# شجر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AC%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: شجر

باب الجيم والشين والراء معهما
ش ج ر، ج ش ر، ش ر ج، ج ر ش مستعملات
شجر:
يقال لمجتمع الشَّجَرِ: شَجراءُ. والمَشجَرَةُ: أرض تنبت الشَّجَر الكثير، وقلَّ ما يقال: الأرض شَجيرة، وماء شَجير.
وهذه أشجَرُ من هذه أب أكثر شَجَراً.
والشَّجَرُ أصناف، فأما جِلُّ الشَّجَر فعِظامُه وما بقي على الشِّتاء، وأمّا دِقٌّ الشَّجَر فصنفانِ، أحدهما تبقى له وأرُومةٌ في الأرض في الشتاء، ويُنبتٌ في الربيع، وما يَنبت من الحَبِّ كما يَنبت من البقل، وفَرقٌ ما بين الشجَر والبقل، أنَّ الشَّجَرَ يبقى له أرُومةٌ على الشتاء ولا يبقى للبقل شيءٌ.
وأهل الحجاز يقولون: هذه الشَجَرُ، وهذه البُرُّ، وهي الشَّعيرُ، "وهي التَّمرُ" وهي الذَّهبُ، لأن القِطعة منه ذَهَبةٌ وبلُغتهم نَزَلَ: "والذين يَكنِزُونَ الذَّهبَ والفضَّة ولا يُنفقُونها في سبيل الله"، ولذلك لم يقُل : "يُنفقونَه" لأن المذكَّر غالبٌ للمؤنَّث، فإذا اجتمعتا فالذَّهبُ مذكَّر والفِضَّةُ مؤنَّثةٌ.
ويقال: شَجَرةٌ وشَجَراتٌ وشَجَر.
والمُشَجَّرُ ضربٌ من التَّصاوير على صِفةِ الشَّجَر.
وقد شَجَرَ بينهم أمرٌ وخصُومةٌ أي اختلط واختلف، واشتَجَرَ بينهم.
وتَشاجَرَ القومُ: تنازعوا واختلفوا.
ويقال: سُمِّيَ الشَّجَر لاختلاف أغصانِه ودخولِ بعضها في بعضٍ، واشتقَّ من "تشاجر القوم".
والشَّجَرُ: مَفرِجُ الفمِ، قال يصفُ فَحلاً:
ينحي إذا مت جاهلٌ تَرَمرَمَـا
شَجراً لإعناقِ الدَّواهي محِطَما
والشَّجيرُ: الغريبُ الذي لا قِدحَ له.
والشَّجُورُ البعير.
وإذا تَدَلَّت أغصان شَجَرٍ أو ثوب فرفعته وأخفيته قلت: شَجَرتُه، وهو مَشجُورٌ، قال العجاج: رفع من جلاله المَشجُور والجِلالُ واحدٌ وهو الغطاء، وجمعه أجِلَّةٌ.
والشَّجارُ: خشبُ الهَوَدَجِ فإذا غُشِّيَ غِشاوةً صار هَودَجاً.
والرِّماح شَواجِرُ يختلف بعضها في بعضٍ، واشتَجَرَتِ الرِّماحُ في جَنبِه.
والمَشجور الممسُوك، وهي خَشَبة فيها شِراعُ السفينة.
والسَّجيرُ والشَّجيرُ واحدٌ، وهما الخليط والصديقُ.
وجَشَّروا الدَّوابَّ: أرسلوها في الجَشر.
والجَشَرُ: ما يكون في سواحل البحر وقراره من الحصى والأصداف وأشباه ذلك، وربَّما اجتمع فلزق بعضه ببعض وصار حجراً تُنحَتُ منه أرحيةٌ بالبصرة لا تصلح للطَّحن، فيُجعلُ لرؤوس البلاليعِ.
قال زائدة: وجدنا أرضاً به جَشرٌ من بُقولٍ أي خليط من ضروبه.
وجَشَرَ الصُّبحُ: انكشط عنه الظَّلام، وعن عثمانَ: "لا يَغُرَّنَّكم جَشركُم عن صلاتِكم".
وقال زائدة: أرضٌ جَشِرةٌ أي صفّاء.
والجاشِرُ: الغليظ.
ومالٌ جَشرٌ أي يأوي إلى أهله.
قال أبو الدُّقَيش: أصبح بنو فُلانٍ جَشراً أي يأوُونَ إلى مكانهم في الإبلِ.
والجَشيرُ: الجُوالقُ الصَّخمُ.
والجاشِريَّةُ: امرأةٌ منسُوبةٌ.
شرج:
الشَّرَجُ: عُرى المُصحف، والعَيبةِ والخِباء ونحوهِ مِمّا يُشرَجُ بعضهُ ببعض.
وشَرَّجَتِ اللبن تَشريجاً أي نضدت بعضه ببعض.
والشَّريجةُ: جَديلة من قصبٍ للحَمامِ.
والشِّريجان: لونانِ مختلفان من كل شيءٍ، قال في وصف القطا:
شَرائجَ بين كُدريٍّ وجُونِ
والعُودُ الواحد يشقُّ منه القوسان يُدعى الشَّريج.
والشَّريجُ: العقب، يقال: أعطني شريجةً منه.
والشَّرجُ شَرَجُ الوادي إذا بَلَغَ مُنفسحه، ورُبما اجتمعت أشراجُ أوديةٍ في موضعٍ واحدٍ، قال العجّاج: بحيثُ كان الواديان شَرَجَا أي بحيث يلتقيان ويَتفَرَّقان.
قال زائدة: شَرَجُ الوادي مُنعرجة ومُلتقاه والأشرَجُ الذي له خٌصيَةٌ واحدةٌ ويقال: هو الذي خُصيتُه في صَفَنِها فلحقت.
وقال زائدةُ: تَشَرَّجَ اللَّبن خالطه دمٌ يخرج من أثر صِرار النّاقة.
وشَرَّجتُه أنا إذا خلطتُه بدُهنٍ أو بشيءٍ من دسمٍ.
وشَرَجتُ الثَّوب وشَمرَجتهُ إذا خِطتُه خِياطَةَ سُوءٍ.
والشَّريجةُ من أدواتِ النِّساء: ما تعدُّه للنَّدف.
وانشَرَج القوسُ والقناةُ: أصابها انكسار غير باتٍّ.
جرش:
الجَرسُ: حَكُّ شيءٍ خَشنٍ بشيءٍ مثله كما تجرُشَ الأفعى أثناءها إذا احتكَّت أطواؤها فتسمع لها صوتاً وجَرّشاً.
والمِلحُ: الجَريسُ كأنه حَكُّ، بعضه بعضاً حتى تفتَّت.
والجَرشُ: الأكل.
وجُرَش: موضعٌ باليمين.
ومُجرَئِشٌّ الجَبَيين بوزن مُجرَعِشّ حيث انتفخ أوساطها من ظاهرٍ وباطنٍ.
قال: ومن العُنوق: حمراءُ جُرَشيَّةٌ.
ومعنى جَرشٌ من الليل أي ساعة.
ومن العِنب جُرَشيٌّ منسوبٌ إلى جُرَش وهو جيدٌ بالِغٌ.
والجَريشُ يُتخذ من لُبابِ القمحِ.
والجِرِشَّى بوزن فِعِلَّى: النَّفس، وقال الشاعر:
بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت		إليه الجِرِشَّي وارمَعلَّ حَنينـهـا

### Türkçe

باب **الجيم** و**الشين** و**الراء** معهما
**ش ج ر**، **ج ش ر**، **ش ر ج**، **ج ر ش** müstameldirler.

**شجر**:
**الشَّجَر**’in topluluğuna: **شَجراءُ** denir. **المَشجَرَةُ**: çok **الشَّجَر** bitiren yer; ve az denir: yer **شَجيرة** (dir), ve su **شَجير** (dir).
Ve bu, bundan daha **أشجَرُ** (dur), yani daha çok **شَجَراً**.
Ve **الشَّجَر** sınıflardır; **الشَّجَر**’in çoğuna gelince, onun büyüğü ve kış üzerine kalanıdır; **الشَّجَر**’in incesine gelince, iki sınıftır: ikisinden biri, kışta yerde bir kökü kalır ve baharda biter; ve tohumdan biten, sebzeden bittiği gibi biter; ve **الشجَر** ile sebze arasında fark vardır: **الشَّجَر**’in kış üzerine bir kökü kalır, sebzeye ise hiçbir şey kalmaz.
Ve Hicaz ehli derler: bu **الشَجَرُ**, ve bu **البُرُّ**, ve o **الشَّعيرُ**, “ve o **التَّمرُ**”, ve o **الذَّهبُ**; çünkü ondan parça **ذَهَبةٌ** (dir); ve onların diliyle indi: “**والذين يَكنِزُونَ الذَّهبَ والفضَّة ولا يُنفقُونها في سبيل الله**”; ve bunun için “**يُنفقونَه**” demedi; çünkü müzekker müennese galiptir; ikisi toplandığında ise **الذَّهبُ** müzekkerdir, **الفِضَّةُ** müennestir.
Ve denir: **شَجَرةٌ** ve **شَجَراتٌ** ve **شَجَر**.
Ve **المُشَجَّرُ**: **الشَّجَر** sıfatı üzere tasvirlerden bir türdür.
Ve aralarında bir iş ve husumet **شَجَرَ** etti, yani karıştı ve ihtilaf etti; ve aralarında **اشتَجَرَ** etti.
Ve kavim **تَشاجَرَ** etti: çekiştiler ve ihtilaf ettiler.
Ve denir: **الشَّجَر** onun dallarının ihtilafı ve bazısının bazısına girmesi sebebiyle adlandırıldı; ve “**تشاجر القوم**”dan türetildi.
Ve **الشَّجَرُ**: ağzın açıklığıdır; bir aygırı vasfederken dedi:
ينحي إذا مت جاهلٌ تَرَمرَمَـا
شَجراً لإعناقِ الدَّواهي محِطَما
Ve **الشَّجيرُ**: kendisine bir payı olmayan gariptir.
Ve **الشَّجُورُ**: deve.
Ve bir **شَجَر**’in dalları yahut bir elbise sarktığında, onu kaldırıp gizlediğinde: onu **شَجَرتُه** dedin; ve o **مَشجُورٌ** (dur). **العجاج** dedi: **المَشجُور** olan örtüsünden kaldırdı; ve **الجِلالُ** tektir, o örtüdür; ve onun çoğulu **أجِلَّةٌ**’dir.
Ve **الشَّجارُ**: **الهَوَدَجِ**’in odunudur; bir örtüyle örtülünce **هَودَجاً** olur.
Ve mızraklar **شَواجِرُ**’dir; bazısı bazısının içine girer; ve mızraklar onun yanında **اشتَجَرَتِ**.
Ve **المَشجور**: tutulmuş olandır; ve o, geminin yelkeni içinde olan bir tahtadır.
Ve **السَّجيرُ** ile **الشَّجيرُ** birdir; ve ikisi karışık (olan) ve dosttur.
Ve **جَشَّروا الدَّوابَّ**: onları **الجَشر** içinde salıverdiler.
Ve **الجَشَرُ**: deniz kıyılarında ve tabanında çakıl, kabuklar ve bunun benzerlerinden olan şeydir; ve belki toplandı da bazısı bazısına yapıştı ve bir taş oldu; Basra’da ondan el değirmenleri yontulur; öğütmeye elverişli olmaz; böylece su dolaplarının başları için yapılır.
**زائدة** dedi: içinde otlardan **جَشرٌ** olan bir yer bulduk; yani türlerinden bir karışım.
Ve **جَشَرَ الصُّبحُ**: ondan karanlık sıyrıldı. Ve Osman’dan: “**لا يَغُرَّنَّكم جَشركُم عن صلاتِكم**”.
Ve **زائدة** dedi: **أرضٌ جَشِرةٌ** yani berrak.
Ve **الجاشِرُ**: kalın.
Ve **مالٌ جَشرٌ** yani ehline sığınır.
**أبو الدُّقَيش** dedi: filân oğulları sabahladı **جَشراً**; yani develerde yerlerine sığınırlar.
Ve **الجَشيرُ**: isli çuval.
Ve **الجاشِريَّةُ**: nisbetli bir kadın.

**شرج**:
**الشَّرَجُ**: mushafın, torbanın ve çadırın halkaları ve benzeri; ondan bazısı bazısına **يُشرَجُ** olan şeylerdendir.
Ve sütü **شَرَّجَتِ** **تَشريجاً**: yani bazısını bazısına dizdi.
Ve **الشَّريجةُ**: hamam için kamıştan bir örgüdür.
Ve **الشِّريجان**: her şeyden iki farklı renktir; **القطا**’nın vasfında dedi:
شَرائجَ بين كُدريٍّ وجُونِ
Ve tek bir ağaç parçası ki ondan iki yay yarılır, ona **الشَّريج** denir.
Ve **الشَّريجُ**: topuk; denir: ondan bana bir **شريجةً** ver.
Ve **الشَّرجُ**: vadi genişliğine ulaştığında vadinin **شَرَجُ**’udur; ve belki vadilerin **أشراجُ**’ı bir yerde toplanır. **العجّاج** dedi: **بحيثُ كان الواديان شَرَجَا** yani buluştukları ve ayrıldıkları yerde.
**زائدة** dedi: vadinin **شَرَجُ**’u onun kıvrımı ve buluşma yeridir. Ve **الأشرَجُ**: tek husyesi olan kimsedir; ve denir: husyesi torbasında olup yapışıp kalan kimsedir.
Ve **زائدة** dedi: süt **تَشَرَّجَ** etti: devenin bağlanmasının izinden çıkan bir kan ona karıştı.
Ve ben onu **شَرَّجتُه**: onu yağla yahut yağlı bir şeyle karıştırdığımda.
Ve elbiseyi **شَرَجتُ** ve **شَمرَجتهُ**: onu kötü bir dikişle diktiğimde.
Ve kadınların aletlerinden **الشَّريجةُ**: kabartma için hazırladığı şeydir.
Ve yay ve mızrak **انشَرَج** etti: ona kesin olmayan bir kırılma isabet etti.

**جرش**:
**الجَرسُ**: pürüzlü bir şeyi onun benzeri bir şeyle kazımaktır; yılanın dişlerini **تجرُشَ** etmesi gibi; kıvrımları sürtündüğünde, ona bir ses ve **جَرّشاً** işitirsin.
Ve tuz: **الجَريسُ**; sanki bazısı bazısını kazır da ufalanıncaya kadar.
Ve **الجَرشُ**: yeme.
Ve **جُرَش**: Yemen’de bir yerdir.
Ve **مُجرَئِشٌّ** alınlar; **مُجرَعِشّ** vezninde; onun ortaları dıştan ve içten şiştiği yerde.
Dedi: ve keçilerden: kırmızı **جُرَشيَّةٌ**.
Ve geceden **جَرشٌ**’un manası: bir saattir.
Ve üzümden **جُرَشيٌّ**: **جُرَش**’a nisbetlidir; ve o iyi, olgun (dur).
Ve **الجَريشُ** buğdayın özünden yapılır.
Ve **الجِرِشَّى** **فِعِلَّى** vezninde: nefis. Ve şair dedi:
بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت		إليه الجِرِشَّي وارمَعلَّ حَنينـهـا
