin: iki **شجيرين** görmedim, ancak iki **سجيرين**: iki dost.

Ve seni şundan **شجرك** eden nedir: seni ne çevirdi.

Ve onun ağzını **شجروا**; onu bir çubukla açtıkları vakit onu **أوجروه**.

Mecazdandır: o, **شجرة النبوّة**’dendir.

Ve **شجرة طيبة**’den.

Ve onun memesinin **شجرة**’si ne güzeldir; yani şekli ve heyeti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّجَرَة الواحدة تجمع على الشَّجَر والشَّجَرَات والأَشْجارِ، والمُجْتَمِعُ الكثيرُ منه في مَنْبِتِه: شَجْرَاءُ. الشَّجَر والشَّجَر من النبات: ما قام على ساق؛ وقيل: الشَّجَر كل ما سما بنفسه، دَقَّ أَو جلَّ، قاوَمَ الشِّتاءَ أَو عَجَزَ عنه، والواحدة من كل ذلك شَجَرَة وشِجَرَة، وقالوا شِيَرَةٌ فأَبدلوا، فإِمَّا أَن يكون على لغة من قال شِجَرَة، وإِمَّا أَن تكون الكسرة لمجاورتها الياء؛ قال:
تَحْسَبُه بين الأَكامِ شِيَرَهْ
وقالوا في تصغيرها: شِيَيْرَة وشُيَيْرَة. قال وقال مرة: قلبت الجيم ياء في شِيَيْرَة كما قلبوا الياء جيماً في قولهم أَنا تَمِيمِجٌّ أَي تميميّ، وكما روي عن ابن مسعود: على كل غَنِجٍّ، يريد غَنِيٍّ؛ هكذا حكاه أَبو حنيفة، بتحريك الجيم، والذي حكاه سيبويه أَن ناساً من بني سعد يبدلون الجيم مكان الياء في الوقف خاصة، وذلك لأَن الياء خفيفة فأَبدلوا من موضعها أَبْين الحروف، وذلك قولهم تَمِيمِجْ في تَمِيميْ، فإِذا وصلوا لم يبدلوا؛ فأَما ما أَنشده سيبويه من قولهم:
خالي عُوَيْفٌ وأَبو عَلِجِّ،
المُطْعِمانِ اللحمَ بالعَشِجِّ،
وفي الغَداةِ فِلَقَ البَرْنِجِّ
فإِنه اضطر إِلى القافية فأَبدل الجيم من الياء في الوصل كما يبدلها منها في الوقف. قال ابن جني: أَما قولهم في شَجَرَة شِيَرَة فينبغي أَن تكون الياء فيها أَصلاً ولا تكون مبدلة من الجيم لأَمرين: أَحدهما ثبات الياء في تصغيرها في قولهم شُيَيْرَةُ ولو كانت بدلاً من الجيم لكانوا خُلَقَاء إِذا حَقَّروا الاسم أَن يردّوها إِلى الجيم ليدلوا على الأَصل، والآخر أَن شين شَجَرة مفتوحة وشين شِيرَةَ مكسورة، والبدل لا تغير فيه الحركات إِنما يوقع حرف موضع حرف. ولا يقال للنخلة شجرة؛ قال ابن سيده: هذا قول أَبي حنيفة في كتابه الموسوم بالنبات. وأَرض شَجِرَة وشَجِيرة وشَجْرَاء: كثيرة الشَّجَرِ.
والشَّجْراءُ: الشَّجَرُ، وقيل: اسم لجماعة الشَّجَر، وواحد الشَّجْراء شَجَرَة، ولم يأْت من الجمع على هذا المثال إِلاَّ أَحرف يسيرة: شَجَرَة وشَجراء، وقَصَبَة وقَصْباء، وطَرَفة وطَرْفاء، وحَلَفَة وحَلْفاء؛ وكان الأَصمعي يقول في واحد الحلفاء حَلِفة، بكسر اللام، مُخالفة لأَخَواتها. وقال سيبويه: الشَّجْراء واحد وجمع، وكذلك القَصْباء والطَّرْفاء والحَلْفاء. وفي حديث ابن الأَكوع: حتى كنت
(* قوله: «حتى كنت» الذي في النهاية
فإِذا كنت). في الشَّجْراء أَي بين الأَشجار المُتَكاثِفَة، قال ابن الأَثير: هو الشَّجَرة كالقَصْباء للقَصَبة، فهو اسم مفرد يراد به الجمع، وقيل: هو جمع، والأَول أَوجه.
والمَشْجَرُ: مَنْبِت الشَجر. والمَشْجَرَة: أَرض تُنبِت الشجر الكثير. والمَشْجَر: موضع الأَشجار وأَرض مَشْجَرَة: كثيرة الشجر؛ عن أَبي حنيفة. وهذا المكان الأَشْجَرُ من هذا أَي أَكثر شَجَرَاً؛ قال: ولا أَعرف له فِعْلاً. وهذه الأَرض أَشجر من هذه أَي أَكثر شَجَراً. ووادٍ أَشْجَرُ وشَجِيرٌ ومُشْجرٌ: كثير الشجر. الجوهري: وادٍ شَجِيرٌ ولا يقال وادٍ أَشْجَرُ. وفي الحديث: ونأَى بي الشَّجَرُ؛ أَي بَعُدَ بيَ المرعَى في الشَّجَر. وأَرض عَشِبَة: كثيرة العُشْب، وبَقِيلة وعاشِبَة وبَقِلة وثَمِيرة إِذا كان ثَمَرَتها
(* قوله: «إِذا كان ثمرتها» كذا بالأَصل ولعل فيها
تحريفاً أَو سقطاً، والأَصل إِذا كثرت ثمرتها أَو كانت ثمرتها كثيرة أَو نحو ذلك). وأَرض مُبْقِلَة ومُعْشِبَة. التهذيب: الشجر أَصناف، فأَما جِلُّ الشجر فَعِظامُه لتي تبقى على الشِّتاء، وأَما دُقُّ الشجر فصنفان: أَحدهما يبقى على الشِّتاء، وتَنْبْتُ في الربيع، ومنه ما يَنْبُت من الحَبَّة كما تَنْبُتُ البقُول، وفرق ما بين دِقِّ الشجر والبقل أَن الشجر له أَرُومة تبقى على الشتاء ولا يبقى للبقْل شيء، وأَهل الحجاز يقولون هذه الشجر، بغير هاء، وهم يقولون هي البُرُّ وهي الشَّعير. وهي التمر، ويقولون في الذهب لأَن القطعة منه ذهَبَة؛ وبِلُغَتهم نزل قوله تعالى: والذين يَكِنزُون الذهب والفِضَّة ولا يُنْفقونَها؛ فأَنَّثَ.
ابن السكيت: شاجَرَ المالُ إِذا رَعَى العُشْبَ والبَقْلَ فلم يُبْق منها شيئاً فصار إِلى الشجر يرعاه؛ قال الراجز يصف إِبلاً: تَعْرِفُ في أَوْجُهِها البشائِرِ
آسانَ كلِّ آفقٍ مُشاجِرِ
وكل ما سُمِك ورُفِعَ، فقد شُجِرِ. وشَجَرَ الشجَرة والنبات شَجْراً: رَفَع ما تَدَلَّى من أَغصانها. التهذيب قال: وإِذا نزلتْ أَغصانُ شَجَرٍ أَو ثوب فرفعته وأَجفيتَه قلت شَجَرْته، فهو مَشْجُور؛ قال العجاج: رَفَّعَ من جِلالِه المَشْجُور
والمُشَجَّرُ من التَّصَاوير: ما كان على صفة الشجر. وديباج مُشَجَّرٌ: نَقْشُه على هيئة الشجر. والشجرة التي بويع تحتها سيدُنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، قيل كانت سَمُرَة. وفي الحديث: الصَّخْرةُ والشجَرة من الجنة، قيل: أَراد بالشجرة الكَرْمَة، وقيل: يحتمل أَن يكون أَراد بالشجرة شَجَرَة بَيْعَة الرِّضوان لأَن أَصحابها اسْتَوجَبوا الجنة. واشْتَجَرَ القومُ: تخالفوا: ورماح شواجِرُ ومُشْتَجِرة ومُتَشاجِرَة: مُخْتلفةٌ مُتَداخلة. وشَجَر بينهم الأَمْرُ يَشْجُرُ شَجْراً (* قوله:
«وشجر بينهم الأَمر شجراً» في القاموس وشجر بينهم الأَمر شجوراً). تنازعوا فيه. وشَجَر بين القوم إِذا اختلف الأَمر بينهم. واشْتَجَرَ القوم وتَشاجَرُوا أَي تنازعوا. والمُشاجَرة: المنازعة. وفي التنزيل العزيز: فلا ورَبِّك لا يُؤمنون حتى يُحَكِّمُوك فيما شَجَر بينهم؛ قال الزجاج: أَي فيما وقع من الاختلاف في الخصومات حتى اشْتَجَرُوا وتشاجَرُوا أَي تشابَكُوا مختلفين. وفي الحديث: إِياكم وما شَجَرَ بين أَصحابي؛ أَي ما وقع بينهم من الاختلاف. وفي حديث أَبي عمرو النخعي: وذكَرَ فتنة يَشْتَجِرون فيها اشْتِجارَ أَطْباق الرَّأْس؛ أَراد أَنهم يشتبكون في الفتنة والحرب اشْتباك أَطْباق الرَّأْس، وهي عظامه التي يدخل بعضُها في بعض؛ وقيل: أَراد يختلفون كما تَشْتَجِرُ الأَصابع إِذا دخل بعضها في بعض. وكلُّ ما تداخل، فقد تشاجَرِ واشْتَجَرَ. ويقال: التَقَى فئتان فتشاجَرُوا برماحهم أَي تشابكوا. واشْتَجَرُوا بِرِماحِهِم وتشاجَرُوا بالرِّماح: تطاعنوا. وشجَرَ: طَعن بالرُّمح. وشَجَره بالرمح: طعنه. وفي حديث الشُّرَاة: فَشَجَرْناهم بالرماح: أَي طعنَّاهم بها حتى اشتبكتْ فيهم، وكذلك كل شيء يأْلَفُ بعضُه بعضاً، فقد اشْتَبك واشْتَجَر. وسمي الشجَرُ شَجَرَاً لدخول بعض أَغصانه في بعض؛ ومن هذا قيل لِمَراكبِ النِّساء: مَشاجِرُ، لِتشابُك عِيدان الهَوْدَج بعضِها في بعض. وشَجَرَهُ شَجْراً: رَبَطَه. وشَجَرَه عن الأَمر يَشْجُرهُ شَجْراً: صرفه. والشَّجْرُ: الصَّرْف. يقال: ما شَجَرَك عنه؟ أَي ما صَرَفك؛ وقد شَجَرَتْني عنه الشَّواجر. أَبو عبيد: كلُّ شيء اجتمع ثم فَرَّق بينه شيء فانفرق يقال له: شُجِرَ؛ وقول أَبي وَجْزَة: طَافَ الخَيالُ بنا وَهْناً، فأَرَّقَنَا،
من آلِ سُعْدَى، فباتَ النومُ مُشْتَجِرَا
معنى اشْتِجار النوم تَجافيه عنه، وكأَنه من الشَّجِير وهو الغَرِيبُ؛ ومنه شَجَرَ الشيءَ عن الشيء إِذا نَحَّاه؛ وقال العجاج:
شَجَرَ الهُدَّابَ عنه فَجفَا
أَي جافاه عنه فَتَجَافى، وإِذا تَجافى قيل: اشْتَجَر وانْشَجَر. والشَّجْرُ: مَفْرَحُ الفَم، وقيل: مُؤَخَّرُه، وقيل: هو الصَّامِغ، وقيل: هو ما انفتح من مُنْطَبِقِ الفَم، وقيل: هو مُلْتَقَى اللِّهْزِمَتَيْن، وقيل: هو ما بين اللَّحْيَيْن. وشَجْرُ الفرس: ما بين أَعالي لَحْيَيْه من مُعْظَمها، والجمع أَشْجَار وشُجُور.
واشْتَجَر الرجل: وضع يده تحت شَجْرِهِ على حَنَكه؛ قال أَبو ذؤيب: نامَ الخَلِيُّ وبِتُّ الليلَ مُشْتَجِراً،
كأَن عَيْنَيَّ فيها الصَّابُ مَذْبُوحُ
مذبوح: مَشْقُوق. أَبو عمرو: الشَّجْرُ ما بين اللَّحْيَيْنِ. غيره: بات فلان مُشْتَجِراً إِذا اعتمد بشَجْرِهِ على كفه. وفي حديث العباس قال: كنت آخذاً بِحَكَمَةِ بغلة رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، يوم حُنَين وقد شَجَرْتُها بها أَي ضَربْتُها بلجامها أَكُفُّها حتى فتحتْ فاها؛ وفي رواية: والعباس يَشْجُرها أَو يَشْتَجِرُها بلجامها؛ قال ابن الأَثير: الشَّجْر مَفْتَح الفم، وقيل: هو الذَّقَن. وفي حديث سعد
(* قوله: «وفي حديث
سعد» الذي في النهاية حديث أَم سعد). أَنَّ أُمَّه قالت له: لا أَطْعَمُ طَعاماً ولا أَشرب شراباً أَو تكفُرَ بمجد قال: فكانوا إذا أَرادوا أَن يطعموها أَو يَسْقُوهَا شَجَرُوا فاها أَي أَدْخَلوا في شَجْرِه عُوداً ففتحوه. وكل شيء عَمَدته بِعماد، فقد شَجَرْتَه. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، في إِحدى الروايات: قُبض رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، بين شَجْرِي ونَحْرِي؛ قيل: هو التشبيك، أَي أَنها ضَمَّته إِلى نحرها مُشبِّكَة أَصابعها. وفي حديث بعض التابعين: تَفَقَّدْ في طهارَتِكَ كذا وكذا والشِّاكِلَ والشَّجْرَ أَي مُجْتَمَعَ اللَّحْيَيْن تحت العَنْفَقَة. والشِّجارُ: عود يُجعل في فم الجَدْي لئلا يَرْضَع أُمَّه. والشَّجْرُ من الرَّحْل: ما بين الكَرَّيْنِ، وهو الذي يَلْتَهِم ظهر البعير. والمِشْجَرُ، بكسر الميم: المِشْجَب، وفي المحكم: المَشْجَر أَعواد تربط كالمِشْجَب بوضع عليها المتاع.
وشَجَرْت الشيء: طرحتُه على المِشْجَر، وهو المِشْجَب. والمِشْجَر والمَشْجَر والشِّجار والشَّجار: عود الهودج، واحدتها مَِشْجَرة وشِجَارة، وقيل: هو مَرْكَب أَصغر من الهودج مكشوفُ الرأْس. التهذيب: والمِشْجَر مركب من مراكب النساء؛ ومنه قول لبيد:
وأَرْتَدَ فارسُ الهَيْجا، إِذا ما
تَقَعَّرَتِ المَشاجِرُ بالقيام
الليث: الشِّجار خشب الهودج، فإِذا غُشِّيَ غِشَاءَه صار هَوْدَجاً. الجوهري: والمَشَاجر عيدان الهودج، وقال أَبو عمرو: مراكب دون الهوادج مكشوفةُ الرأْس، قال: لها الشُّجُرُ أَيضاً، الواحد شِجار (* قوله: «الواحد
شجار» بفتح أَوله وكسره وكذلك المشجر كما في القاموس). وفي حديث حُنَين: ودُرَيْدُ بن الصِّمَّة يومئذٍ في شِجار له؛ هو مركب مكشوف دون الهودج، ويقال له مَِشْجَر أَيضاً. والشِّجارُ: خشب البئر؛ قال الراجز: لَتَرْوَيَنْ أَو لَتَبِيدَنَّ الشُّجُرْ
والشِّجارُ: سِمَةٌ من سمات الإِبل. والشِّجارُ: الخشبة التي يُضَبَّب بها السرير من تحت، يقال لها بالفارسية المَتَرْس. التهذيب: والشِّجار الخشبة التي توضع خَلْف الباب، يقال لها بالفارسية المَتَرْس، وبخط الأَزهري مَتَّرس، بفتح الميم وتشديد التاء؛ وأَنشد الأَصمعي:
لولا طُفَيْلٌ ضاعتِ الغَرائرُ،
وفاءَ، والمُعْتَقُ شيء بائرُ،
غُلَيِّمٌ رَطْلٌ وشَيْخٌ دامِرُ،
كأَنما عِظامُنا المَشَاجِرُ
والشِّجارُ: الهَوْدَجُ الصغير الذي يكفي واحداً حَسْب. والشَّجيرُ: الغريبُ من الناس والإِبل. ابن سيده: والشَّجِيرُ الغريبُ والصاحبُ، والجمع شُجَراء. والشَّجِيرُ: قِدْح يكون مع القِدَاح غريباً من غير شَجَرَتِها؛ قال المتنخل:
وإِذا الرِّياحُ تَكَمَّشَتْ
بِجَوانِبِ البَيْتِ القَصِيرِ،
أَلْفَيْتَني هَشَّ اليَدَيـ
ـنِ بِمَرْي قِدْحي، أَو شَجِيرِي
والقِدْحُ الشَّجِيرُ: هو المستعار الذي يُتَيَمَّنُ بِفَوْزِهِ والشَّرِيجُ: قِدْحُهُ الذي هو له. يقال: هو شَرِيجُ هذا وشِرْجُهُ أَي مثله. والشَّجِيرُ: الردِيءُ؛ عن كراع.
والانْشِجارُ والاشْتِجارُ: التقدّم والنَّجاء؛ قال عُوَيْفٌ الهُذَليُّ:عَمْداً تَعَدَّيْنَاكَ، وانْشَجَرَتْ بِنَا
طِوالُ الهَوادِيُ مُطْبَعَاتٌ مِنَ الوِقْرِ
ويروى: واشْتَجَرَتْ. والاشتجارُ أَن تَتَّكِئَ على مَرْفِقِكَ ولا تَضَعَ جَنْبَكَ على الفراش.
والتَّشْجيرُ في النخلِ: أَن تُوضَعَ العُذُوقُ على الجريد، وذلك إِذا كثر حمل النخلة وعَظُمَتِ الكَبائِسُ فَخِيفَ على الجُمَّارَةِ أَو على العُرْجُونِ. والشَّجِيرُ: السَّيفُ. وشَجَرَ بيته أَي عَمَدَه بِعَمُودٍ. ويقال: فلان من شَجَرَةٍ مباركة أَي من أَصل مبارك.
ابن الأَعرابي: الشَّجْرَةُ النُّقْطَةُ الصغيرة في ذَقَنِ الغُلامِ.

##### Türkçe

**الشَّجَرَة** tek olanı **الشَّجَر** ve **الشَّجَرَات** ve **الأَشْجارِ** üzerine toplanır;
ve onun menbitinde toplanmış çok olanı: **شَجْرَاءُ**. **الشَّجَر** ve **الشَّجَر** bitkiden: sap üzerinde duran şeydir; ve denildi: **الشَّجَر** kendi kendine yükselen her şeydir; ince olsun yahut iri olsun, kışa dayansın yahut ondan âciz kalsın; bütün bunun bir teki **شَجَرَة** ve **شِجَرَة**’dir. Ve **شِيَرَةٌ** dediler de بدل yaptılar; artık ya **شِجَرَة** diyenin dili üzere olur, yahut da kesre, **الياء**’a komşuluğundan dolayıdır; dedi ki:
تَحْسَبُه بين الأَكامِ شِيَرَهْ
Ve onun küçültmesinde dediler: **شِيَيْرَة** ve **شُيَيْرَة**. Dedi ve bir kere dedi: **شِيَيْرَة**’de **الجيم**’i **ياء**’a çevirdi; nitekim “**أَنا تَمِيمِجٌّ**” sözlerinde **الياء**’ı **جيماً**’a çevirdiler; yani **تميميّ**; ve İbn Mesud’dan rivayet olunduğu gibi: “**على كل غَنِجٍّ**”, **غَنِيٍّ** istemektedir; böylece onu Ebû Hanîfe, **الجيم**’i harekeli kılarak nakletti. Sîbeveyh’in naklettiği ise: Benî Sa‘d’dan birtakım kimseler, özellikle vakıfta **الجيم**’i **الياء** yerine بدل ederler; bu, **الياء** hafif olduğundan; onun yerinden, harflerin daha açık olanını بدل ettiler; bu da onların **تَمِيمِجْ** demeleridir, **تَمِيميْ** yerine; artık وصل ettiklerinde بدل etmezler. Sîbeveyh’in onların sözünden inşad ettiği şeye gelince:
خالي عُوَيْفٌ وأَبو عَلِجِّ،
المُطْعِمانِ اللحمَ بالعَشِجِّ،
وفي الغَداةِ فِلَقَ البَرْنِجِّ
şüphesiz o, kafiye sebebiyle zaruret etti de, vakıfta ondan بدل ettiği gibi, وصل’da da **الياء**’dan **الجيم**’i بدل etti. İbn Cinnî dedi: **شَجَرَة** hakkında **شِيَرَة** demelerine gelince, onda **الياء**’ın asl olması gerekir ve **الجيم**’den بدل edilmiş olmaması gerekir; iki sebepten: birincisi, onların “**شُيَيْرَةُ**” sözlerinde küçültmesinde **الياء**’ın sabit oluşudur; eğer **الجيم**’den بدل olsaydı, ismi küçülttüklerinde onu asla delalet için **الجيم**’e döndürmeleri, onlar için uygun olurdu; ikincisi, **شَجَرة**’nin şîni fethalıdır, **شِيرَةَ**’nin şîni kesrelidir; ve بدل’de harekeler değişmez; ancak bir harfi bir harfin yerine koyar. Hurma ağacına **شجرة** denilmez. İbn Sîde dedi: Bu, Ebû Hanîfe’nin bitki diye adlandırılmış kitabındaki sözdür. Ve **أَرض شَجِرَة** ve **شَجِيرة** ve **شَجْرَاء**: **الشَّجَرِ**’i çok olan.

Ve **الشَّجْراءُ**: **الشَّجَرُ**’dir; ve denildi: **الشَّجَر** topluluğunun adıdır; **الشَّجْراء**’ın bir teki **شَجَرَة**’dir. Bu misal üzere cem‘den ancak az harf geldi: **شَجَرَة** ve **شَجراء**; **وقَصَبَة** ve **قَصْباء**; **وطَرَفة** ve **طَرْفاء**; **وحَلَفَة** ve **حَلْفاء**. Asmaî, **الحلفاء**’ın bir tekinde **حَلِفة** derdi; **اللام**’ı kesreli kılarak; kızkardeşlerine muhalefet ederek. Sîbeveyh dedi: **الشَّجْراء** tek ve cem‘dir; aynı şekilde **القَصْباء** ve **الطَّرْفاء** ve **الحَلْفاء**. İbnü’l-Ekva‘ hadîsinde: “حتى كنت
(* sözü: «حتى كنت» nihâyede olan: فإِذا كنت). في الشَّجْراء” yani sıklaşmış ağaçlar arasında. İbnü’l-Esîr dedi: O, **الشَّجَرة**’dir; **القَصْباء**’ın **القَصَبة** için olduğu gibi; artık o, müfred bir isimdir, onunla cem‘ kastedilir; ve denildi: o cem‘dir; birincisi daha vechlidir.

Ve **المَشْجَرُ**: ağacın menbitidir. Ve **المَشْجَرَة**: çok ağacı bitiren bir arazidir. Ve **المَشْجَر**: ağaçların yeri; ve **أَرض مَشْجَرَة**: ağacı çok olan; Ebû Hanîfe’den. Ve bu yer, bundan daha **الأَشْجَرُ**’dir; yani daha çok **شَجَرَاً**; dedi: onun için bir fiil bilmiyorum. Ve bu arazi, bundan daha **أَشجر**’dir; yani daha çok **شَجَراً**. Ve **وادٍ أَشْجَرُ** ve **شَجِيرٌ** ve **مُشْجرٌ**: ağacı çok olan. Cevherî: **وادٍ شَجِيرٌ**; ve **وادٍ أَشْجَرُ** denilmez. Hadîste: “ونأَى بي الشَّجَرُ”; yani **الشَّجَر** içinde otlak beni uzaklaştırdı. Ve **أَرض عَشِبَة**: **العُشْب**’u çok olan; ve **بَقِيلة** ve **عاشِبَة** ve **بَقِلة** ve **ثَمِيرة** eğer onun meyvesi
(* sözü: «إِذا كان ثمرتها» asılda böyle; onda bir tahrif yahut düşme var gibidir; asıl: إِذا كثرت ثمرتها yahut كانت ثمرتها كثيرة yahut bunun gibi). Ve **أَرض مُبْقِلَة** ve **مُعْشِبَة**. Tehzîb: **الشجر** صنفlar(dır); **الشجر**’in çoğu ise, kış üzerinde kalan büyükleridir; **دُقُّ الشجر** ise iki صنf: birincisi kış üzerinde kalır ve baharda biter; ondan, **الحَبَّة**’den biten vardır; tıpkı **البقُول**’ün bitmesi gibi. **دِقِّ الشجر** ile **البقل** arasındaki fark şudur: **الشجر**’in kış üzerinde kalan bir **أَرُومة**’si vardır; **البقْل** için ise hiçbir şey kalmaz. Hicaz ehli “هذه الشجر” derler, **هاء** olmaksızın; ve onlar “هي البُرُّ” ve “هي الشَّعير” derler. Ve “هي التمر” (derler). Ve altın hakkında derler; çünkü onun parçası **ذهَبَة**’dir; ve onların diliyle şu yüce söz indi: “والذين يَكِنزُون الذهب والفِضَّة ولا يُنْفقونَها”; böylece müennes kıldı.

İbnü’s-Sikkît: **شاجَرَ المالُ**: **العُشْبَ** ve **البَقْلَ**’ı otladı da onlardan hiçbir şey bırakmadı; sonra **الشجر**’e yöneldi, onu otluyor; râciz, develeri vasfederek dedi:
تَعْرِفُ في أَوْجُهِها البشائِرِ
آسانَ كلِّ آفقٍ مُشاجِرِ
Ve her ne ki kalınlaştı ve yükseltildi, artık **شُجِرِ** olmuştur. Ve **شَجَرَ الشجَرة** ve bitkiyi **شَجْراً**: onun dallarından sarkanı yükseltti. Tehzîb dedi: Bir ağacın yahut bir elbisenin dalları indiğinde, onu kaldırıp yukarı çektiğinde “**شَجَرْته**” dersin; o da **مَشْجُور**’dur; ‘Accâc dedi:
رَفَّعَ من جِلالِه المَشْجُور
Ve tasvirlerden **المُشَجَّرُ**: ağaç sıfatı üzere olan şeydir. Ve **ديباج مُشَجَّرٌ**: nakşı ağaç heyeti üzeredir. Efendimiz Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, altında biat alındığı ağaç: denildi ki **سَمُرَة** idi. Hadîste: “الصَّخْرةُ والشجَرة من الجنة”; denildi: ağaçla **الكَرْمَة**’yi murad etti; ve denildi: ağaçla, **شَجَرَة بَيْعَة الرِّضوان**’ı murad etmiş olması muhtemeldir; çünkü onun ashabı cenneti hak ettiler.

Ve **اشْتَجَرَ القومُ**: ihtilaf ettiler. Ve **رماح شواجِرُ** ve **مُشْتَجِرة** ve **مُتَشاجِرَة**: muhtelif, iç içe geçmiş. Ve aralarında iş **شَجَر** eder; **يَشْجُرُ شَجْراً**
(* sözü: «وشجر بينهم الأَمر شجراً» kāmûsta: وشجر بينهم الأَمر شجوراً). onda çekiştiler. Ve kavim arasında iş ihtilaf ettiğinde **شَجَر** eder. Ve kavim **اشْتَجَرَ** etti ve **تَشاجَرُوا**; yani çekiştiler. Ve **المُشاجَرة**: münazaa. Aziz tenzilde: “فلا ورَبِّك لا يُؤمنون حتى يُحَكِّمُوك فيما شَجَر بينهم”; Zeccâc dedi: yani husumetlerde ihtilaftan vuku bulan şeyde; ta ki **اشْتَجَرُوا** ve **تشاجَرُوا**; yani muhtelif olarak birbirine dolaştılar. Hadîste: “إِياكم وما شَجَرَ بين أَصحابي”; yani ashabım arasında vuku bulan ihtilaftan. Ebû Amr en-Nehaî’nin hadîsinde: bir fitneyi zikretti; onda “يَشْتَجِرون فيها اشْتِجارَ أَطْباق الرَّأْس”; muradı: fitne ve savaşta, **أَطْباق الرَّأْس**’in birbirine girmesi gibi birbirine geçerler; o da, bir kısmı bir kısmına giren kemikleridir; ve denildi: parmaklar, bir kısmı bir kısmına girdiğinde nasıl **تَشْتَجِرُ** ederse, öyle ihtilaf ederler. Ve her ne ki iç içe girdi, artık **تشاجَرِ** ve **اشْتَجَرَ** etmiştir. Ve denilir: iki fırka karşılaştı da mızraklarıyla **فتشاجَرُوا**; yani birbirine dolaştılar. Ve **اشْتَجَرُوا بِرِماحِهِم** ve mızraklarla **تشاجَرُوا**: birbirlerini mızrakladılar. Ve **شجَرَ**: mızrakla sapladı. Ve onu mızrakla **شَجَره**: onu sapladı. **الشُّرَاة** hadîsinde: “فَشَجَرْناهم بالرماح”: yani onları onunla sapladık; ta ki onların içinde birbirine dolaştı; ve aynı şekilde, her şey ki bir kısmı bir kısmına ünsiyet eder, artık **اشْتَبك** ve **اشْتَجَر** etmiştir. **الشجَرُ**’e **شَجَرَاً** adı, dallarının bir kısmının bir kısmına girmesinden dolayı verildi; bundan dolayı kadınların bineklerine **مَشاجِرُ** denildi; **الهَوْدَج**’ın çubuklarının bir kısmının bir kısmına dolaşmasından dolayı. Ve onu **شَجَرَهُ شَجْراً**: onu bağladı. Ve onu işten **شَجَرَه**; **يَشْجُرهُ شَجْراً**: onu çevirdi. Ve **الشَّجْرُ**: çevirme/saptırmadır. Denilir: “ما شَجَرَك عنه؟” yani seni ne çevirdi? Ve beni ondan **الشَّواجر** çevirdi. Ebû Ubeyd: her şey ki toplandı, sonra bir şey onun arasını ayırdı da ayrıldı; ona “**شُجِرَ**” denilir. Ebû Vecze’nin sözü:
طَافَ الخَيالُ بنا وَهْناً، فأَرَّقَنَا،
من آلِ سُعْدَى، فباتَ النومُ مُشْتَجِرَا
Uykunun **اشْتِجار**’ının manası: ondan uzaklaşmasıdır; sanki **الشَّجِير**’den, o da **الغَرِيبُ**’dir; ondan: bir şeyi bir şeyden **شَجَرَ** ettiğinde, onu uzaklaştırdığında. ‘Accâc dedi:
شَجَرَ الهُدَّابَ عنه فَجفَا
yani ondan uzaklaştı da uzaklaştı; uzaklaştığında **اشْتَجَر** ve **انْشَجَر** denilir.

Ve **الشَّجْرُ**: ağzın açılan yeri; ve denildi: onun arkasıdır; ve denildi: o **الصَّامِغ**’dir; ve denildi: kapalı ağzın açılan yeridir; ve denildi: iki **اللِّهْزِمَة**’nin buluştuğu yerdir; ve denildi: iki çene arasındaki yerdir. Ve atın **شَجْرُ**’ü: iki çenesinin üst tarafları arasında, onun büyük kısmındandır; cem‘i **أَشْجَار** ve **شُجُور**.

Ve adam **اشْتَجَر** etti: elini, çenesinin üzerinde, **شَجْرِهِ**’nin altına koydu; Ebû Züeyb dedi:
نامَ الخَلِيُّ وبِتُّ الليلَ مُشْتَجِراً،
كأَن عَيْنَيَّ فيها الصَّابُ مَذْبُوحُ
**مذبوح**: yarılmıştır. Ebû Amr: **الشَّجْرُ** iki çene arasıdır. Başkası: falan, **مُشْتَجِراً** olarak geceledi; yani **شَجْرِهِ** ile avucuna dayandı. Abbas hadîsinde dedi: Huneyn günü, Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, katırının dizginini tutuyordum; ve onu onunla **شَجَرْتُها**; yani onu yularıyla vurdum, onu engelliyorum; ta ki ağzını açtı; bir rivayette: “والعباس يَشْجُرها أَو يَشْتَجِرُها بلجامها”. İbnü’l-Esîr dedi: **الشَّجْر** ağzın açılan yeridir; ve denildi: o çenedir. Sa‘d hadîsinde
(* sözü: «وفي حديث سعد» nihâyede: حديث أَم سعد). annesinin ona dediği: “لا أَطْعَمُ طَعاماً ولا أَشرب شراباً أَو تكفُرَ بمجد”; dedi: onu yedirmek yahut içirmek istediklerinde, onun ağzını **شَجَرُوا** ederlerdi; yani onun **شَجْرِه**’ne bir çubuk soktular da onu açtılar. Ve her şey ki onu bir direkle dayadın, onu **شَجَرْتَه** etmişsindir. Âişe, رضي الله عنها, hadîsinde, rivayetlerin birinde: “قُبض رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، بين شَجْرِي ونَحْرِي”; denildi: o, teşbîktir; yani onu göğsüne doğru, parmaklarını kenetleyerek, kendine çekti. Bazı tâbiînin hadîsinde: “تَفَقَّدْ في طهارَتِكَ كذا وكذا والشِّاكِلَ والشَّجْرَ”; yani **العَنْفَقَة** altında iki çenenin birleştiği yer.

Ve **الشِّجارُ**: oğlağın ağzına konulan bir çubuktur; annesini emmesin diye. Ve **الشَّجْرُ** binek semerinden: iki **الكَرَّيْنِ** arasıdır; o, devenin sırtını yutan şeydir. Ve **المِشْجَرُ**, **الميم**’i kesreli: **المِشْجَب**’dir; ve **المحكم**’de: **المَشْجَر** bağlanan çubuklardır; **المِشْجَب** gibi; üzerine eşya konur.

Ve “**شَجَرْت** الشيء”: onu **المِشْجَر** üzerine attım; o da **المِشْجَب**’dir. Ve **المِشْجَر** ve **المَشْجَر** ve **الشِّجار** ve **الشَّجار**: **الهودج** çubuğudur; bir teki **مَِشْجَرة** ve **شِجَارة**’dır; ve denildi: o, başı açık, **الهودج**’dan daha küçük bir binektir. Tehzîb: **المِشْجَر** kadın bineklerinden bir binektir; ondan Lebîd’in sözü:
وأَرْتَدَ فارسُ الهَيْجا، إِذا ما
تَقَعَّرَتِ المَشاجِرُ بالقيام
Leys: **الشِّجار** **الهودج**’ın odunudur; örtüsü örtülünce **هَوْدَجاً** olur. Cevherî: **المَشَاجر** **الهودج**’ın çubuklarıdır. Ebû Amr dedi: başı açık, **الهوادج**’den aşağı bineklerdir; dedi: onların **الشُّجُرُ**’ü de vardır; tek olanı **شِجار**
(* sözü: «الواحد شجار» başı fethalı ve kesrelisi; aynı şekilde **المشجر** de, kāmûsta olduğu gibi). Huneyn hadîsinde: “ودُرَيْدُ بن الصِّمَّة يومئذٍ في شِجار له”; o, **الهودج**’dan aşağı, başı açık bir binektir; ona **مَِشْجَر** de denilir. Ve **الشِّجارُ**: kuyunun odunudur; râciz dedi:
لَتَرْوَيَنْ أَو لَتَبِيدَنَّ الشُّجُرْ
Ve **الشِّجارُ**: develerin alâmetlerinden bir alâmettir. Ve **الشِّجارُ**: sedirin altından, onunla sağlamlaştırılan tahta; ona Farsça **المَتَرْس** denilir. Tehzîb: **الشِّجار** kapının arkasına konulan tahtadır; ona Farsça **المَتَرْس** denilir; Ezherî’nin hattıyla **مَتَّرس**; **الميم**’i fethalı ve **التاء**’yı şeddeli; Asmaî inşad etti:
لولا طُفَيْلٌ ضاعتِ الغَرائرُ،
وفاءَ، والمُعْتَقُ شيء بائرُ،
غُلَيِّمٌ رَطْلٌ وشَيْخٌ دامِرُ،
كأَنما عِظامُنا المَشَاجِرُ
Ve **الشِّجارُ**: bir kişiye yetecek kadar olan küçük **الهَوْدَج**’dır. Ve **الشَّجيرُ**: insanlardan ve develerden yabancı olan. İbn Sîde: **الشَّجِيرُ** yabancı ve arkadaştır; cem‘i **شُجَراء**. Ve **الشَّجِيرُ**: **قِدْح**’lardan, kendi **شَجَرَتِها**’sından olmayan, **قِدَاح** ile birlikte yabancı olan bir **قِدْح**’tır; el-Mütenahhil dedi:
وإِذا الرِّياحُ تَكَمَّشَتْ
بِجَوانِبِ البَيْتِ القَصِيرِ،
أَلْفَيْتَني هَشَّ اليَدَيـ
ـنِ بِمَرْي قِدْحي، أَو شَجِيرِي
Ve **القِدْحُ الشَّجِيرُ**: o, kazanmasıyla uğur umulan ödünç alınmış olandır. Ve **الشَّرِيجُ**: kendisine ait olan **قِدْح**’ıdır. Denilir: o, bunun **شَرِيجُ**’idir ve **شِرْجُهُ**’dur; yani onun benzeridir. Ve **الشَّجِيرُ**: kötü/adi olan; Kırâ‘dan.

Ve **الانْشِجارُ** ve **الاشْتِجارُ**: öne geçme ve kurtuluş; Hüzeli ‘Uveyf dedi:
عَمْداً تَعَدَّيْنَاكَ، وانْشَجَرَتْ بِنَا
طِوالُ الهَوادِيُ مُطْبَعَاتٌ مِنَ الوِقْرِ
Ve “واشْتَجَرَتْ” diye de rivayet olunur. Ve **الاشتجارُ**: dirseğine dayanman ve yanını döşeğe koymaman.

Ve hurmada **التَّشْجيرُ**: **العُذُوقُ**’un **الجريد** üzerine konulmasıdır; bu, hurma ağacının yükü çoğaldığında ve **الكَبائِسُ** büyüdüğünde olur; böylece **الجُمَّارَة** üzerine yahut **العُرْجُونِ** üzerine korkulur. Ve **الشَّجِيرُ**: kılıçtır. Ve “**شَجَرَ** بيته”: onu bir direkle dayadı. Ve denilir: falan, mübarek bir **شَجَرَةٍ**’dendir; yani mübarek bir asıldandır.

İbnü’l-A‘râbî: **الشَّجْرَةُ** oğlanın çenesindeki küçük noktadır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ج ر * * الشَّجَرُ * و * الشَّجَرَةُ * ما كان على ساق من بنات الأرض وأرض * شَجِيرةٌ * و * شَجْرَاءُ * بوزن صحراء أي كثيرة * الأَشْجَارِ * وواد * شَجِيرٌ * ولا يقال واد أشجر وواحد * الشَّجْرَاءِ * شجرة لم يأت من الجمع على هذا المثال إلا أحرف يسيرة شجرة وشجراء وقصبة وقصباء وطرفة وطرفاء وحلفة وحلفاء وقال الأصمعي واحد الحلفاء حَلِفة بكسر اللام وقال سيبويه كل واحد من هذه الأربعة واحد وجمع و * المَشْجَرُ * بوزن المذهب وأرض * مَشْجَرَةٌ * بوزن متربة وهذه الأرض أشجر من هذه أي أكثر شجرا و * شَجَرَ * بين القوم أي اختلف الأمر بينهم وبابه نصر ودخل و * اشْتَجَرَ * القوم و * تَشَاجَرُوا * تنازعوا و * المُشَاجَرةُ * المنازعة

##### Türkçe

* ش ج ر * * **الشَّجَرُ** * ve * **الشَّجَرَةُ** *: yerin kızlarından (bitkilerinden) gövde üzerinde olan şeydir. Ve arazi: * **شَجِيرةٌ** * ve * **شَجْرَاءُ** *; **صحراء** vezninde, yani **الأَشْجَارِ**’ı (ağaçları) çok olan. Ve vadi: * **شَجِيرٌ** *; “vadi أشجر” denilmez. Ve **الشَّجْرَاءِ**’nın teki: bir ağaçtır. Bu misal üzere cem‘den (çoğuldan) gelmiş olan ancak az harflerdir: ağaç ve **شجراء**; kamış ve **قصباء**; ılgın ve **طرفاء**; ot ve **حلفاء**. el-Asma‘î dedi: **الحلفاء**’nın teki **حَلِفة**’dir, **اللام**’ın kesresiyle. Sîbeveyh dedi: bu dördünün her biri tek ve çoğuldur. Ve * **المَشْجَرُ** *: **المذهب** vezninde. Ve arazi * **مَشْجَرَةٌ** *: **متربة** vezninde. “Bu arazi, şundan daha أشجر’dir” yani daha çok şecer (ağaç)tır. Ve * **شَجَرَ** * kavim arasında: yani iş onların arasında ihtilaf etti; ve babı **نصر** ve **دخل**’dir. Ve * **اشْتَجَرَ** * kavim ve * **تَشَاجَرُوا** *: çekiştiler. Ve * **المُشَاجَرةُ** *: çekişme.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشجر، محركة، والشجر، بكسر ففتح، في لغة بني سليم، قاله الدينوري، والشجراء، كجبل وعنب وصحراء، كذلك الشير، بالياء، كعنب، أبدلوا الجيم ياء إما أن تكون على لغة من قال شجر، وإما أن تكون الكسرة لمجاورتها الياء، قال:
  تحسبه بين الأكام شيره. وقالوا في تصغيرها: شييرة، وهذا كما يقلبون الياء جيما في قولهم: أنا تميمج، أي تميمي، وكما روى عن ابن مسعود:  على كل غنج  يريد غنى، هكذا حكاه أبو حنيفة بتحريك الجيم، والذي حكاه سيبويه أن ناسا من بني سعد يبدلون الجيم مكان الياء في الوقف خاصة، ذلك لأن الياء خفيفة، فأبدلوا من موضعها أبين الحروف، وذلك قولهم في تميمي: تيمج، فإذا وصلوا لم يبدلوا. وقال ابن جني: أما قولهم. في شجرة: شيرة، فينبغي أن تكون الياء فيها أصلا، ولا تكون مبدلة من الجيم، لأمرين: أحدهما: ثبات الياء في تصغيرها في شييرة، ولو كانت بدلا من الجيم لكانوا خلقاء إذا حقروا الاسم أن يردوها إلى الجيم، ليدلوا على الأصل.

  والآخر: أن شين شجرة مفتوحة، وشين شيرة مكسورة، والبدل لا تغير فيه الحركات، إنما يوقع حرف موضع حرف.
 من النبات: ما قام على ساق أو هو كل ما سما بنفسه، دق أو جل، قاوم الشتاء أو عجز عنه. والواحدة من كل ذلك بهاء، ويجمع أيضا على الأشجار، والشجرات والشيرات، قال:
  إذا لم يكن فيكن ظل ولا جنى                      فأبعدكن الله مـن شـيرات وأرض شجرة، كفرحة، وشجيرة ومشجرة، وهذه عن أبي حنيفة، وشجراء: كثيرته، أي الشجر. وقيل: الشجراء: اسم لجماعة الشجر، وواحد الشجراء شجرة، ولم يأت من الجمع على هذا المثال إلا أحرف يسيرة: شجرة وشجراء، وقصبة وقصباء، وطرفه وطرفاء، وحلفة وحلفاء. وقال سيبويه: الشجراء واحد وجمع، وكذلك القصباء، والطرفاء، والحلفاء. وفي حديث ابن الأكوع:  حتى كنت في الشجراء  ، أي بين الأشجار المتكاثفة، قال ابن الأثير: هو الشجرة اسم مفرد يراد به الجمع، وقيل: هو جمع. والأول أوجه. والمشجر، بالفتح: منبته، أي الشجر، الشجر الكثير. وواد أشجر وشجير، كأمير، ومشجر، كمحسن: كثيره، أي الشجر. وفي الصحاح: واد شجير، ولا يقال: واد أشجر. يقال: هذا المكان أشجر منه، أي أكثر شجرا، وكذلك هذه الأرض أشجر من هذه، أي أكثر شجرا، ولا يعرف له فعل، هكذا قالوه.
 وأشجرت الأرض: أنبتته، كأعشبت وأبقلت، مشجرة ومعشبة ومبقلة. وإبراهيم بن يحيى بن محمد ابن عباد بن هانئ الشجري، مدني، شيخ الإمام أبي عبد الله البخاري، روى عن أبيه يحيى، وأبوه يحيى قال فيه عبد الغني بن سعيد: يحيى بن هانئ نسبة إلى جد أبيه، وقد روى عنه عبد الجبار ابن سعيد. وقال الحافظ في التبصير: قال ابن عدي: حدثنا أحمد بن حمدون النيسابوري، حدثنا عبد الله بن شبيب، حدثنا إبراهيم بن محمد ابن يحيى الشجري، عن أبيه. فانقلب عليه، وإنما هو إبراهيم بن يحيى بن محمد، وتبعه حمزة في تاريخ جرجان، وهو وهم نبه عليه الأمير. وقال الحافظ أيضا: إبراهيم الشجري هذا منسوب إلى شجرة بن معاوية بن ربيعة الكندي، قاله الرشاطي، وفيه نظر.

  وقال أبو عبيد: بنو شجرة بن معاوية يقال لهم: الشجرات، ولهم مسجد بالكوفة. الشريف النقيب أبو السعادات هبة الله بن النقيب الطاهر بالكرخ أبي الحسن علي بن محمد بن حمزة بن أبي القاسم علي بن أبي علي عبيد الله بن حمزة الشبيه بن محمد بن عبيد الله بن أبي الحسن علي ابن عبيد الله بن عبد الله بن الحسن بن علي بن محمد بن الحسن بن جعفر بن الحسن المثنى الشجري العلوي، نحوي العراق ومحدثه، اجتمع به الزمخشري ببغداد، وأثنى عليه، وتوفي بها سنة 542 ودفن بداره بالكرخ، وله في المستفاد في تاريخ بغداد ترجمة مطولة ليس هذا محلها. قلت: وجده أبو الحسن على بن عبيد الله هو الملقب بباغر ترجمة السمعاني في الأنساب، والحافظ في التبصير، وقد أشرنا إليه آنفا وكذلك ذكرا حفيده أبا طالب علي بن الحسين بن عبيد الله بن علي، نقيب الكوفة. قلت: ومما بقى عليه أحمد بن كامل ابن خلف بن شجرة بن منظور الشجري البغدادي، مشهور. وبنته أم الفتح أمه السلام، حدثت وعمرت، وماتت سنة 680. ويحيى بن إبراهيم بن عمر الشجري سمع عبد الحميد بن عبد الرشيد سبط الحافظ أبي العلاء العطار. وشاجر المال، برفع المال على أنه فاعل، قوله: رعاه، أي الشجر. زاد الزمخشري: وبعير مشاجر. وقال ابن السكيت: شاجر المال، إذا رعى العشب والبقل، فلم يبق منها شيئا، فصار إلى الشجر يرعاه، قال الراجز يصف إبلا:
  تعرف في أوجهها البشائر                      آسان كل آفق مشاجـر قال الصاغاني: الرجز لدكين. وشاجر فلان فلانا مشاجرة: نازعه وخاصمه. والمشجر من التصاوير: ما كان على صنعة الشجر، هكذا بالصاد والنون والعين المهملة، في النسخ، وفي بعض الأصول على صيغة الشجر، بالصاد والتحتية والغين المعجمة، أي على هيئته. ويقال: ديباج مشجر، إذا كان نقشه على هيئة الشجر.
 واشتجروا: تخالفوا، كتشاجرو بينهم مشاجرة. وفي حديث النخعي، ذكر فتنة:  يشتجرون فيها اشتجار أطباق الرأس أراد أنهم يشبكون في الفتنة والحرب اشتباك أطباق الرأس، وهي عظامه التي يدخل بعضها في بعض، وقيل: أراد يختلفون كما تشتجر الأصابع إذا دخل بعضها في بعض. ويقال: التقي فئتان فتشاجروا برماحهم، أي تشابكوا، واشتجروا برماحهم. وكل شيئ يألف بعضه بعضا فقد اشتبك واشتجر، وإنما سمي الشجر شجرا، لدخول بعض أغصانه في بعض. وشجر بينهم الأمر يشجر. شجورا، بالضم، وشجرا، بالفتح : تنازعوا فيه. وشجر بين القوم، إذا اختلف الأمر بينهم، وفي التنزيل  فلا وربك لا يؤمنون حتى يحكموك فيما شجر بينهم  قال الزجاج: أي فيما وقع من الاختلاف في الخصومات، حتى اشتجروا وتشاجروا، أي تشابكوا مختلفين. وفي الحديث  إياكم وما شجر بين أصحابي  أي ما وقع بينهم من الإختلاف.
 وشجر الشيء يشجره شجرا بالفتح: ربطه. وشجر الرجل عن الأمر يشجره شجرا: صرفه، يقال: ما شجرك عنه، أي ما صرفك.

  وفي التكملة: شجر الشيء عن الشيء، إذا نجاه، قال العجاج: وشجر الهدأب عنه فجفا أي جافاه عنه فتجافى، وإذا تجافى قيل: اشتجر، وأنشجر. شجر الرجل عن الأمر يشجره شجرا، إذا منعه ودفعه. شجر الفم: فتحه، وقد جاء في حديث سعد  أن أمه قالت له: لا أطعم طعاما، ولا أشرب شرابا أو تكفر بمحمد، قال: فكانوا إذا أرادو أن يطعموها أو يسقوها شجروا فاها  ، أي أدخلوا في شجره عودا ففتحوه. وفي الأساس: شجروا فاه فأوجروه، إذا فتحوه بعود. ففي إطلاق المصنف الفتح نظر. شجر الدابة يشجرها شجرا: ضرب لجامها: ليكفيها حتى فتحت فاها، ومنه حديث العباس ابن عبد المطلب، رضي الله عنه قال:  كنت آخذا بحكمة بغلة رسول الله صلى الله عليه وسلم يوم حنين، وقد شجرتها  كذا في التكملة. قلت: وفي رواية:  والعباس يشجرها. أو يشجرها. بلجامها  .
 شجر البيت يشجره شجرا عمده بعود، هكذا في النسخ، والصواب بعمود، كذا في اللسان، وكل شيء عمدته بعماد فقد شجرته. شجر الشجرة والنبات شجرا: رفع ما تدلى من أغصانها وفي التهذيب: وإذا نزلت أغصان شجر أو ثوب فرفعته وأجفيته قلت: شجرته، فهو مشجور. شجره بالرمح: طعنه حتى اشتبك فيه. وتشاجروا بالرماح: تطاعنوا، وكذا اشتجروا برماحهم. شجر الشيء: طرحه على المشجر، وهو المشجب، وسيأتي قريبا في المادة. وشجر، كفرح: كثر جمعه هكذا أورده الصاغاني في التكملة، وكان الأصمعي يقول: كل شيء اجتمع ثم فرق بينه شيء فانفرق فهو شجر.
 والشجر، بفتح فسكون: الأمر المختلف، وقد شجر الأمر بينهم، وقد تقدم. الشجر: ما بين الكرين من الرحل، أي رحل البعير، وهو الذي يلتهم ظهره، والكر ما ضم الظلفتين، كما سيأتي، ويقال لما بين الكرين أيضا: الشرخ والشخر، بالخاء المعجمة، كما سيأتي. الشجر: الذقن، عزاه الصاغاني إلى الأصمعي. قيل: الشجر: مخرج الفم ومفتحه، هكذا بالخاء المعجمة والراء من خرج، في النسخ، والصواب مفرج الفم، بالفاء. شجر الفم مؤخره، أو هو الصامغ، أو هو ما انتفح من منطبق الفم، أو هو ملتقي اللهزمتين، أو هو ما بين اللحيين الأخير عن أبي عمرو. وقيل: هو مجتمع اللحيين تحت العنفقة، وبه فسر حديث بعض التابعين  تفقد في طهارتك كذا وكذا، والشاكل والشجر  إحدى الروايات  قبض رسول الله صلى الله عليه وسلم بين شجري ونحري  .
 وشجر الفرس: ما بين أعالي لحييه من معظمها. ج أشجار، وشجور، بالضم، وشجار، بالكسر. والضاد من الحروف الشجرية ويجمعها قولك شضج، الشين والضاد والجيم. واشتجر الرجل: وضع يده تحت ذقنه، وأتكأ على المرفق ولم يضع جنبه على الفرش، وقيل: وضع يده على حنكه، قال أبو ذؤيب:
  نام الخلي وبت الليل مشتجـرا                      كأن عيني فيها الصاب مذبوح وقيل: بات مشتجرا، إذا اعتمد بشجره على كفه. والمشجر، كمنبر، والشجار، مثل: كتاب، ويفتحان وقد أنكر شيخنا الفتح في الأول، وادعى أنه غير معروف ولا سلف له في ذلك، مع أنه مصرح به في اللسان، بل وغيره من الأمهات: عود الهودج، الواحدة مشجرة وشجارة. وفي المحكم: المشجر: أعواد تربط كالمشجب يوضع عليها المتاع، والجمع المشاجر، سميت لتشابك عيدان الهودج بعضها في بعض. وقال الليث: الشجار: خشب الهودج، فإذا غشي غشاءه صار هودجا. أو مركب من مراكب النساء أصغر منه مكشوف الرأس، قاله أبو عمرو، ومنه قول لبيد:
  وأربد فارس الهيجا إذا ما                      تقعرت المشاجر بالفئام

  وقال الأصمعي: ويكفي واحدا حسب، وبه فسر حديث حنين  ودريد بن الصمة يومئذ في شجار له  الشجار ككتاب: خشبة يضبب بها السرير من تحت، وهو بالفارسية مترس، هكذا بفتح الميم والمثناة وسكون الراء، وبخط الأزهري بفتح الميم وتشديد المثناة وقال: هي الخشبة التي توضع خلف الباب. والشجار: خشب البئر قال الراجز: لتروين أو لتبيدن الشجر جمع شجار، ككتاب وكتب، هكذا أنشده الجوهري في الصحاح: قال الصاغاني: والرواية السجل بالسين المهملة واللام، والرجز لآمي وبعده: أو لأروحن أصلا لا أشتمل والرجز لأبي محمد الفقعسي والشجار سمة للإبل. والشجار: عود يجعل في فم الجدي، لئلا يرضع أمه، كذا في التكملة. وشجار، كسحاب: ع بين الأهواز ومرج القلعة، وهو الذي كان النعمان بن مقرن أمر مجاشع بن مسعود أن يقيم به في غزوة نهاوند ويقال له شجر أيضا. وعلاثة بن شجار، ككتان: صحابي من بني سليط، أخرجه ابن عبد البر وابن منده، روى عنه الحسن، وروى عنه خارجة بن الصلت، وهو عم خارجة، ووهم الذهبي في تخفيفه وتبعه الحافظ في التبصير فذكره بالتخفيف، وضبط في التكملة: شجار، ككتاب، هكذا، وعليه علامة الصحة. وأبو شجار، ككتان: عبد الحكم ابن عبد الله بن شجار الرقي: محدث، عن أبي المليح الرقي، وغيره. والشجير، كإمير: السيف.
 الشجير والشطير: الغريب منا . ومن سجعات الأساس: ما رأيت شجيرين إلا شجيرين. الشجير الأول بمعنى الغريب، والثاني بمعنى الصديق، وسيأتي. الشجير من الإبل: الغريب. والشجير: القدح يكون بين قداح غريبا ليس من شجرها، ويقال: هو المستعار الذي يتيمن بفوزه، والتشريج: قدحه الذي هو له، قال المنخل.

  وإذا الرياح تـكـمـشـت                      بجوانب البيت القـصـير
  ألفـيتـنـي هـش الـيدي                      ن بمري قدحي أو شجيري وفي المحكم: الشجير: الصاحب وجمعه شجراء. وقال كراع: الشجير هو الرديء.والأشتجار: تجافى النوم عن صاحبه أنشد الصاعاني لأبي وجزة:
  طاف الخيال بنا وهنا فـأرقـنـا                      من آل سعدى فبات النوم مشتجرا والأشتجار: التقدم والنجاء، قال عويف الهذلي، وفي التكملة: عويج النبهاني
  فعمدا تعديناك واشتجـرت بـنـا                      طوال الهوادي مطبعات من الوقر كالانشجار فيهما. ويروى في بيت الهذلي انشجرت وهكذا أنشده صاحب اللسان، والأول رواية الصاغاني. وديباج مشجر، كمعظم: منقش بهيئة الشجر. ولا يخفى أنه لو ذكر في أول المادة عند ضبطه المشجر كان أوفق لما هو متصدفيه، مع أن قوله آنفا: ما كان على صنعة الشجر شامل للديباج وغيره، فتأمل. والشجرة، بفتح فسكون: النقطة الصغيرة في ذقن الغلام، عن ابن الأعرابي. من المجاز: يقال: ما أحسن شجرة ضرع الناقة، أي قدره وهيئته، كذا في التكملة، وفي الأساس: شكله وهيئته، زاد الصاغاني أو عروقه وجلده ولحمه.

  وتشجير النخل: تشجيره، بالشين والخاء المعجمتين، وهو أن توضع العذوق على الجريد، وذلك إذا كثر حمل النخلة، وعظمت الكبائس، وخيف على الجمارة، أو على العرجون. وسيأتي. ومما يستدرك عليه: الشجر: الرفع، وكل ما سمك ورفع فقد شجر. وفي الحديث  الشجرة والصخرة من الجنة  قيل: أراد بالشجرة: الكرمة، وقيل هي التي بويع تحتها سيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم، وهي شجرة بيعة الرضوان، لأن أصحابها استوجبوا الجنة، قيل: كانت سمرة. والمتشاجر: المتداخل، كالمشتجر.ورماح شواجر، ومشتجرة ومتشاجرة: متداخلة مختلفه. والشجر والاشتجار: التشبيك. والشواجر: الموانع والشواغل. والشجر، بضمتين: مراكب دون الهوادج، عن أبي عمرو، وهو جمع شجار، ككتاب. ويقال: فلان من شجرة مباركة، أي من أصل مبارك، وهو مجاز، وقوله تعالى:  كشجرة طيبة  أصح الأقوال أنها النخلة. ويزيد بن شجرة الرهاوي، من التابعين.
 ومعدن الشجرتين بالذهلول. وعمرو بن شجيرة العجلي، ذكره المرزباني. والشريف أبو الشجر أبو بكر بن محمد بن إسماعيل بن أبي بكر الحسيني، من أشهر شيوخ اليمن، وله ذرية طيبة بوادي سردد.

##### Türkçe

**الشجر** , harekeli; ve **الشجر** , kesre sonra fetha ile, Benî Süleym’in dilinde; bunu ed-Dîneverî söylemiştir. Ve **الشجراء** , **جبل** ve **عنب** ve **صحراء** gibi; yine **الشير** , **الياء** ile, **عنب** gibi; **الجيم**’i **ياء**’ya bedel ettiler: ya **شجر** diyenin dili üzere olur, yahut da kesre, **الياء**’ya komşuluğundan dolayıdır. Dedi ki:
  “Onu tepeler arasında **شيره** sanırsın.” Ve onun küçültmesinde dediler: **شييرة**; bu da, onların **الياء**’yı **جيما** çevirmeleri gibidir; sözlerinde: **أنا تميمج**, yani **تميمي**. Ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet olunduğu gibi:  **على كل غنج**  **غنى** istemektedir; Ebû Hanîfe bunu **الجيم**’i harekelemekle böyle hikâye etti. Sîbeveyh’in hikâye ettiği ise: Benî Sa‘d’dan birtakım kimseler, özellikle vakıfta **الجيم**’i **الياء** yerine bedel ederler; bu, **الياء** hafif olduğundan dolayıdır; onun yerinden harflerin en açık olanını bedel ettiler; bu da onların **تميمي** hakkında sözleridir: **تيمج**; vasl ettiklerinde bedel etmezler. İbn Cinnî dedi ki: Onların **شجرة** hakkında sözleri: **شيرة**; o hâlde, içindeki **الياء**’nın asl olması gerekir; **الجيم**’den bedel olmuş olmaz; iki sebepten dolayı: birincisi, küçültmesinde **شييرة**’da **الياء**’nın sabit olmasıdır; eğer **الجيم**’den bedel olsaydı, ismi küçülttüklerinde onu **الجيم**’e döndürmeye daha layık olurlardı ki asla delâlet etsinler.

  İkincisi: **شجرة**’nin **شين**’i fethalıdır; **شيرة**’nin **شين**’i kesrelidir; bedelde harekeler değişmez; ancak bir harf, bir harfin yerine konur.
Bitkiden: sap üzerinde duran şey; yahut kendi kendine yükselen her şeydir; ince olsun kalın olsun; kışa dayanmış olsun yahut ondan âciz olsun. Bunların her birinin tekili **هاء** iledir; ayrıca **الأشجار** üzerine de cem‘ olunur; ve **الشجرات** ve **الشيرات** üzerine de. Dedi ki:
  “Eğer sizde ne gölge ne de meyve yoksa, Allah sizi **شـيرات**’tan uzak etsin.” Ve **أرض شجرة** , **فرحة** gibi; ve **شجيرة** ve **مشجرة**; bunlar Ebû Hanîfe’dendir. Ve **شجراء**: onun çok olanı; yani **الشجر**. Ve denildi ki: **الشجراء**: **الشجر** topluluğunun adıdır; **الشجراء**’nın teki **شجرة**’dir. Bu misal üzere cem‘den ancak az harf gelmiştir: **شجرة** ve **شجراء**; ve **قصبة** ve **قصباء**; ve **طرفه** ve **طرفاء**; ve **حلفة** ve **حلفاء**. Sîbeveyh dedi ki: **الشجراء** tekil ve cem‘dir; **القصباء** ve **الطرفاء** ve **الحلفاء** da böyledir. İbnü’l-Ekva‘ hadîsinde:  **حتى كنت في الشجراء**  yani sıklaşmış ağaçlar arasında. İbnü’l-Esîr dedi ki: O, cem‘ murad olunan müfred isim olan **الشجرة**’dir; ve denildi ki: o bir cem‘dir. Birincisi daha evlâdır. Ve **المشجر** , fetha ile: onun bitim yeri; yani **الشجر**; çok **الشجر**. Ve **واد أشجر** ve **شجير** , **أمير** gibi; ve **مشجر** , **محسن** gibi: onun çok olanı; yani **الشجر**. **الصحاح**’ta: **واد شجير**; ve denilmez: **واد أشجر**. Denilir: bu yer ondan daha **أشجر**’dir; yani daha çok **شجرا**. Ve yine bu toprak, bundan daha **أشجر**’dir; yani daha çok **شجرا**. Bunun fiili bilinmez; onu böyle söylediler.
Ve **أشجرت الأرض**: onu bitirdi; **أعشبت** ve **أبقلت** gibi; **مشجرة** ve **معشبة** ve **مبقلة**. Ve İbrâhîm b. Yahyâ b. Muhammed b. Abbâd b. Hânî’ **الشجري**; Medîneli; imam Ebû Abdillâh el-Buhârî’nin şeyhi; babası Yahyâ’dan rivayet etti. Babası Yahyâ hakkında Abdülganî b. Sa‘îd dedi ki: Yahyâ b. Hânî, babasının dedesine nisbetledir; ondan Abdülcebbâr b. Sa‘îd rivayet etmiştir. Hâfız **التبصير**’de dedi ki: İbn Adî dedi: Bize Ahmed b. Hamdûn en-Nîsâbûrî haber verdi; bize Abdullah b. Şebîb haber verdi; bize İbrâhîm b. Muhammed b. Yahyâ **الشجري** babasından (rivayet etti). Ona ters döndü; hâlbuki o ancak İbrâhîm b. Yahyâ b. Muhammed’dir. Hamza da **تاريخ جرجان**’da ona tâbi oldu; bu bir vehimdir, emîr buna dikkat çekti. Hâfız yine dedi ki: Bu İbrâhîm **الشجري** , Kindî’den Şecere b. Muâviye b. Rebîa’ya mensuptur; bunu er-Ruşâtî söyledi; bunda nazar vardır.

  Ebû Ubeyd dedi ki: Muâviye b. Şecere oğullarına **الشجرات** denilir; ve onların Kûfe’de bir mescidi vardır. Şerîf nakîb Ebû’s-Sa‘âdât Hibetullâh b. en-Nakîb et-Tâhir, el-Kerh’te; Ebû’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Hamza b. Ebî’l-Kâsım Alî b. Ebî Alî Ubeydullâh b. Hamza eş-Şebîh b. Muhammed b. Ubeydullâh b. Ebî’l-Hasen Alî b. Ubeydullâh b. Abdullâh b. el-Hasen b. Alî b. Muhammed b. el-Hasen b. Ca‘fer b. el-Hasen el-Müsennâ **الشجري** el-Alevî; Irak’ın nahivcisi ve muhaddisi; Zemahşerî Bağdat’ta onunla buluştu ve onu övdü; 542 yılında orada vefat etti ve Kerh’teki evinde defnedildi; **المستفاد في تاريخ بغداد**’da onun uzun bir tercemesi vardır; burası onun yeri değildir. Dedim: Onun dedesi Ebû’l-Hasen Alî b. Ubeydullâh, **باغر** lakabıyla anılandır; Sem‘ânî’nin **الأنساب**’ında ve Hâfız’ın **التبصير**’inde tercemesi vardır; ona az önce işaret ettik. Yine onun torunu Ebû Tâlib Alî b. el-Hüseyn b. Ubeydullâh b. Alî’yi, Kûfe nakîbini, zikrettiler. Dedim: Üzerinde kalanlardan: Ahmed b. Kâmil b. Halef b. Şecere b. Manzûr **الشجري** el-Bağdâdî; meşhur. Ve kızı Ümmü’l-Feth; annesi es-Selâm; rivayet etti ve uzun yaşadı; 680 yılında öldü. Ve Yahyâ b. İbrâhîm b. Ömer **الشجري**; Abdülhamîd b. Abdürreşîd’i, Hâfız Ebû’l-Alâ el-Attâr’ın torununu, işitti. Ve **شاجر المال**; **المال**’ın merfû‘ olmasıyla, fâil olması üzere; onun sözü: **رعاه**; yani **الشجر**. Zemahşerî artırdı: ve **بعير مشاجر**. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **شاجر المال**; ot ve baklagili otladığı zaman; ondan hiçbir şey bırakmadı; sonra **الشجر**’e yöneldi, onu otlar. Râciz, develeri vasfederek dedi ki:
  “Yüzlerinde müjdeleri tanırsın; her ufuk **مشاجـر**’in **آسان**’ı.” Sâgânî dedi ki: Recez, Dükeyn’indir. Ve **شاجر** falan, falanla **مشاجرة** olarak: onunla çekişti ve onunla husumet etti. Ve tasvirlerden **المشجر**: **الشجر** sanatı üzere olan şeydir; nüshalarda böyle, **الصاد** ve **النون** ve **العين** mu‘ceme olmayan ile. Bazı asıllarda **الشجر** sîgası üzere, **الصاد** ve **التحتية** ve **الغين** mu‘ceme ile; yani onun heyeti üzere. Ve denilir: **ديباج مشجر**; nakşı **الشجر** heyeti üzere olduğu zaman.
Ve **اشتجروا**: ihtilâf ettiler; aralarında **تشاجرو** gibi, **مشاجرة** olarak. En-Nehaî hadîsinde, bir fitneyi zikretti:  **يشتجرون فيها اشتجار أطباق الرأس**  muradı: fitne ve savaşta, başın tabakalarının kenetlenmesi gibi kenetlenirler; o, kemikleridir ki bazısı bazısına girer. Ve denildi ki: muradı, parmaklar birbirinin içine girdiğinde **تشتجر** olduğu gibi ihtilâf ederler. Ve denilir: iki fırka karşılaştı da mızraklarıyla **فتشاجروا**; yani kenetlendiler; ve mızraklarıyla **اشتجروا**. Ve her şey ki bazısı bazısına ünsiyet eder, artık **اشتَبَك** ve **اشتجر** etmiştir. **الشجر** ancak **شجرا** diye adlandırıldı; dallarının bazısının bazısına girmesinden dolayı. Ve aralarında iş **شجر** eder, **يشجر**; **شجورا** , damme ile; ve **شجرا** , fetha ile: onda çekiştiler. Ve **شجر** kavim arasında; iş aralarında ihtilâf ettiği zaman. Ve tenzîlde:  **فلا وربك لا يؤمنون حتى يحكموك فيما شجر بينهم**  Zecâc dedi ki: yani husumetlerde ihtilâftan vâki olan şeyde; ta ki **اشتجروا** ve **تشاجروا**; yani ihtilâf ederek kenetlendiler. Ve hadîste:  **إياكم وما شجر بين أصحابي**  yani aralarında vâki olan ihtilâf.
Ve **شجر** şey’i, onu **يشجره**; **شجرا** fetha ile: onu bağladı. Ve **شجر** adamı işten, onu **يشجره**; **شجرا**: onu çevirdi; denilir: seni ondan ne **شجرك** etti; yani ne çevirdi.

Ve **التكملة**’de: **شجر** **الشيء** **عن** **الشيء**; onu (ötekinden) kurtardığı zaman. **العجاج** dedi ki: **وشجر الهدأب عنه فجفا** yani onu ondan uzaklaştırdı; böylece uzaklaştı. Ve uzaklaştığı zaman **اشتجر** ve **أنشجر** denilir. **شجر** adamı işten, onu **يشجره** **شجرا**; onu menettiği ve defettiği zaman. **شجر** ağız: onu açtı. Ve **سعد** hadîsinde gelmiştir ki annesi ona dedi: “Muhammed’i inkâr etmedikçe yemek yemem ve içecek içmem.” Dedi ki: Onu yedirmek veya içirmek istedikleri zaman **شجروا** ağzını; yani onun **شجر**’ine bir çubuk soktular da onu açtılar. Ve **الأساس**’ta: **شجروا** ağzını, böylece ona **أوجروه**; bir çubukla onu açtıkları zaman. Öyleyse musannifin “açma”yı (mutlak) kullanışında bir nazar vardır. **شجر** binek hayvanını, onu **يشجرها** **شجرا**: onun yularını vurdu; onu (geri) çevirmek için, ta ki ağzını açtı. Ondan **العباس** **ابن عبد المطلب** hadîsi: Allah ondan razı olsun, dedi ki: “Huneyn günü Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in katırının dizgininden tutuyordum; onu **شجرتها**.” Böylece **التكملة**’de. Dedim: Bir rivayette: “Ve **العباس** onu **يشجرها**.” yahut “onu **يشجرها**.” onun yularıyla.

**شجر** evi, onu **يشجره** **شجرا**: onu bir çubukla direkledi; nüshalarda böyle. Doğrusu “bir direkle”dir; **اللسان**’da böyle. Ve her şey ki onu bir direkle direkledin, onu **شجرته** olmuş olursun. **شجر** ağacı ve bitkiyi **شجرا**: dallarından sarkanı kaldırdı. Ve **التهذيب**’de: Bir ağacın yahut bir elbisenin dalları/kenarları indiği zaman, onu kaldırıp onu uzaklaştırdığında, “onu **شجرته**” dersin; o da **مشجور**’dur. Onu mızrakla **شجره**: onda dolaşıncaya kadar onu dürttü. Ve mızraklarla **تشاجروا**: birbirlerini mızrakladılar; yine mızraklarıyla **اشتجروا** (da böyledir). **شجر** şey: onu **المشجر** üzerine attı; o da **المشجب**’dir; yakında maddede gelecektir. Ve **شجر** ( **فرح** gibi): onun toplanması çoğaldı; **الصاغاني** bunu **التكملة**’de böyle zikretti. **الأصمعي** derdi ki: Her şey ki toplandı, sonra onun arasına bir şey girdi de ayrıldı; o, **شجر**’dir.

Ve **الشجر** (fetha sonra sükûn ile): ihtilaflı iş; ve iş onların arasında **شجر** oldu; ve geçti. **الشجر**: semerin iki **كرين**’i arasındaki şey; yani devenin semeri; o, sırtını yiyip bitirendir. Ve **الكر** iki tırnağı birleştiren şeydir; yakında geleceği üzere. Ve iki **كرين** arasındaki şeye de denilir: **الشرخ** ve **الشخر**; **الخاء** **المعجمة** ile; yakında geleceği üzere. **الشجر**: çene; **الصاغاني** onu **الأصمعي**’ye nisbet etti. Denildi: **الشجر**: ağzın çıkışı ve açılışı; nüshalarda **خرج**’dan, **الخاء** **المعجمة** ve **الراء** ile böyle. Doğrusu: ağzın aralığı; **الفاء** ile. **شجر** ağız: onun arkası; yahut o **الصامغ**’dır; yahut o, kapanık ağızdan kabaran şeydir; yahut o, iki **لهزمتين**’in birleştiği yerdir; yahut o, iki çene arasındaki şeydir; **أبو عمرو**’dan. Ve denildi: O, **العنفقة** altında iki çenenin birleştiği yerdir; bununla bazı tâbiînin hadîsi tefsir edildi: “Temizliğinde şunu şunu, ve **الشاكل** ve **الشجر** (rivayetlerin birinde) yokla.” “Resûlullah صلى الله عليه وسلم benim **شجري** ile boynum arasında tuttu.”

Ve **شجر** at: iki çenesinin üst kısımlarının, onların çoğundan olan arası. Çoğulu: **أشجار** ve **شجور** (damme ile) ve **شجار** (kesra ile). Ve **الضاد** **الحروف الشجرية**’dendir; onları “**شضج**” demen toplar: **الشين** ve **الضاد** ve **الجيم**. Ve **اشتجر** adam: elini çenesinin altına koydu; dirseğe dayandı ve yanını döşeğe koymadı. Ve denildi: elini çenesine koydu. **أبو ذؤيب** dedi ki:
نام الخلي وبت الليل مشتجـرا
كأن عيني فيها الصاب مذبوح
Ve denildi: **بات مشتجرا**; avucuna **شجره** ile dayandığı zaman. Ve **المشجر** ( **منبر** gibi) ve **الشجار** (misal: **كتاب**); ikisi de fetha ile de gelir. Şeyhimiz birincide fethayı inkâr etti ve onun bilinmediğini ve buna bir selef olmadığını iddia etti; hâlbuki **اللسان**’da, bilakis öteki ana kaynaklarda açıkça belirtilmiştir: **الهودج** çubuğu; tekili **مشجرة** ve **شجارة**. Ve **المحكم**’de: **المشجر**: **المشجب** gibi bağlanan çubuklar; üzerine eşya konur; çoğulu **المشاجر**. **الهودج** çubuklarının birbirine geçmesinden dolayı böyle adlandırıldı. **الليث** dedi ki: **الشجار**: **الهودج**’un tahtasıdır; örtüsü örtüldüğü zaman **هودج** olur. Yahut kadınların bineklerinden bir binektir; ondan daha küçüktür, başı açıktır; bunu **أبو عمرو** söyledi. Ondan **لبيد**’in sözü:
وأربد فارس الهيجا إذا ما
تقعرت المشاجر بالفئام

Ve **الأصمعي** dedi ki: “Bir tanesi yeter.” Bununla Huneyn hadîsi tefsir edildi: “Ve **دريد بن الصمة** o gün kendisi için bir **شجار** içindeydi.” **الشجار** ( **كتاب** gibi): altından sedirin sağlamlaştırıldığı tahta; o Farsçada **مترس**’tir; **الميم** fetha, **المثناة** fetha ve **الراء** sükûn ile böyle. **الأزهري**’nin hattında **الميم** fetha ve **المثناة** şeddeli; dedi ki: O, kapının arkasına konulan tahtadır. Ve **الشجار**: kuyunun tahtasıdır. **الراجز** dedi ki:
لتروين أو لتبيدن الشجر
**الشجر**: **شجار**’ın cem‘i; **كتاب** ve **كتب** gibi. **الجوهري** bunu **الصحاح**’ta böyle inşad etti. **الصاغاني** dedi ki: Rivayet **السجل**’dir; **السين** **المهملة** ve **اللام** ile. Ve recez **آمي**’nindir; ondan sonra:
أو لأروحن أصلا لا أشتمل
Ve recez **أبي محمد الفقعسي**’nindir. Ve **الشجار** develer için bir damgadır. Ve **الشجار**: oğlağın ağzına konulan çubuk; annesini emmesin diye; **التكملة**’de böyle. Ve **شجار** ( **سحاب** gibi): **الأهواز** ile **مرج القلعة** arasında bir yer; **النعمان بن مقرن**’in **نهاوند** gazvesinde **مجاشع بن مسعود**’a orada ikamet etmesini emrettiği yerdir; ona **شجر** de denilir. Ve **علاثة بن شجار** ( **كتان** gibi): **بني سليط**’ten bir sahâbî; onu **ابن عبد البر** ve **ابن منده** çıkardı. Ondan **الحسن** rivayet etti; ondan **خارجة بن الصلت** rivayet etti; o, **خارجة**’nin amcasıdır. **الذهبي** onu hafifletmesinde vehmetti; **الحافظ** da **التبصير**’de ona tâbi oldu da onu hafifletme ile zikretti. **التكملة**’de ضبط edildi: **شجار** ( **كتاب** gibi); böyle; ve üzerinde sıhhat alâmeti vardır. Ve **أبو شجار** ( **كتان** gibi): **عبد الحكم** **ابن عبد الله بن شجار** **الرقي**; muhaddis; **أبي المليح الرقي**’den ve başkasından. Ve **الشجير** ( **إمير** gibi): kılıçtır.

**الشجير** ve **الشطير**: bizden olan yabancı. Ve **الأساس**’ın secilerinden: “İki **شجيرين** görmedim, ancak iki **شجيرين**.” Birinci **الشجير** “yabancı” mânâsında, ikincisi “dost” mânâsındadır; gelecek. **الشجير** develerden: yabancı. Ve **الشجير**: oklar arasında yabancı olarak bulunan bir ok; onun ağacından değildir. Ve denilir: O, kazanmasıyla uğur sayılan ödünç alınmış olandır. Ve **التشريج**: kendisine ait olan oku; **المنخل** dedi ki:
وإذا الرياح تـكـمـشـت
بجوانب البيت القـصـير
ألفـيتـنـي هـش الـيدي
ن بمري قدحي أو شجيري
Ve **المحكم**’de: **الشجير**: arkadaş; çoğulu **شجراء**. **كراع** dedi ki: **الشجير** kötü olanın kendisidir. Ve **الأشتجار**: uykunun sahibinden uzaklaşmasıdır. **الصاعاني** **أبي وجزة** için inşad etti:
طاف الخيال بنا وهنا فـأرقـنـا
من آل سعدى فبات النوم مشتجرا
Ve **الأشتجار**: öne geçme ve kurtuluştur. **عويف الهذلي** dedi; ve **التكملة**’de: **عويج النبهاني**:
فعمدا تعديناك واشتجـرت بـنـا
طوال الهوادي مطبعات من الوقر
İkisinde de **الانشجار** gibidir. **الهذلي**’nin beytinde **انشجرت** diye de rivayet edilir; **اللسان** sahibi onu böyle inşad etti; birincisi **الصاغاني**’nin rivayetidir. Ve **ديباج مشجر** ( **معظم** gibi): ağaç sûretiyle nakışlı. Gizli değildir ki, onu maddede başta, **المشجر**’i ضبط ederken zikretseydi, maksadına daha uygun olurdu; bununla beraber az önceki sözü: “ağaç sanatı üzere olan” dîbâcı ve başkasını kapsayıcıdır; öyleyse düşün. Ve **الشجرة** (fetha sonra sükûn ile): oğlanın çenesindeki küçük nokta; **ابن الأعرابي**’den. Mecazdan: “Devenin memesinin **شجرة**’si ne güzeldir” denilir; yani onun miktarı ve heyeti; **التكملة**’de böyle. Ve **الأساس**’ta: onun şekli ve heyeti. **الصاغاني** artırdı: yahut damarları ve derisi ve eti.

**وتشجير النخل**: onun **تشجيره**’si; **بالشين والخاء المعجمتين** (noktalı **الشين** ve **الخاء** ile); o da şudur ki salkımların **الجريد** üzerine konulmasıdır; bu, hurma ağacının yükü çoğaldığı, **الكبائس** büyüdüğü ve **الجمارة**’dan yahut **العرجون**’dan endişe edildiği zaman olur. Ve gelecektir.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الشجر**: yükseltmedir; ve her ne kalınlaşıp yükselirse, muhakkak **شجر** olmuştur.

Ve hadiste: “**الشجرة والصخرة من الجنة**”; denildi ki: **بالشجرة** ile murad: **الكرمة**’dir; ve denildi ki o, Efendimiz Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in altında biat alındığı ağaçtır; o, **شجرة بيعة الرضوان**’dur; çünkü onun sahipleri cenneti hak ettiler; denildi ki: o bir **سمرة** idi.

Ve **المتشاجر**: iç içe girmiş olandır; **كالمشتجر** gibi.

Ve **ورماح شواجر**; ve **مشتجرة** ve **متشاجرة**: birbirine girmiş, muhtelif olanlardır.

Ve **الشجر** ve **الاشتجار**: birbirine geçirme/örgülemedir.

Ve **الشواجر**: engeller ve meşgul edenlerdir.

Ve **الشجر** (iki ötre ile): **الهوادج**’den aşağı (daha küçük) bineklerdir; Ebû Amr’dan; ve o, **شجار**’ın cem‘idir; **ككتاب** gibi.

Ve denilir: falan kimse **من شجرة مباركة**’dendir; yani mübarek bir asıldandır; ve bu mecazdır.

Ve Yüce Allah’ın sözü: **كشجرة طيبة**; kavillerin en sahihi, onun hurma ağacı olduğudur.

Ve Yezîd b. **شجرة** er-Rahâvî, tâbiîndendir.

Ve iki **الشجرتين**’in madeni **بالذهلول**’dedir.

Ve Amr b. **شجيرة** el-‘Aclî; onu el-Merzübânî zikretti.

Ve eş-Şerîf Ebû **الشجر** Ebû Bekr b. Muhammed b. İsmâ‘îl b. Ebû Bekr el-Hüseynî; Yemen şeyhlerinin en meşhurlarındandır; ve onun Vâdî Serded’de iyi bir zürriyeti vardır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَجْرٌ
1 شَجْرٌ ذ is an inf. n. of شَجَرَ, and signifies The being, or becoming, intricate, complicated, perplexed, confused, or intricately intermixed; as also ↓ اِشْتِجَارٌ. (TA.) You say, شَجَرَ الأَمْرُ بَيْنَهُمْ, (Msb, K,) aor. شَجُرَ , inf. n. شَجْرٌ (Msb, TA) and شُجُورٌ, (K, TA,) The affair, or case, was, or became, complicated, intricate, or confused, so as to be a subject of disagreement, or difference, between them; syn. اِضْطَرَبَ; (Msb;) and so شَجَرَ بَيْنَهُمْ [in which الأَمْرُ is understood]; syn. اِخْتَلَفَ: (S:) it was, or became, an occasion of contention, or dispute, or of disagreement, or difference, between them. (K, TA.) فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ, in the Kur iv. 68, means Respecting that which hath become complicated, or intricate, or confused, [so as to be a subject of disagreement, or difference,] between them: and hence the word شَجَرٌ, [“ trees, ” and “ shrubs, ”] because of the intermixing, or confusion, of the branches: (Bd:) or respecting the disagreement, or difference, that has happened between them. (Zj, Mgh.) And it is said in a trad., اـِيَّاكُمْ وَمَا شَجَرَ بَيْنَ أَصْحَابِى Avoid ye the disagreement, or difference, that hath occurred among my companions. (TA.) -A2- شَجَرَهُ, (K,) aor. شَجُرَ , (TA,) inf. n. شَجْرٌ, He tied it; namely, a thing. (K.) ― -b2- شَجَرَهُ بِالرُّمْحِ He thrust, or pierced, him with the spear, (S, A, K, TA,) so that it stuck fast in him. (TA.) ― -b3- شَجَرَهُ عَنْهُ, (S, A, K,) aor. شَجُرَ , (TA,) inf. n. شَجْرٌ, (S,) He, or it, averted, or diverted, him, from it; (S, A, K;) namely, an affair: (K:) he removed, or put away, (TS, K,) him, (K,) or it, (TS,) from it: (TS, K:) he withheld, or debarred, and repelled, him from it. (K.) You say, مَا شَجَرَكَ عَنْهُ What has averted thee, or diverted thee, from it? (S, A.) ― -b4- شَجَرَ البَيْتَ, (S, K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) He propped up the بيت [or tent] with a pole. (S, K, TA. [In some copies of the K, بِعُودٍ is erroneously put for بِعَمُودٍ.]) In like manner شَجَرْتُهُ is said of anything as meaning I propped it up with a pole or the like. (TA.) And شَجَرَ الشَّجَرَةَ, (T, K, TA,) and النَّبَاتَ, (T, TA,) inf. n. as above, (TA,) He raised the hanging branches of the tree, or shrub, (T, K, TA,) and of the plant. (T, TA.) And شَجَرَ الثَّوْبَ He raised the garment, it having gone down. (T, TA.) And شُجِرَ, inf. n. as above, is said of anything as meaning It was raised, upraised, uplifted, or elevated. (TA.) ― -b5- شَجَرَ فَاهُ He opened his mouth (A, K, * TA) with a stick, or a piece of wood, (A, TA,) by inserting this into the part of the mouth called its شَجْر, (TA,) فَأَوْجَرَهُ [and then put, or poured, medicine, or water, &c., into his mouth]. (A, TA.) And شَجَرَ الدَّابَّةَ, (TS, K, TA,) aor. and inf. n. as above; or, accord. to one relation of a trad. in which it occurs, ↓ اِشْتَجَرَهَا بِلِجَامِهَا; (TA;) He made the beast to open its mouth by jerking its bridle to curb it. (TS, K, TA.) ― -b6- And شَجَرَ الشَّىْءَ He threw the thing upon the مِشْجَر [q. v.], (S, K,) i. e. the مِشْجَب. (S.) -A3- شَجِرَ, aor. شَجَرَ , i. q. كَثُرَ جَمْعُهُ [app. meaning Its aggregate became large in quantity; or it became much in the aggregate]: (TS, K, TA:) but accord. to As, [it seems to signify it became collected together, and then scattered, or dispersed, by something: for he says that] ↓ شَجِرٌ [its reg. part. n.] is applied to anything collected together, and then scattered, or dispersed, by something (TA.)

تَشْجِيرُ النَّخْلِ
2 تَشْجِيرُ النَّخْلِ ذ i. q. تَشْخِيرُهُ, (K,) The laying of the racemes of the palm-trees upon the branches, lest they should break: (K in art. شخر:) this is done when the fruit is much in quantity, and the racemes are large, and one fears for the heart of the tree, and for the base, or lower part, of the raceme. (TA in the present art.)

شاجر المَالُ
3 شاجر المَالُ ذ The cattle pastured upon شَجَر [i. e. trees, or shrubs], (ISk, S, A, K,) having consumed the herbs and leguminous plants. (ISk, S, A. *) ― -b2- شاجر فُلَانٌ فُلَانًا, (K,) inf. n. مُشَاجَرَةٌ (S,) Such a one contended, disputed, or litigated, with such a one. (S, * K, TA.)

اشجرت الأَرْضُ
4 اشجرت الأَرْضُ ذ The land produced شَجَر [i. e. trees, or shrubs]. (K.)

6 تَشَاْجَرَ see 8, in three places.

7 اـِنْشَجَرَ see 8, in two places, and see 7 in art. سجر.

اشتجر
8 اشتجر ذ It was, or became, knit, or connected, together, one part with another; as also اِشْتَبَكَ: it was, or became, commingled, one part amid, or within, another; (TA;) and so ↓ تشاجر: (Ham p. 161:) it was, or became, intricate, complicated, perplexed, confused, or intricately intermixed. (TA: see 1, first sentence.) It is said in a trad., relating to conflict and faction (فِتْنَة), يَشْتَجِرُونَ فِيهَا اشْتِجَارَ أَطْبَاقِ الرَّأْسِ They become knit together therein, like the knitting together of the bones of the head that interjoin, one with another, one entering into another: or the meaning is, they disagree, or differ, one with another. (TA.) You say, اشتجروا بِرِمَاحِهِمْ (TA) and بِهَا ↓ تشاجروا (S, A, Msb, TA) They became knit together, or commingled, one with another, [in conflict,] with their spears: (TA:) or they thrust, or pierced, one another with their spears. (S, A, Mgh, Msb, TA.) And اشتجروا (Zj, S, A, Msb, K) and ↓ تشاجروا (Zj, S, A, Mgh, K) They became commingled, or confused, or embroiled, disagreeing, or differing: (Zj, TA:) they contended, or disputed, together; (S, A, Mgh, Msb;) or disagreed, or differed. (S, * A, * Mgh, Msb, * K.) ― -b2- Also He preceded, outwent, or outstripped; (K, * TA;) and so ↓ انشجر. (K.) ― -b3- And, said of sleep, It withdrew, or kept aloof, from one; (K, * TA;) as also ↓ انشجر. (K.) -A2- Also (S, K) said of a man, (S,) He put his hand beneath his شَجْر, against the part beneath his chin: (S:) or he put his hand beneath his chin and leaned upon his elbow, (K, TA,) not laying his side upon the bed. (TA.) ― -b2- [And, said of a horse, He was bridled, reined, or curbed: (Freytag, from the Deewلn of the Hudhalees:) or perhaps the verb in this sense is in the passive form:] -A3- see 1, last sentence but two.

شَجْرٌ
شَجْرٌ ذ A discordant, or complicated, or confused, affair, or case. (O, K.) -A2- Also The part, of a رَحْل [or camel's saddle], that is between the كَرَّانِ, (K, TA, [this word erroneously written in the CK with ز,]) which are the قَادِمَة and the آخِرَة, (TA in art. شخر,) [i. e. the شَرْخَانِ,] the كَرّ being what conjoins the ظَلِفَتَانِ [in the fore part of the saddle and in like manner in the hinder part]: the part between the كَرَّانِ is also called the شَخْر. (TA in the present art. [It is there said that this part is also called the شَرْخ as well as the شَخْر: but this is a mistake.]) ― -b2- And The chin: (As, O, K:) or (TA, in the K “ and, ”) the place of opening (مَفْرَج, [as in the K voce شِينٌ,] in the K here erroneously written مَخْرَج, the meaning being مَفْتَح,) of the mouth: (K, * TA:) or the part between the two lower jaws: (AA, S, K:) or the hinder part of the mouth: or the side of the mouth, where the upper and lower lips unite: or what has opened of the part where the mouth closes [when medicine or the like is put into it]; expl. by مَا انْفَتَحَ مِنْ مُنْطَبَقِ الفَمِ: or the place of meeting of the لِهْزِمَتَانِ [q. v., a word variously explained]: (K:) or the part where the two sides of the lower jaw unite, beneath the hair that grows between the lower lip and the chin: and, in a horse, the part between the upper, main, portions of the two sides of the lower jaw: (TA:) pl. [of pauc.] أَشْجَارٌ and [of mult.] شُجُورٌ and شِجَارٌ. (K.)

شَجَرٌ
شَجَرٌ ذ (S, A, Mgh, Msb, K, &c.) and ↓ شِجَرٌ and شِيَرٌ, (K,) in which last the ج is changed into ى, like as the ى is changed into ج, as in غَنِجٌّ, originally غَنِىٌّ, or, accord. to IJ, the ى in شِيَرٌ is not changed from ج because it remains ى in the dim., in which, where it so changed, it should be changed back into ج, whereas the dim. of شِيَرَةٌ is said to be شُيَيْرَةٌ and شِيَيْرَةٌ, and because it has kesr instead of fet-h to the ش, [whence it appears that IJ knew not شِجَرٌ,] (TA,) [as coll. gen. ns., Trees; and shrubs, or bushes; which latter are also called, for distinction, دِقُّ الشَّجَرِ; and sometimes applied to plants in general; and, as a gen. n., sometimes meaning the tree, &c.;] the kind of plant that has a trunk, or stem: (S, A, K:) or the kind that has a hard trunk, or stem, (Mgh, Msb,) like the نَخْل &c.: (Msb:) or such as produces seed, and does not come to an end in its year: (Mgh:) or such as rises, or rises high, of itself, whether slender or large, and whether it withstand the winter or lack strength to do so: (K:) called شَجَرٌ from شَجَرَ, because of the intermixing, or confusion, of the branches: (Bd in iv. 68, and TA: *) n. un. with ة, (Msb, K,) i. e. شَجَرَةٌ (S, Mgh, Msb, TA) and ↓ شِجَرَةٌ and شِيَرَةٌ: (TA:) the pl. [of شَجَرٌ] is أَشْجَارٌ (S, Msb) and [of شَجَرَةٌ] شَجَرَاتٌ (Msb, TA) and [of شِيَرَةٌ] شِيَرَاتٌ: (TA:) ↓ شَجْرَآءُ also signifies the same as شَجَرٌ: (K:) or it is a pl. [or rather a quasi-pl. n.] of شَجَرَةٌ; a pl. [or quasi-pl. n.] of which there are few other instances; قَصْبَآءُ of قَصَبَةٌ, and طَرْفَآءُ of طَرَفَةٌ, and حَلْفَآءُ of حَلَفَةٌ; or, accord. to As, the sing. [or n. un.] of حلفآءُ is حَلِفَةٌ: and accord. to Sb, شَجْرَآءُ is sing. and pl., and so are قَصْبَآءُ and طَرْفَآءُ and حَلْفَآءُ: (S:) or شَجْرَآءُ signifies tangled, or luxuriant, or abundant and dense, شَجَر: (A:) or a collection of شَجَر. (TA.) ― -b2- شَجَرَةُ البَقِّ &c.: see in arts. بق &c. ― -b3- In the saying in a trad., that the شَجَرَة and the صَخْرَة are of, or from, Paradise, by the former is said to be meant The grape-vine: or the tree beneath which allegiance was sworn to the Prophet; and which, it is said, was a شَمُرَة [or gum-acacia-tree]: (TA:) and by the latter, the صخرة [or rock] of Jerusalem. (TA in art. صخر, q. v.) ― -b4- By الشَّجَرَةُ الطَّيِّبَةُ, mentioned in the Kur in xiv. 29, is said to be meant The palm-tree: or a certain tree in Paradise: and by الشَّجَرَةُ الخَبِيثَةُ, in the next verse but one, the colocynth, and the كَشُوث: [see art. خبث:] or each may have a more general application. (Bd in xiv. 31.) And الشَّجَرَةُ المَلْعُونَةُ, mentioned in the Kur xvii. 62, means The tree called الزَّقُّوم: and some explain it as meaning the Devil: and Aboo-Jahl: and El-Hakam Ibn-Abi-l-'As. (Bd.) ― -b5- شَجَرَةٌ also signifies (tropical:) The stock, or origin, of a man: (O, TA:) [hence,] one says, هُوَ مِنْ شَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ (tropical:) [He is of a good stock or origin]; and مِنْ شَجَرَةِ النُّبُوَّةِ (tropical:) [of the prophetic stock, meaning of the stock of the Prophet]. (A.) [And (assumed tropical:) A genealogical tree; a pedigree.] ― -b6- Also, (CK,) or ↓ شَجْرَةٌ, (O, and K accord. to the TA, [but probably thus in the TA only because found to be so in the O,]) (assumed tropical:) A small speck, or speckle, on the chin of a boy: (O, K:) on the authority of IAar. (TA.) ― -b7- And one says, مَا أَحْسَنَ شَجَرَةَ ضَرْعِهَا, (so in my copy of the A, and accord. to the CK,) or ضرعها ↓ شَجْرَةَ, (O, and so accord. to the text of the K as given in the TA, [but Z has, in the A, distinguished the phrase as tropical, and hence it seems that he held the former reading to be the right,]) (tropical:) How goodly are the shape, (A,) or the size, (O, K,) and the appearance, of her udder! (A, O, K:) or the veins and skin and flesh thereof! referring to a she-camel. (O, K.)

شَجِرٌ
شَجِرٌ ذ : see 1, last sentence: -A2- and its fem., with ة, see voce شَجِيرٌ.

شِجَرٌ
شِجَرٌ ذ ; and its n. un., with ة: see شَجَرٌ.

شَجْرَةٌ
شَجْرَةٌ ذ : see شَجَرٌ, last two sentences.

شَجْرَآءُ
شَجْرَآءُ ذ , as a quasi-pl. n.: see شَجَرٌ. -A2- Also fem. of أَشْجَرُ as syn. with شَجِيرٌ.

الحُرُوفُ الشَّجْرِيَّةُ
الحُرُوفُ الشَّجْرِيَّةُ ذ [The letters of which the شَجْر is the place of utterance; (in the CK, الشَّجَرِيَّةُ;)] the letters ج and ش and ض. (K.)

شَجَارٌ
شَجَارٌ ذ : see مِشْجَرٌ, in two places.

شِجَارٌ
شِجَارٌ ذ : see مِشْجَرٌ, in four places. ― -b2- Also The wood of a well, (S, K, KL,) by means of which the bucket is drawn out therefrom: (KL:) pl. شُجُرٌ: (S:) this pl. occurs in a verse, accord. to J; but the right reading in that instance is سُجُل, as is shown by the rhyme of the poem. (Sgh, TA.) ― -b3- Also [A wooden bar of a door;] a piece of wood which is put behind a door; called in Pers. مَتَرْس, (S, K, TA,) written by Az مَتَّرْس. (TA.) ― -b4- And A piece of wood with which a couch-frame (سَرِير) is repaired, by its being affixed as a ضَبَّة [q. v.], (S, K,) beneath it. (S.) ― -b5- And A piece of wood which is put in the mouth of a kid, to prevent its sucking. (TS, K.) ― -b6- And A certain brand, or mark made with a hot iron, upon camels. (S, K.)

وَادٍ شَجِيرٌ
وَادٍ شَجِيرٌ ذ , and ↓ أَشْجَرُ, (K,) or the former, (S, A,) but not the latter, (S,) and ↓ مُشْجِرٌ; (K;) and أَرْضٌ شَجِيرَةٌ, (S, TA,) and ↓ شَجِرَةٌ, (A, K,) and ↓ شَجْرَآءُ, (S, Msb, K,) and ↓ مَشْجَرَةٌ; (AHn, S, * K;) A valley, and a land, abounding with شَجَر or أَشْجَار [i. e. trees, or shrubs]. (S, A, Msb, K.) ― -b2- شَجِيرٌ also signifies Strange, or a stranger; applied to a man, (S, A, K,) and to a camel. (S, K.) ― -b3- And An arrow that is used in the game called المَيْسِر, thrown among arrows not from its kind of tree: (S, K:) or one that is borrowed, and from the winning of which [on former occasions] one augurs good. (TA.) ― -b4- Also Bad, corrupt, or disapproved. (Kr, K.) ― -b5- And A companion: (M, K:) or a friend: (A:) pl. شُجَرَآءُ. (M, TA.) ― -b6- And A sword. (K.)

شَجَارَةٌ
شَجَارَةٌ ذ : see مِشْجَرٌ.

شَوَاجِرُ
شَوَاجِرُ ذ [pl. of شَاجِرَةٌ fem. of شَاجِرٌ]: see مُشْتَجِرٌ. ― -b2- Also Withholding, or debarring, and diverting, things. (TA.) You say, شَجَرَتْنِى عَنْهُ شَوَاجِرُ [Withholding, or debarring, or diverting, things withheld, or debarred, or diverted, me from it]. (S.)

أَشْجَرُ
أَشْجَرُ ذ ; and its fem., شَجْرَآءُ: see شَجِيرٌ. ― -b2- Also (K) Containing more شَجَر [i. e. trees, or shrubs]: (S, K:) so in the saying, هٰذِهِ الأَرْضُ أَشْجَرُ مِنْ هٰذِهِ [This land is one containing more trees than this]. (S, K. *) It has no known verb. (TA.)

مَشْجَرٌ
مَشْجَرٌ ذ (S, K, TA) [and] ↓ مَشْجَرَةٌ (Mgh, Msb) A place (S, Mgh, Msb, K) of growth (Mgh, K) of شَجَر or أَشْجَار [i. e. trees, or shrubs]: (S, Mgh, Msb, K:) or, as some say, the former signifies many شَجَر. (TA.) ― -b2- The former also signifies A place of مُشَاجَرَة [i. e. contending, disputing, or litigating]: pl. مَشَاجِرُ: and, some say, it is an inf. n. (Har p. 473.) ― -b3- See also مِشْجَرٌ, in two places.

مُشْجِرٌ
مُشْجِرٌ ذ : see شَجِيرٌ. ― -b2- You say also أَرْضٌ مُشْجِرَةٌ meaning A land giving growth to شَجَر [i. e. trees, or shrubs]. (TA. [See also مَشْجَرٌ.])

مِشْجَرٌ
مِشْجَرٌ ذ i. q. مِشْجَبٌ [i. e. A thing composed of pieces of wood, or sticks, the heads of which are bound together, and the feet parted asunder, upon which clothes &c. are put]: (S:) or pieces of wood, or sticks, tied together, like the مِشْجَب, upon which articles of furniture, or utensils, are put: (M, Msb:) pl. مَشَاجِرُ. (M, TA.) ― -b2- And hence, (M,) The wood, (K,) or pieces of wood, (M,) of the [kind of camel-vehicle for women called] هَوْدَج; (M, K;) as also ↓ مَشْجَرٌ and ↓ شِجَارٌ and ↓ شَجَارٌ: (L, K:) n. un. مَشْجَرَةٌ and ↓ شَجَارَةٌ: (TA:) or a vehicle used by women, smaller than the هَوْدَج, having the head uncovered; (AA, K, * TA;) as also ↓ مَشْجَرٌ and ↓ شِجَارٌ and ↓ شَجَارٌ: (K:) accord. to Lth, ↓ شِجَارٌ signifies the wood [or frame-work] of the هودج, which when covered becomes a هودج: (TA:) As says that مَشَاجِرُ signifies the pieces of wood of a هودج: AA, that it signifies vehicles smaller than هَوَادِج, having the heads uncovered; also called سُجُرٌ, of which the sing. is ↓ شِجَارٌ. (S.)

مَشْجَرَةٌ
مَشْجَرَةٌ ذ : see شَجِيرٌ: ― -b2- and see also مَشْجَرٌ.

مُشَجَّرٌ
مُشَجَّرٌ ذ Figured work (TA) having the form of شَجَر [i. e. trees, or shrubs]: (K, * TA:) and silk brocade (دِيبَاج) figured with the forms of شَجَر. (S, K.)

مُشْتَجَرُ الرِّمَاحِ
مُشْتَجَرُ الرِّمَاحِ ذ [The place of the commingling of spears; or of the thrusting, or piercing, therewith]. (Ham p. 161.)

مُشْتَجِرٌ
مُشْتَجِرٌ ذ and ↓ مُتَشَاجِرٌ Commingled [and confused]: you say رِمَاحٌ مُشْتَجِٰرَةٌ and ↓ مُتَشَاجِرَةٌ and ↓ شَوَاجِرُ Spears commingled and confused. (TA.)

مُتَشَاجِرٌ
مُتَشَاجِرٌ ذ : see what next precedes, in two places.

##### Türkçe

**شَجْرٌ**
1 **شَجْرٌ** ذ, **شَجَرَ**’ın bir mastarıdır ve “giriftleşme, karmaşıklaşma, müşkil hâle gelme, şaşırma/karışma yahut girift biçimde birbirine karışma”yı ifade eder; ayrıca ↓ **اِشْتِجَارٌ** da böyledir. (TA.) Şöyle dersin: **شَجَرَ الأَمْرُ بَيْنَهُمْ**, (Msb, K,) muzârîsi **شَجُرَ**, mastarı **شَجْرٌ** (Msb, TA) ve **شُجُورٌ**, (K, TA,) “iş/olay onların arasında ihtilâf yahut ayrılık konusu olacak şekilde karmaşıklaştı, giriftleşti veya karıştı”; eşanlamlısı **اِضْطَرَبَ**; (Msb;) ve yine **شَجَرَ بَيْنَهُمْ** [burada **الأَمْرُ** takdir edilir]; eşanlamlısı **اِخْتَلَفَ**: (S:) “onların arasında çekişme yahut münâkaşa, yahut ihtilâf yahut ayrılık vesilesi oldu.” (K, TA.) Kur’ân iv. 68’deki **فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ**, “onların arasında karmaşıklaşmış, giriftleşmiş veya karışmış [böylece ihtilâf yahut ayrılık konusu olmuş] şeye dair” demektir: bundan dolayı **شَجَرٌ** kelimesi [“ağaçlar” ve “çalılar”], dalların birbirine karışması yahut karışıklığı sebebiyledir: (Bd:) yahut “onların arasında vuku bulan ihtilâfa yahut ayrılığa dair” demektir. (Zj, Mgh.) Ve bir hadiste şöyle denilmiştir: **اـِيَّاكُمْ وَمَا شَجَرَ بَيْنَ أَصْحَابِى** “Ashabım arasında vuku bulmuş ihtilâftan yahut ayrılıktan sakının.” (TA.)

-A2- **شَجَرَهُ**, (K,) muzârîsi **شَجُرَ**, (TA,) mastarı **شَجْرٌ**, “onu bağladı”; yani bir şeyi. (K.)

― -b2- **شَجَرَهُ بِالرُّمْحِ** “ona mızrakla sapladı/delip geçti”, (S, A, K, TA,) öyle ki onda saplanıp kaldı. (TA.)

― -b3- **شَجَرَهُ عَنْهُ**, (S, A, K,) muzârîsi **شَجُرَ**, (TA,) mastarı **شَجْرٌ**, (S,) “onu ondan çevirdi/saptırdı”; (S, A, K;) yani bir işten: (K:) onu (TS, K,) yahut onu/onu (TS,) ondan uzaklaştırdı: (TS, K:) onu ondan men etti, engelledi ve geri çevirdi. (K.) Şöyle dersin: **مَا شَجَرَكَ عَنْهُ** “Seni ondan ne çevirdi yahut saptırdı?” (S, A.)

― -b4- **شَجَرَ البَيْتَ**, (S, K,) muzârî ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) “**بَيْت**’i [yahut çadırı] bir direkle dayadı.” (S, K, TA. [K’nin bazı nüshalarında **بِعُودٍ** yanlışlıkla **بِعَمُودٍ** yerine konmuştur.]) Aynı şekilde **شَجَرْتُهُ** herhangi bir şey hakkında “onu bir direkle yahut benzeriyle dayadım” mânasında söylenir. (TA.) Ve **شَجَرَ الشَّجَرَةَ**, (T, K, TA,) ve **النَّبَاتَ**, (T, TA,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) “ağacın yahut çalının sarkmış dallarını” (T, K, TA) “ve bitkinin” (T, TA) “yukarı kaldırdı.” Ve **شَجَرَ الثَّوْبَ** “elbise aşağı sarkmışken onu yukarı kaldırdı.” (T, TA.) Ve **شُجِرَ**, mastarı yukarıdaki gibi, herhangi bir şey hakkında “yükseltildi, yukarı kaldırıldı, yukarı çekildi yahut yükseltildi” mânasında söylenir. (TA.)

― -b5- **شَجَرَ فَاهُ** “ağzını açtı” (A, K, * TA) “bir çubukla yahut bir parça odunla”, (A, TA,) bunu ağzın **شَجْر** denilen kısmına sokarak, (TA,) **فَأَوْجَرَهُ** [ve sonra ağzına ilaç yahut su vb. koydu/döktü]. (A, TA.) Ve **شَجَرَ الدَّابَّةَ**, (TS, K, TA,) muzârî ve mastarı yukarıdaki gibi; yahut geçtiği bir hadisin bir rivayetine göre ↓ **اِشْتَجَرَهَا بِلِجَامِهَا**; (TA;) “hayvanı, gemini çekip onu dizginlemek için, ağzını açar hâle getirdi.” (TS, K, TA.)

― -b6- Ve **شَجَرَ الشَّىْءَ** “şeyi **مِشْجَر** üzerine attı”, (S, K,) yani **مِشْجَب**. (S.)

-A3- **شَجِرَ**, muzârîsi **شَجَرَ**, **كَثُرَ جَمْعُهُ** ile aynı mânadadır [görünüşe göre: “toplamı çok oldu; yahut toplam hâlinde çoklaştı”]: (TS, K, TA:) fakat As’a göre, [şöyle görünür ki “bir araya toplanıp sonra bir şey sebebiyle saçılıp dağılma”yı ifade eder: zira o,] ↓ **شَجِرٌ** [onun düzenli ism-i fâili] “bir araya toplanmış, sonra bir şeyle saçılıp dağılmış olan her şeye” denir, der. (TA.)

**تَشْجِيرُ النَّخْلِ**
2 **تَشْجِيرُ النَّخْلِ** ذ, **تَشْخِيرُهُ** ile aynı mânadadır, (K,) “hurma ağaçlarının salkımlarını dalların üzerine yatırmak; kırılmasınlar diye”: (K, madde **شخر**’da:) bu, meyve miktarı çok olduğunda, salkımlar büyük olduğunda, ve ağacın göbeği (kalbi) ile salkımın dip yahut alt kısmı için endişe edildiğinde yapılır. (TA, bu maddede.)

**شاجر المَالُ**
3 **شاجر المَالُ** ذ “davar, otları ve baklagil türlerini tüketmiş olarak **شَجَر** üzerinde (yani ağaçlar yahut çalılar üzerinde) otladı.” (ISk, S, A, K.)

― -b2- **شاجر فُلَانٌ فُلَانًا**, (K,) mastarı **مُشَاجَرَةٌ** (S,) “falanca, falancayla çekişti, tartıştı yahut davalaştı.” (S, * K, TA.)

**اشجرت الأَرْضُ**
4 **اشجرت الأَرْضُ** ذ “arazi **شَجَر** (yani ağaçlar yahut çalılar) bitirdi.” (K.)

6 **تَشَاْجَرَ**: 8’e bak, üç yerde.

7 **اـِنْشَجَرَ**: 8’e bak, iki yerde; ve سجر maddesinde 7’ye bak.

**اشتجر**
8 **اشتجر** ذ “bir parça diğer parçayla örülüp/bağlanıp birleşti”; ayrıca **اِشْتَبَكَ** da böyledir: “bir parça diğer parçanın arasında yahut içinde karıştı”; (TA;) ve ↓ **تشاجر** de böyledir: (Ham s. 161:) “giriftleşti, karmaşıklaştı, müşkil hâle geldi, karıştı yahut girift biçimde birbirine karıştı.” (TA: 1’in ilk cümlesine bak.) Çatışma ve fırkalaşma (**فِتْنَة**) hakkında bir hadiste şöyle denilmiştir: **يَشْتَجِرُونَ فِيهَا اشْتِجَارَ أَطْبَاقِ الرَّأْسِ** “Orada, başın birbirine giren kemiklerinin birbirine örülmesi gibi örülüp birbirine girerler; biri diğerine girer”: yahut mânası “birbirleriyle ihtilâf ederler yahut ayrılığa düşerler”dir. (TA.) Şöyle dersin: **اشتجروا بِرِمَاحِهِمْ** (TA) ve **بِهَا** ↓ **تشاجروا** (S, A, Msb, TA) “mızraklarıyla [çatışmada] birbirine örülüp karıştılar”: (TA:) yahut “mızraklarıyla birbirlerini sapladılar/delip geçtiler.” (S, A, Mgh, Msb, TA.) Ve **اشتجروا** (Zj, S, A, Msb, K) ve ↓ **تشاجروا** (Zj, S, A, Mgh, K) “birbirine karıştılar yahut karışıp dolaştılar; ihtilâf edip ayrılığa düştüler”: (Zj, TA:) “birlikte çekiştiler yahut tartıştılar”; (S, A, Mgh, Msb;) yahut “ihtilâf ettiler yahut ayrılığa düştüler.” (S, * A, * Mgh, Msb, * K.)

― -b2- Ayrıca “öne geçti, geçip aştı yahut geride bıraktı”; (K, * TA;) ve ↓ **انشجر** de böyledir. (K.)

― -b3- Ve uyku hakkında: “birinden çekildi yahut uzak durdu”; (K, * TA;) ayrıca ↓ **انشجر** de böyledir. (K.)

-A2- Ayrıca (S, K) bir adam hakkında, (S,) “elini **شَجْر**’ünün altına, çenesinin altındaki kısma koydu”: (S:) yahut “elini çenesinin altına koydu ve dirseğine dayanıp yaslandı”, (K, TA,) yanını yatağa koymaksızın. (TA.)

― -b2- [Ve bir at hakkında: “gemlendi/dizginlendi”: (Freytag, Hudhelîler Dîvânı’ndan:) yahut bu mânada fiil meçhul sigada olabilir:]

-A3- 1’in sondan iki önceki cümlesine bak.

**شَجْرٌ**
**شَجْرٌ** ذ “uyumsuz, yahut karmaşık, yahut karışık bir iş/olay.” (O, K.)

-A2- Ayrıca “**رَحْل**’in [yahut deve semerinin] **كَرَّانِ** arasında bulunan kısmı”, (K, TA, [bu kelime CK’de yanlışlıkla **ز** ile yazılmıştır,]) bunlar **قَادِمَة** ve **آخِرَة**’dir, (TA, şخر maddesinde,) [yani **شَرْخَانِ**], **كَرّ** ise **ظَلِفَتَانِ**’ı [semerin ön kısmında ve aynı şekilde arka kısmında] birleştiren şeydir: **كَرَّانِ** arasındaki kısma ayrıca **شَخْر** da denir. (TA, bu maddede. [Orada bu kısmın **شَرْخ** diye de adlandırıldığı, **شَخْر** diye de adlandırıldığı söylenmiştir; fakat bu bir hatadır.])

― -b2- Ve “çene”: (As, O, K:) yahut (TA, K’da “ve”) “ağzın açılma yeri (**مَفْرَج**, [K’da **شِينٌ** maddesinde olduğu gibi;] K’da burada yanlışlıkla **مَخْرَج** yazılmıştır; mânası **مَفْتَح**’tır)”: (K, * TA:) yahut “iki alt çene kemiği arasındaki kısım”: (AA, S, K:) yahut “ağzın arka kısmı”: yahut “üst ve alt dudakların birleştiği ağız yanı”: yahut “[ilaç vb. konulduğunda] ağzın kapanan yerinden açılmış olan kısım”; **مَا انْفَتَحَ مِنْ مُنْطَبَقِ الفَمِ** ile açıklanır: yahut “**لِهْزِمَتَانِ**’ın buluşma yeri” [bk.]: (K:) yahut “alt dudak ile çene arasındaki kılların altında, alt çenenin iki yanının birleştiği kısım”; ve atta, “alt çenenin iki yanının üst, ana kısımları arasındaki kısım”: (TA:) azlık çoğulu **أَشْجَارٌ** ve çokluk çoğulu **شُجُورٌ** ve **شِجَارٌ**. (K.)

**شَجَرٌ**
**شَجَرٌ** ذ (S, A, Mgh, Msb, K, vb.) ve ↓ **شِجَرٌ** ve **شِيَرٌ**, (K,) bu sonuncusunda **ج** harfi **ى**’ye çevrilmiştir; tıpkı **غَنِجٌّ**’deki gibi, aslı **غَنِىٌّ** iken **ى**’nin **ج**’ye çevrilmesi gibi; yahut IJ’ye göre, **شِيَرٌ**’deki **ى**, **ج**’den çevrilmiş değildir; çünkü küçültmede **ى** olarak kalır; oysa böyle çevrilmiş olsaydı küçültmede tekrar **ج**’ye çevrilmesi gerekirdi; hâlbuki **شِيَرَةٌ**’nin küçültmesi **شُيَيْرَةٌ** ve **شِيَيْرَةٌ** diye söylenir; ayrıca **ش**’ye fetha yerine kesra bulunması sebebiyle [buradan IJ’nin **شِجَرٌ**’ü bilmediği anlaşılır], (TA,) [cem‘î cins isim olarak:] “ağaçlar; ve çalılar/çalılıklar”; (S, A, K:) yahut “gövdesi/sapı olan bitki türü”: (S, A, K:) yahut “sert gövdeli/saplı olan tür”, (Mgh, Msb,) **نَخْل** vb. gibi: (Msb:) yahut “tohum veren ve yılı içinde sona ermeyen”: (Mgh:) yahut “kendiliğinden yükselen yahut yüksek yükselen; ince olsun iri olsun; kışı karşılasın yahut buna gücü yetmesin”: (K:) dalların birbirine karışması yahut karışıklığı sebebiyle **شَجَرَ**’dan **شَجَرٌ** diye adlandırılmıştır: (Bd, iv. 68’de; ve TA: *) tekili ة ile, (Msb, K,) yani **شَجَرَةٌ** (S, Mgh, Msb, TA) ve ↓ **شِجَرَةٌ** ve **شِيَرَةٌ**: (TA:) **شَجَرٌ**’ün çoğulu **أَشْجَارٌ** (S, Msb) ve **شَجَرَةٌ**’nin çoğulu **شَجَرَاتٌ** (Msb, TA) ve **شِيَرَةٌ**’nin çoğulu **شِيَرَاتٌ**: (TA:) ↓ **شَجْرَآءُ** da **شَجَرٌ** ile aynı mânaya gelir: (K:) yahut o, **شَجَرَةٌ**’nin bir çoğuludur [daha doğrusu yarı-çoğul isimdir]; bunun benzeri azdır; **قَصْبَآءُ**’un **قَصَبَةٌ**’den, **طَرْفَآءُ**’un **طَرَفَةٌ**’den, **حَلْفَآءُ**’un **حَلَفَةٌ**’den olması gibi; yahut As’a göre **حلفآءُ**’un tekili [yahut tekil birimi] **حَلِفَةٌ**’dir: ve Sb’ye göre **شَجْرَآءُ** tekil ve çoğuldur; **قَصْبَآءُ** ve **طَرْفَآءُ** ve **حَلْفَآءُ** da böyledir: (S:) yahut **شَجْرَآءُ**, “dolaşık, yahut gür, yahut bol ve sık **شَجَر**” demektir: (A:) yahut “bir **شَجَر** topluluğu”dur. (TA.)

― -b2- **شَجَرَةُ البَقِّ** vb.: بق vb. maddelerine bak.

― -b3- Bir hadisteki “**شَجَرَة** ve **صَخْرَة** cennettendir” sözünde, birinciden muradın “asma” olduğu söylenmiştir: yahut “Peygamber’e biatın altında yapıldığı ağaç”; bunun da bir **شَمُرَة** [yahut akasya türü] olduğu söylenir: (TA:) ikinciden murad ise Kudüs’ün **صخرة**’sıdır. (TA, صخر maddesinde, bk.)

― -b4- Kur’ân xiv. 29’da geçen **الشَّجَرَةُ الطَّيِّبَةُ**’den muradın “hurma ağacı” olduğu söylenmiştir: yahut cennetteki bir ağaç: ve bir sonraki âyette geçen **الشَّجَرَةُ الخَبِيثَةُ**’den muradın “hanzal (colocynth)” ve **كَشُوث** olduğu [خبث maddesine bak]: yahut her birinin daha genel bir uygulaması olabilir. (Bd, xiv. 31’de.) Ve Kur’ân xvii. 62’de geçen **الشَّجَرَةُ المَلْعُونَةُ**, **الزَّقُّوم** denilen ağaç demektir: bazıları bunu “Şeytan” diye açıklar; ve “Ebu Cehil” diye; ve “El-Hakam İbn-Abi-l-‘As” diye. (Bd.)

― -b5- **شَجَرَةٌ** ayrıca (mecazen) “bir adamın soyu/kökeni” demektir: (O, TA:) [buradan] şöyle denir: **هُوَ مِنْ شَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ** (mecazen) [o, iyi bir soydandır/kökendendir]; ve **مِنْ شَجَرَةِ النُّبُوَّةِ** (mecazen) [nübüvvet soyundandır; yani Peygamber’in soyundandır]. (A.) [Ve (varsayılan mecaz:) soy ağacı; nesep şeceresi.]

― -b6- Ayrıca, (CK,) yahut ↓ **شَجْرَةٌ**, (O, ve TA’ya göre K’da, [muhtemelen TA’da yalnızca O’da böyle bulunduğu için,]) (varsayılan mecaz:) “bir çocuğun çenesindeki küçük benek/benekçik”: (O, K:) IAar rivayetine göre. (TA.)

― -b7- Ve şöyle denir: **مَا أَحْسَنَ شَجَرَةَ ضَرْعِهَا**, (A nüshamda böyle; CK’ye göre de,) yahut **ضرعها** ↓ **شَجْرَةَ**, (O, ve TA’da verilen K metnine göre böyle, [fakat Z, A’da ibareyi mecaz diye ayırmıştır; buradan onun birinci okuyuşu doğru saydığı anlaşılır,]) (mecazen:) “Onun memesinin şekli” (A) “yahut büyüklüğü” (O, K) “ve görünüşü ne güzel!” (A, O, K:) yahut “onun damarları ve derisi ve eti!”; bir dişi deve hakkında söylenir. (O, K.)

**شَجِرٌ**
**شَجِرٌ** ذ: 1’in son cümlesine bak: -A2- ve onun müennesi, ة ile, **شَجِيرٌ** maddesine bak.

**شِجَرٌ**
**شِجَرٌ** ذ; ve onun tekili, ة ile: **شَجَرٌ**’e bak.

**شَجْرَةٌ**
**شَجْرَةٌ** ذ: **شَجَرٌ**’e bak, son iki cümle.

**شَجْرَآءُ**
**شَجْرَآءُ** ذ, yarı-çoğul isim olarak: **شَجَرٌ**’e bak. -A2- Ayrıca **أَشْجَرُ**’un müennesi olup **شَجِيرٌ** ile eşanlamlıdır.

**الحُرُوفُ الشَّجْرِيَّةُ**
**الحُرُوفُ الشَّجْرِيَّةُ** ذ [mahreç yeri **شَجْر** olan harfler; (CK’de **الشَّجَرِيَّةُ**;)] **ج** ve **ش** ve **ض** harfleridir. (K.)

**شَجَارٌ**
**شَجَارٌ** ذ: **مِشْجَرٌ**’e bak, iki yerde.

**شِجَارٌ**
**شِجَارٌ** ذ: **مِشْجَرٌ**’e bak, dört yerde.

― -b2- Ayrıca “kuyunun odunu”, (S, K, KL,) onunla kovayı oradan çekip çıkarırlar: (KL:) çoğulu **شُجُرٌ**: (S:) bu çoğul, J’ye göre bir beyitte geçer; fakat o yerde doğru okunuş **سُجُل**’dür; bunu şiirin kafiyesi gösterir. (Sgh, TA.)

― -b3- Ayrıca [kapının tahta sürgüsü;] bir kapının arkasına konulan bir parça odun; Farsçada **مَتَرْس** denir, (S, K, TA,) Az tarafından **مَتَّرْس** diye yazılmıştır. (TA.)

― -b4- Ve “bir sedirin (**سَرِير**) altına, ona bir **ضَبَّة** [bk.] olarak eklenmek suretiyle, onu onarmada kullanılan bir parça odun.” (S, K.)

― -b5- Ve “bir oğlağın emmesini engellemek için ağzına konulan bir parça odun.” (TS, K.)

― -b6- Ve “develer üzerine kızgın demirle yapılan belli bir dağlama/işaret.” (S, K.)

**وَادٍ شَجِيرٌ**
**وَادٍ شَجِيرٌ** ذ, ve ↓ **أَشْجَرُ**, (K,) yahut birincisi, (S, A,) ikincisi değil, (S,) ve ↓ **مُشْجِرٌ**; (K;) ve **أَرْضٌ شَجِيرَةٌ**, (S, TA,) ve ↓ **شَجِرَةٌ**, (A, K,) ve ↓ **شَجْرَآءُ**, (S, Msb, K,) ve ↓ **مَشْجَرَةٌ**; (AHn, S, * K;) “**شَجَر** yahut **أَشْجَارٌ** (yani ağaçlar yahut çalılar) bakımından bol bir vadi ve bir arazi.” (S, A, Msb, K.)

― -b2- **شَجِيرٌ** ayrıca “garip, yabancı”; bir adama (S, A, K) ve bir deveye (S, K) söylenir.

― -b3- Ve “**المَيْسِر** denilen oyunda kullanılan bir ok; kendi ağacının cinsinden olmayan oklar arasına atılan”: (S, K:) yahut “ödünç alınmış olan; ve onunla kazanılmasından [önceki defalarda] hayır umulan.” (TA.)

― -b4- Ayrıca “kötü, bozuk yahut hoş görülmeyen.” (Kr, K.)

― -b5- Ve “arkadaş”: (M, K:) yahut “dost”: (A:) çoğulu **شُجَرَآءُ**. (M, TA.)

― -b6- Ve “kılıç.” (K.)

**شَجَارَةٌ**
**شَجَارَةٌ** ذ: **مِشْجَرٌ**’e bak.

**شَوَاجِرُ**
**شَوَاجِرُ** ذ [**شَاجِرٌ**’in müennesi **شَاجِرَةٌ**’nin çoğulu]: **مُشْتَجِرٌ**’e bak.

― -b2- Ayrıca “şeyleri men eden/engelleyen ve saptıran.” (TA.) Şöyle dersin: **شَجَرَتْنِى عَنْهُ شَوَاجِرُ** “[men eden/engelleyen yahut saptıran şeyler] beni ondan men etti/engelledi yahut saptırdı.” (S.)

**أَشْجَرُ**
**أَشْجَرُ** ذ; ve onun müennesi **شَجْرَآءُ**: **شَجِيرٌ**’e bak.

― -b2- Ayrıca (K) “daha çok **شَجَر** (yani ağaçlar yahut çalılar) ihtiva eden”: (S, K:) şu sözde olduğu gibi: **هٰذِهِ الأَرْضُ أَشْجَرُ مِنْ هٰذِهِ** “Bu arazi, şundan daha çok ağaçlıdır.” (S, K. *) Bunun bilinen bir fiili yoktur. (TA.)

**مَشْجَرٌ**
**مَشْجَرٌ** ذ (S, K, TA) [ve] ↓ **مَشْجَرَةٌ** (Mgh, Msb) “bir yer” (S, Mgh, Msb, K) “**شَجَر** yahut **أَشْجَارٌ**’ın (yani ağaçlar yahut çalılar) bittiği yer”: (S, Mgh, Msb, K:) yahut bazılarına göre birincisi “çok **شَجَر**” demektir. (TA.)

― -b2- Birincisi ayrıca “**مُشَاجَرَة** [yani çekişme/tartışma/davalaşma] yeri” demektir: çoğulu **مَشَاجِرُ**: ve bazıları bunun mastar olduğunu söyler. (Har s. 473.)

― -b3- **مِشْجَرٌ**’e de bak, iki yerde.

**مُشْجِرٌ**
**مُشْجِرٌ** ذ: **شَجِيرٌ**’e bak.

― -b2- Ayrıca **أَرْضٌ مُشْجِرَةٌ** denir; mânası “**شَجَر** (yani ağaçlar yahut çalılar) bitiren arazi.” (TA. [**مَشْجَرٌ**’e de bak.])

**مِشْجَرٌ**
**مِشْجَرٌ** ذ, **مِشْجَبٌ** ile aynı mânadadır [yani başları bağlanmış, ayakları açılmış çubuklardan/odun parçalarından oluşan; üzerine elbise vb. konulan şey]: (S:) yahut “üzerine ev eşyası yahut kap-kacak konulan, **مِشْجَب** gibi bağlanmış odun parçaları yahut çubuklar”: (M, Msb:) çoğulu **مَشَاجِرُ**. (M, TA.)

― -b2- Ve bundan dolayı, (M,) “**هَوْدَج**’ın odunu”, (K,) yahut “odun parçaları”, (M,) [kadınlar için olan deve mahfesi türünün] **هَوْدَج**’ı: (M, K;) ayrıca ↓ **مَشْجَرٌ** ve ↓ **شِجَارٌ** ve ↓ **شَجَارٌ**: (L, K:) tekili **مَشْجَرَةٌ** ve ↓ **شَجَارَةٌ**: (TA:) yahut “kadınların kullandığı, **هَوْدَج**’dan küçük, başı örtüsüz bir binek/mahfe”: (AA, K, * TA;) ayrıca ↓ **مَشْجَرٌ** ve ↓ **شِجَارٌ** ve ↓ **شَجَارٌ**: (K:) Lth’ye göre ↓ **شِجَارٌ**, örtülünce **هودج** olan **هودج**’ın odunu [yahut iskeleti] demektir: (TA:) As, **مَشَاجِرُ**’ün bir **هودج**’ın odun parçaları demek olduğunu söyler: AA ise bunun “**هَوَادِج**’den küçük, başları örtüsüz binekler” demek olduğunu; bunlara **سُجُرٌ** da denildiğini; bunun tekilinin ↓ **شِجَارٌ** olduğunu söyler. (S.)

**مَشْجَرَةٌ**
**مَشْجَرَةٌ** ذ: **شَجِيرٌ**’e bak: ― -b2- ve ayrıca **مَشْجَرٌ**’e de bak.

**مُشَجَّرٌ**
**مُشَجَّرٌ** ذ “**شَجَر** (yani ağaçlar yahut çalılar) biçiminde şekilli işleme”: (K, * TA:) ve “**شَجَر** biçimleriyle desenlenmiş ipek brokar (**دِيبَاج**).” (S, K.)

**مُشْتَجَرُ الرِّمَاحِ**
**مُشْتَجَرُ الرِّمَاحِ** ذ [mızrakların birbirine karıştığı yer; yahut onlarla saplama/delme yeri]. (Ham s. 161.)

**مُشْتَجِرٌ**
**مُشْتَجِرٌ** ذ ve ↓ **مُتَشَاجِرٌ** “birbirine karışmış [ve karışık]”: şöyle dersin: **رِمَاحٌ مُشْتَجِٰرَةٌ** ve ↓ **مُتَشَاجِرَةٌ** ve ↓ **شَوَاجِرُ** “birbirine karışmış ve karışık mızraklar.” (TA.)

**مُتَشَاجِرٌ**
**مُتَشَاجِرٌ** ذ: bir öncekinin iki yerinde geçen şeye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَجَرَ
شَجَرَ U ( n. ac. شَجْر 1 )
a.  [ acc. &  'An ], Diverted from; withheld, hindered from; averted, estranged from.

b.  Supported, propped up; raised, lifted; forced open ( mouth ).

c.  Put on a stand ( clothes ).

d.  ( n. ac. شَجْر 1 ,  شُجُوْر 27 ), Was in dispute ( affair ).

شَجِرَ
شَجِرَ A ( n. ac. شَجَر 4 ),
a.  Was numerous.

شَجَّرَ
شَجَّرَ II ,
a.  Became woody.

b.  Propped up.

c.  Embroidered with sprays &c. ( cloth ).

شَاْجَرَ
شَاْجَرَ III ,
a.  Quarreled, disagreed with.

أَشْجَرَ
أَشْجَرَ IV ,
a.  Was well-wooded ( country ).

تَشَاْجَرَ
تَشَاْجَرَ VI ,
a.  Quarreled, disagreed.

b.  Became knit together, intertwined, commingled, blended.

اِنْشَجَرَ
اِنْشَجَرَ VII ,
a.  Fled ( sleep ).

b.  [ 'Ala ], Preceded, outstripped.

اِشْتَجَرَ
اِشْتَجَرَ VIII ,
a.  see VI & VII ( a ).

d.  Rested his chin on his hand.

شَجْر
شَجْر 1 ,
a.  Subject of dispute, controversy, question.

b.  ( pl. شِجَاْر 23 ,  شُجُوْر 27 ,  أَشْجَاْر 38 ), Corner of the mouth; chin.

شَجْرَة
شَجْرَة 1t ,
a.  Speek.

شَجَر
شَجَر 4 , ( pl. أَشْجَاْر 38 ),
a.  Shrub, bush; tree.

شَجَرَة
شَجَرَة 4t , ( pl. شَجَر 4 ,  أَشْجَاْر 38 ),
a.  Tree.

شِجَر
شِجَر 7 ,  شِجَرَة 7t ,
a.  see 4 .

مَشْجَر
مَشْجَر 17 ,
a.  Plantation, copse.

مِشْجَر
مِشْجَر 20 , ( pl. مَشَاْجِرُ 44 ),
a.  Wooden frame-work, clothes-stand.

شَجَاْر
شَجَاْر 22 ,
a.  Small litter.

شَجَّاْر
شَجَّاْر 28 , ( pl. شُجُر 10 ),
a.  Bar, bolt.

b.  Gag.

c.  see 22 .

شَجِيْر
شَجِيْر 25 , ( pl. شُجَرَآءُ 43 ),
a.  Strange; stranger.

b.  Bad companion.

c.  Sword.

شَاْجَرَ
N. Ac. شَاْجَرَ III , [ 2 ],
a.  Dispute, controversy, debate; quarrel.

##### Türkçe

**شَجَرَ**
**شَجَرَ** U ( n. ac. **شَجْر** 1 )
a.  [ acc. &  'An ], -den saptırıldı; -den alıkonuldu, engellendi; -den çevrildi, -den uzaklaştırıldı.

b.  Desteklendi, dayandırtıldı; kaldırıldı, yükseltildi; (ağız) zorla açıldı.

c.  (elbiseler) bir askılığa konuldu.

d.  ( n. ac. **شَجْر** 1 ,  **شُجُوْر** 27 ), (iş) ihtilaflı oldu.

**شَجِرَ**
**شَجِرَ** A ( n. ac. **شَجَر** 4 ),
a.  Çok oldu.

**شَجَّرَ**
**شَجَّرَ** II ,
a.  Odunsu oldu.

b.  Dayandırdı.

c.  (kumaşı) dallar vb. ile işledi (nakışladı).

**شَاْجَرَ**
**شَاْجَرَ** III ,
a.  Kavga etti, anlaşmazlığa düştü.

**أَشْجَرَ**
**أَشْجَرَ** IV ,
a.  (ülke) ağaçlı oldu.

**تَشَاْجَرَ**
**تَشَاْجَرَ** VI ,
a.  Kavga etti, anlaşmazlığa düştü.

b.  Birbirine örüldü, iç içe geçti, karıştı, harmanlandı.

**اِنْشَجَرَ**
**اِنْشَجَرَ** VII ,
a.  (uyku) kaçtı.

b.  [ 'Ala ], Önüne geçti, geride bıraktı.

**اِشْتَجَرَ**
**اِشْتَجَرَ** VIII ,
a.  VI ve VII ( a )’ya bak.

d.  Çenesini eline dayadı.

**شَجْر**
**شَجْر** 1 ,
a.  İhtilaf konusu, çekişme, mesele.

b.  ( pl. **شِجَاْر** 23 ,  **شُجُوْر** 27 ,  **أَشْجَاْر** 38 ), ağzın köşesi; çene.

**شَجْرَة**
**شَجْرَة** 1t ,
a.  Mızrak.

**شَجَر**
**شَجَر** 4 , ( pl. **أَشْجَاْر** 38 ),
a.  Çalı, fundalık; ağaç.

**شَجَرَة**
**شَجَرَة** 4t , ( pl. **شَجَر** 4 ,  **أَشْجَاْر** 38 ),
a.  Ağaç.

**شِجَر**
**شِجَر** 7 ,  **شِجَرَة** 7t ,
a.  4’e bak.

**مَشْجَر**
**مَشْجَر** 17 ,
a.  Ağaçlık, koruluk.

**مِشْجَر**
**مِشْجَر** 20 , ( pl. **مَشَاْجِرُ** 44 ),
a.  Ahşap çerçeve-işi, elbise askılığı.

**شَجَاْر**
**شَجَاْر** 22 ,
a.  Küçük sedye.

**شَجَّاْر**
**شَجَّاْر** 28 , ( pl. **شُجُر** 10 ),
a.  Sürgü, kilit dili.

b.  Ağız tıkacı.

c.  22’ye bak.

**شَجِيْر**
**شَجِيْر** 25 , ( pl. **شُجَرَآءُ** 43 ),
a.  Yabancı; yabancı kimse.

b.  Kötü arkadaş.

c.  Kılıç.

**شَاْجَرَ**
N. Ac. **شَاْجَرَ** III , [ 2 ],
a.  İhtilaf, çekişme, münazara; kavga.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

شجر
شَجِرَ - يَشْجَرُ - شَجَرَة - شَجَر
شَجِرَ - يَشْجَرُ + كائن أو شيء: يتشعب ويتفرق إلى فروع وأغصان كثيرة متشابكة: ينمو ويكبر ويتعقد ويتشابك كالشجرة
شَجَرَة: على وزن " فـَعـَلة ": اسم فعل بمعنى مفعول من " شَجِرَ - يَشْجَرُ ": الشيء الذي تفرع إلى فروع كثيرة متشابكة: وهو اصطلاحاً: النبات المعروف، الذي يتكون من جذر وساق وفروع، بما في ذلك الشجر الكبير كالزيتون، وكذلك النباتات ذات الساق الزاحفة مثل الأعناب واليقطين
شَجَر: جمع " شَجَرَة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التفرع والتغصن والتشعب إلى تفرعات وتشعبات عن الأصل، مرتبة بحسب كِبَر الفرع عن الأصل" وهي:
فَرَعَ - يَفْرَعُ، شَعَبَ - يَشْعَبُ، جَذَا - يَجْذُو، شَطَأَ - يَشْطَأُ، فَنَّ - يَفُنُّ، شَجِرَ - يَشْجَرُ
يفرق لفظاً:
شَجَرَ - يَشْجُرُ + الكائن أو الشيء أو الأمر: تتشابك وتتداخل أجزاؤه وقطعه بعضها ببعض أو بالشيء الأخر
شَجِرَ - يَشْجَرُ + كائن أو شيء:يتشعب ويتفرق إل فروع وأغصان كثيرة متشابكة: ينمو ويكبر ويتعقد ويتشابك كالشجرة
شجرة - الشجر
الله ينبت الشجر
تنبتوا شجرها	﴿أمن خلق السماوات والأرض وأنزل لكم من السماء ماء فأنبتنا به حدائق ذات بهجة ما كان لكم أن تنبتوا شجرها أئله مع الله بل هم قوم يعدلون(60)﴾ النمل ﴿أأنتم أنشأتم شجرتها أم نحن المنشئون (72)﴾ الواقعة
الشجر يسجد لله
 ﴿ألم ترى أن الله يسجد له من في السماوات ومن في الأرض والشمس والقمر والنجوم والجبال والشجر والدواب وكثير من الناس وكثير حق عليه العذاب ومن يهن الله فما له من مكرم إن الله يفعل ما يشاء(18)﴾ الحج ﴿والنجم والشجر يسجدان (6)﴾ الرحمن
أنواع الشجر
كشجرة طيبة   شجرة خبيثة﴿ألم ترى كيف ضرب الله مثلا كلمة طيبة كشجرة طيبة أصلها ثابت وفرعها في السماء(24)﴾ إبراهيم ﴿ومثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة اجتثت من فوق الأرض ما لها من قرار(26)﴾ إبراهيم
شجرة مباركة         والشجرة الملعونة	﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور ﴿وإذ قلنا لك إن ربك أحاط بالناس وما جعلنا الرؤيا التي أريناك إلا فتنة للناسوالشجرة الملعونة في القرآن ونخوفهم فما يزيدهم إلا طغيانا كبيرا(60)﴾ الإسراء
شجرة الزقوم	﴿أذلك خير نزلا أم شجرة الزقوم(62)﴾ الصافات ﴿إنها شجرة تخرج في أصل الجحيم (64)﴾ الصافات ﴿إن شجرة الزقوم(43)﴾ الدخان ﴿لآكلون من شجر من زقوم(52)﴾ الواقعة
الله جعل الشجر لخدمة الإنسان
ناراً﴿الذي جعل لكم من الشجر الأخضر نارا فإذا أنتم منه توقدون (80)﴾ يس ﴿أفرأيتم النار التي تورون (71) أأنتم أنشأتم شجرتها أم نحن المنشئون(72) نحن جعلناها تذكرة ومتاعا للمقوين (73)﴾ الواقعة
حدائق ذات بهجة	﴿أمن خلق السماوات والأرض وأنزل لكم من السماء ماء فأنبتنا به حدائق ذات بهجة ما كان لكم أن تنبتوا شجرها أئله مع الله بل هم قوم يعدلون(60)﴾ النمل ﴿هو الذي أنزل من السماء ماء لكم منه شراب ومنه شجر فيه تسيمون(10)﴾ النحل
سكن للنحل	﴿وأوحى ربك إلى النحل أن اتخذي من الجبال بيوتا ومن الشجر ومما يعرشون (68)﴾ النحل
زيت ودهن وصبغ وضياء	﴿وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين (20)﴾ المؤمنون ﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور
 	﴿وأنبتنا عليه شجرة من يقطين(146)﴾ الصافات
أقلام	﴿ولو أنما في الأرض من شجرة أقلام والبحر يمده من بعده سبعة أبحر ما نفدت كلمات الله إن الله عزيز حكيم(27)﴾ لقمان
مكان للدلالة	﴿فلما أتاها نودي من شاطئ الوادي الأيمن في البقعة المباركة من الشجرة أن ياموسى إني أنا الله رب العالمين(30)﴾ القصص ﴿لقد رضي الله عن المؤمنين إذ يبايعونك تحت الشجرة فعلم ما في قلوبهم فأنزل السكينة عليهم وأثابهم فتحا قريبا(18)﴾ الفتح
الشجر فتنة واختبار للإنسان
ولا تقربا هذه الشجرة﴿وقلنا ياآدم اسكن أنت وزوجك الجنة وكلا منها رغدا حيث شئتما ولا تقربا هذه الشجرة فتكونا من الظالمين(35)﴾ البقرة ﴿وياآدم اسكن أنت وزوجك الجنة فكلا من حيث شئتما ولا تقربا هذه الشجرة فتكونا من الظالمين (19)﴾ الأعراف
شجرة الخلد وملك لا يبلى	﴿فوسوس لهما الشيطان ليبدي لهما ما ووري عنهما من سوآتهما وقال ما نهاكما ربكما عن هذه الشجرة إلا أن تكونا ملكين أو تكونا من الخالدين (20)﴾ الأعراف ﴿فوسوس إليه الشيطان قال ياآدم هل أدلك على شجرة الخلد وملك لا يبلى(120)﴾ طه
أنهكما عن تلكما الشجرة	﴿فدلاهما بغرور فلما ذاقا الشجرة بدت لهما سوآتهما وطفقا يخصفان عليهما من ورق الجنة وناداهما ربهما ألم أنهكما عن تلكما الشجرة وأقل لكما إن الشيطان لكما عدو مبين(22)﴾ الأعراف ﴿فوسوس لهما الشيطان ليبدي لهما ما ووري عنهما من سوآتهما وقال ما نهاكما ربكما عن هذه الشجرة إلا أن تكونا ملكين أو تكونا من الخالدين (20)﴾ الأعراف
فلما ذاقا الشجرة	﴿فدلاهما بغرور فلما ذاقا الشجرة بدت لهما سوآتهما وطفقا يخصفان عليهما من ورق الجنة وناداهما ربهما ألم أنهكما عن تلكما الشجرة وأقل لكما إن الشيطان لكما عدو مبين(22)﴾ الأعراف
مختار الصحاح
● [شجر] ش ج ر: الشَّجَرُ و الشَّجَرَةُ ما كان على ساق من بنات الأرض وأرض شَجِيرةٌ و شَجْرَاءُ بوزن صحراء أي كثيرة الأَشْجَارِ وواد شَجِيرٌ ولا يقال واد أشجر وواحد الشَّجْرَاءِ شجرة لم يأت من الجمع على هذا المثال إلا أحرف يسيرة شجرة وشجراء وقصبة وقصباء وطرفة وطرفاء وحلفة وحلفاء وقال الأصمعي واحد الحلفاء حَلِفة بكسر اللام وقال سيبويه كل واحد من هذه الأربعة واحد وجمع و المَشْجَرُ بوزن المذهب وأرض مَشْجَرَةٌ بوزن متربة وهذه الأرض أشجر من هذه أي أكثر شجرا و شَجَرَ بين القوم أي اختلف الأمر بينهم وبابه نصر ودخل و اشْتَجَرَ القوم و تَشَاجَرُوا تنازعوا و المُشَاجَرةُ المنازعة
الراغب
شجر
- الشجر من النبات: ما له ساق، يقال: شجرة وشجر، نحو: ثمرة وثمر. قال تعالى: }إذ يبايعونك تحت الشجرة﴿[الفتح/18]، وقال:﴾أأنتم أنشأتم شجرتها﴿[الواقعة/72]، وقال:﴾والنجم والشجر﴿[الرحمن/6]،﴾لآكلون من شجر من زقوم﴿[الواقعة/52]،﴾إن شجرة الزقوم﴿[الدخان/43]. وواد شجير: كثير الشجر، وهذا الوادي أشجر من ذلك، والشجار والمشاجرة، والتشاجر: المنازعة. قال تعالى:﴾حتى يحكموك فيما شجربينهم{ [النساء/ 65]. وشجرني عنه: صرفني عنه بالشجار، وفي الحديث: (فإن اشتجروا فالسلطان ولي من لا ولي له) (الحديث عن عائشة أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (أيما امرأة نكحت بغير إذن مواليها فنكاحها باطل، ثلاثا، ولها مهرها بما أصاب منها، فإن اشتجروا فإن السلطان ولي من لا ولي له). أخرجه أحمد في المسند 6/166، وفي سنده سليمان بن موسى، وفيه لين (انظر: تقريب التهذيب ص 255) ؛ وأخرجه الترمذي، وقال: حديث حسن، انظر عارضة الأحوذي 3/13). والشجار: خشب الهودج، والمشجر: ما يلقى عليه الثوب، وشجره بالرمح أي: طعنه بالرمح، وذلك أن يطعنه به فيتركه فيه.
ملخص اللسان
1.     واشْتَجَرَ القومُ: تخالفوا: ورماح شواجِرُ ومُشْتَجِرة ومُتَشاجِرَة: مُخْتلفةٌ مُتَداخلة.
2.  وشَجَر بينهم الأَمْرُ يَشْجُرُ شَجْراً  (* قوله:  «وشجر بينهم الأَمر شجراً» في القاموس وشجر بينهم الأَمر شجوراً). تنازعوا  فيه. وشَجَر بين القوم إِذا اختلف الأَمر بينهم. واشْتَجَرَ القوم  وتَشاجَرُوا أَي تنازعوا. والمُشاجَرة: المنازعة
3.     تشاجَرِ واشْتَجَرَ. ويقال: التَقَى فئتان فتشاجَرُوا برماحهم أَي  تشابكوا. واشْتَجَرُوا بِرِماحِهِم
4.    وسمي الشجَرُ شَجَرَاً لدخول بعض أَغصانه في  بعض؛
5.    وشَجَرَهُ شَجْراً: رَبَطَه.
6.     وشَجَرَه عن الأَمر  يَشْجُرهُ شَجْراً: صرفه. والشَّجْرُ: الصَّرْف.
7.     شَجَرْتُها بها أَي ضَربْتُها بلجامها أَكُفُّها حتى فتحتْ فاها؛
8.     وكل شيء عَمَدته بِعماد، فقد شَجَرْتَه.
9.     والمَشَاجر عيدان الهودج،
10.                        والشِّجارُ: خشب البئر؛
11.                        والشِّجار الخشبة التي توضع خَلْف الباب،
12.                        والانْشِجارُ والاشْتِجارُ: التقدّم والنَّجاء؛
لسان العرب
● - شجر: الشَّجَرَة الواحدة تجمع على الشَّجَر والشَّجَرَات والأَشْجارِ،  والمُجْتَمِعُ الكثيرُ منه في مَنْبِتِه: شَجْرَاءُ. الشَّجَر والشَّجَر  من النبات: ما قام على ساق؛ وقيل: الشَّجَر كل ما سما بنفسه، دَقَّ أَو  جلَّ، قاوَمَ الشِّتاءَ أَو عَجَزَ عنه، والواحدة من كل ذلك شَجَرَة  وشِجَرَة، وقالوا شِيَرَةٌ فأَبدلوا، فإِمَّا أَن يكون على لغة من قال شِجَرَة،  وإِمَّا أَن تكون الكسرة لمجاورتها الياء؛ قال:  تَحْسَبُه بين الأَكامِ شِيَرَهْ  وقالوا في تصغيرها: شِيَيْرَة وشُيَيْرَة. قال وقال مرة: قلبت الجيم ياء  في شِيَيْرَة كما قلبوا الياء جيماً في قولهم أَنا تَمِيمِجٌّ أَي  تميميّ، وكما روي عن ابن مسعود: على كل غَنِجٍّ، يريد غَنِيٍّ؛ هكذا حكاه أَبو  حنيفة، بتحريك الجيم، والذي حكاه سيبويه أَن ناساً من بني سعد يبدلون  الجيم مكان الياء في الوقف خاصة، وذلك لأَن الياء خفيفة فأَبدلوا من موضعها  أَبْين الحروف، وذلك قولهم تَمِيمِجْ في تَمِيميْ، فإِذا وصلوا لم  يبدلوا؛ فأَما ما أَنشده سيبويه من قولهم:  خالي عُوَيْفٌ وأَبو عَلِجِّ،  المُطْعِمانِ اللحمَ بالعَشِجِّ،  وفي الغَداةِ فِلَقَ البَرْنِجِّ  فإِنه اضطر إِلى القافية فأَبدل الجيم من الياء في الوصل كما يبدلها  منها في الوقف. قال ابن جني: أَما قولهم في شَجَرَة شِيَرَة فينبغي أَن تكون  الياء فيها أَصلاً ولا تكون مبدلة من الجيم لأَمرين: أَحدهما ثبات الياء  في تصغيرها في قولهم شُيَيْرَةُ ولو كانت بدلاً من الجيم لكانوا  خُلَقَاء إِذا حَقَّروا الاسم أَن يردّوها إِلى الجيم ليدلوا على الأَصل، والآخر  أَن شين شَجَرة مفتوحة وشين شِيرَةَ مكسورة، والبدل لا تغير فيه الحركات  إِنما يوقع حرف موضع حرف. ولا يقال للنخلة شجرة؛ قال ابن سيده: هذا قول  أَبي حنيفة في كتابه الموسوم بالنبات. وأَرض شَجِرَة وشَجِيرة وشَجْرَاء:  كثيرة الشَّجَرِ.  والشَّجْراءُ: الشَّجَرُ، وقيل: اسم لجماعة الشَّجَر، وواحد الشَّجْراء  شَجَرَة، ولم يأْت من الجمع على هذا المثال إِلاَّ أَحرف يسيرة: شَجَرَة  وشَجراء، وقَصَبَة وقَصْباء، وطَرَفة وطَرْفاء، وحَلَفَة وحَلْفاء؛ وكان  الأَصمعي يقول في واحد الحلفاء حَلِفة، بكسر اللام، مُخالفة لأَخَواتها.  وقال سيبويه: الشَّجْراء واحد وجمع، وكذلك القَصْباء والطَّرْفاء  والحَلْفاء. وفي حديث ابن الأَكوع: حتى كنت  (* قوله: «حتى كنت» الذي في النهاية  فإِذا كنت). في الشَّجْراء أَي بين الأَشجار المُتَكاثِفَة، قال ابن  الأَثير: هو الشَّجَرة كالقَصْباء للقَصَبة، فهو اسم مفرد يراد به الجمع،  وقيل: هو جمع، والأَول أَوجه.  والمَشْجَرُ: مَنْبِت الشَجر. والمَشْجَرَة: أَرض تُنبِت الشجر الكثير.  والمَشْجَر: موضع الأَشجار وأَرض مَشْجَرَة: كثيرة الشجر؛ عن أَبي حنيفة.  وهذا المكان الأَشْجَرُ من هذا أَي أَكثر شَجَرَاً؛ قال: ولا أَعرف له  فِعْلاً. وهذه الأَرض أَشجر من هذه أَي أَكثر شَجَراً. ووادٍ أَشْجَرُ  وشَجِيرٌ ومُشْجرٌ: كثير الشجر. الجوهري: وادٍ شَجِيرٌ ولا يقال وادٍ  أَشْجَرُ. وفي الحديث: ونأَى بي الشَّجَرُ؛ أَي بَعُدَ بيَ المرعَى في  الشَّجَر. وأَرض عَشِبَة: كثيرة العُشْب، وبَقِيلة وعاشِبَة وبَقِلة وثَمِيرة  إِذا كان ثَمَرَتها  (* قوله: «إِذا كان ثمرتها» كذا بالأَصل ولعل فيها  تحريفاً أَو سقطاً، والأَصل إِذا كثرت ثمرتها أَو كانت ثمرتها كثيرة أَو نحو  ذلك). وأَرض مُبْقِلَة ومُعْشِبَة. التهذيب: الشجر أَصناف، فأَما جِلُّ  الشجر فَعِظامُه لتي تبقى على الشِّتاء، وأَما دُقُّ الشجر فصنفان: أَحدهما  يبقى على الشِّتاء، وتَنْبْتُ في الربيع، ومنه ما يَنْبُت من الحَبَّة  كما تَنْبُتُ البقُول، وفرق ما بين دِقِّ الشجر والبقل أَن الشجر له  أَرُومة تبقى على الشتاء ولا يبقى للبقْل شيء، وأَهل الحجاز يقولون هذه الشجر،  بغير هاء، وهم يقولون هي البُرُّ وهي الشَّعير. وهي التمر، ويقولون في  الذهب لأَن القطعة منه ذهَبَة؛ وبِلُغَتهم نزل قوله تعالى: والذين  يَكِنزُون الذهب والفِضَّة ولا يُنْفقونَها؛ فأَنَّثَ.  ابن السكيت: شاجَرَ المالُ إِذا رَعَى العُشْبَ والبَقْلَ فلم يُبْق  منها شيئاً فصار إِلى الشجر يرعاه؛ قال الراجز يصف إِبلاً:  تَعْرِفُ في أَوْجُهِها البشائِرِ  آسانَ كلِّ آفقٍ مُشاجِرِ  وكل ما سُمِك ورُفِعَ، فقد شُجِرِ. وشَجَرَ الشجَرة والنبات شَجْراً:  رَفَع ما تَدَلَّى من أَغصانها. التهذيب قال: وإِذا نزلتْ أَغصانُ شَجَرٍ  أَو ثوب فرفعته وأَجفيتَه قلت شَجَرْته، فهو مَشْجُور؛ قال العجاج:  رَفَّعَ من جِلالِه المَشْجُور  والمُشَجَّرُ من التَّصَاوير: ما كان على صفة الشجر. وديباج مُشَجَّرٌ:  نَقْشُه على هيئة الشجر. والشجرة التي بويع تحتها سيدُنا رسولُ الله، صلى  الله عليه وسلم، قيل كانت سَمُرَة. وفي الحديث: الصَّخْرةُ والشجَرة من  الجنة، قيل: أَراد بالشجرة الكَرْمَة، وقيل: يحتمل أَن يكون أَراد  بالشجرة شَجَرَة بَيْعَة الرِّضوان لأَن أَصحابها اسْتَوجَبوا الجنة.  واشْتَجَرَ القومُ: تخالفوا: ورماح شواجِرُ ومُشْتَجِرة ومُتَشاجِرَة:  مُخْتلفةٌ مُتَداخلة. وشَجَر بينهم الأَمْرُ يَشْجُرُ شَجْراً  (* قوله:  «وشجر بينهم الأَمر شجراً» في القاموس وشجر بينهم الأَمر شجوراً). تنازعوا  فيه. وشَجَر بين القوم إِذا اختلف الأَمر بينهم. واشْتَجَرَ القوم  وتَشاجَرُوا أَي تنازعوا. والمُشاجَرة: المنازعة. وفي التنزيل العزيز: فلا  ورَبِّك لا يُؤمنون حتى يُحَكِّمُوك فيما شَجَر بينهم؛ قال الزجاج: أَي فيما  وقع من الاختلاف في الخصومات حتى اشْتَجَرُوا وتشاجَرُوا أَي تشابَكُوا  مختلفين. وفي الحديث: إِياكم وما شَجَرَ بين أَصحابي؛ أَي ما وقع بينهم من  الاختلاف. وفي حديث أَبي عمرو النخعي: وذكَرَ فتنة يَشْتَجِرون فيها  اشْتِجارَ أَطْباق الرَّأْس؛ أَراد أَنهم يشتبكون في الفتنة والحرب اشْتباك  أَطْباق الرَّأْس، وهي عظامه التي يدخل بعضُها في بعض؛ وقيل: أَراد  يختلفون كما تَشْتَجِرُ الأَصابع إِذا دخل بعضها في بعض. وكلُّ ما تداخل، فقد  تشاجَرِ واشْتَجَرَ. ويقال: التَقَى فئتان فتشاجَرُوا برماحهم أَي  تشابكوا. واشْتَجَرُوا بِرِماحِهِم وتشاجَرُوا بالرِّماح: تطاعنوا. وشجَرَ:  طَعن بالرُّمح. وشَجَره بالرمح: طعنه. وفي حديث الشُّرَاة: فَشَجَرْناهم  بالرماح: أَي طعنَّاهم بها حتى اشتبكتْ فيهم، وكذلك كل شيء يأْلَفُ بعضُه  بعضاً، فقد اشْتَبك واشْتَجَر. وسمي الشجَرُ شَجَرَاً لدخول بعض أَغصانه في  بعض؛ ومن هذا قيل لِمَراكبِ النِّساء: مَشاجِرُ، لِتشابُك عِيدان  الهَوْدَج بعضِها في بعض. وشَجَرَهُ شَجْراً: رَبَطَه. وشَجَرَه عن الأَمر  يَشْجُرهُ شَجْراً: صرفه. والشَّجْرُ: الصَّرْف. يقال: ما شَجَرَك عنه؟ أَي  ما صَرَفك؛ وقد شَجَرَتْني عنه الشَّواجر. أَبو عبيد: كلُّ شيء اجتمع ثم  فَرَّق بينه شيء فانفرق يقال له: شُجِرَ؛ وقول أَبي وَجْزَة:  طَافَ الخَيالُ بنا وَهْناً، فأَرَّقَنَا،  من آلِ سُعْدَى، فباتَ النومُ مُشْتَجِرَا  معنى اشْتِجار النوم تَجافيه عنه، وكأَنه من الشَّجِير وهو الغَرِيبُ؛  ومنه شَجَرَ الشيءَ عن الشيء إِذا نَحَّاه؛ وقال العجاج:  شَجَرَ الهُدَّابَ عنه فَجفَا  أَي جافاه عنه فَتَجَافى، وإِذا تَجافى قيل: اشْتَجَر وانْشَجَر.  والشَّجْرُ: مَفْرَحُ الفَم، وقيل: مُؤَخَّرُه، وقيل: هو الصَّامِغ،  وقيل: هو ما انفتح من مُنْطَبِقِ الفَم، وقيل: هو مُلْتَقَى  اللِّهْزِمَتَيْن، وقيل: هو ما بين اللَّحْيَيْن. وشَجْرُ الفرس: ما بين أَعالي  لَحْيَيْه من مُعْظَمها، والجمع أَشْجَار وشُجُور.  واشْتَجَر الرجل: وضع يده تحت شَجْرِهِ على حَنَكه؛ قال أَبو ذؤيب:  نامَ الخَلِيُّ وبِتُّ الليلَ مُشْتَجِراً،  كأَن عَيْنَيَّ فيها الصَّابُ مَذْبُوحُ  مذبوح: مَشْقُوق. أَبو عمرو: الشَّجْرُ ما بين اللَّحْيَيْنِ. غيره: بات  فلان مُشْتَجِراً إِذا اعتمد بشَجْرِهِ على كفه. وفي حديث العباس قال:  كنت آخذاً بِحَكَمَةِ بغلة رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، يوم حُنَين  وقد شَجَرْتُها بها أَي ضَربْتُها بلجامها أَكُفُّها حتى فتحتْ فاها؛ وفي  رواية: والعباس يَشْجُرها أَو يَشْتَجِرُها بلجامها؛ قال ابن الأَثير:  الشَّجْر مَفْتَح الفم، وقيل: هو الذَّقَن. وفي حديث سعد  (* قوله: «وفي حديث  سعد» الذي في النهاية حديث أَم سعد). أَنَّ أُمَّه قالت له: لا أَطْعَمُ  طَعاماً ولا أَشرب شراباً أَو تكفُرَ بمجد قال: فكانوا إذا أَرادوا أَن  يطعموها أَو يَسْقُوهَا شَجَرُوا فاها أَي أَدْخَلوا في شَجْرِه عُوداً  ففتحوه. وكل شيء عَمَدته بِعماد، فقد شَجَرْتَه. وفي حديث عائشة، رضي  الله عنها، في إِحدى الروايات: قُبض رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، بين  شَجْرِي ونَحْرِي؛ قيل: هو التشبيك، أَي أَنها ضَمَّته إِلى نحرها  مُشبِّكَة أَصابعها. وفي حديث بعض التابعين: تَفَقَّدْ في طهارَتِكَ كذا وكذا  والشِّاكِلَ والشَّجْرَ أَي مُجْتَمَعَ اللَّحْيَيْن تحت العَنْفَقَة.  والشِّجارُ: عود يُجعل في فم الجَدْي لئلا يَرْضَع أُمَّه. والشَّجْرُ  من الرَّحْل: ما بين الكَرَّيْنِ، وهو الذي يَلْتَهِم ظهر البعير.  والمِشْجَرُ، بكسر الميم: المِشْجَب، وفي المحكم: المَشْجَر أَعواد تربط  كالمِشْجَب بوضع عليها المتاع.  وشَجَرْت الشيء: طرحتُه على المِشْجَر، وهو المِشْجَب. والمِشْجَر  والمَشْجَر والشِّجار والشَّجار: عود الهودج، واحدتها مَِشْجَرة وشِجَارة،  وقيل: هو مَرْكَب أَصغر من الهودج مكشوفُ الرأْس. التهذيب: والمِشْجَر مركب  من مراكب النساء؛ ومنه قول لبيد:  وأَرْتَدَ فارسُ الهَيْجا، إِذا ما  تَقَعَّرَتِ المَشاجِرُ بالقيام  الليث: الشِّجار خشب الهودج، فإِذا غُشِّيَ غِشَاءَه صار هَوْدَجاً.  الجوهري: والمَشَاجر عيدان الهودج، وقال أَبو عمرو: مراكب دون الهوادج  مكشوفةُ الرأْس، قال: لها الشُّجُرُ أَيضاً، الواحد شِجار  (* قوله: «الواحد  شجار» بفتح أَوله وكسره وكذلك المشجر كما في القاموس). وفي حديث حُنَين:  ودُرَيْدُ بن الصِّمَّة يومئذٍ في شِجار له؛ هو مركب مكشوف دون الهودج،  ويقال له مَِشْجَر أَيضاً. والشِّجارُ: خشب البئر؛ قال الراجز:  لَتَرْوَيَنْ أَو لَتَبِيدَنَّ الشُّجُرْ  والشِّجارُ: سِمَةٌ من سمات الإِبل. والشِّجارُ: الخشبة التي يُضَبَّب  بها السرير من تحت، يقال لها بالفارسية المَتَرْس. التهذيب: والشِّجار  الخشبة التي توضع خَلْف الباب، يقال لها بالفارسية المَتَرْس، وبخط الأَزهري  مَتَّرس، بفتح الميم وتشديد التاء؛ وأَنشد الأَصمعي:  لولا طُفَيْلٌ ضاعتِ الغَرائرُ،  وفاءَ، والمُعْتَقُ شيء بائرُ،  غُلَيِّمٌ رَطْلٌ وشَيْخٌ دامِرُ،  كأَنما عِظامُنا المَشَاجِرُ  والشِّجارُ: الهَوْدَجُ الصغير الذي يكفي واحداً حَسْب. والشَّجيرُ:  الغريبُ من الناس والإِبل. ابن سيده: والشَّجِيرُ الغريبُ والصاحبُ، والجمع  شُجَراء. والشَّجِيرُ: قِدْح يكون مع القِدَاح غريباً من غير شَجَرَتِها؛  قال المتنخل:  وإِذا الرِّياحُ تَكَمَّشَتْ  بِجَوانِبِ البَيْتِ القَصِيرِ،  أَلْفَيْتَني هَشَّ اليَدَيـ  ـنِ بِمَرْي قِدْحي، أَو شَجِيرِي  والقِدْحُ الشَّجِيرُ: هو المستعار الذي يُتَيَمَّنُ بِفَوْزِهِ  والشَّرِيجُ: قِدْحُهُ الذي هو له. يقال: هو شَرِيجُ هذا وشِرْجُهُ أَي مثله.  والشَّجِيرُ: الردِيءُ؛ عن كراع.  والانْشِجارُ والاشْتِجارُ: التقدّم والنَّجاء؛ قال عُوَيْفٌ  الهُذَليُّ:عَمْداً تَعَدَّيْنَاكَ، وانْشَجَرَتْ بِنَا  طِوالُ الهَوادِيُ مُطْبَعَاتٌ مِنَ الوِقْرِ  ويروى: واشْتَجَرَتْ. والاشتجارُ أَن تَتَّكِئَ على مَرْفِقِكَ ولا  تَضَعَ جَنْبَكَ على الفراش.  والتَّشْجيرُ في النخلِ: أَن تُوضَعَ العُذُوقُ على الجريد، وذلك إِذا  كثر حمل النخلة وعَظُمَتِ الكَبائِسُ فَخِيفَ على الجُمَّارَةِ أَو على  العُرْجُونِ. والشَّجِيرُ: السَّيفُ. وشَجَرَ بيته أَي عَمَدَه بِعَمُودٍ.  ويقال: فلان من شَجَرَةٍ مباركة أَي من أَصل مبارك.  ابن الأَعرابي: الشَّجْرَةُ النُّقْطَةُ الصغيرة في ذَقَنِ الغُلامِ.
مقاييس اللغة:
(شجر) الشين والجيم والراء أصلان متداخلان، يقرُب بعضُهما من بعض، ولا يخلو معناهما من تداخُل الشيء بعضِه في بعض، ومن عُلُوٍّ في شيءٍ وارتفاع. وقد جمعنا بين فروع هذين البابين، لما ذكرناه من تداخُلِهما.
فالشَّجَر مَعروفٌ، الواحدةُ شَجرة، وهي لا تخلو من ارتفاعٍ وتداخُلِ أغصان. ووادٍ شَجِر([5]): كثير الشجر. ويقال: هذه الأرضُ أَشجَرُ من غيرها، أي أكثر شَجَراً. والشَّجَر: كلُّ نبتٍ لـه ساقٌ. قال الله تعالى: ﴿وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ﴾ [الرحمن 6]. وشَجَرَ بين القوم الأمرُ، إِذا اختلف أو اختَلَفوا وتشاجَرُوا فيه، وسمِّيت مشاجرةً([6]) لتداخُلِ كلامِهم بعضِه في بعض.  واشتَجَروا: تنازَعوا. قال الله سبحانه وتعالى: ﴿فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ﴾ [النساء 65].
وأمَّا شَجْرُ الإنسان، فقال قوم: هو مَفْرَج الفم. وكان الأصمعيّ يقول: الشَّجْر الذَّقَنُ بعينه. والقولان عندنا متقاربان؛ لأنَّ اللَّحيين إِذا اجتمعا، فقد اشتجرا، كما ذكرناهُ من قياس الكلمة. ويقال اشتَجَرَ الرَّجُل، إذا وضع يده على شَجْرِهِ([7]). قال:
إِنِّي أَرِقْتُ فَبِتُّ اللّيلَ مشتجِراً *** كأَنَّ عَيْنِيَ فيها الصَّابُ مذبوحُ([8])
ويقال: شجرتُ الشّيءَ، إِذا تدلّى فرفعتَه. والشَِّجار: خشب الهَوْدَج. والمعنيان جميعاً فيه موجودان، لأنّ ثمَّ ارتفاعاً وتداخُلاً. والمِشْجَر سمِّي مِشْجَراً لتداخُل بعضِهِ في بعض. وتشاجَرَ القومُ بالرِّماح: تطاعَنُوا بها. والأرض الشَّجْراء والشَّجِرةُ: الكثيرة الشجَر. قال ابنُ دريد: ولا يقال وادٍ شجراء.
القاموس المحيط:
الشَّجَرُ والشِّجَرُ والشَّجْراءُ، كجَبَلٍ وعِنَبٍ وصَحْراءَ، والشِّيَرُ، بالياءِ كعِنَبٍ، من النباتِ ما قامَ على ساقٍ، أو ما سَما بنَفْسِه دَقَّ أو جَلَّ، قاوَمَ الشِّتاءَ أو عَجَزَ عنه، الواحِدةُ بِهاءٍ.
وأرضٌ شَجِرَةٌ ومَشْجَرَةٌ وشَجْرَاءُ: كثيرَتُهُ. والمَشْجَرُ: مَنْبِتُهُ.ووادٍ أشْجَرُ وشَجيرٌ ومُشْجِرٌ: كثيرهُ.
وهذا المكانُ أشْجَرُ منه: أكثرُ شَجَراً. وأشْجَرَتِ الأرضُ: أنبَتَتْه. وإِبراهيمُ بنُ يَحْيَى الشَّجَرِيُّ: شيخُ البُخارِيِّ. وأبو السَّعاداتِ هِبَةُ اللهِ بنُ علِيِّ بنِ الشَّجَرِيِّ العلَوِيُّ: نَحْوِيُّ العِراقِ. وشاجَرَ المالَ: رَعاهُ، فُلانٌ فُلاناً: نازَعَه. والمُشَجَّرُ: ما كان على صَنْعَةِ الشَّجَرِ. واشْتَجَرُوا: تَخالَفُوا.
كتَشاجَرُوا. وشَجَرَ بينهم الأمرُ شُجُوراً: تَنازعُوا فيه. الشيءَ شَجْراً: ربَطَه، الرجلَ عن الأمرِ: صَرَفَه، ونَحَّاه، ومَنَعَه، ودَفَعَهُ، الفَمَ: فَتَحَه، الدابَّةَ: ضَرَبَ لِجامَها لِيَكُفَّها حتى فَتَحَتْ فاها، البيتَ: عَمَدَه بعُودٍ، الشَّجَرَةَ: رَفَعَ ما تَدَلَّى من أغْصانِها، بالرُّمْحِ: طَعَنَه، الشيءَ: طَرَحَهُ على المِشْجَرِ. وشَجِرَ، كفَرِحَ: كثُر جَمْعُه. والشَّجْرُ: الأمرُ المُخْتَلِفُ، وما بين الكَرَّينِ من الرَّحْلِ، والذَّقَنُ، ومَخْرَجُ الفَمِ، أو مُؤَخَّرُهُ، أو الصامِغُ، أو ما انْفَتَحَ من مُنْطَبِقِ الفَمِ، أو مُلْتَقَى اللِّهْزِمَتَيْنِ، أو ما بين اللَّحْيَيْنِ ج: أشْجارٌ وشُجورٌ وشِجارٌ. والحُرُوفُ الشَّجْرِيَّةُ: شضج.واشْتَجَرَ: وضَعَ يَدَه تَحْتَ ذَقَنِه واتَّكَأَ على المِرْفَقِ.والمِشْجَرُ، كمِنْبَرٍ وكتابٍ ويُفْتَحانِ: عُودُ الهَوْدَجِ، أو مَرْكَبٌ أصْغَرُ منه مَكْشُوفٌ. وككِتابٍ: خَشَبَةٌ يُضَبَّبُ بها السَّريرُ، وهو بالفارِسِيَّةِ: مَتْرَس، وخَشَبُ البِئْرِ، وسِمَةٌ للإِبِلِ، وعُودٌ يُجْعَلُ في فَمِ الجَدْي لِئلاَّ يَرْضَعَ، وع. وعُلاثَةُ بنُ شَجَّارٍ، ككتَّانٍ: صحابِيٌّ، ووهِمَ الذَّهَبِيُّ في تَخفيفهِ. وأبو شَجَّارٍ عبدُ الحَكَمِ بنُ عبدِ اللهِ بنِ شَجَّارٍ: محدِّثٌ. والشَّجِيرُ، كأَمِيرٍ: السَّيْفُ، والغريبُ مِنَّا ومن الإِبِلِ، والقِدْحُ بين قِداحٍ ليس من شَجَرِها، والصاحبُ الرَّدِيءُ.
والاشْتِجارُ: تَجافِي النَّوْمِ عن صاحِبِهِ، والنَّجاءُ، كالانْشِجارِ فيهما.ودِيباجٌ مُشَجَّرٌ: مُنَقَّشٌ بِهيئةِ الشَّجَرِ. والشَّجْرَةُ: النُّقْطَةُ الصغيرةُ في ذَقَنِ الغُلامِ. وما أحْسَنَ شَجْرَةَ ضَرْعِ الناقةِ، أي: قَدْرَه وهَيْئَتَه، أو عُروقَه وجِلْدَه ولَحْمه. وتَشْجِيرُ النَّخْلِ: تَشْخِيرُهُ.
تاج العروس:
شجر
الشَّجَرُ محرّكةً والشَّجَرُ بكسر ففتح في لغة بني سُلَيْم قاله الدِّينَوَرِي والشَّجْرَاءُ كجَبَل وعِنَبٍ وصَحْرَاء كذلك الشِّيَرُ باليَاءِ كِعنَب أبدلوا الجيم ياءً إما أن تكونَ على لُغَةِ من قال شِجَر وإِما أن تكونَ الكسرةُ لمجاوَرَتِها الياءَ قال :
" تَحْسَبُه بَيْنَ الأَكامِ شِيَرَهْ . وقالوا في تصغيرها : شِيَيْرَة وهذا كما يقلبون الياءَ جِيماً في قولهم : أنا تَمِيمِجٌّ أي تَمِيمِيٌّ وكما رُوِىَ عن ابن مسعود : " عَلَى كُلِّ غَنِجٍّ " يريد غَنِىّ هكذا حكاه أبو حنيفة بتحرِيكِ الجِيمِ والذي حكاه سيبويه أَن ناساً من بني سَعْدٍ يُبْدِلُون الجيمَ مكانَ الياءِ في الوقْف خاصّةً ذلك لأَن الياءَ خفيفةٌ فأبدلوا من موضِعِها أَبْيَنَ الحروفِ وذلك قولهم في تَمِيمِيْ : تَيمِجْ فإذا وصَلوا لم يُبْدِلُوا . وقال ابن جِنِّي : أَما قولهم . في شَجَرَة : شِيَرَة فينبغِي أن تكون الياءُ فيها أَصْلاً ولا تكون مُبدلةً من الجيم لأَمْرَيْن : أَحدهما : ثَبَاتُ الياءِ في تصغيرِها في شُيَيْرة ولو كانت بدلاً من الجيم لكانوا خُلَقَاءَ إذا حَقَّرُوا الاسمَ أن يَرُدُّوها إلى الجيم ليَدُلوا على الأصل
والآخر : أنَّ شينَ شَجَرَة مفتوحة وشين شِيَرةٍ مكسورة والبدل لا تُغَيِّرُ فيه الحركات إنما يُوقَع حرْفٌ موضعَ حرفٍ
مِنَ النَّبَاتِ : ما قَامَ على سَاقٍ أو هو كُلّ ما سَمَا بِنَفْسِه دَقَّ أو جَلَّ قاوَمَ الشِّتَاءَ أو عَجَزَ عَنْه . والواحِدَةُ من كُلِّ ذلك بهاءٍ ويُجْمع أيضاً على الأَشْجَارِ والشَّجَراتِ والشِّيَرَاتِ قال :
إذا لمْ يكنْ فِيكُنَّ ظِلٌّ ولا جَنًى ... فأَبْعَدَكُنّ اللهُ من شِيَرَاتِ وأَرضٌ شَجِرَةٌ كفَرِحَةٍ وشَجِيرَةٌ ومَشْجَرَةٌ وهذه عن أبي حنيفة وشَجْرَاءُ : كَثِيرَتهُ أي الشَّجَرِ . وقيل : الشَّجْرَاءُ : اسمٌ لجماعة الشَّجَرِ وواحد الشَّجْرَاءِ شَجَرَةٌ ولم يأْتِ من الجمع على هذا المِثَالِ إِلاّ أَحرفٌ يَسيرة : شَجَرَةٌ وشَجْرَاءُ وقَصَبَةٌ وقَصْبَاءُ وطَرَفَهٌ وطَرْفَاءُ وحَلَفَةٌ وحَلْفَاءُ . وقال سِيبويهِ : الشَّجْرَاءُ واحدٌ وجمْعٌ وكذلك القَصْباءُ والطَّرْفاءُ والحَلْفَاءُ . وفي حديثِ ابنِ الأَكْوَعِ : " حَتَّى كنتُ في الشَّجْرَاءِ " أي بين الأَشْجَارِ المُتَكَاثفة قال ابنُ الأَثِير : هو الشَّجَرَة اسمٌ مفردٌ يُراد به الجمع وقيل : هو جَمْع . والأَوّل أَوْجَهُ . والمَشْجرُ بالفتح : مَنْبَتُه أَي الشَجرِ الشَّجَرُ الكثير . ووادٍ أشْجَرُ وشَجِيرٌ كأَمِيرٍ ومُشْجِرٌ كمُحْسِن : كَثِيرُه أي الشَّجَرِ . وفي الصحاح : وَادٍ شَجِير ولا يقال : وَادٍ أَشْجَرُ . يقال : هذا المَكَانُ أَشْجَرُ ِمْنه أَي أَكْثَرُ شَجَراً وكذلك هذه الأَرْضُ أَشْجَرُ من هذه أي أَكثرُ شَجَراً ولا يُعْرَف له فِعْلٌ هكذا قالوه
وأَشْجَرَتِ الأَرْضُ : أَنْبَتَتْه كأَعْشَبَتْ وأَبْقَلتْ مُشْجِرَةٌ ومُعْشِبَةٌ ومُبْقِلَةٌ . وإِبْرَاهِيمُ بنُ يَحْيَى بنِ محمد ابن عَبّادِ بنِ هانِئ الشَّجَرِيّ مَدَنِيّ شَيْخُ الإِمام أَبي عبدِ الله البُخَارِيِّ روَى عن أَبيه يَحيى وأَبوه يحيى قال فيه عبدُ الغَنِي بنُ سَعِيد : يحيَى بنُ هانئٍ نسبة إلى جَدّ أَبيهِ وقد رَوَى عنه عبدُ الجَبّارِ ابنُ سعيد . وقال الحافظُ في التبصير : قال ابنُ عَدِيّ : حدّثنا أَحمدُ بن حَمْدُونَ النَّيْسَابُورِيّ حدَّثَنا عبد اللهِ بن شَبِيب حدّثنا إِبراهِيمُ بنُ محمّد ابنِ يَحْيَى الشَّجَرِي عن أَبيه . فانْقَلَبَ عليه وإِنما هو إِبراهِيمُ بنُ يَحْيَى بنِ محمد وتَبِعَه حَمْزَةُ في تاريخ جُرْجانَ وهو وهَمٌ نَّبَه عليه الأَميرُ . وقال الحافظ أَيضاً : إبراهِيمُ الشَّجَرِيّ هذا منسوبٌ إلى شَجَرَةَ بنَ مُعاوِيَةَ بنِ رَبِيعَةَ الكِنْدِيّ قاله الرُّشَاطِي وفيه نَظَرٌ
وقال أبو عُبَيْد : بنو شَجَرَةَ بن مُعاويةَ يقال لهم : الشَّجَرَاتُ ولهم مَسْجِدٌ بالكوفَة . الشَّرِيفُ النَّقِيبُ أبو السَّعَادَاتِ هِبَةُ اللهِ بنُ النَّقِيبِ الطَّاهِر بالكَرْخ أبي الحَسَن علِّي بنِ محمّد بنِ حَمْزَةَ بنِ أبي القاسِمِ علي بن أبِي عليٍّ عُبَيْدِ الله بن حَمْزَة الشَّبِيه بن محمّد بن عُبَيْدِ الله بن أبي الحَسَن علي ابن عبيدِ الله بنِ عبدِ الله بن الحَسَن بن علّي بن محمد بن الحَسنَ بن جَعْفَر بن الحَسَن المُثَنَّى الشَّجَرِيّ العَلَوِي نَحْوِيُّ العِرَاقِ ومُحدَّثُه اجتمع به الزَّمَخْشَرِيّ ببغدادَ وأَثنَى عليه وتُوُفِّي بها سنة 542 ودفن بداره بالكَرْخِ وله في المُسَتفَاد في تاريخ بغداد ترجمة مُطَوَّلَة ليس هذا محلَّها . قلت : وجَدّه أَبو الحَسَن علّى بن عُبَيْد الله هو الملقب بباغر ترجمة السَّمْعَانِي في الأَنْسَاب والحافظ في التَّبْصِير وقد أَشَرْنا إليه آنِفاً وكذلك ذكرا حفيدَه أَبا طالبٍ علَّي بنَ الحُسَيْن بن عُبَيْدِ الله بن عليّ نقيب الكوفة . قلت : ومما بقىَ عليه أَحمدُ بنُ كامِلِ ابنِ خَلَفِ بن شَجَرَة بنِ مَنْظُورٍ الشَّجَرِي البغدادِي مشهورٌ . وبنْته أمُُّ الفتْح أَمَهُ السّلام حدَّثتْ وعُمِّرت وماتَت سنة 680 . ويحيى بنُ إِبراهِيمَ بنِ عُمَر الشَّجَرِي سمعَ عبدَ الحميدِ بن عبدِ الرَّشِيدِ سبْطَ الحافظ أَبي العَلاءِ العَطَّار . وشَاجَرَ المالُ برفع المال على أَنّه فاعلٌ قوله : رَعَاهُ أي الشَّجَرَ . زاد الزَّمَخْشَرِيّ : وبَعِيرٌ مُشَاجِرٌ . وقال ابن السِّكِّيت : شاجَرَ المالُ إذا رَعَى العُشْبَ والبَقْلَ فلم يُبْقِ منها شَيْئاً فصارَ إلى الشَّجرَ يَرْعَاه قال الراجِزُ يصف إبِلاً :
تَعْرِفُ في أَوْجُهِها البَشَائرِ ... آسَانَ كلِّ آفِقٍ مُشَاجِرِ قال الصاغانِي : الرَّجَزُ لِدُكَيْن . وشاجَرَ فُلانٌ فلاناً مُشَاجَرَةً : نازَعَه وخاصَمَه . والمُشَجِّرُ من التَّصاوير : ما كانَ على صَنْعَةِ الشَّجَرِ هكذا بالصاد والنون والعين المهملة في النُسَخ وفي بعض الأَصول على صِيغَةِ الشَّجَرِ بالصاد والتحتية والغين المعجمة أي على هَيْئَتِه . ويقال : دِيباجٌ مُشَجَّرٌ إذا كان نَقْشُه على هَيْئَةِ الشَّجَرِ
واشْتَجَرُوا : تَخَالَفُوا كتَشاجَرُو بينهم مُشاجَرَةٌ . وفي حديث النَّخَعِي ذكرَ فِتْنَةً : " يَشْتَجِرُونَ فيها اشْتِجَارَ أَطْبَاقِ الرَّأْسِ أرادَ أَنَّهم يَشْبَكِوُنَ في الفِتْنَة والحَرْبِ اشْتِباكَ أَطباقِ الرأْس وهي عِظَامُه التي يَدخُل بعضُها في بعضٍ وقيل : أَرادَ يَخْتَلِفُون كما تَشْتَجِرُ الأَصَابِعُ إذا دَخلَ بعضُها في بعض . ويقال : الْتَقَي فِئَتَان فَتَشَاجَرُوا برماحِهِم أي تَشابَكُوا واشْتَجَرُوا برِماحِهم . وكل شيئٍ يَأْلَفُ بعضُه بعضاً فقد اشْتَبَك واشْتَجَرَ وإِنَّمَا سُمِّي الشَّجَرُ شَجَراً لدخول بعض أغصانِه في بعض . وَشَجَرَ بينَهُم الأَمْرُ يَشْجُر . شُجُورًا بالضمّ وشَجْراً بالفَتْح : تَنَازَعُوا فِيهِ . وشَجَرَ بين القَوْمِ إذا اخْتَلَفَ الأَمْرُ بينَهم وفي التنزيل " فَلاَ ورَبَّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فيما شَجَرَ بَيْنَهُم " قال الزَّجّاجُ : أي فِيمَا وقَع من الاخْتِلاف في الخُصُومات حتى اشْتَجَرُوا وَتَشَاجَرُوا أي تَشَابَكُوا مُخْتَلِفِينَ . وفي الحديث " إيّاكُمْ وما شَجَرَ بينَ أَصْحَابِي " أي ما وقَعَ بينَهمُ من الإخْتِلاف
وشَجَرَ الَّشيْءَ يَشْجُره شَجْراً بالفتح : ربَطَه . وشَجَر الرَّجل عن الأمرِ يشْجُرُه شَجْراً : صَرَفه يقال : ما شَجَرك عنه أي ما صَرَفك
وفي التكملة : َِشجَرَ الشيءَ عن الشَّيْءٍ إذا نَجاهُ قال العَجّاج : وشَجَرَ الهُدّأبَ عنْهُ فجفا أي جافاهُ عنه فتجافى وإذا تجافى قيل : اشْتَجَرَ وأنْشجرَ . شَجَرَ الرجل عن الأمْر يشجره شَجراً إذا منعه ودفعه . شجرَ الفمَ : فتحه وقد جاءَ في حديثِ سعدٍ " أنّ أُّمه قالتْ له : لا أطعمُ طعاماً ولا أشربُ شراباً أو تكفرَ بمحمد قال : فكانوا إذا أرادو أن يطُعموها أو يسقوها شجروا فاها " أي أدخلوا في شجرهِ عُوداً ففتحوه . وفي الأساس : شجروا فاه فأوجروه إذا فتحوه بعودٍ . ففي إطلاق المُصنف الفتح نظرٌ . شجرَ الدابةَ يَشجرها شجراً : ضربَ لِجامها : ليكفيها حتى فتحتْ فاها ومنه حديثُ العباس ابن عبد المطلب رضي الله عنه قال : " كنتُ آخذاً بحكمةِ بغلةِ رسولِ الله صلى الله عليه وسلم يوم حُنين وقد شجرتها " كذا في التكملة . قلت : وفي روايةٍ : " والعباسُ يشجرها . أو يشجرها . بلجامها "
شجرَ البيتَ يشجره شجراً عمدهَ بِعُودٍ هكذا في النُسخ والصواب بعمودٍ كذا في اللسان وكلُّ شيءٍ عمدتهَ بِعمادٍ فقد شجرته . شجرَ الشجرةَ والنباتَ شجراً : رفعَ ما تدلى من أغصانها وفي التهذيب : وإذا نزلتْ أغصانُ شجرٍ أو ثوب فرفعته وأجفيته قلتَ : شجرته فهو مشجورٌ . شجرهَ بالرُّمحِ : طعنه حتى اشتبكَ فيه . وتشاجروا بالرماح : تطاعنوا وكذا اشتجروا برماحهم . شجرَ الشيءَ : طرحه على المِشجرِ وهو المشجبُ وسيأتي قريباً في المادة . وشجرِ كفرحَ : كَثرَ جمعه هكذا أورده الصاغاني في التكملة وكان الأصمعي يقول : كُلُّ شيءٍ اجتمعَ ثُمّ فرقَ بينه شيءٌ فانفرقَ فهو شجرٌ
والشجرُ بفتح فسكون : الأمرُ المُختلفُ وقد شجرَ الأمرُ بينهم وقد تقدم . الشجرُ : ما بينَ الكرينِ مِنَ الرحلِ أي رَحلِ البعيرِ وهو الذي يلتهمُ ظهره والكرُّ ما ضمَّ الظلفتينِ كما سيأتي ويقال لما بين الكرينِ أيضاً : الشرخُ والشخرُ بالخاءِ المعجمة كما سيأتي . الشَّجْرُ : الذَّقَنُ عزاه الصاغاني إلى الأصمعي . قيل : الشجرُ : مخرجُ الفمِ ومفتحه هكذا بالخاءِ المعجمة والراءِ من خرج في النسخ والصواب مفرجُ الفمِ بالفاءِ . شجرُ الفمِ مؤخره أو هو الصامغُ أو هو ما انتفحَ من مُنطبق الفمِ أو هو مُلتقي اللهْزِمتينِ أو هو ما بينَ اللحيينِ الأخيرُ عن أبي عمروٍ . وقيل : هو مُجتمعَ اللحيينِ تحتَ العنفقة وبه فسر حديثُ بعض التابعين " تفقدْ في طهارتك كذا وكذا والشاكلَ والشجرَ " إحدى الرواياتِ " قُبضَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم بين شَجريِ ونحري "
وشجْرُ الفَرَس : ما بين أعالي لَحْييْه من مُعْظمها . ج أشْجارٌ وشُجورٌ بالضمّ وشجارٌ بالكسر . والضّادُ من الحُرُوف الشَّجْرِية ويجْمَعُها قولك شضج الشين والضاد والجيم . واشْتَجَرَ الرّجلُ : وضعَ يَدهُ تحتَ ذقنه وأتَّكأ على المرْفقِ ولم يَضَعْ جَنْبهُ على الفرْش وقيل : وضعَ يده على حَنَكهِ قال أبو ذُؤيْب :
نامَ الخَلِيُّ وبِتُّ الليلَ مُشْتجراً ... كأنَّ عيْنيَ فيها الصّابُ مذْبُوحُ وقيل : باتَ مُشْتَجراً إذا اعْتمدَ بشَجْره على كَفِّه . والمشْجَرُ كمنْبرٍ والشِّجارُ مثل : كتابٍ ويُفْتحان وقد أنكر شيخُنا الفتح في الأول وادَّعى أنه غيرُ معروف ولا سَلف له في ذلك مع أنه مُصَرَّحٌ به في اللِّسان بل وغيره من الأمَّهات : عُودُ الهَوْدجِ الواحدةُ مَشْجَرَةٌ وشَجارةٌ . وفي المحكم : المَشْجرُ : أعوادٌ تُرْبط كالمشْجب يوضع عليها المتاع والجمعُ المشاجِرُ سُمِّيتْ لتشابُكِ عيدانِ الهوْدجِ بعضها في بعض . وقال اللَّيْث : الشِّجارُ : خَشَبُ الهوْدجِ فإذا غُشِّيَ غِشاءَه صار هَوْدَجاً . أو مَرْكَبٌ من مَرَاكب النساءِ أصْغَرُ منه مَكْشوف الرأس قاله أبو عَمرو ومنه قولُ لبيدٍ :
وأرْبدُ فارسُ الهَيْجا إذا ما ... تقعَّرَتِ المَشَاجرُ بالفِئامِ
وقال الأصمعيّ : ويَكْفي واحداً حسْبُ وبه فُسِّر حديثُ حُنيْن " ودُريْد بن الصِّمَّة يوْمئذٍ في شجارٍ له " الشِّجارُ ككتَابٍ : خشبةٌ يُضببُ بها السَّريرُ من تحت وهو بالفارسيّة مترس هكذا بفتح الميم والمثناة وسكون الراء وبخطّ الأزهريّ بفتح الميم وتشديد المُثنّاة وقال : هي الخَشَبة التي تُوضع خلفَ الباب . والشِّجارُ : خشبُ البئرِ قال الرّاجزُ : لترْوَيَنْ أو لتبِيدَنَّ الشُّجُرْ جمع شِجار ككتاب وكُتب هكذا أنشده الجوهريّ في الصحاح : قال الصاغانيّ : والروايةُ السُّجُل بالسين المهملة واللام والرجز لآميٌّ وبعده : أو لأرُوحَنْ أُصلاً لا أشْتَملْ والرجزُ لأبي محمد الفقْعَسي والشجار سمة للإبلّ . والشِّجارُ : عُودٌ يُجْعلُ في فمِ الجدْي لئلاّ يرْضَعَ أمه كذا في التَّكْملة . وشَجار كسَحابٍ : ع بين الأهْوازِ ومرْجِ القلْعة وهو الذي كان النُّعمانُ بن مُقرنٍ أمر مُجاشعَ بن مسْعودٍ أن يُقيم به في غزوة نهاوَنْد ويقال له شَجَرٌ أيضاً . وعُلاثةُ بنُ شَجّارٍ ككّتان : صحابيّ من بني سليطٍ أخرجه ابن عبد البرِّ وابن منده روى عنه الحسن وروى عنه خارجةُ بن الصَّلْتِ وهو عمُّ خارجة ووهم الذَّهَبيُّ في تخْفيفه وتبعه الحافظُ في التبصير فذكره بالتخفيف وضُبط في التكملة : شِجار ككتابٍ هكذا وعليه علامةُ الصِّحَّة . وأبو شَجارٍ ككّتانٍ : عبدُ الحكمِ ابن عبد اللهِ بن شَجَّار الرَّقِّيّ : مُحدِّثٌ عن أبي المليح الرَّقِّي وغيره . والشَجيرُ كإميرٍ : السَّيْف
الشَّجيرُ والشَّطيرُ : الغريبُ منّا . ومن سجعات الأساس : ما رأيتُ شَجيريْنِ إلا شَجيرَيْن . الشَّجيرُ الأولُ بمعنى الغريب والثاني بمعنى الصَّديق وسيأتي . الشجيرُ من الإبل : الغريبُ . والشَّجيرُ : القدْحُ يكونُ بين قداحٍ غريباً ليسَ من شَجَرٍها ويقال : هو المُسْتعار الذي يُتيمَّنُ بفوزه والتشريجُ : قدْحُه الذي هو له قال المُنخل
وإذا الرِّياحُ تكَمَّشتْ ... بجَوانِبِ البيْتِ القَصيرِ
ألْفيْتني هَشَّ اليديْ ... نِ بمَرْيِ قدْحي أو شَجيري وفي المُحكم : الشَّجيرُ : الصاحبُ وجمعه شُجراءُ . وقال كُراع : الشَّجيرُ هو الرَّديءُ . والأشْتجارُ : تجافى النوْمِ عن صاحبه أنشد الصاعانيّ لأبي وجْزَةَ :
طافَ الخَيالُ بنا وهْناً فأرَّقنا ... منْ آل سُعْدى فباتَ النوْمُ مُشْتَجرا والأِشْتِجارُ : التقدُّمُ والنَّجاءُ قال عُويْفٌ الهُذَليّ وفي التكملة : عُويْجٌ النبهانيّ
فعَمْداً تَعَدَّيْناك واشْتَجَرتْ بنا ... طِوالُ الهَوَادي مُطْبعاتٌ من الوقرِ كالانْشِجارِ فيهِما . ويروَى في بيت الهُذَلِي انْشَجَرَتْ وهكذا أنشده صاحب اللسان والأَول رواية الصاغاني . وديباجٌ مُشَجَّرٌ كمُعَظَّمٍ : مُنَقَّشٌ بهَيْئةِ الشَّجَرِ . ولا يَخفَى أَنه لو ذُكِرَ في أَوّل المادّة عند ضبطه المُشَجَّر كان أوفقَ لما هو مُتَصَدٍّفيه مع أن قولهَ آنِفاً : ما كانَ على صَنْعَةِ الشَّجَرِ شامِل للدَّيباجِ وغيره فتأَمَّل . والشَّجْرَة بفتح فسكون : النُقْطَةُ الصَّغِيرَةُ في ذَقَنِ الغُلامِ عن ابن الأَعرابيّ . من المَجَاز : يقال : ما أَحْسَنَ شَجْرَةََ ضَرْعِ النَّاقَةِ أي قَدْرَهُ وهَيْئَتَه كذا في التكملة وفي الأَساس : شَكْلَه وهَيْئَتَه زاد الصاغانيّ أو عُرُوقَه وجِلْدهَ ولَحْمَه
وتَشْجِيرُ النَّخْلِ : تَشْجِيرهُ بالشين والخاءِ المعجمتين وهو أن تُوضَع العُذُوقُ على الجَرِيدِ وذلك إذا كَثُرَ حَمْلُ النَّخْلَةِ وعَظُمَت الكَبَائِسَ وخِيفَ على الجُمّارة أو على العُرْجُونِ . وسيأتي . ومما يستدرك عليه : الشَّجْرُ : الرَّفْعُ وكل ما سُمِكَ ورُفِعَ فقد شُجِرَ . وفي الحديث " الشَّجَرَةُ والصَّخْرَة من الجَنَّةِ " قيل : أراد بالشَّجَرةِ : الكَرْمَةَ وقيل هي التي بُوِيعَ تَحْتَها سيِّدُنا رسول الله صلَّى الله عليه وسلّم وهي شَجَرَةُ بَيَعةِ الرِّضْوَانِ لأن أصحابَهَا اسْتَوْجَبُوا الجَنَّة قيل : كانت سَمُرَةً . والمُتَشَاجِرُ : المُتَداخِل كالمُشْتَجِرِ . ورِمَاحٌ شَوَاجِرُ ومُشْتَجِرةٌٌ ومُتَشاجِرةٌٌ : مُتدَاخِلَةٌ مُخْتَلِفهٌٌ . والشَّجْرُ والاشْتِجَار : التَّشْبِيكُ . والشَّوَاجِرُ : المَوَانِعُ والشَّواغِلُ . والشُّجُرُ بضمَّتَيْنِ : مَرَاكِبُ دون الهَوَادِجِ عن أبي عَمْرٍو وهو جَمْع شِجَار ككِتَابٍ . ويقال : فُلانٌ من شَجَرةٍ مبارَكَةٍ أي من أصْل مُبَارَك وهو مَجاز وقوله تعالى : " كَشَجَرةٍ طَيِّبَةٍ " أصَحُّ الأَقوالِ أنّها النَّخْلَة . ويَزيدُ بن شَجَرَةَ الرُّهَاويّ من التابعين
ومَعْدِنُ الشَّجَرتَيْنِ بالذُّهْلُول . وعَمْرُو بن شُجَيْرَةَ العِجْلِي ذكرَه المَرْزبانيّ . والشَّريف أبو الشّجرِ أبو بَكْرِ بنُ محمّدِ بنِ إسماعيلَ بنِ أبي بكْرٍ الحُسَيْنيّ من أشهر شُيوخِ اليمن وله ذُرِّيّةٌ طَيِّبة بوادِي سُرْدُدٍ

##### Türkçe

**شجر**
**شَجِرَ - يَشْجَرُ - شَجَرَة - شَجَر**
Cuma, 11 Şubat/Februari 2011 05:57 yazar: Administrator
**شَجِرَ - يَشْجَرُ** + bir varlık veya şey: çokça birbirine dolaşmış dallara ve budaklara ayrılır ve dağılır: ağaç gibi büyür ve gelişir ve karmaşıklaşır ve birbirine dolaşır.
**شَجَرَة**: “فـَعـَلة” vezni üzere: **شَجِرَ - يَشْجَرُ**’dan, mef‘ûl mânâsında ism-i fiil: çokça birbirine dolaşmış dallara ayrılan şey: ve o, ıstılahça: kök, gövde ve dallardan oluşan bilinen bitki; zeytin gibi büyük ağaçlar dâhil; ayrıca üzüm ve kabak gibi sürünücü gövdeli bitkiler de.
**شَجَر**: **شَجَرَة**’nin çoğulu.

Ve lafız, “asıl’dan dallanma ve budaklanma ve dallanmalara ve şubelere ayrılma; asıldan dalın büyüklüğüne göre tertip edilmiş” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرَعَ - يَفْرَعُ**، **شَعَبَ - يَشْعَبُ**، **جَذَا - يَجْذُو**، **شَطَأَ - يَشْطَأُ**، **فَنَّ - يَفُنُّ**، **شَجِرَ - يَشْجَرُ**

Lafızca ayrılır:
**شَجَرَ - يَشْجُرُ** + varlık veya şey veya iş: parçaları ve kısımları birbirine yahut başka şeye dolaşır ve iç içe girer.
**شَجِرَ - يَشْجَرُ** + varlık veya şey: çokça birbirine dolaşmış dallara ve budaklara ayrılır ve dağılır: ağaç gibi büyür ve gelişir ve karmaşıklaşır ve birbirine dolaşır.

**شجرة - الشجر**
Allah **الشجر**’i bitirir.
Onun **شجر**’ini bitiresiniz diye: ﴿Gökleri ve yeri yaratan ve sizin için gökten su indiren kimdir? Biz onunla, sevinç veren bahçeler bitirdik; onun **شجر**’ini bitirmeniz sizin için olmazdı. Allah ile beraber bir ilâh mı? Bilakis onlar, (haktan) sapan bir kavimdir (60)﴾ **النمل** ﴿Onun **شجرة**’sini siz mi inşa ettiniz, yoksa biz mi inşa edenleriz (72)﴾ **الواقعة**

**الشجر** Allah’a secde eder.
﴿Görmedin mi ki Allah’a, göklerde olanlar ve yerde olanlar ve güneş ve ay ve yıldızlar ve dağlar ve **الشجر** ve canlılar ve insanların birçoğu secde eder; ve birçoğuna azap hak olmuştur. Allah kimi alçaltırsa, onun için bir ikram edici yoktur. Şüphesiz Allah dilediğini yapar (18)﴾ **الحج** ﴿Ve **النجم** ve **الشجر** secde ederler (6)﴾ **الرحمن**

**الشجر** türleri
**كشجرة طيبة**   **شجرة خبيثة** ﴿Görmedin mi Allah nasıl bir misal vurdu: güzel bir söz, kökü sabit, dalı gökte olan güzel bir **شجرة** gibidir (24)﴾ **إبراهيم** ﴿Ve kötü bir sözün misali, yerin üstünden kökünden sökülmüş, kendisi için bir kararlılık olmayan kötü bir **شجرة** gibidir (26)﴾ **إبراهيم**

**شجرة مباركة**         **والشجرة الملعونة** ﴿Allah göklerin ve yerin nurudur; O’nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir; kandil bir cam içindedir; cam sanki inci gibi bir yıldızdır; doğuya da batıya da ait olmayan mübarek bir zeytin **شجرة**’sinden yakılır; onun yağı, ateş dokunmasa da neredeyse ışık verir; nur üstüne nur; Allah dilediğini nuruna hidayet eder; Allah insanlara misaller vurur; Allah her şeyi bilendir (35)﴾ **النور** ﴿Ve sana: Rabbin insanları kuşatmıştır, dediğimiz vakit; sana gösterdiğimiz rüyayı ancak insanlar için bir fitne kıldık; ve Kur’an’daki lanetlenmiş **الشجرة**’yi de; onları korkutuyoruz da bu, onlara ancak büyük bir azgınlık artırıyor (60)﴾ **الإسراء**

**شجرة الزقوم** ﴿Bu mu daha hayırlı bir konaklama, yoksa **شجرة الزقوم** mu? (62)﴾ **الصافات** ﴿Şüphesiz o, cehennemin dibinde çıkan bir **شجرة**’dir (64)﴾ **الصافات** ﴿Şüphesiz **شجرة الزقوم** (43)﴾ **الدخان** ﴿Elbette **شجر**’den, **زقوم**’dan yiyeceksiniz (52)﴾ **الواقعة**

Allah **الشجر**’i insanın hizmeti için kıldı.
Ateş olarak: ﴿Sizin için yeşil **الشجر**’den ateş kılan O’dur; bir de siz ondan yakarsınız (80)﴾ **يس** ﴿Yaktığınız ateşi gördünüz mü? (71) Onun **شجرة**’sini siz mi inşa ettiniz, yoksa biz mi inşa edenleriz? (72) Biz onu bir hatırlatma ve yolcular için bir fayda kıldık (73)﴾ **الواقعة**

Sevinç veren bahçeler: ﴿Gökleri ve yeri yaratan ve sizin için gökten su indiren kimdir? Biz onunla, sevinç veren bahçeler bitirdik; onun **شجر**’ini bitirmeniz sizin için olmazdı. Allah ile beraber bir ilâh mı? Bilakis onlar, (haktan) sapan bir kavimdir (60)﴾ **النمل** ﴿O, gökten sizin için su indiren O’dur; ondan sizin için içecek vardır; ve ondan **شجر** vardır; onda hayvanlarınızı otlatırsınız (10)﴾ **النحل**

Arılar için mesken: ﴿Rabbin arıya vahyetti: Dağlardan evler edin, ve **الشجر**’den ve onların kurduklarından (68)﴾ **النحل**

Yağ ve katık ve boya ve ışık: ﴿Ve Tur-i Sina’dan çıkan bir **شجرة**; yağ ile ve yiyenler için katık ile biter (20)﴾ **المؤمنون** ﴿Allah göklerin ve yerin nurudur; O’nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir; kandil bir cam içindedir; cam sanki inci gibi bir yıldızdır; doğuya da batıya da ait olmayan mübarek bir zeytin **شجرة**’sinden yakılır; onun yağı, ateş dokunmasa da neredeyse ışık verir; nur üstüne nur; Allah dilediğini nuruna hidayet eder; Allah insanlara misaller vurur; Allah her şeyi bilendir (35)﴾ **النور**

﴿Ve onun üzerine **شجرة**’yi, **يقطين**’den bitirdik (146)﴾ **الصافات**

Kalemler: ﴿Yerdeki **شجرة**’lerden olanlar kalemler olsa, deniz de ardından yedi deniz daha ona destek olsa, Allah’ın kelimeleri tükenmezdi; şüphesiz Allah azizdir, hakimdir (27)﴾ **لقمان**

Delâlet için yer: ﴿Ona geldiğinde, vadinin sağ kıyısından, mübarek yerde, **الشجرة**’den: “Ey Musa! Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi Allah’ım” diye nida olundu (30)﴾ **القصص** ﴿Andolsun Allah, müminlerden razı oldu; hani sana **الشجرة** altında biat ediyorlardı; kalplerinde olanı bildi de üzerlerine sekînet indirdi ve onları yakın bir fetih ile mükâfatlandırdı (18)﴾ **الفتح**

**الشجر**, insan için fitne ve imtihandır.
Ve şu **الشجرة**’ye yaklaşmayın: ﴿Ve dedik: “Ey Âdem! Sen ve eşin cennette oturun; ondan dilediğiniz yerden bol bol yiyin; ve şu **الشجرة**’ye yaklaşmayın da zalimlerden olmayın” (35)﴾ **البقرة** ﴿“Ey Âdem! Sen ve eşin cennette oturun; dilediğiniz yerden yiyin; ve şu **الشجرة**’ye yaklaşmayın da zalimlerden olmayın” (19)﴾ **الأعراف**

**شجرة الخلد** ve yok olmayan mülk: ﴿Şeytan ikisine vesvese verdi ki, kendilerinden örtülmüş olan avret yerlerini onlara açığa çıkarsın; ve dedi: “Rabbiniz sizi bu **الشجرة**’den ancak iki melek olmanız yahut ebedîlerden olmanız için men etti” (20)﴾ **الأعراف** ﴿Şeytan ona vesvese verdi; dedi: “Ey Âdem! Sana **شجرة الخلد**’e ve yok olmayan bir mülke delâlet edeyim mi?” (120)﴾ **طه**

Sizi o ikinizin **الشجرة**’sinden men etmedim mi: ﴿Onları bir aldatma ile sarkıttı; **الشجرة**’yi tadınca, avret yerleri kendilerine göründü; cennet yapraklarından üzerlerine yamamaya başladılar; Rableri onlara nida etti: “Sizi o ikinizin **الشجرة**’sinden men etmedim mi ve size: Şeytan size apaçık bir düşmandır, demedim mi?” (22)﴾ **الأعراف** ﴿Şeytan ikisine vesvese verdi ki, kendilerinden örtülmüş olan avret yerlerini onlara açığa çıkarsın; ve dedi: “Rabbiniz sizi bu **الشجرة**’den ancak iki melek olmanız yahut ebedîlerden olmanız için men etti” (20)﴾ **الأعراف**

**الشجرة**’yi tadınca: ﴿Onları bir aldatma ile sarkıttı; **الشجرة**’yi tadınca, avret yerleri kendilerine göründü; cennet yapraklarından üzerlerine yamamaya başladılar; Rableri onlara nida etti: “Sizi o ikinizin **الشجرة**’sinden men etmedim mi ve size: Şeytan size apaçık bir düşmandır, demedim mi?” (22)﴾ **الأعراف**

**مختار الصحاح**
● [**شجر**] ش ج ر: **الشَّجَرُ** ve **الشَّجَرَةُ**: yerin bitkilerinden, gövde üzerinde olan şeydir. Ve bir yer **شَجِيرةٌ** ve **شَجْرَاءُ**, **صحراء** vezninde; yani **الأَشْجَارِ**’ı çok olan. Ve bir vadi **شَجِيرٌ**; “vadi **أشجر**” denmez. Ve **الشَّجْرَاءِ**’nın teki **شجرة**’dir; bu misal üzere cem‘den ancak az harf gelmiştir: **شجرة** ve **شجراء**; ve **قصبة** ve **قصباء**; ve **طرفة** ve **طرفاء**; ve **حلفة** ve **حلفاء**. Ve **الأصمعي** dedi: **الحلفاء**’nın teki, **لام**’ın kesresiyle **حَلِفة**’dir. Ve **سيبويه** dedi: Bu dördünün her biri, tekil ve çoğuldur. Ve **المَشْجَرُ**, **المذهب** vezninde. Ve bir yer **مَشْجَرَةٌ**, **متربة** vezninde. Ve “bu yer, şu yerden daha **أشجر**” yani daha çok **شجرا**. Ve **شَجَرَ** بين القوم: yani iş, aralarında ihtilaf etti; ve babı **نصر** ve **دخل**’dir. Ve kavim **اشْتَجَرَ** ve **تَشَاجَرُوا**: çekiştiler. Ve **المُشَاجَرةُ**: çekişmedir.

**الراغب**
**شجر**

- **الشجر** bitkiden: sapı olan şeydir; denir: **شجرة** ve **شجر**; şu misal gibi: **ثمرة** ve **ثمر**. Yüce Allah dedi ki: }إذ يبايعونك تحت **الشجرة**﴿[الفتح/18]، ve dedi ki:﴾أأنتم أنشأتم **شجرتها**﴿[الواقعة/72]، ve dedi ki:﴾والنجم و**الشجر**﴿[الرحمن/6]،﴾لآكلون من **شجر** من زقوم﴿[الواقعة/52]،﴾إن **شجرة** الزقوم﴿[الدخان/43]. Ve **واد شجير**: çok **الشجر**li (ağaçlı)dır; ve bu vadi şundan daha **أشجر**dir; ve **الشجار** ve **المشاجرة** ve **التشاجر**: çekişme (münazaa)dır. Yüce Allah dedi ki:﴾حتى يحكموك فيما **شجر** بينهم{ [النساء/ 65]. Ve **شجرني** عنه: beni ondan **بالشجار** ile çevirdi (sarf etti); ve hadiste: (فإن **اشتجروا** فالسلطان ولي من لا ولي له) (hadis, Âişe’den: Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi ki: (أيما امرأة نكحت بغير إذن مواليها فنكاحها باطل، ثلاثا، ولها مهرها بما أصاب منها، فإن **اشتجروا** فإن السلطان ولي من لا ولي له). Ahmed bunu Müsned’de 6/166’da çıkardı; ve senedinde Süleyman b. Musa vardır, onda yumuşaklık vardır (bak: Takrîbü’t-Tehzîb s. 255); ve Tirmizî de çıkardı ve dedi ki: hadis hasendir; bak: Âridatü’l-Ahvezî 3/13). Ve **الشجار**: hevdicin (mahfe) tahtasıdır; ve **المشجر**: üzerine elbise atılan şeydir; ve **شجره بالرمح** yani: onu mızrakla dürttü; bu da, onu onunla dürtüp mızrağı onda bırakmasıdır.

ملخص اللسان
1. **واشْتَجَرَ** kavim: ayrılığa düştüler; ve mızraklar **شواجِرُ** ve **مُشْتَجِرة** ve **مُتَشاجِرَة**: farklı, iç içe girmiştir.
2. Ve **وشَجَر** aralarında iş **يَشْجُرُ شَجْراً**  (* sözü: «**وشجر** بينهم الأَمر **شجراً**» Kâmûs’ta: **وشجر** بينهم الأَمر **شجوراً**). Onun hakkında çekiştiler. Ve **شَجَر** kavim arasında, iş aralarında ihtilaf ettiğinde. Ve **واشْتَجَرَ** kavim ve **تَشاجَرُوا** yani çekiştiler. Ve **المُشاجَرة**: çekişme.
3. **تشاجَرِ** ve **واشْتَجَرَ**. Ve denir: iki fırka karşılaştı da mızraklarıyla **فتشاجَرُوا** yani kenetlendiler (birbirine dolaştılar). Ve **واشْتَجَرُوا بِرِماحِهِم**.
4. Ve **الشجَرُ**a, bazı dallarının bazısının içine girmesinden dolayı **شَجَرَاً** adı verildi;
5. Ve **شَجَرَهُ شَجْراً**: onu bağladı.
6. Ve **شَجَرَه عن الأَمر يَشْجُرهُ شَجْراً**: onu çevirdi (sarf etti). Ve **الشَّجْرُ**: çevirme (sarf).
7. **شَجَرْتُها بها** yani: onu gemiyle vurdum; onu geri tutarım, ta ki ağzını açtı;
8. Ve her şey ki onu bir direkle direkledin, artık onu **شَجَرْتَه**.
9. Ve **المَشَاجر**: hevdicin çubuklarıdır,
10. ve **الشِّجارُ**: kuyunun tahtasıdır;
11. ve **الشِّجار**: kapının arkasına konulan tahta,
12. ve **الانْشِجارُ** ve **الاشْتِجارُ**: ilerleme ve kurtuluş;
لسان العرب

● - شجر: **الشَّجَرَة** tek olanı, **الشَّجَر** ve **الشَّجَرَات** ve **الأَشْجارِ** üzerine cem‘ olunur; ondan menbitinde toplanmış çok olan: **شَجْرَاءُ**. **الشَّجَر** ve **الشَّجَر** bitkiden: sap üzerinde duran şeydir; ve denildi: **الشَّجَر** kendi kendine yükselen her şeydir; ince olsun yahut iri olsun, kışa dayansın yahut ondan âciz kalsın; bütün bunların bir tanesi **شَجَرَة** ve **شِجَرَة**’dir. Ve **شِيَرَةٌ** dediler de ibdâl ettiler; artık ya **شِجَرَة** diyenin lügatı üzerinedir, yahut kesre **الياء**’a komşuluğundan dolayıdır; dedi ki:
تَحْسَبُه بين الأَكامِ شِيَرَهْ
Ve onun tasğîrinde dediler: **شِيَيْرَة** ve **شُيَيْرَة**. Dedi; ve bir kere dedi: **شِيَيْرَة**’de **الجيم**’i **ياء**’ya çevirdim; nitekim onların “**أَنا تَمِيمِجٌّ**” sözlerinde **الياء**’yı **جيماً**’a çevirdikleri gibi; yani “temîmî”; ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet olunduğu gibi: “**على كل غَنِجٍّ**”, **غَنِيٍّ** murad eder; Ebû Hanîfe bunu böyle hikâye etti, **الجيم**’i harekelemekle. Sîbeveyh’in hikâye ettiği ise: Benî Sa‘d’dan birtakım kimseler vakıfta özellikle **الجيم**’i **الياء** yerine ibdâl ederler; bu, **الياء** hafif olduğundan, onun yerinden harflerin en açık olanını ibdâl etmelerindendir; bu da onların **تَمِيمِجْ** demeleridir, **تَمِيميْ** yerine; fakat vasl ettiklerinde ibdâl etmezler. Sîbeveyh’in onların sözünden inşâd ettiği şeye gelince:
خالي عُوَيْفٌ وأَبو عَلِجِّ،
المُطْعِمانِ اللحمَ بالعَشِجِّ،
وفي الغَداةِ فِلَقَ البَرْنِجِّ
şüphesiz o, kâfiyeye muztar oldu da vaslda **الجيم**’i **الياء**’dan ibdâl etti; tıpkı vakıfta ondan ibdâl ettiği gibi. İbn Cinnî dedi: **شَجَرَة** hakkında onların **شِيَرَة** sözlerine gelince, onda **الياء**’ın asl olması gerekir ve **الجيم**’den ibdâl edilmiş olmaması gerekir; iki sebepten: birincisi, onun tasğîrinde **شُيَيْرَةُ** sözlerinde **الياء**’ın sâbit olmasıdır; eğer **الجيم**’den bedel olsaydı, ismi küçülttüklerinde onu **الجيم**’e döndürmeleri, asla delâlet etmeleri bakımından, onlara yaraşırdı; ikincisi, **شَجَرة**’nin **شين**’i meftûh, **شِيرَةَ**’nin **شين**’i meksûrdur; bedelde harekeler değişmez; ancak bir harfi bir harfin yerine koyar. Hurma ağacına **شجرة** denilmez. İbn Sîde dedi: Bu, Ebû Hanîfe’nin “nebât” diye adlandırılmış kitabındaki sözüdür. Ve **شَجِرَة** ve **شَجِيرة** ve **شَجْرَاء** bir arazi: **الشَّجَرِ**’i çok olan.

Ve **الشَّجْراءُ**: **الشَّجَرُ**’dir; ve denildi: **الشَّجَر** cemaatinin ismidir; **الشَّجْراء**’ın bir tanesi **شَجَرَة**’dir. Bu misal üzere cem‘den ancak az harfler geldi: **شَجَرَة** ve **شَجراء**; **قَصَبَة** ve **قَصْباء**; **طَرَفة** ve **طَرْفاء**; **حَلَفَة** ve **حَلْفاء**. Asma‘î, **الحلفاء**’ın bir tanesinde **حَلِفة** derdi, **اللام**’ı kesretmekle, kızkardeşlerine muhalefet ederek. Sîbeveyh dedi: **الشَّجْراء** tekil ve çoğuldur; aynı şekilde **القَصْباء** ve **الطَّرْفاء** ve **الحَلْفاء**. İbnü’l-Ekva‘ hadîsinde: “ta ki ben idim
(* Sözü: «حتى كنت» nihâyede olan: فإِذا كنت).
**الشَّجْراء**’da” yani sıklaşmış ağaçların arasında. İbnü’l-Esîr dedi: O, **الشَّجَرة**’dir; **القَصْباء**’nın **القَصَبة** için olduğu gibi; o, müfred bir isimdir, onunla cem‘ murad olunur; ve denildi: o cem‘dir; birincisi daha evlâdır.

Ve **المَشْجَرُ**: ağacın menbitidir. Ve **المَشْجَرَة**: çok ağacı bitiren bir arazidir. Ve **المَشْجَر**: ağaçların yeri; ve **مَشْجَرَة** bir arazi: ağacı çok olan; Ebû Hanîfe’den. Ve bu mekân, bundan daha **الأَشْجَرُ**’dir; yani daha çok **شَجَرَاً**; dedi ki: onun için bir fiil bilmiyorum. Ve bu arazi, bundan daha **أَشجر**’dir; yani daha çok **شَجَراً**. Ve **أَشْجَرُ** ve **شَجِيرٌ** ve **مُشْجرٌ** bir vadi: ağacı çok olan. Cevherî: **شَجِيرٌ** bir vadi; **أَشْجَرُ** bir vadi denilmez. Hadîste: “ve beni **الشَّجَرُ** uzaklaştırdı”; yani **الشَّجَر** içinde otlağı bana uzaklaştırdı. Ve **عَشِبَة** bir arazi: **العُشْب**’u çok olan; ve **بَقِيلة** ve **عاشِبَة** ve **بَقِلة** ve **ثَمِيرة**; meyvesi olduğu zaman
(* Sözü: «إِذا كان ثمرتها» asılda böyledir; belki onda bir tahrif yahut düşme vardır; asıl: “meyvesi çoğaldığı zaman” yahut “meyvesi çok olduğu zaman” yahut buna benzer).
Ve **مُبْقِلَة** ve **مُعْشِبَة** bir arazi. Tehzîb: **الشجر** sınıflardır; **جِلُّ الشجر**’e gelince, o, kış üzerinde kalan büyükleridir; **دُقُّ الشجر**’e gelince, o iki sınıftır: birincisi kış üzerinde kalır ve baharda biter; ondan, **الحَبَّة**’den biten vardır; tıpkı **البقُول**’ün bitmesi gibi. **دِقِّ الشجر** ile **البقل** arasındaki fark şudur: ağacın kış üzerinde kalan bir **أَرُومة**’si vardır; **البقْل** için ise hiçbir şey kalmaz. Hicaz ehli, **هاء** olmaksızın “**هذه الشجر**” derler; ve onlar “**هي البُرُّ**” ve “**هي الشَّعير**” derler. Ve o, “**هي التمر**”dir. Ve altın hakkında derler; çünkü ondan bir parça **ذهَبَة**’dir. Ve onların lügatıyla şu yüce söz indi: “**والذين يَكِنزُون الذهب والفِضَّة ولا يُنْفقونَها**”; böylece müennes kıldı.

İbnü’s-Sikkît: **شاجَرَ المالُ**; yani **العُشْبَ** ve **البَقْلَ**’i otladı da ondan hiçbir şey bırakmadı; sonra ağaca yöneldi, onu otlar; bir râciz, develeri vasfederek dedi:
تَعْرِفُ في أَوْجُهِها البشائِرِ
آسانَ كلِّ آفقٍ مُشاجِرِ
Ve her ne ki kalınlaştı ve yükseltildi, artık **شُجِرِ** olmuştur. Ve **شَجَرَ الشجَرة** ve bitkiyi **شَجْراً**: dallarından sarkanı kaldırdı. Tehzîb dedi: Bir ağacın dalları yahut bir elbise indiğinde, onu kaldırıp yukarı çektiğinde “**شَجَرْته**” dersin; o da **مَشْجُور**’dur; ‘Accâc dedi:
رَفَّعَ من جِلالِه المَشْجُور
Ve tasvirlerden **المُشَجَّرُ**: ağaç sıfatı üzere olan şeydir. Ve **مُشَجَّرٌ** dîbâ: nakşı ağaç heyeti üzerinedir. Ve Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, altında biat olunduğu ağaç hakkında: denildi ki o bir **سَمُرَة** idi. Hadîste: “**الصَّخْرةُ والشجَرة من الجنة**”; denildi: ağaç ile **الكَرْمَة**’yi murad etti; ve denildi: ağaç ile, **بَيْعَة الرِّضوان** ağacını murad etmiş olması muhtemeldir; çünkü onun ashabı cenneti hak ettiler.

Ve **اشْتَجَرَ القومُ**: ihtilâf ettiler. Ve **شواجِرُ** ve **مُشْتَجِرة** ve **مُتَشاجِرَة** mızraklar: muhtelif, birbirine girmiş. Ve **شَجَر بينهم الأَمْرُ يَشْجُرُ شَجْراً**
(* Sözü: «وشجر بينهم الأَمر شجراً» kāmûsta: **وشجر بينهم الأَمر شجوراً**).
onda çekiştiler. Ve **شَجَر** kavim arasında: iş aralarında ihtilâf ettiğinde. Ve **اشْتَجَرَ القوم** ve **تَشاجَرُوا**; yani çekiştiler. Ve **المُشاجَرة**: münâzaa. Aziz tenzîlde: “**فلا ورَبِّك لا يُؤمنون حتى يُحَكِّمُوك فيما شَجَر بينهم**”; Zeccâc dedi: yani husumetlerde ihtilâftan vâki olan şeyde; ta ki **اشْتَجَرُوا** ve **تشاجَرُوا**; yani ihtilâflı olarak birbirine dolaştılar. Hadîste: “**إِياكم وما شَجَرَ بين أَصحابي**”; yani aralarında vâki olan ihtilâf. Ebû ‘Amr en-Neha‘î hadîsinde: bir fitneyi zikretti; onda “**يَشْتَجِرون فيها اشْتِجارَ أَطْباق الرَّأْس**”; muradı: fitnede ve savaşta, **أَطْباق الرَّأْس**’in birbirine geçmesi gibi birbirine geçerler; o, kemikleridir ki bazısı bazısına girer; ve denildi: parmaklar bazısı bazısına girdiğinde **الأَصابع**’ın **تَشْتَجِرُ** etmesi gibi ihtilâf ederler. Ve her ne ki iç içe girdi, artık **تشاجَرِ** ve **اشْتَجَرَ** etmiştir. Ve denilir: iki fırka karşılaştı da mızraklarıyla **فتشاجَرُوا**; yani birbirine dolaştılar. Ve **اشْتَجَرُوا بِرِماحِهِم** ve mızraklarla **تشاجَرُوا**: birbirlerine mızrakla vuruştular. Ve **شجَرَ**: mızrakla sapladı. Ve onu mızrakla **شَجَره**: onu sapladı. **الشُّرَاة** hadîsinde: “**فَشَجَرْناهم بالرماح**”: yani onları onunla sapladık; ta ki onların içinde birbirine dolaştı; ve yine her şey ki bazısı bazısına ülfet eder, artık **اشْتَبك** ve **اشْتَجَر** etmiştir. Ve **الشجَرُ**’e, dallarının bazısının bazısına girmesinden dolayı **شَجَرَاً** adı verildi. Bundan dolayı kadınların bineklerine: **مَشاجِرُ** denildi; **الهَوْدَج** çubuklarının bazısının bazısına dolaşmasından dolayı. Ve onu **شَجَرَهُ شَجْراً**: onu bağladı. Ve onu işten **شَجَرَه عن الأَمر يَشْجُرهُ شَجْراً**: onu çevirdi.

Ve **الشَّجْرُ**: saptırma. Denir: “Seni ondan ne **شَجَرَ** etti?” yani: seni ne saptırdı; ve muhakkak beni ondan **الشَّواجر** saptırdı. Ebû Ubeyd: Her şey ki toplandı, sonra onun arasını bir şey ayırdı da ayrıldı; ona “**شُجِرَ**” denir; ve Ebû Vecze’nin sözü:
“Hayal bize bir gevşeklikte dolaştı da bizi uykusuz bıraktı,
Sü‘dâ’nın âlinden; böylece uyku **مُشْتَجِرًا** olarak geceledi.”
Uykunun **اشْتِجار**’ının manası: ondan uzak durmasıdır; ve sanki **الشَّجِير**’dendir; o da yabancıdır; ve ondan: bir şeyi bir şeyden **شَجَرَ** ettiğinde, onu uzaklaştırdığında; ve ‘Accâc dedi:
“**شَجَرَ** kirpikleri ondan, böylece uzak durdu.”
Yani ondan uzak durdu da uzaklaştı; ve uzaklaştığında “**اشْتَجَر**” ve “**انْشَجَر**” denir.

Ve **الشَّجْرُ**: ağzın açıldığı yer; ve denildi: onun arkasıdır; ve denildi: o **الصَّامِغ**’dir; ve denildi: kapalı ağzın açılan kısmıdır; ve denildi: iki **اللِّهْزِمَة**’nin buluştuğu yerdir; ve denildi: iki çene arasındadır. Ve atın **شَجْرُ**’u: iki çenesinin üst tarafları arasından, onların büyük kısmındandır; çoğulu **أَشْجَار** ve **شُجُور**.

Ve adam **اشْتَجَر** etti: elini çenesinin üzerine, **شَجْرِهِ**’nin altına koydu; Ebû Züeyb dedi:
“Boş olan uyudu; ben ise geceyi **مُشْتَجِرًا** geçirdim,
Sanki gözlerimde kesilmiş **الصَّاب** vardır.”
**مذبوح**: yarılmış. Ebû ‘Amr: **الشَّجْرُ** iki çene arasıdır. Başkası: Falan, avucuna **شَجْرِهِ** ile dayanırsa “**مُشْتَجِراً** geceledi” denir. Abbâs hadîsinde dedi: Huneyn günü, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) katırının gemini tutuyordum; ve onu onunla **شَجَرْتُ**; yani onu gemiyle vurdum, onu tutuyordum, ta ki ağzını açtı; ve bir rivayette: “Abbâs onu gemiyle **يَشْجُرها** yahut **يَشْتَجِرُها**.” İbnü’l-Esîr dedi: **الشَّجْر** ağzın açıldığı yerdir; ve denildi: o çenedir. Sa‘d hadîsinde (* “Sa‘d hadîsinde” sözü ki nihâyede olan, Ümm Sa‘d hadîsidir): Annesi ona dedi: “Yemek yemem ve içecek içmem; yahut şerefi inkâr edersin.” Dedi: Onu yedirmek yahut içirmek istediklerinde ağzını **شَجَرُوا**; yani onun **شَجْرِهِ**’ne bir çubuk soktular da onu açtılar. Ve her şey ki onu bir direkle dayadın, muhakkak onu **شَجَرْتَه**. Âişe’nin (radıyallahu anhâ) hadîsinde, rivayetlerin birinde: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) benim **شَجْرِي** ile **نَحْرِي** arasında kabzedildi; denildi: o, parmakları birbirine geçirmek (teşbîk)tir; yani onu boğazına doğru, parmaklarını birbirine geçirerek sıkıca aldı. Bazı tâbiînin hadîsinde: “Temizliğinde şunu şunu ve **الشِّاكِلَ** ve **الشَّجْرَ**’ı kontrol et”; yani **العَنْفَقَة** altında iki çenenin birleşme yeri.

Ve **الشِّجارُ**: oğlağın ağzına, annesini emmesin diye konulan çubuk. Ve **الشَّجْرُ** (eyerden): iki **الكَرَّيْنِ** arasıdır; o, devenin sırtını yutan (bastıran) şeydir. Ve **المِشْجَرُ**, mîm’in kesresiyle: **المِشْجَب**; ve **المحكم**’de: **المَشْجَر** eşyayı üzerine koymak için **المِشْجَب** gibi bağlanan çubuklardır.

Ve bir şeyi **شَجَرْتُ**: onu **المِشْجَر** üzerine attım; o da **المِشْجَب**’dir. Ve **المِشْجَر** ve **المَشْجَر** ve **الشِّجار** ve **الشَّجار**: hevdicin çubuğudur; tekili **مَِشْجَرة** ve **شِجَارة**; ve denildi: o, hevdicden daha küçük, başı açık bir binek türüdür. **التهذيب**: **المِشْجَر** kadınların bineklerinden bir binektir; ve ondan Lebîd’in sözü:
“Heycâ’nın süvarisi geri döner, ne zaman ki
**المَشاجِرُ** ayakta durmakla oyulup derinleşse.”
Leys: **الشِّجار** hevdicin tahtasıdır; onun örtüsü örtülünce hevdic olur. Cevherî: **المَشَاجر** hevdicin değnekleridir. Ebû ‘Amr dedi: Hevdiclerden aşağı, başı açık bineklerdir; dedi: Onların **الشُّجُرُ**’u da vardır; tekili **شِجار** (* “tekili **شجار**” sözü: başı fetha ile, ikincisi kesra ile; ve **المشجر** de böyledir, **القاموس**’ta olduğu gibi). Huneyn hadîsinde: O gün Düreyd b. es-Sımme, kendisi için bir **شِجار** içindeydi; o, hevdicden aşağı, başı açık bir binektir; ona **مَِشْجَر** de denir. Ve **الشِّجارُ**: kuyunun tahtası; râciz dedi:
“Mutlaka sulayacaksın yahut mutlaka yok olacaksın, **الشُّجُرْ**.”
Ve **الشِّجارُ**: develerin damgalarından bir damgadır. Ve **الشِّجارُ**: sedirin altından, onunla sedirin sağlamlaştırıldığı tahta; ona Farsçada **المَتَرْس** denir. **التهذيب**: **الشِّجار** kapının arkasına konulan tahtadır; ona Farsçada **المَتَرْس** denir; Ezherî’nin hattıyla **مَتَّرس**; mîm’in fethası ve tâ’nın şeddelenmesiyle; ve Asma‘î şu beyti okudu:
“Eğer Tufeyl olmasaydı, torbalar kaybolurdu,
Ve Vefâ; ve azatlı, değersiz bir şeydir,
Bir oğlancık, ağır; ve bir ihtiyar, zayıf,
Sanki kemiklerimiz **المَشَاجِرُ**.”
Ve **الشِّجارُ**: bir kişiye yetecek kadar olan küçük hevdic. Ve **الشَّجيرُ**: insanlardan ve develerden yabancı olan. İbn Sîde: **الشَّجِيرُ** yabancı ve arkadaştır; çoğulu **شُجَراء**. Ve **الشَّجِيرُ**: oklar (**القِدَاح**) ile birlikte bulunan, onların **شَجَرَتِها**’sından olmayan yabancı bir ok; Mütenahhil dedi:
“Rüzgârlar büzüşüp toplandığında
Kısa evin yanlarıyla,
Beni, iki eli gevşek,
Okumun (**قِدْحي**) ovulmasında, yahut **شَجِيرِي**’mde bulursun.”
Ve **القِدْحُ الشَّجِيرُ**: o, kazanmasıyla uğur umulan ödünç olandır. Ve **الشَّرِيجُ**: kendisine ait olan oku (**قِدْحُهُ**)dur. Denir: “O, bunun **شَرِيجُ**’idir ve **شِرْجُهُ**’dur”; yani onun benzeridir. Ve **الشَّجِيرُ**: kötü olan; Kurâ‘dan. Ve **الانْشِجارُ** ve **الاشْتِجارُ**: öne geçme ve kurtuluş; ‘Uveyf el-Hüzelî dedi:
“Kasten seni aştık; ve bizimle **انْشَجَرَتْ**
Yükten damgalı uzun kılavuzlar.”
Ve “**واشْتَجَرَتْ**” diye de rivayet edilir. Ve **الاشتجارُ**: dirseğine dayanman ve yanını döşeğe koymaman.

Ve hurmada **التَّشْجيرُ**: salkımların (**العُذُوق**) yaprak sapları (**الجريد**) üzerine konulmasıdır; bu, hurma ağacının yükü çoğaldığında ve **الكَبائِسُ** büyüdüğünde olur; böylece **الجُمَّارَة** üzerine yahut **العُرْجُونِ** üzerine korkulursa. Ve **الشَّجِيرُ**: kılıçtır. Ve “Evini **شَجَرَ** etti” yani onu bir direkle dayadı. Ve denir: “Falan, mübarek bir **شَجَرَةٍ**’dendir”; yani mübarek bir asıldandır.

İbnü’l-A‘râbî: **الشَّجْرَةُ** oğlanın çenesindeki küçük noktadır.

مقاييس اللغة:
(**شجر**) **الشين** ve **الجيم** ve **الراء** birbirine girmiş iki asıldır; bazısı bazısına yaklaşır; ve ikisinin manası, şeyin bir kısmının bir kısmına girmesinden ve bir şeyde yükseklik ve yükselmeden hâlî olmaz. Ve bu ikisinin iki babının dallarını, onların birbirine girmesinden zikrettiğimiz şey sebebiyle bir araya getirdik.
Böylece **الشَّجَر** mâlûmdur; bir tanesi **شَجرة**’dir; ve o, bir yükselmeden ve dalların birbirine girmesinden hâlî olmaz. Ve **وادٍ شَجِر**: ağaçça çok. Ve denilir: bu yer, başkasından daha **أَشجَر**’dir; yani daha çok **شَجَراً**. Ve **الشَّجَر**: kendisi için bir gövdesi olan her bitki. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ﴾ [الرحمن 6]. Ve **شَجَرَ** kavimler arasında iş, ihtilaf ettiğinde yahut ihtilaf ettiklerinde ve onda **تشاجَرُوا** ettiklerinde (denir); ve onların sözlerinin bir kısmının bir kısmına girmesi sebebiyle **مشاجرة** diye adlandırıldı. Ve **اشتَجَروا**: çekiştiler. Allah سبحانه وتعالى dedi: ﴿فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ﴾ [النساء 65].
İnsanın **شَجْر**’üne gelince; bir kavim dedi: o, ağzın açıklığıdır. Ve الأصمعيّ derdi: **الشَّجْر** bizzat çenedir. Ve iki söz, bize göre birbirine yakındır; çünkü iki çene birleştiğinde, kelimenin kıyasından zikrettiğimiz üzere, **اشتجرا** etmiş olurlar. Ve denilir: adam **اشتَجَرَ** etti; elini **شَجْرِهِ** üzerine koyduğunda. Dedi:
إِنِّي أَرِقْتُ فَبِتُّ اللّيلَ مشتجِراً *** كأَنَّ عَيْنِيَ فيها الصَّابُ مذبوحُ([8])
Ve denilir: **شجرتُ** şeyi; sarktığında da onu kaldırdığında. Ve **الشَِّجار**: hevdecin odunu. Ve iki mana da onda mevcuttur; çünkü orada bir yükselme ve birbiri içine girme vardır. Ve **المِشْجَر** bir kısmının bir kısmına girmesi sebebiyle **مِشْجَراً** diye adlandırıldı. Ve kavim **تشاجَرَ** etti mızraklarla: onlarla birbirlerini mızrakladılar. Ve **الأرض الشَّجْراء** ve **الشَّجِرةُ**: **الشجَر**’i çok olan. İbn Düreyd dedi: ve **وادٍ شجراء** denilmez.

القاموس المحيط:
**الشَّجَرُ** ve **الشِّجَرُ** ve **الشَّجْراءُ**, **جَبَلٍ** ve **عِنَبٍ** ve **صَحْراءَ** gibi; ve **الشِّيَرُ**, **الياءِ** ile, **عِنَبٍ** gibi: bitkiden, gövde üzerinde duran; yahut kendisiyle yükselen her şey, ince olsun yahut kalın, kışı karşılasın yahut ondan âciz kalsın; bir tanesi **بِهاءٍ** iledir.
Ve **أرضٌ شَجِرَةٌ** ve **مَشْجَرَةٌ** ve **شَجْرَاءُ**: onun çoğu. Ve **المَشْجَرُ**: onun bittiği yer. Ve **ووادٍ أشْجَرُ** ve **شَجيرٌ** ve **مُشْجِرٌ**: onun çoğu.
Ve bu yer ondan daha **أشْجَرُ**’dir: daha çok **شَجَراً**. Ve yer **أشْجَرَتِ**: onu bitirdi. Ve **إِبراهيمُ بنُ يَحْيَى الشَّجَرِيُّ**: Buhârî’nin şeyhi. Ve **أبو السَّعاداتِ هِبَةُ اللهِ بنُ علِيِّ بنِ الشَّجَرِيِّ العلَوِيُّ**: Irak’ın nahivcisi. Ve **شاجَرَ** malı: onu güttü; falan, falanla: onunla çekişti. Ve **المُشَجَّرُ**: **الشَّجَر** sanatı üzere olan şey. Ve **اشْتَجَرُوا**: ayrılığa düştüler.
**كتَشاجَرُوا**. Ve iş, aralarında **شَجَرَ** etti **شُجُوراً**: onda çekiştiler. Şeyi **شَجْراً**: onu bağladı; adamı işten: onu çevirdi, uzaklaştırdı, men etti ve itti; ağzı: onu açtı; biniti: onu dizginledi ki kendini tutsun, ta ki ağzını açtı; evi: onu bir çubukla direkledi; ağacı: dallarından sarkanı kaldırdı; mızrakla: onu mızrakladı; şeyi: onu **المِشْجَر** üzerine attı. Ve **شَجِرَ**, **فَرِحَ** gibi: onun topluluğu çoğaldı. Ve **الشَّجْرُ**: ihtilaflı iş; ve semerin iki **كَرّ**’ı arasındaki şey; ve çene; ve ağzın çıkış yeri; yahut onun arkası; yahut **الصامِغُ**; yahut ağzın kapalı olanından açılan yer; yahut iki **اللِّهْزِمَة**’nin buluştuğu yer; yahut iki çene arasındaki şey; çoğulu: **أشْجارٌ** ve **شُجورٌ** ve **شِجارٌ**. Ve **الحُرُوفُ الشَّجْرِيَّةُ**: **شضج**. Ve **اشْتَجَرَ**: elini çenesinin altına koydu ve dirseğe dayandı. Ve **المِشْجَرُ**, **مِنْبَرٍ** ve **كتابٍ** gibi, ikisi de fethalı okunur: hevdecin çubuğu; yahut ondan daha küçük, üstü açık bir binek. Ve **ككِتابٍ**: sedirin onunla sağlamlaştırıldığı tahta; ve o Farsçada: **مَتْرَس**; ve kuyunun odunu; ve develer için bir damga; ve oğlağın ağzına, emmesin diye konulan bir çubuk; ve (başka). Ve **عُلاثَةُ بنُ شَجَّارٍ**, **كتَّانٍ** gibi: sahâbîdir; ve Zehebî onu hafifletmesinde yanıldı. Ve **أبو شَجَّارٍ عبدُ الحَكَمِ بنُ عبدِ اللهِ بنِ شَجَّارٍ**: muhaddistir. Ve **الشَّجِيرُ**, **أَمِيرٍ** gibi: kılıç; ve bizden ve develerden garip olan; ve kendi ağaçlarından olmayan oklar arasında bir ok; ve kötü arkadaş.
Ve **الاشْتِجارُ**: uykunun sahibinden uzak durması; ve kurtuluş; **كالانْشِجارِ** ikisinde. Ve **دِيباجٌ مُشَجَّرٌ**: **الشَّجَر** heyetiyle nakışlı. Ve **الشَّجْرَةُ**: oğlanın çenesindeki küçük nokta. Ve ne güzel, dişi devenin memesinin **شَجْرَة**’si; yani: onun miktarı ve heyeti; yahut damarları ve derisi ve eti. Ve **تَشْجِيرُ النَّخْلِ**: **تَشْخِيرُهُ**.

تاج العروس:
**شجر**
**الشَّجَرُ** harekeli olarak; ve **الشَّجَرُ** kesre sonra fetha ile, Benî Süleym dilinde; bunu ed-Dîneverî söyledi. Ve **الشَّجْرَاءُ** **جَبَل** ve **عِنَبٍ** ve **صَحْرَاء** gibi; yine öyle. Ve **الشِّيَرُ** **اليَاءِ** ile, **عِنَب** gibi: **الجيم**’i **ياءً** yaptılar; ya **شِجَر** diyenin lügatine göredir yahut kesre, **الياء**’a komşuluğu sebebiyledir. Dedi:
" تَحْسَبُه بَيْنَ الأَكامِ شِيَرَهْ .
Ve onun küçültmesinde dediler: **شِيَيْرَة**; ve bu, onların **الياء**’ı **جِيماً** çevirmeleri gibidir; sözlerinde: **أنا تَمِيمِجٌّ** yani **تَمِيمِيٌّ**; ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet olunduğu gibi: " عَلَى كُلِّ غَنِجٍّ " **غَنِىّ** ister; böylece Ebû Hanîfe onu **الجِيم**’i harekeli kılmakla nakletti. Ve Sîbeveyh’in naklettiği: Benî Sa‘d’dan bir topluluk, vakıfta özellikle, **الياء** yerine **الجيم**’i değiştirirler; bu, çünkü **الياء** hafiftir; onun yerinden harflerin en açık olanını değiştirdiler; ve bu, onların **تَمِيمِيْ** hakkında sözleridir: **تَيمِجْ**; sonra vasl ettiklerinde değiştirmezler. Ve İbn Cinnî dedi: onların **شَجَرَة** hakkında sözleri: **شِيَرَة** ise, onda **الياء**’ın asıl olması gerekir ve **الجيم**’den بدل edilmiş olmaması gerekir, iki iş sebebiyle: birincisi: onun küçültmesinde **الياء**’ın sabit olması, **شُيَيْرة**’de; eğer **الجيم**’den بدل olsaydı, ismi küçülttüklerinde onu **الجيم**’e döndürmeye daha layık olurlardı ki asla delalet etsinler.
Ve ikincisi: **شَجَرَة**’nin **شين**’i fethalıdır, **شِيَرةٍ**’nin **شين**’i kesrelidir; ve بدل’de harekeler değiştirilmez; ancak bir harf, bir harfin yerine konur.
Bitkiden: gövde üzerinde duran şey; yahut kendisiyle yükselen her şeydir; ince olsun yahut kalın; kışı karşılasın yahut ondan âciz kalsın. Ve bütün bunun bir tanesi **بهاءٍ** iledir; ve ayrıca **الأَشْجَارِ** ve **الشَّجَراتِ** ve **الشِّيَرَاتِ** üzerine de cem‘ olunur. Dedi:
إذا لمْ يكنْ فِيكُنَّ ظِلٌّ ولا جَنًى ... فأَبْعَدَكُنّ اللهُ من شِيَرَاتِ
Ve **أَرضٌ شَجِرَةٌ** **فَرِحَةٍ** gibi; ve **شَجِيرَةٌ** ve **مَشْجَرَةٌ**; ve bu, Ebû Hanîfe’dendir; ve **شَجْرَاءُ**: onun çokluğu, yani **الشَّجَر**. Ve denildi: **الشَّجْرَاءُ**: **الشَّجَر** cemaatinin ismidir; ve **الشَّجْرَاءِ**’nın bir tanesi **شَجَرَةٌ**’dir; ve bu misal üzere cem‘den ancak az harfler geldi: **شَجَرَةٌ** ve **شَجْرَاءُ**; ve **قَصَبَةٌ** ve **قَصْبَاءُ**; ve **طَرَفَهٌ** ve **طَرْفَاءُ**; ve **حَلَفَةٌ** ve **حَلْفَاءُ**. Ve Sîbeveyh dedi: **الشَّجْرَاءُ** bir tanedir ve cem‘dir; ve كذلك **القَصْباءُ** ve **الطَّرْفاءُ** ve **الحَلْفَاءُ**. Ve İbnü’l-Ekva‘ hadîsinde: " حَتَّى كنتُ في الشَّجْرَاءِ " yani sık ağaçlar arasında. İbnü’l-Esîr dedi: o, cem‘ kastedilen müfred bir isim olan **الشَّجَرَة**’dir; ve denildi: o, cem‘dir. Ve birincisi daha uygundur. Ve **المَشْجرُ** fetha ile: onun bittiği yer, yani çok **الشَجر**. Ve **وادٍ أشْجَرُ** ve **شَجِيرٌ** **أَمِيرٍ** gibi ve **مُشْجِرٌ** **مُحْسِن** gibi: onun çoğu, yani **الشَّجَر**. Ve **الصحاح**’ta: **وَادٍ شَجِير**; ve **وَادٍ أَشْجَرُ** denilmez. Denilir: bu yer ondan daha **أَشْجَرُ**’dir; yani daha çok **شَجَراً**; ve كذلك bu yer, bundan daha **أَشْجَرُ**’dir; yani daha çok **شَجَراً**; ve onun için fiil bilinmez; böyle dediler.

**وأَشْجَرَتِ الأَرْضُ**: onu bitirdi; **كأَعْشَبَتْ** ve **أَبْقَلتْ** gibi; (yer) **مُشْجِرَةٌ** ve **مُعْشِبَةٌ** ve **مُبْقِلَةٌ**(dır). Ve **إِبْرَاهِيمُ بنُ يَحْيَى بنِ محمد ابن عَبّادِ بنِ هانِئ الشَّجَرِيّ** Medineli, imam **أَبي عبدِ الله البُخَارِيِّ**’nin şeyhidir; babası **يَحيى**’dan rivayet etti; babası **يحيى** hakkında **عبدُ الغَنِي بنُ سَعِيد** şöyle dedi: **يحيَى بنُ هانئٍ** (adı), babasının dedesine nispet(ledir); ve ondan **عبدُ الجَبّارِ ابنُ سعيد** rivayet etmiştir. Ve hâfız **التبصير**’de dedi ki: **ابنُ عَدِيّ** dedi: bize **أَحمدُ بن حَمْدُونَ النَّيْسَابُورِيّ** haber verdi, bize **عبد اللهِ بن شَبِيب** haber verdi, bize **إِبراهِيمُ بنُ محمّد ابنِ يَحْيَى الشَّجَرِي** babasından rivayet etti. Böylece ona ters döndü; hâlbuki o ancak **إِبراهِيمُ بنُ يَحْيَى بنِ محمد**’dir. Ve **حَمْزَةُ** ona **تاريخ جُرْجانَ**’da tâbi oldu; bu bir vehimdir, **الأَميرُ** ona dikkat çekti. Hâfız ayrıca dedi: Bu **إبراهِيمُ الشَّجَرِيّ**, **شَجَرَةَ بنَ مُعاوِيَةَ بنِ رَبِيعَةَ الكِنْدِيّ**’ye mensuptur; bunu **الرُّشَاطِي** söyledi; onda (bu sözde) nazar vardır.

Ve **أبو عُبَيْد** dedi: **بنو شَجَرَةَ بن مُعاويةَ**’ye **الشَّجَرَاتُ** denir; ve onların Kûfe’de bir mescidi vardır. **الشَّرِيفُ النَّقِيبُ أبو السَّعَادَاتِ هِبَةُ اللهِ بنُ النَّقِيبِ الطَّاهِر** el-Kerh’te, **أبي الحَسَن علِّي بنِ محمّد بنِ حَمْزَةَ بنِ أبي القاسِمِ علي بن أبِي عليٍّ عُبَيْدِ الله بن حَمْزَة الشَّبِيه بن محمّد بن عُبَيْدِ الله بن أبي الحَسَن علي ابن عبيدِ الله بنِ عبدِ الله بن الحَسَن بن علّي بن محمد بن الحَسنَ بن جَعْفَر بن الحَسَن المُثَنَّى**’nın (soyundan olan) **الشَّجَرِيّ العَلَوِي**’dir; Irak’ın nahivcisi ve muhaddisidir; **الزَّمَخْشَرِيّ** Bağdat’ta onunla buluştu ve onu övdü; 542 yılında orada vefat etti ve el-Kerh’teki evinde defnedildi; **المُسَتفَاد في تاريخ بغداد**’da onun uzun bir tercümesi vardır; burası onun yeri değildir. Dedim: ve dedesi **أَبو الحَسَن علّى بن عُبَيْد الله**, **باغر** lakabıyla anılandır; **السَّمْعَانِي**’nin **الأَنْسَاب**’ında ve hâfızın **التَّبْصِير**’inde tercümesi vardır; biz ona az önce işaret ettik. Yine ikisi, torunu **أَبا طالبٍ علَّي بنَ الحُسَيْن بن عُبَيْدِ الله بن عليّ**’yi, Kûfe nakibi olarak zikrettiler. Dedim: ve ondan geriye kalanlardan: **أَحمدُ بنُ كامِلِ ابنِ خَلَفِ بن شَجَرَة بنِ مَنْظُورٍ الشَّجَرِي البغدادِي** meşhurdur. Kızı **أمُُّ الفتْح أَمَهُ السّلام** hadis rivayet etti; uzun ömürlü oldu; 680 yılında öldü. Ve **يحيى بنُ إِبراهِيمَ بنِ عُمَر الشَّجَرِي**, hâfız **أَبي العَلاءِ العَطَّار**’ın torunu **عبدَ الحميدِ بن عبدِ الرَّشِيدِ**’i dinledi.

Ve **شَاجَرَ المالُ**: malın merfû‘ (okunmasıyla), onun fâil olduğu üzere; sözü: **رَعَاهُ** yani **الشَّجَرَ**’i (otladı). **الزَّمَخْشَرِيّ** artırdı: ve **بَعِيرٌ مُشَاجِرٌ**. **ابن السِّكِّيت** dedi: **شاجَرَ المالُ**: **العُشْبَ** ve **البَقْلَ**’i otladığı zaman; onlardan hiçbir şey bırakmadı; böylece **الشَّجرَ**’e vardı, onu otluyor. **الراجِزُ** develeri vasfederek dedi:

تَعْرِفُ في أَوْجُهِها البَشَائرِ ... آسَانَ كلِّ آفِقٍ مُشَاجِرِ

**الصاغانِي** dedi: recez **دُكَيْن**’indir. Ve **شاجَرَ فُلانٌ فلاناً مُشَاجَرَةً**: onunla çekişti ve husumet etti. Ve tasvirlerden **المُشَجِّرُ**: **الشَّجَرِ** sanatı üzere olan şeydir; nüshalarda böyle, **الصاد** ve **النون** ve noktasız **العين** ile; bazı asıllarda ise **الشَّجَرِ** vezni üzere, **الصاد** ve **التحتية** ve noktalı **الغين** ile; yani onun heyeti üzere. Ve denir: **دِيباجٌ مُشَجَّرٌ**: nakşı **الشَّجَرِ** heyeti üzere olduğu zaman.

Ve **اشْتَجَرُوا**: ihtilaf ettiler; aralarında **كتَشاجَرُو** (gibi); **مُشاجَرَةٌ**. Ve **النَّخَعِي** hadîsinde bir fitneyi zikretti: “**يَشْتَجِرُونَ** فيها **اشْتِجَارَ أَطْبَاقِ الرَّأْسِ**”; onların fitne ve savaşta, başın tabakalarının birbirine geçmesi gibi kenetlendiklerini kastetti; o, birbirinin içine giren kemikleridir. Ve denildi: parmaklar birbirinin içine girdiğinde nasıl **تَشْتَجِرُ الأَصَابِعُ** ise, (burada da) ihtilaf ederler demek istedi. Ve denir: iki fırka karşılaştı da mızraklarıyla **فَتَشَاجَرُوا**; yani birbirine kenetlendiler; ve mızraklarıyla **واشْتَجَرُوا**. Ve her şey ki bir kısmı bir kısmına ülfet eder, artık **اشْتَبَك** ve **اشْتَجَرَ** etmiştir. **الشَّجَرُ** ancak, dallarının bir kısmının bir kısmına girmesinden dolayı **شَجَراً** diye adlandırıldı. Ve **وَشَجَرَ بينَهُم الأَمْرُ يَشْجُر**: **شُجُورًا** (zammetle) ve **شَجْراً** (fetihle): onda çekiştiler. Ve **شَجَرَ بين القَوْمِ**: iş onların arasında ihtilaflı olduğu zaman. Ve tenzîlde: “**فَلاَ ورَبَّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فيما شَجَرَ بَيْنَهُم**”. **الزَّجّاجُ** dedi: yani husumetlerde ihtilaftan vuku bulan şeyde; ta ki **اشْتَجَرُوا** ve **تَشَاجَرُوا**; yani ihtilaf ederek birbirine kenetlendiler. Ve hadîste: “**إيّاكُمْ وما شَجَرَ بينَ أَصْحَابِي**”; yani aralarında vuku bulan ihtilaf.

Ve **شَجَرَ الَّشيْءَ يَشْجُره شَجْراً** (fetihle): onu bağladı. Ve **شَجَرَ الرَّجل عن الأمرِ يشْجُرُه شَجْراً**: onu (o işten) çevirdi; denir: **ما شَجَرك عنه**: seni ondan ne çevirdi?

Ve **التكملة**’de: **َِشجَرَ الشيءَ عن الشَّيْءٍ**: onu ondan kurtardığı zaman. **العَجّاج** dedi: **وشَجَرَ الهُدّأبَ عنْهُ فجفا**; yani onu ondan uzaklaştırdı, böylece uzaklaştı; uzaklaşınca **اشْتَجَرَ** ve **أنْشجرَ** denir. **شَجَرَ الرجل عن الأمْر يشجره شَجْراً**: onu menettiği ve ittiği zaman. **شجرَ الفمَ**: onu açtı; ve Sa‘d hadîsinde gelmiştir: “annesinin ona dediği: Muhammed’i inkâr etmedikçe yemek yemem ve içecek içmem.” Dedi: “Onu yedirmek veya içirmek istediklerinde **شجروا فاها**”; yani onun **شجر**’ine bir çubuk soktular da onu açtılar. **الأساس**’ta: bir çubukla açtıkları zaman **شجروا فاه فأوجروه**. Öyleyse musannifin “açma”yı (mutlak) kullanışında nazar vardır. **شجرَ الدابةَ يَشجرها شجراً**: onun gemini vurdu; onu (yemek/içirmek) için yeterli olsun diye, ta ki ağzını açtı; ve ondan, **العباس ابن عبد المطلب** hadîsi—Allah ondan razı olsun—dedi: “Huneyn günü Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in katırının dizginini tutuyordum ve onu **شجرتها** (yapmıştım).” **التكملة**’de böyle. Dedim: ve bir rivayette: “**والعباسُ يشجرها . أو يشجرها . بلجامها**”.

**شجرَ البيتَ يشجره شجراً**: onu bir **بِعُودٍ** ile dayadı; nüshalarda böyle; doğrusu **بعمودٍ**dur; **اللسان**’da böyle. Ve her şey ki onu bir **بِعمادٍ** ile dayadın, onu **شجرته** etmişsindir. **شجرَ الشجرةَ والنباتَ شجراً**: dallarından sarkanı kaldırdı. Ve **التهذيب**’de: bir ağacın dalları veya bir elbise sarktığında, onu kaldırıp uzaklaştırdığında: **شجرته** dersin; o da **مشجورٌ** olur. **شجرهَ بالرُّمحِ**: ona mızrakla sapladı; ta ki onda kenetlendi. Ve **تشاجروا بالرماح**: birbirlerini mızrakladılar; ve yine mızraklarıyla **اشتجروا**. **شجرَ الشيءَ**: onu **المِشجرِ** üzerine attı; o da **المشجبُ**’dir; yakında maddede gelecektir. Ve **وشجرِ كفرحَ**: cem‘i çoğaldı; **الصاغاني** bunu **التكملة**’de böyle zikretti; ve **الأصمعي** şöyle derdi: her şey ki toplandı, sonra araya bir şey girdi de ayrıldı; artık o **شجرٌ**’dür.

**والشجرُ** fetha sonra sükûn ile: farklı olan iş; ve iş onların arasında **شجرَ** oldu; ve daha önce geçti. **الشجرُ**: **الكرينِ** ile **الرحلِ** (yani devenin **رَحلِ**’i) arasındaki şeydir; o, sırtını yiyip bitiren şeydir. **الكرُّ** ise iki tırnağı bir araya getiren şeydir; ileride geleceği üzere. Ve **الكرينِ** arasındaki şeye de denir: **الشرخُ** ve **الشخرُ**; **الخاءِ المعجمة** ile, ileride geleceği üzere. **الشَّجْرُ**: çene; bunu **الصاغاني** **الأصمعي**’ye nisbet etti. Denildi ki: **الشجرُ**: ağzın çıkışı ve açılışıdır; nüshalarda **خرج**’den **الخاءِ المعجمة** ve **الراءِ** ile böyledir; doğrusu **مفرجُ الفمِ**’dir, **الفاءِ** ile. **شجرُ الفمِ**: ağzın arkasıdır; yahut o **الصامغُ**’dur; yahut o, kapanık ağzın birleşik yerinden kabaran şeydir; yahut o, iki **اللهْزِمتينِ**’in buluştuğu yerdir; yahut o, iki çene arasındaki yerdir; sonuncusu Ebû Amr’dan. Denildi ki: o, **العنفقة**’nin altında iki çenenin birleştiği yerdir; ve bununla bazı tâbiînin hadisi tefsir edildi: “Temizliğinde şunu şunu ve **الشاكلَ**’i ve **الشجرَ**’i yokla.” Rivayetlerin birinde: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم **شَجريِ** ile **نحري** arasında kabzedildi.”

Ve **شجْرُ الفَرَس**: iki çenesinin üst tarafları arasındaki, onların kemikli kısmından olan yerdir. Çoğulu: **أشْجارٌ** ve **شُجورٌ** (damme ile) ve **شجارٌ** (kesra ile). Ve **الضّادُ** **الحُرُوف الشَّجْرِية**’dendir; onları “**شضج**” demen toplar: **الشين** ve **الضاد** ve **الجيم**. Ve **اشْتَجَرَ الرّجلُ**: elini çenesinin altına koydu, dirseğe dayandı; yanını döşeğe koymadı. Denildi ki: elini **حَنَكهِ** üzerine koydu. Ebû Züeyb dedi ki:
نامَ الخَلِيُّ وبِتُّ الليلَ مُشْتجراً ... كأنَّ عيْنيَ فيها الصّابُ مذْبُوحُ
Denildi ki: **باتَ مُشْتَجراً**; **شَجْره**’i ile avucuna dayanırsa. Ve **المشْجَرُ** (minber gibi) ve **الشِّجارُ** (kitap gibi) ve ikisi de fethalı okunur. Şeyhimiz birincide fethayı inkâr etti ve onun bilinmeyen olduğunu, bunda bir selefi olmadığını iddia etti; hâlbuki **اللِّسان**’da, bilakis diğer ana kaynaklarda bununla açıkça ifade edilmiştir: **عُودُ الهَوْدجِ**; bir tanesi **مَشْجَرَةٌ** ve **شَجارةٌ**’dır. **المحكم**’de: **المَشْجرُ**: **المشْجب** gibi bağlanan çubuklardır; üzerine eşya konur; çoğulu **المشاجِرُ**’dir. **الهَوْدجِ** çubuklarının birbirine geçmesinden dolayı böyle adlandırıldı. **اللَّيْث** dedi ki: **الشِّجارُ**: **الهَوْدجِ**’in tahtasıdır; örtüsüyle örtülünce **هَوْدَجاً** olur. Yahut kadın bineklerinden bir binektir; ondan daha küçük, başı açık; bunu Ebû Amr söyledi. Ondandır Lebîd’in sözü:
وأرْبدُ فارسُ الهَيْجا إذا ما ... تقعَّرَتِ المَشَاجرُ بالفِئامِ
**الأصمعيّ** dedi ki: bir tanesi yeterlidir, “**حسبُ**” (tekil) ile; ve bununla Huneyn hadisi tefsir edildi: “Ve **دُريْد بن الصِّمَّة** o gün kendisine ait bir **شجارٍ** içindeydi.” **الشِّجارُ** (kitap gibi): alttan sediri sağlamlaştırmak için onunla bağ yapılan tahta; Farsçada **مترس**’tir; **الميم** fethalı, **المثناة** fethalı, **الراء** sâkin olarak böyledir. **الأزهريّ**’nin hattında **الميم** fethalı ve **المثنّاة** şeddeli olarak; ve dedi ki: o, kapının arkasına konulan tahtadır. Ve **الشِّجارُ**: kuyunun tahtasıdır. **الرّاجزُ** dedi ki:
لترْوَيَنْ أو لتبِيدَنَّ الشُّجُرْ
**شِجار**’ın çoğuludur; **كتاب** ve **كُتب** gibi. **الجوهريّ** bunu **الصحاح**’ta böyle inşad etti. **الصاغانيّ** dedi ki: rivayet **السُّجُل**’dür; **السين المهملة** ve **اللام** ile. Ve recez Âmî’nindir; ondan sonra:
أو لأرُوحَنْ أُصلاً لا أشْتَملْ
Ve recez Ebû Muhammed **الفقْعَسي**’nindir. Ve **الشجار** develer için bir damgadır. Ve **الشِّجارُ**: oğlağın ağzına, anasını emmesin diye konulan çubuktur; **التَّكْملة**’de böyledir. Ve **شَجار** (sehâb gibi): **الأهْوازِ** ile **مرْجِ القلْعة** arasında bir yer adıdır; **النُّعمانُ بن مُقرنٍ**’in **مُجاشعَ بن مسْعودٍ**’a **نهاوَنْد** gazvesinde orada ikamet etmesini emrettiği yerdir; ona **شَجَرٌ** da denir. Ve **عُلاثةُ بنُ شَجّارٍ** (kettân gibi): Benî Süleyt’ten bir sahâbîdir; onu İbn Abdilberr ve İbn Mende çıkardı. Ondan Hasan rivayet etti; ve ondan **خارجةُ بن الصَّلْتِ** rivayet etti; o, Hârice’nin amcasıdır. **الذَّهَبيُّ** onu hafifletmesinde yanıldı; hâfız da **التبصير**’de ona tâbi oldu; onu hafifletme ile zikretti. **التكملة**’de ضبط edildi: **شِجار** (kitap gibi) böyle; ve üzerinde sıhhat alâmeti vardır. Ve **أبو شَجارٍ** (kettân gibi): **عبدُ الحكمِ** b. **عبد اللهِ** b. **شَجَّار** **الرَّقِّيّ**: Ebû’l-Melîh **الرَّقِّي** ve başkalarından hadis rivayet eden bir muhaddistir. Ve **الشَجيرُ** (emîr gibi): kılıçtır.

**الشَّجيرُ** ve **الشَّطيرُ**: bizden olan yabancı (garip)tir. **الأساس**’ın secilerinden: “İki **شَجيريْنِ** görmedim, ancak iki **شَجيرَيْن**.” Birinci **الشَّجيرُ** “garip” mânâsınadır; ikincisi “dost” mânâsınadır; ileride gelecektir. Develerden **الشجيرُ**: gariptir. Ve **الشَّجيرُ**: **قدْحٌ**’tır; **قداحٍ** arasında garip olur, onların **شَجَرٍ**’ından değildir. Denilir ki: o, kazanmasıyla uğur umulan ödünç alınmış olandır; ve **التشريجُ**: kendisine ait olan **قدْحُ**’ıdır. **المُنخل** dedi ki:
وإذا الرِّياحُ تكَمَّشتْ ... بجَوانِبِ البيْتِ القَصيرِ
ألْفيْتني هَشَّ اليديْ ... نِ بمَرْيِ قدْحي أو شَجيري
Ve **المُحكم**’de: **الشَّجيرُ**: arkadaştır; çoğulu **شُجراءُ**’dur. **كُراع** dedi ki: **الشَّجيرُ** kötü (râdî) olandır. Ve **الأشْتجارُ**: uykunun sahibinden uzak durmasıdır. **الصاعانيّ** Ebû Vecze için inşad etti:
طافَ الخَيالُ بنا وهْناً فأرَّقنا ... منْ آل سُعْدى فباتَ النوْمُ مُشْتَجرا
Ve **الأِشْتِجارُ**: öne geçme ve kurtuluştur. **عُويْفٌ الهُذَليّ** dedi; ve **التكملة**’de: **عُويْجٌ النبهانيّ**:
فعَمْداً تَعَدَّيْناك واشْتَجَرتْ بنا ... طِوالُ الهَوَادي مُطْبعاتٌ من الوقرِ
**كالانْشِجارِ** فيهِما. Hüzeli’nin beytinde **انْشَجَرَتْ** diye de rivayet edilir; **صاحب اللسان** onu böyle inşad etti; birincisi **الصاغاني**’nin rivayetidir. Ve **ديباجٌ مُشَجَّرٌ** (muazzam gibi): ağaç heyetiyle nakışlıdır. Gizli değildir ki, eğer **المُشَجَّر** ضبط edilirken maddenin başında zikredilseydi, içinde bulunulan şeye daha uygun olurdu; bununla beraber az önceki sözü: “**ما كانَ على صَنْعَةِ الشَّجَرِ**” dîbâcı ve başkasını kapsayıcıdır; düşün. Ve **الشَّجْرَة** fetha sonra sükûn ile: oğlanın çenesindeki küçük noktadır; İbnü’l-A‘râbî’den. Mecazdandır: denilir ki: “Ne güzel **شَجْرَةَ** deve memesinin”; yani onun miktarı ve heyeti; **التكملة**’de böyledir. **الأَساس**’ta: şekli ve heyeti. **الصاغانيّ** artırdı: yahut damarları, derisi ve eti.

Ve **تَشْجِيرُ النَّخْلِ**: **الشين** ve **الخاءِ المعجمتين** ile onun **تَشْجِيرهُ**’dir; o da, hurma salkımlarının **الجَرِيدِ** üzerine konulmasıdır. Bu, hurma ağacının yükü çoğaldığında, **الكَبَائِسَ** büyüdüğünde ve **الجُمّارة**’dan yahut **العُرْجُونِ**’dan korkulduğunda olur. İleride gelecektir. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الشَّجْرُ**: yükseltmedir; kalınlaşıp yükseltilen her şey **شُجِرَ** olmuştur. Hadiste: “**الشَّجَرَةُ** ve **الصَّخْرَة** cennettendir.” Denildi ki: **الشَّجَرةِ** ile **الكَرْمَةَ** kastedildi. Denildi ki: o, Efendimiz Resûlullah صلى الله عليه وسلّم’e altında biat edilen ağaçtır; o, **شَجَرَةُ بَيَعةِ الرِّضْوَانِ**’dır; çünkü sahipleri cenneti hak ettiler. Denildi ki: o bir **سَمُرَةً** idi. Ve **المُتَشَاجِرُ**: **المُتَداخِل**’dir; **المُشْتَجِرِ** gibi. Ve **رِمَاحٌ شَوَاجِرُ** ve **مُشْتَجِرةٌ** ve **مُتَشاجِرةٌ**: farklı, iç içe geçmiş. Ve **الشَّجْرُ** ile **الاشْتِجَار**: örme/örgülemedir. Ve **الشَّوَاجِرُ**: engeller ve meşgul edenlerdir. Ve **الشُّجُرُ** iki damme ile: **الهَوَادِجِ**’den aşağı bineklerdir; Ebû Amr’dan; o, **شِجَار**’ın (kitap gibi) çoğuludur. Ve denilir: “Falan, mübarek bir **شَجَرةٍ**’dendir”; yani mübarek bir asıldandır; bu mecazdır. Ve Allah تعالى’nın sözü: “**كَشَجَرةٍ طَيِّبَةٍ**”; en sahih görüş, onun hurma ağacı olduğudur. Ve **يَزيدُ بن شَجَرَةَ الرُّهَاويّ** tâbiîndendir.

**ومَعْدِنُ الشَّجَرتَيْنِ**: ذُهْلُول’dadır. **وعَمْرُو بن شُجَيْرَةَ العِجْلِي**’yi **المَرْزبانيّ** zikretti. **والشَّريف أبو الشّجرِ أبو بَكْرِ بنُ محمّدِ بنِ إسماعيلَ بنِ أبي بكْرٍ الحُسَيْنيّ** Yemen’in en meşhur şeyhlerindendir; ve **بوادِي سُرْدُدٍ**’de temiz bir zürriyeti vardır.
