# شجو (ش-ج-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AC%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - ج - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: شجو/ي

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والجيم ووايء معهما
شجو:
الشَّجو: الهمُّ وشجاه الهمُّ يشجوه شجواً فهو شَجٍ، أي مُهتمٌّ.
وفي المثل: "ويلٌ للشَّجي من الخلي" الشَّجي مُخفَّفٌ، وبعضهم يُشدِّدُهما جميعاً فيقول: "ويلٌ للشّجيِّ من الجَليِّ" وهو فعيل بمعنى مفعول.
قال سليمانُ بن يزيدَ:
وفي لغة أشجاني الهمُّ قال		إني أتاني خبرٌ فأشجـان
والشَّجا، مقصورٌ، ما نشب في الخلق من غُصَّةِ همِّ أو عودٍ أو نحوه، والفِعلُ: شجي يشجي بكذا شجىً شديداً، والشَّجا: اسم ذلك الشيءِ، قال:
ويَراني كالشَجَا في حلقِه		عسراً مَخرجُه ما ينتزع
ومفازةٌ شجواءُ، أي صعبةُ المسلكِ مُهمَّةٌ.
ورجلٌ شجوجى أي طويل الرِّجلين قصيرُ الظَّهرِ.
ويقال للعقعقِ شجوجى، والأنثى بالهاء.
ويقال: بكى فلانٌ شَجوَه، ودَعتِ الحمامةُ شجُوها.
وشج:
وشَجَتِ العروق والأغصانُ، وكلُّ شيءٍ يشتبكُ فهو واشجٌ، وقد وشَجَ سَشِجُ وَشيجاً.
والوَشيجُ من القَنَا والقَصَب ما ينبتُ في الأرض مُعترضاً مُلتفاً، دَخَلَ بعضُه في بعضٍ، وهو من القَنَا أصلبُه، قال:
والقَراباتُ بيننا واشِجـاتٌ		مُحكماتُ القوى بعقدٍ شديدِ
والوَشيجةُ: ليفٌ يُنسجُ القوى ثم يُشدُّ بين خشبتين يُنقل به البُرُّ المحصُودُ وما يُشبِهُ ذلك من شبكةٍ بين خشبتين فهي وشيجةٌ، مثل الكسيح ونحوه.
وهو أيضاً ما يُنقلُ فيه التُّرابُ والطِّينُ.
والموشَّجُ: الأمر المُداخل بعضه في بعضٍ، قال العجّاج:
حالاً بِحالِ تَصرفُ المُشَّجا
ولقد وشجت في قلبه أمورٌ وهمومٌ.
والأشَجُّ أكثر استعمالاً من الأشقِّ، وهما واحد واشتقاقه من المُعجمةِ، وهو اسم دواء.
قال زائدة: هو الأسجُّ بالسِّين وأنكر الشين.
جيش:
الجَيشُ: جُند يسيرون لحربٍ ونحوها.
والجيشُ: جَيشانُ القِدرِ، وكل شيءٍ يغلي، فهو يجيشُ حتى الهمُّ والغُصةُ في الصدر.
والبحرُ يجيش إذا هاجَ ولم يُستطع ركوبه.
وجأشُ النَّفسِ: رُواع القلبِ إذا اضطرب عند الفزع، يقال: إنه لواهي الجأشِ، فإذا ثبت، قيل: إنه لرابطُ الجَأشِ.
جشأ:
جَشَأَتِ الغنمُ، وهو صوت يخرجُ من حُلُوقِها، قال امرؤ القيس:
إذا جشأت سمعتَ لها ثُغاءَ		كأنَّ الحيَّ صبَّحهُم نَعِـيُّ
ومنه اشتقَّ تجشأتُ، والاسم الجُشاءُ، وهو تنفُّسُ المعِدةِ عند الامتلاءِ.
وقوسٌ جَشءٌ، أي ذاتُ إرنانٍ في صوتها، وقسيَّ أجشاءُ وجشآتُ، قال:
في كفَّع جَشءٌ أجشٌ وأقطعُ
جوش:
يقال: مضى من الليلِ جَوش، وهو قريبٌ من ثُلُثٍه

##### Türkçe

باب **الشين** ve **الجيم** ve **وايء** onlarla birlikte

**شجو**:
**الشَّجو**: kederdir; ve onu kederlendirdi: keder onu kederlendirir, **شجواً**; artık o **شَجٍ**’dir; yani kaygılıdır.
Ve meselde: “Vay **الشَّجي**’ye **الخلي**’den” **الشَّجي** hafifletilmiştir; ve onların ikisini de şeddeli yapan kimseler vardır; şöyle der: “Vay **الشّجيِّ**’ye **الجَليِّ**’den”; ve o, mef‘ûl mânasında fa‘îl’dir.
Süleyman b. Yezîd dedi:
Ve “Beni keder kederlendirdi” dilinde dedi ki:		Bana bir haber geldi de beni kederlendirdi
Ve **الشَّجا** (maksûr), boğazda kederden bir gussa yahut bir çöp yahut benzeri şeylerden takılıp kalan şeydir; fiil: **شجي**; onunla **يشجي**; **شجىً** şiddetli (olarak); ve **الشَّجا**: o şeyin adıdır; dedi ki:
Ve beni onun boğazında **الشَجَا** gibi görür		Çıkarması güçtür; çekilip çıkarılmaz
Ve **مفازةٌ شجواءُ**: yani geçidi zor, mühim (çetin)dir.
Ve **رجلٌ شجوجى**: yani bacakları uzun, sırtı kısa.
Ve saksağana **شجوجى** denir; dişisi **الهاء** ile.
Ve denir: Falan kimse **شَجوَه**’unu ağladı; ve güvercin **شجُوها**’sını çağırdı.

**وشج**:
Ve damarlar ve dallar **وشَجَتِ**; ve her şey ki birbirine dolaşır, o **واشجٌ**’dir; ve gerçekten **وشَجَ**; **سَشِجُ**; **وَشيجاً**.
Ve **الوَشيجُ**, **القَنَا** ve **القَصَب**’dan, yerde enlemesine, dolanmış olarak biten; bir kısmı bir kısmının içine girmiş olan şeydir; ve o, **القَنَا**’dan onun en sertidir; dedi ki:
Ve aramızdaki akrabalıklar **واشِجـاتٌ**		Güçleri sağlamlaştırılmış, şiddetli bir bağ ile
Ve **الوَشيجةُ**: kuvvetleri örülen sonra iki tahta arasına bağlanan bir liftir; onunla biçilmiş buğday taşınır; ve iki tahta arasında ağdan ona benzeyen her şey **وشيجةٌ**’dir; **الكسيح** ve benzeri gibi.
Ve o, ayrıca, içinde toprak ve çamur taşınan şeydir.
Ve **الموشَّجُ**: bir kısmı bir kısmına girmiş olan iştir; **العجّاج** dedi:
Bir hâlden bir hâle; **المُشَّجا**’yı çevirir
Ve gerçekten onun kalbinde işler ve kederler **وشجت**.
Ve **الأشَجُّ**, **الأشقِّ**’ten daha çok kullanımdadır; ve ikisi birdir; ve onun iştikakı **المُعجمةِ**’dendir; ve o, bir ilacın adıdır.
Zâide dedi: O, **الأسجُّ**’dür **السِّين** ile; ve **الشين**’i inkâr etti.

**جيش**:
**الجَيشُ**: bir savaş ve benzeri için yürüyen askerlerdir.
Ve **الجيشُ**: tencerenin kaynamasıdır; ve kaynayan her şey **يجيشُ**; hatta keder ve göğüsteki gussa bile.
Ve deniz, kabardığı ve ona binmek mümkün olmadığı zaman **يجيش**.
Ve **وجأشُ النَّفسِ**: korku anında çalkalandığında kalbin ürpermesidir; denir: O, elbette **واهي الجأشِ**’tir; artık sebat edince denir: O, elbette **رابطُ الجَأشِ**’tir.

**جشأ**:
Koyunlar **جَشَأَتِ**; ve o, boğazlarından çıkan bir sestir; **امرؤ القيس** dedi:
Ne zaman **جشأت** (geğirdilerse) onların meleyişini işitirsin		Sanki o kavmi sabahleyin bir ölüm habercisi karşılamış
Ve ondan **تجشأتُ** türetildi; isim **الجُشاءُ**’dır; ve o, doluluk anında midenin nefes almasıdır.
Ve **قوسٌ جَشءٌ**: yani sesinde **إرنانٍ** sahibi; ve yaylar **أجشاءُ** ve **جشآتُ**; dedi ki:
Bir **كفَّع** içinde **جَشءٌ**; **أجشٌ** ve **أقطعُ**

**جوش**:
Denir: Geceden **جَوش** geçti; ve o, onun üçte birine yakındır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: شجو/ي

(باب الشين والجيم وما يثلثهما)
(شجذ) الشين والجيم والذال كلمةٌ واحدة. يقال أشْجَذَت السماء، إِذا سَكَنَ مطرُها، قال امرؤُ القيس:
تُظهِرُ الوَدَّ إِذا ما أَشْجَذَتْ  *** وتُواريهِ إذا ما تَشْتكِرْ([1])قال ابن دريد([2]):  "الوَدّ: جبلٌ معروف. وتشتكر: يشتدُّ مطرُها، من قولهم اشتكر الضَّرعُ، إِذا امتلأَ لَبَناً". وأَمَّا نُسختي مِن كتاب العين للخليل، ففيها أنَّ الشّين والجيم والذال مهمل، فلا أدرِي أهي سَقَطٌ في السَّماع، أم خفيت الكلمةُ على مؤلِّف الكتاب([3]). والكلمة صحيحة([4]).
(شجر) الشين والجيم والراء أصلان متداخلان، يقرُب بعضُهما من بعض، ولا يخلو معناهما من تداخُل الشيء بعضِه في بعض، ومن عُلُوٍّ في شيءٍ وارتفاع. وقد جمعنا بين فروع هذين البابين، لما ذكرناه من تداخُلِهما.
فالشَّجَر مَعروفٌ، الواحدةُ شَجرة، وهي لا تخلو من ارتفاعٍ وتداخُلِ أغصان. ووادٍ شَجِر([5]): كثير الشجر. ويقال: هذه الأرضُ أَشجَرُ من غيرها، أي أكثر شَجَراً. والشَّجَر: كلُّ نبتٍ لـه ساقٌ. قال الله تعالى: ﴿وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ﴾ [الرحمن 6]. وشَجَرَ بين القوم الأمرُ، إِذا اختلف أو اختَلَفوا وتشاجَرُوا فيه، وسمِّيت مشاجرةً([6]) لتداخُلِ كلامِهم بعضِه في بعض.  واشتَجَروا: تنازَعوا. قال الله سبحانه وتعالى: ﴿فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ﴾ [النساء 65].
وأمَّا شَجْرُ الإنسان، فقال قوم: هو مَفْرَج الفم. وكان الأصمعيّ يقول: الشَّجْر الذَّقَنُ بعينه. والقولان عندنا متقاربان؛ لأنَّ اللَّحيين إِذا اجتمعا، فقد اشتجرا، كما ذكرناهُ من قياس الكلمة. ويقال اشتَجَرَ الرَّجُل، إذا وضع يده على شَجْرِهِ([7]). قال:
إِنِّي أَرِقْتُ فَبِتُّ اللّيلَ مشتجِراً	 *** كأَنَّ عَيْنِيَ فيها الصَّابُ مذبوحُ([8])ويقال: شجرتُ الشّيءَ، إِذا تدلّى فرفعتَه. والشَِّجار: خشب الهَوْدَج. والمعنيان جميعاً فيه موجودان، لأنّ ثمَّ ارتفاعاً وتداخُلاً. والمِشْجَر سمِّي مِشْجَراً لتداخُل بعضِهِ في بعض. وتشاجَرَ القومُ بالرِّماح: تطاعَنُوا بها. والأرض الشَّجْراء والشَّجِرةُ: الكثيرة الشجَر. قال ابنُ دريد: ولا يقال وادٍ شجراء.
(شجع) الشين والجيم والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على جُرأةٍ وإقدام، وربَّما كان هناك ببعض الطُّول، وهو بابٌ واحدٌ. من ذلك الرَّجُلُ الشجاع، وهو المِقدام، وجمعه شجْعةٌ([9]) وشجَعاء. قال ابن دريد([10]): "ولا تلتفت إلى قولهم شُجْعانٌ، فإنّه خطأ. قال أبو زيد: سمعت الكِلابيِّين يقولون: رجلٌ شُجاع، ولا يوصف به المرأة. هذا قول أبي زيد".
وحُدِّثْنا عن الخليل بإسنادِ الكتاب: رجلٌ شجاعٌ وامرأةٌ شُجاعة ونسوةٌ شُجاعات. وقد ذَكر أيضاً الشجعانَ في جمع شجاع. والشجاع: الحيَّة. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "يجيءُ كَنْزُ أحدهم يومَ القيامة شُجاعاً أَقْرَعَ". فأمَّا الشَّجَع في الإِبل فقال قوم: هو سرعةُ نَقْلِ القوائمِ، ثم يقال جمل شَجِع وناقةٌ شجِعة. ويقال هو الطُّول، وأنشد:
فَرَكِبْناها على مَجهولها *** بِصِلاب الأرضِ فيهنَّ شَجَع([11])ويقال: إنَّ الشَّجَع الجُنون. وقال أهلُ اللغة: وهذا خطأ، ولو كانَ الشَّجع جُنوناً [ما([12])] وصفَ قوائمها. والشَّجِعة من النِّساء: الجريئة. واللّـبُؤة الشجْعاء هي الجريئة، وكذلك الأسد أَشْجَع. فيقال إنَّ الأَشْجَعَ من الرِّجال: الذي كأَنَّ به جنوناً. والأشجع: العصب الممدود في الرِّجل فوق السُّلاَمَى.
(شجن) الشين والجيم والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على اتّصال الشيء والتفافِهِ. من ذلك الشِّجْنة، وهي الشجَر الملتفّ. ويقال بيني وبينه شِجْنةُ رَحمٍ، يريد اتّصالَها والتفافَها. ويقال للحاجة الشجَن، وإِنّما سمِّيت بذلك لالتباسها وتعلُّق القلبِ بها؛ والجمع شجون. قال:
* والنّفس شتَّى شجونُها([13]) *
والأشجان: جمع شجَن. قال:
لي شَجَنانِ شَجَنٌ بنجدِ *** وشجَنٌ لي ببلادِ الهِنْدِ([14])والشواجن: أوديةٌ غامضة كثيرةُ الشجَر. وسمِّيت به لتشاجُنِ الشجَر. قال الطرمّاح:
كَظَهْرِ الّلأى لو تُبتَغَى  رَيَّةٌ بِها *** نَهاراً لعَيَّتْ في بطون الشَّواجِنِ([15])(شجو/ي) الشين والجيم والحرف المعتل يدلُّ على شِدَّةٍ وصُعوبة، وأن يَنْشَب الشَّيءُ في ضيقٍ. من ذلك الشَّجْو: الحُزْن والهَمّ، يقال شجاه يشجوه. وشجاني الشيء، إِذا حَزَنَكَ([16]). والشَّجَى: ما نَشِبَ في الحَلْقِ من غُصَّةِ هَمٍّ. ومفازةٌ شَجْواء: ضيّقة المسلك.
(شجب) الشين والجيم والباء كلمتان، تدلُّ إحداهما على تداخلٍ، والأخرى تدلُّ على ذَهابٍ وبُطلان.
الأولى: قول العرب تشاجَبَ الأمر، إِذا اختلطَ ودخل بعضُهُ في بعض. قالوا: ومنه اشتقاق المِشجَب، وهي خشباتٌ متداخلة موثَّقة تُنصَب وتُنْشَر عليها الثِّياب. والشُّجُوب: أعمدةٌ من عَُمَُـد البيت. قال:
* وهُنَّ معاً قِيَامٌ كالشُّجُوبِ([17]) *
ويقال ـ * وهو ذلك المعنى ـ إن الشجاب السِّداد، يقال شجبه بشجابٍ، أي سدَّه.
وأمّا الأصل الآخر فالشجِب، وهو الهالك. يقال قد شَجِب. وقال:
فَمَنْ يَكُ في قتلِهِ يمترى  *** فإنَّ أبا نوفل قد شجِبْ([18])وربَّما سمَّوُا المحزون شَجِباً. ويقولون شجَبَه، إِذا حَزَنه. وشجبه الله، أي أهلكه الله. قال ابن السِّكِّيت: شَجَبَهُ يَشْجُبُهُ شَجْبَاً، إِذا شغله، وأصل الشَّجْب ما ذكرناه، وكلُّ ما بعدَه فمحمولٌ عليه.
--------------ـــ
([1]) ديوان امرئ القيس 143 واللسان (شجذ، شكر).
([2]) الجمهرة (2: 72).
([3]) في الأصل: "أعني سقط" الخ، والصواب ما أثبت. وفي المجمل: "فلا أدري أسقط من كتابي أم خفي على مؤلفه".
([4]) زاد في المجمل: "لا شك فيها".
([5]) المجمل: "شجير"،  وكلاهما صحيح. اللسان (شجر 62).
([6]) في الأصل: "مشاجرتهم".
([7]) في الأصل: "شجرة"، تحريف.
([8]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي، في ديوانه 104 واللسان (شجر).
([9]) الشجعة، هذه بتثليث حركات الشين.
([10]) الجمهرة (2: 96).
([11]) البيت لسويد بن أبي كاهل اليشكري، في المفضليات (1: 188)، واللسان (شجع).
([12]) التكملة من المجمل.
([13]) البيت بتمامه، كما في اللسان رواية عن ابن بري:
ذكرتك حيث استأمن الوحش والتقت *** رفاق به والنفس شتى شجونها
 ([14]) وكذا في اللسان (شجن). وفي الصحاح: "ببلاد السند".
([15]) ديوان الطرماح 165 واللسان (شجن) برواية: "رية به". وسيأتي في (لأي).
([16]) في الأصل: "حزنه".
([17]) البيت لأبي رعاس الهذلي، أو أسامة بن الحارث الهذلي. انظر اللسان (شجب، هدن)، وملحق القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 110. وصدره:
* فسامونا الهدانة من قريب *
([18]) نسب لعنترة في شرح الحماسة للمرزوقي 420.
ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** ve **الجيم** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**شجذ**) **الشين** ve **الجيم** ve **الذال** tek bir kelimedir. Denir: “**أشْجَذَت** gök”, yağmuru durulduğu zaman. İmruü’l-Kays dedi ki:
وُدّ’u gösterir, ne zaman ki **أَشْجَذَتْ**  *** ve onu gizler, ne zaman ki **تَشْتكِرْ**([1])
İbn Düreyd([2]) dedi ki: “**الوَدّ**: bilinen bir dağdır. Ve **تشتكر**: yağmuru şiddetlenir; onların ‘**اشتكر** meme’ sözünden, sütle dolduğu zaman.” Ama Halîl’in Kitâbü’l-‘Ayn’ından olan nüshamda, onda **الشّين** ve **الجيم** ve **الذال**’ın ihmâl edilmiş olduğu vardır; bilmem, işitmede bir düşme midir, yoksa kelime kitabın müellifine gizli mi kaldı([3]). Kelime sahihtir([4]).

(**شجر**) **الشين** ve **الجيم** ve **الراء** iki asıldır; birbirine girmiştir; bazısı bazısına yaklaşır; ve onların manası, bir şeyin bazısının bazısına girmesinden ve bir şeyde yükseklik ve yükselmeden boş kalmaz. Bu iki babın dallarını bir araya topladık; zikrettiğimiz, onların iç içeliğindendir.
İşte **الشَّجَر** bilinir; teki **شَجرة**’dir; ve o, yükselmeden ve dalların iç içeliğinden boş kalmaz. Ve “vadi **شَجِر**([5])”: çok ağaçlı. Ve denir: “bu yer, başkasından daha **أَشجَر**’dır”, yani daha çok **شَجَراً**. Ve **الشَّجَر**: sapı olan her bitkidir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ﴾ [er-Rahmân 6]. Ve “kavim arasında iş **شَجَرَ** oldu”, ihtilaf ettiği yahut ihtilaf ettikleri ve onda **تشاجَرُوا** ettikleri zaman; ve “**مشاجرة**” diye adlandırıldı([6]), sözlerinin bazısının bazısına girmesinden dolayı. Ve “**اشتَجَروا**”: çekiştiler. Allah سبحانه وتعالى dedi: ﴿فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ﴾ [en-Nisâ 65].
İnsanın **شَجْر**’üne gelince, bir kavim dedi: o, ağzın açıklığıdır. Asma‘î derdi ki: **الشَّجْر** bizzat çenedir. İki söz bize göre yakındır; çünkü iki çene birleştiği zaman, **اشتجرا** etmiş olurlar; kelimenin kıyasından zikrettiğimiz gibi. Ve denir: “adam **اشتَجَرَ** etti”, elini **شَجْر**’ünün üzerine koyduğu zaman([7]). Dedi ki:
إِنِّي أَرِقْتُ فَبِتُّ اللّيلَ مشتجِراً	 *** كأَنَّ عَيْنِيَ فيها الصَّابُ مذبوحُ([8])
Ve denir: “şeyi **شجرتُ** ettim”, sarktığı zaman onu kaldırdığında. Ve **الشَِّجار**: hevdacın odunu. İki mana da onda mevcuttur; çünkü orada bir yükselme ve bir iç içelik vardır. Ve **المِشْجَر**, bazısının bazısına girmesinden dolayı **مِشْجَراً** diye adlandırıldı. Ve “kavim mızraklarla **تشاجَرَ** etti”: onlarla birbirine sapladılar. Ve “yer **الشَّجْراء** ve **الشَّجِرةُ**”: çok **الشجَر**’li. İbn Düreyd dedi: “ve ‘vadi **شجراء**’ denmez.”

(**شجع**) **الشين** ve **الجيم** ve **العين** tek bir asıldır; cesaret ve atılganlığa delalet eder; ve belki orada biraz uzunlukla olur; ve o tek bir babdır. Ondan: **الشجاع** adam; o, atılgandır; çoğulu **شجْعةٌ**([9]) ve **شجَعاء**. İbn Düreyd([10]) dedi: “Onların ‘**شُجْعانٌ**’ sözüne dönüp bakma; çünkü o hatadır. Ebû Zeyd dedi: Kilâbîleri ‘adam **شُجاع**’ derken işittim; ve kadın onunla vasfedilmez. Bu, Ebû Zeyd’in sözüdür.”
Bize Halîl’den kitabın isnadıyla rivayet edildi: “adam **شجاعٌ** ve kadın **شُجاعة** ve kadınlar **شُجاعات**.” Ve o, **الشجعان**’ı da **شجاع**’ın cem‘inde zikretti. Ve **الشجاع**: yılandır. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Onlardan birinin hazinesi kıyamet günü **شُجاعاً أَقْرَعَ** olarak gelir.” Develerde **الشَّجَع**’a gelince, bir kavim dedi: o, ayakların naklinde sürattir; sonra “deve **شَجِع** ve dişi deve **شجِعة**” denir. Ve denir: o, uzunluktur; ve şu beyit okundu:
فَرَكِبْناها على مَجهولها *** بِصِلاب الأرضِ فيهنَّ شَجَع([11])
Ve denir: **الشَّجَع** deliliktir. Dil ehli dedi: bu hatadır; eğer **الشَّجع** delilik olsaydı, ayaklarını vasfetmezdi([12]). Ve kadınlardan **الشَّجِعة**: cüretkâr olan. Ve **اللّـبُؤة الشجْعاء** cüretkâr olandır; aynı şekilde aslan **أَشْجَع**’dır. Sonra denir: erkeklerden **الأَشْجَع**: sanki onda delilik varmış gibi olan. Ve **الأشجع**: bacağın üstünde, **السُّلاَمَى**’nın üzerinde bacakta uzatılmış sinirdir.

(**شجن**) **الشين** ve **الجيم** ve **النون** tek bir asıldır; şeyin bitişmesine ve dolanmasına delalet eder. Ondan **الشِّجْنة**: o, dolanmış ağaçtır. Ve denir: “benimle onun arasında **شِجْنةُ رَحمٍ** vardır”; onun bitişmesini ve dolanmasını ister. Ve ihtiyaç için **الشجَن** denir; ancak kalbin ona karışması ve ona bağlanması sebebiyle böyle adlandırıldı; çoğulu **شجون**’dur. Dedi ki:
* والنّفس شتَّى شجونُها([13]) *
Ve **الأشجان**: **شجَن**’in çoğuludur. Dedi ki:
لي شَجَنانِ شَجَنٌ بنجدِ *** وشجَنٌ لي ببلادِ الهِنْدِ([14])
Ve **الشواجن**: kapalı, çok ağaçlı vadilerdir. Ağaçların **تشاجُن**’ünden dolayı onunla adlandırıldı. Tırimmâh dedi:
كَظَهْرِ الّلأى لو تُبتَغَى  رَيَّةٌ بِها *** نَهاراً لعَيَّتْ في بطون الشَّواجِنِ([15])

(**شجو/ي**) **الشين** ve **الجيم** ve illetli harf, şiddete ve zorluğa ve şeyin darlıkta saplanmasına delalet eder. Ondan **الشَّجْو**: hüzün ve gamdır; “onu **شجاه** eder, onu **يشجوه**” denir. Ve “şey beni **شجاني** etti”, seni hüzünlendirdiği zaman([16]). Ve **الشَّجَى**: gam boğuntusundan boğazda saplanan şeydir. Ve “çöl **شَجْواء**”: yolu dar.

(**شجب**) **الشين** ve **الجيم** ve **الباء** iki kelimedir: birisi iç içeliğe delalet eder, diğeri gitmeye ve bâtıl olmaya delalet eder.
Birincisi: Arapların “iş **تشاجَبَ** etti” sözü; karıştığı ve bazısı bazısına girdiği zaman. Dediler: ve ondan **المِشجَب**’in اشتقاق’ı; o, iç içe geçmiş, sağlamlaştırılmış tahta parçalarıdır; dikilir ve elbiseler onun üzerine yayılır. Ve **الشُّجُوب**: evin direklerinden direklerdir. Dedi ki:
* وهُنَّ معاً قِيَامٌ كالشُّجُوبِ([17]) *
Ve denir — o mana budur — **الشجاب** tıkamadır; “onu bir **شجابٍ** ile **شجبه** etti” denir; yani onu tıkadı.
Diğer asla gelince: **الشجِب**; o, helâk olandır. “Helâk oldu; **شَجِب**” denir. Ve dedi ki:
فَمَنْ يَكُ في قتلِهِ يمترى  *** فإنَّ أبا نوفل قد شجِبْ([18])
Ve belki hüzünlüye **شَجِباً** adını verirler. Ve “onu **شجَبَه** etti” derler; onu hüzünlendirdiği zaman. Ve “Allah onu **شجبه** etti”, yani Allah onu helâk etti. İbnü’s-Sikkît dedi: “Onu **شَجَبَهُ** eder, onu **يَشْجُبُهُ**; **شَجْبَاً**: onu meşgul ettiği zaman.” Ve **الشَّجْب**’in aslı, zikrettiğimiz şeydir; ve ondan sonrası olan her şey ona hamledilmiştir.
--------------ـــ
([1]) İmruü’l-Kays Dîvânı 143 ve Lisân (**شجذ**، **شكر**).
([2]) el-Cemhere (2: 72).
([3]) Asılda: “yani düşme” vb.; doğrusu, ispat ettiğimizdir. el-Mücmel’de: “bilmiyorum, kitabımdan mı düştü yoksa müellifine mi gizli kaldı.”
([4]) el-Mücmel’de ziyade: “onda şüphe yoktur.”
([5]) el-Mücmel: “**شجير**”; ikisi de sahihtir. Lisân (**شجر** 62).
([6]) Asılda: “onların **مشاجرتهم**’i”.
([7]) Asılda: “**شجرة**”; tahrif.
([8]) Beyit Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; Dîvânı 104 ve Lisân (**شجر**).
([9]) **الشجعة**; bu, **الشين**’in harekelerinin üçlenmesi iledir.
([10]) el-Cemhere (2: 96).
([11]) Beyit Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkurî’nindir; el-Mufaddaliyât (1: 188) ve Lisân (**شجع**).
([12]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
([13]) Beyit tamamıyla, Lisân’da İbn Berrî’den rivayetle:
ذكرتك حيث استأمن الوحش والتقت *** رفاق به والنفس شتى شجونها
([14]) Lisân (**شجن**)’de de böyledir. Sıhâh’ta: “**ببلاد السند**”.
([15]) Tırimmâh Dîvânı 165 ve Lisân (**شجن**) “**رية به**” rivayetiyle. Ve (لأي)’de gelecektir.
([16]) Asılda: “onu hüzünlendirdi.”
([17]) Beyit Ebû Ru‘âs el-Hüzelî’nindir; yahut Üsâme b. el-Hâris el-Hüzelî’nindir. Lisân (**شجب**، **هدن**)’e ve Hüzellîlerin şiirleri mecmuasının ikinci kısmının zeyline 110’a bak. Ve صدر’ı:
* فسامونا الهدانة من قريب *
([18]) Merzûkî’nin Şerhu’l-Hamâse’sinde 420’de Antara’ya nisbet edildi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ج و
شجـاه الهـم شجـوا‏.‏
وأمـر شـاج‏:‏ محـزن‏.‏
وبكـى فلان شجوه وبكت الحمامة شجوّها‏.‏
وتشاجت فلانة على زوجها‏:‏ تحازنت عليه‏.‏
وشجي بالعظم وغيره شجي‏.‏
قال‏:‏ في حلقكم عظم وقـد شجينـا وتقـول‏:‏ عليـك بالكظـم وإن شجيـت بالعظـم‏.‏
ورجل شج‏.‏
وفي مثل ‏"‏ ويل للشجي من الخلي ‏"‏ وروي مشدداً بمعنى المشجو وعزي إلى الأصمعيّ وأنشد‏:‏ وقال أبو داود‏:‏ مـن لعين بدمعها موليه ولنفس بما عناها شجيـة وأشجاه بكذا‏:‏ أغصه به‏.‏
قال‏:‏ إني أتاني خبـر فأشجـان أن الغواة قتلـوا ابـن عفـان خليفة الله بغير برهان ومن المجاز‏:‏ في حلقه شجاً ما ينتزع وهو ما يشجى به‏.‏
قال سويد‏:‏ ويراني كالشجا في حلقه عسـراً مخرجه ما ينتزع

##### Türkçe

ش ج و
**شجـاه** keder **شجـوا**.‏
**وأمـر شـاج**: hüzün verici.‏
Falanca **شجوه** ağladı; güvercin de **شجوّها** ağladı.‏
Falanca kadın kocası üzerine **تشاجت**: onun için hüzünlendi.‏
Kemikle ve başkasıyla **شجي** oldu: **شجي**.‏
Dedi ki: “Boğazınızda bir kemik var; hâlbuki biz **شجينـا**”; ve şöyle dersin: “Üzerine **بالكظـم** (yutkunup tutmak) gerekir, kemikle **شجيـت** olsan bile.”‏
Ve **رجل شج**.‏
Ve şu meselde: “**ويل للشجي من الخلي**”; ve **مشدداً** olarak, **المشجو** mânâsıyla rivayet edildi; ve **الأصمعيّ**’ye nisbet edildi; ve şu beyti okudu:
Ve Ebû Dâvûd dedi ki: “Gözyaşıyla **موليه** olan bir gözden; ve kendisini inciten şey sebebiyle bir nefisten **شجيـة**”; ve onu bununla **أشجاه**: onu onunla boğdu (gırtlağına tıkadı).‏
Dedi ki: “Bana bir haber geldi de beni **فأشجـان**: sapıklar, Allah’ın halifesi **ابـن عفـان**’ı delilsiz öldürdüler.”
Ve mecazdan: boğazında, çekilip çıkarılmayan bir **شجاً** vardır; o, kendisiyle **يشجى** olunandır.‏
Süveyd dedi ki:
Ve beni, boğazında bir **الشجا** gibi görür; çıkarması güç, çekilip çıkarılmayan.‏

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ج و * * الشَّجْوُ * الهم والحزن وقد * شَجَاهُ * حزنه وبابه عدا و * أشْجَاهُ * أغصه وتقول منهما جميعا * شَجِيَ * من باب صدي و * الشَّجَا * ما ينشب في الحلق من عظم وغيره ورجل * شَجٍ * أي حزين وامرأة * شَجِيَةٌ * على فعلة ويقال ويل * للشَّجِي * من الخلي قال المبرد ياء الخلي مشددة وياء الشجي مخففة قال وقد شدد في الشعر وأنشد % نام الخلون عن ليل الشجيينا % فان جعلت الشجي فعيلا من * شَجَاهُ * الحزن فهو * مَشْجُوٌّ * و * شَجِيٌّ * كان بالتشديد لا غير

##### Türkçe

* ش ج و * * **الشَّجْوُ** * keder ve hüzündür; ve “onu hüznü kedere düşürdü” **شَجَاهُ**; ve onun bâbı **عدا**’dır; ve “onu boğdu” **أشْجَاهُ**; ikisinden de şöyle denir: **شَجِيَ** (bâbı **صدي**’dendir). Ve **الشَّجَا**: boğazda kemikten ve başkasından saplanıp kalan şeydir. Ve bir adam **شَجٍ**: yani hüzünlü. Ve bir kadın **شَجِيَةٌ** “فعلة” vezni üzerinedir. Ve denilir: “Vay **للشَّجِي**’ye, **الخلي**’den (yana)!” el-Müberred dedi: **الخلي**’nin yâ’sı şeddelidir; **الشجي**’nin yâ’sı ise hafiftir. Dedi ki: Şiirde şeddeli kılınmıştır; ve şu beyti okudu:

% نام الخلون عن ليل الشجيينا %

Şayet **الشجي**’yi, hüznün onu kedere düşürmesinden **شَجَاهُ** “فعيل” yaparsan, o takdirde o **مَشْجُوٌّ** ve **شَجِيٌّ** olur; şeddeli olmaktan başka olmaz.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فإن جعَلْت *!الشَّجِيَّ مِن *!شَجاهُ الحُزْنُ فهو *!مَشْجُوٌّ وشَجِيٌّ ، بالتَّشْديدِ لا غَيْر ، انتَهَى .
ومِثْلُه قولُ المُتَنَحِّل :
وما إن صوتُ نائحَةٍ *!شَجِيُّ وقالَ الأزهريُّ : الكَلامُ المُسْتوي الفَصِيحُ *!الشَّجَى بالقَصْر ، فإن تَجامَلَ إنسانٌ ومَدَّهُ فلَهُ مَخارجُ من جهَةِ العربيَّة تُسَوِّغُه وهو أن يجعلَ بمعْنَى *!المَشْجُوِّ ، *!شَجاهُ *!يَشْجُوه *!شَجْواً ، فهو *!مَشْجُوٌّ *!وشَجِيٌّ .
قلْت : وهذا هو الذي صرَّحَ به الجوهريُّ وأَشارَ له الزَّمخشريُّ .
ثم قالَ : والوَجْهُ الثانِي أنَّهم كثيراً ما يمدُّون فَعِلاً بياءٍ فيقولونَ : فلانٌ قَمِنٌ لكذا وقَمِينٌ وسَمِجٌ وسَمِيجٌ ، وكرٍ وكرِيٌّ للنائِمِ ؛ والثالث : أنَّهم يُوازُون اللَّفْظ باللَّفْظِ إذا ازْدَوجا ، كياءِ الغَدَايا والعَشَايا ، وإنَّما جَمْع غَدَاةٍ غَدَواتٌ ، انتَهَى .
( ومَفازَةٌ *!شجْواءُ ) : أَي ( صَعْبَهُ ) المَسْلِكِ ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .

( *!والشَّجَوْجَى ) ، مَقْصوراً ( ويُمَدُّ ) ؛ واقْتَصَرَ الجوهريُّ على القَصْر ؛ ( الطَّويلُ جِدّاً ؛ أَو ) هو المُفْرِطُ الطُّولِ ( مَعَ ضِخَمِ العِظامِ ؛ أَو ) هو ( الطَّويلُ الرِّجْلَيْنِ ) مِثْل الخَجَوْجَى ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
قال شيْخُنا : وذِكْرُه هنا في المُعْتل بِناء على أنَّ وَزْنه فعَوْعَل لا فَعَوْلى كما سَيَأتي في قطو .
( أَو الطَّويلُ الظَّهْرِ القَصيرُ الرِّجْلِ ) ؛ كما في المُحْكم .
وعَكَسه الأزهري فقالَ : الطَّويلُ الرِّجْلَيْنِ القَصيرُ الظَّهْر .
( و ) *!الشَّجَوْجَى : ( الفَرَسُ الضَّخْمُ .
( و أَيْضاً : ( العَقْعَقُ ؛ وهي بهاءٍ .
( و ) الشَّجَوْجَى : ( الرِّيحُ الَّدائمةُ الهُبوبِ ، *!كالشَّجَوْجاةِ ) ؛ كلُّ ذلكَ في المُحْكم .
( وشَجِيَ الغرِيمُ عنه ، كرَضِيَ ) ، يَشْجى ( شَجاً ) : أَي ( ذَهَبَ ) ؛ وقد أشْجَيْتُه ؛ نقلَهُ الأزهري .
( *!وشَجَا *!وشَجْوةُ : وادِيانِ ) ؛ أَمَّا شَجَا فإنَّه بنَجْدٍ بِئْرٌ عَذْبَةٌ بعيدَةُ القَعْرِ ؛ قالَ طهمانُ بنُ عَمْروٍ الكِلابي :
ولن تجد الأحزاب أيمن من شجا
إلى الثعل إلاَّ ألأم الناس عامره ( وكغَنِيَ وغَنِيَّةٍ : مَوْضِعانِ ) ؛ الأَخيرُ قَرِيبٌ مِن وادِي الشقوقِ . وقد جاءَ ذِكْرُ الشِّجِيّ في حديثِ الحجَّاج ، وضَبَطَه ابنُ الأَثيرِ بتَخْفيفِ الياءِ وقالَ : إنَّه مَنْزِلٌ على طريقِ مكَّةَ .
وقالَ نَصْر : الشَّجِيُّ على ثلاثِ مَرَاحِل من البَصْرَةِ .
وضَبَطَه الصَّاغاني بالتخْفيفِ .
( و ) في التهْذيبِ : قالَ الأصْمعي : جَمَّشَ فَتىً مِن العَرَبِ حَضَرِيَّة *!فتَشاجَتْ عليه ، فقال لها : واللَّهِ ما لَكِ مُلاءَةُ الحُسْنِ ولا عَمودُه ولا بُرْنُسُه فما هذا الامْتِناعُ ؟ قالَ : ( *!تَشاجَتْ ) ، بالتخْفِيفِ ، بمعْنَى ( تَمَنَّعَتْ وتحازَنَتْ ) ،

قالت : واحَزَناه حينَ يَتَعرَّضُ جِلْفٌ جافٍ لمِثْلِي .
وفي الأساس : *!تَشاجَتْ فلانَةُ على زَوْجِها : تَحازَنَتْ عليه .
( *!والشَّاجِي : ابنُ سَعْدِ العشيرَةِ ) في نَسَبِ الجعْفِيِّين .
( وابنُ النَّمِرِ الحَضْرَميُّ ) جاهِليٌّ من ولدِه توبةُ بنُ زرْعَةَ بنِ نمرِ بنِ شاجِي شَهِدَ فَتْحَ مِصْر .
وتوبةُ بنُ نمرِ بنِ حرملِ بنِ تَغْلب بنِ ربيعَةَ بنِ نمرِ بنِ *!شاجِي قاضِي مِصْر رَوَى عنه الليْثُ ماتَ سَنَة 120 .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!أَشْجاهُ : أَغْضَبَهُ ، عن الكِسائي .
*!وأَشْجاهُ العَظْمَ : اعْتَرَضَ في حَلْقِه .
*!وأَشْجَيْتُ فلاناً عنِّي : إمَّا غرِيمٌ ، أَو رَجُلٌ سالكٌ فأَعْطَيْتَه ما أَرْضاهُ فذهَبَ .
*!وشَجَاهُ الغِناءُ *!شجْواً : هيَّجَ أحْزانَه وشَوْقَه .
وبَكَى فلانٌ *!شَجْوَه .
ودَعَتِ الحَمامَةُ شَجْوَها .
وأمْرٌ شَاجٍ : مُحْزنٌ .
والنِّسْبةُ إلى *!شجٍ : *!شَجَوِيٌّ بفتْح الجيمِ كما فُتِحَتْ مِيمُ نَمِرٍ ، فانْقَلَبَت الياءُ أَلِفاً ثم قلَبْتَها واواً .

: ( و ( *!شَجاهُ ) *!يَشْجوهُ *!شَجْواً : ( حَزَنَهُ ) .
*!والشَّجْوُ : الهَمُّ والحُزْنُ ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
( و ) قال الكِسائي : *!شَجاهُ *!شَجْواً ( طَرَّبَهُ ) وهَيَّجَهُ ، ( *!كأَشْجاهُ فيهما ) ، أَي في الحُزْنِ والطَّرَبِ ؛ ( ضِدٌ ) .
قال شيْخُنا فيه أَنَّ الطَّرَبَ هو الفَرَحُ خاصَّةً فيناقض قَوْله أَوّلاً أنَّ الطَّرَبَ خفَّةٌ مِن فَرَحٍ أَو حُزْنٍ .
( و ) *!شَجا ( بينهم : شَجَرَ .
( *!وأَشْجاهُ ) قِرْنُه : ( قَهَرَهُ وغَلَبَهُ ) حتى *!شَجِيَ *!شَجاً .
( و ) *!أَشْجاهُ : ( أَوْقَعَهُ في حُزْنٍ ) .
وفي الصِّحاح : أَغَصَّه ؛ ومنه قولُ الشاعِرِ :
إنِّي أَتاني خَبَرٌ *!فأَشْجانْ
أنَّ الغُواةَ قَتَلُوا ابنَ عَفَّانْ ( *!والشَّجْوُ : الحاجَةُ ) ؛ نقَلَهُ الأَزهريُّ .

##### Türkçe

Eğer **الشَّجِيَّ**’yi, hüznün onu **شَجاهُ**’dan (yani onu hüzünlendirmesinden) kılarsan, o **مَشْجُوٌّ** ve **شَجِيٌّ**’dir; yalnız şeddeli olarak, başka değil; bitti.
Ve onun benzeri, mütenahhilin sözü:
Ve ne var ki bir ağıtçının sesi **شَجِيُّ**. Ve Ezherî dedi ki: Düzgün fasih söz, kısaltma ile **الشَّجَى**’dır; eğer bir insan müsamaha gösterip onu uzatırsa, Arapça yönünden onu caiz kılan çıkış yolları vardır; o da onu **المَشْجُوِّ** mânâsına kılmasıdır: **شَجاهُ** **يَشْجُوه** **شَجْواً**; o hâlde o **مَشْجُوٌّ** ve **شَجِيٌّ**’dir.
Dedim: Bu, Cevherî’nin açıkça belirttiği ve Zemahşerî’nin ona işaret ettiği şeydir.
Sonra dedi ki: İkinci vecih, onların çoğu kez **فَعِل**’i bir **ياء** ile uzatmalarıdır; şöyle derler: falan kimse şu şeye **قَمِنٌ** ve **قَمِينٌ**, **سَمِجٌ** ve **سَمِيجٌ**, ve uyuyan için **كرٍ** ve **كرِيٌّ**; üçüncüsü: lafızlar çiftleştiğinde lafzı lafızla denkleştirmeleridir; **الغَدَايا** ve **العَشَايا**’nın **ياء**’ı gibi; hâlbuki **غَدَاةٍ**’nin cem‘i ancak **غَدَواتٌ**’tır; bitti.
( **مَفازَةٌ شجْواءُ** ): yani (yolu) (geçidi) zor olan; onu Cevherî nakletti.

( **الشَّجَوْجَى** ), kısaltılmış olarak (ve uzatılır); Cevherî kısaltma ile yetindi; (çok uzun; yahut) o, (kemiklerin iriliğiyle beraber) aşırı uzun olandır; (yahut) o, (bacakları uzun olan)dır; **الخَجَوْجَى** gibi; onu Cevherî nakletti.
Şeyhimiz dedi ki: Onun burada mu‘tel içinde zikredilmesi, vezninin **فعَوْعَل** olması esasınadır; **فَعَوْلى** değil; **قطو**’da geleceği üzere.
( Yahut sırtı uzun, bacağı kısa olan ); **المُحْكم**’de olduğu gibi.
Ezherî onu tersine çevirdi de dedi ki: bacakları uzun, sırtı kısa olan.
( Ve ) **الشَّجَوْجَى**: (iri at).
( Ve ayrıca: (saksağan); o, **هاء** iledir.
( Ve ) **الشَّجَوْجَى**: (esmesi sürekli olan rüzgâr), **كالشَّجَوْجاةِ**; bunların hepsi **المُحْكم**’dedir.
( **شَجِيَ** alacaklı ondan, **رَضِيَ** gibi ), **يَشْجى** ( **شَجاً** ): yani (gitti); ve ben onu **أَشْجَيْتُه**; Ezherî nakletti.
( **شَجَا** ve **شَجْوةُ**: iki vadidir ); **شَجَا**’ya gelince, o Necd’dedir; dibi uzak olan tatlı bir kuyudur; Kilâbî Tuhmân b. Amr dedi ki:
Ve bölükler, Şecâ’dan daha uğurlusunu bulmayacaktır
Sa‘leb’e kadar; ancak insanların en aşağısı Âmir’dir. (Ve **غَنِيَ** ve **غَنِيَّةٍ** gibi: iki yerdir); sonuncusu, Vâdî’ş-Şukûk’a yakındır. Ve Haccâc hadîsinde **الشِّجِيّ**’nin zikri gelmiştir; İbnü’l-Esîr onu **ياء**’ın hafifletilmesiyle ضبط etti ve dedi ki: O, Mekke yolunda bir menzildir.
Nasr dedi ki: **الشَّجِيُّ**, Basra’dan üç merhale üzeredir.
Sâğânî onu hafifletme ile ضبط etti.
( Ve ) **التهْذيب**’de: Asma‘î dedi ki: Araplardan bir delikanlı, bir şehirli kadına kur yaptı da o ona karşı **فتَشاجَتْ**; ona dedi ki: Vallahi sende güzelliğin örtüsü de yok, direği de yok, burnusu da yok; şu kaçınma nedir? Dedi ki: ( **تَشاجَتْ** ), hafifletme ile, (kaçındı ve hüzünlendi) mânâsınadır,

Dedi ki: Vah hüznüm, benim gibime kaba, katı bir kimse musallat olduğunda.
Ve **الأساس**’ta: **تَشاجَتْ** falanca kadın kocası için: onun üzerine hüzünlendi.
( **الشَّاجِي**: Sa‘dü’l-‘Aşîre’nin oğludur ) Ca‘fîlerin nesebinde.
( Ve İbnü’n-Nemir el-Hadramî ) câhiliye (devri)dir; onun soyundan Tövbe b. Zer‘a b. Nemir b. Şâcî, Mısır fethine şahit oldu.
Ve Tövbe b. Nemir b. Hirmel b. Tağlib b. Rebî‘a b. Nemir b. **شاجِي**, Mısır kadısı; ondan Leys rivayet etti; 120 senesinde öldü.
Ve ondan istidrâk olunan şeyler:
**أَشْجاهُ**: onu öfkelendirdi; Kisâî’den.
**وأَشْجاهُ العَظْمَ**: boğazında takıldı.
**وأَشْجَيْتُ** falancayı benden: ya bir alacaklıdır, yahut yol tutan bir adamdır; onu razı eden şeyi verdim de gitti.
**وشَجَاهُ الغِناءُ شجْواً**: onun hüzünlerini ve özlemini coşturdu.
Falan kimse **شَجْوَه**’unu ağladı.
Kumru **شَجْوَها**’sını çağırdı.
**أمْرٌ شَاجٍ**: hüzün verici.
Ve **شجٍ**’ye nisbet: **شَجَوِيٌّ**, **الجيم**’in fethiyle; **نَمِرٍ**’in **مِيم**’i açıldığı gibi; böylece **الياء** bir **أَلِف**’e döndü, sonra onu **واو**’ya çevirdin.

: ( Ve ( **شَجاهُ** ) **يَشْجوهُ** **شَجْواً**: (onu hüzünlendirdi).
**والشَّجْوُ**: kaygı ve hüzün; onu Cevherî nakletti.
( Ve ) Kisâî dedi ki: **شَجاهُ شَجْواً** (onu coşturdu) ve harekete geçirdi; (iki mânâda da **كأَشْجاهُ** gibi); yani hüzünde ve neşede; (zıddır).
Şeyhimiz dedi ki: Burada, **الطَّرَبَ**’ın özellikle sevinç olması, onun önceki sözünü nakzeder; çünkü o, önce **الطَّرَبَ**’ın sevinçten yahut hüzünden bir hafiflik olduğunu (söylemişti).
( Ve ) **شَجا** (aralarında: çekişti).
( **وأَشْجاهُ** ) onun dengi: (onu kahretti ve yendi) ta ki **شَجِيَ شَجاً** oldu.
( Ve ) **أَشْجاهُ**: (onu hüzne düşürdü).
Ve **الصِّحاح**’ta: onu boğazladı (gırtlağını tıkadı); ondan şairin sözü:
Bana bir haber geldi, **فأَشْجانْ**
Ki azgınlar, İbn Affân’ı öldürdüler. ( **والشَّجْوُ**: ihtiyaçtır ); onu Ezherî nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَجِىَ
1 شَجِىَ ذ , aor. شَجَوَ , inf. n. شَجًا, He was choked; or his throat, or fauces, became obstructed; (S, K;) بِهِ by it; i. e. a bone or the like. (K.) One says, عَلَيْكَ بِالكَظْمِ وَلَوْ شَجِيتَ بِالعَظْمِ [Keep thou to self-restraint though thou be choked by the bone]. (TA.) ― -b2- And, [hence, by a metaphor, (see Har p. 33,)] aor. and inf. n. as above, (assumed tropical:) He grieved, mourned, or lamented; or was sorrowful, sad, or unhappy: (S, Msb:) and he was, or became, anxious, or disquieted in mind. (S.) ― -b3- Also, aor. and inf. n. as above, said of a creditor (غَرِيم), He went away, عَنْهُ [from him]. (K. [See 4.]) -A2- شَجَا بَيْنَهُمْ It was, or became, an occasion of contention, or dispute, or of disagreement, or difference, between them. (K.) -A3- شَجَاهُ, (S, Msb, K,) aor. شَجُوَ , inf. n. شَجْوٌ, (S, Msb,) [app. originally syn. with أَشْجَاهُ in the first of the senses assigned to the latter in the next paragraph: ― -b2- and hence,] (assumed tropical:) It (anxiety, Msb) grieved him; or caused him to mourn or lament, or to be sorrowful or sad or unhappy; (S, Msb, K;) as also ↓ اشجاهُ. (K.) And, said of wealth (الغِنَى), inf. n. شَجْوٌ, It excited his griefs, mournings, &c., and his desire. (TA.) ― -b3- Also, and ↓ اشجاهُ, (assumed tropical:) It caused him to be mirthful, (Ks, K, TA,) and excited him. (Ks, TA.) Thus each of these verbs has two contr. significations. (K.) But MF observes that طَرَّبَهُ, the explanation here given in the K, is said by the author of the K [in art. طرب] to denote a lightness arising from joy or grief. (TA.) [Generally, however, it means as rendered above.]

اشجاهُ
4 اشجاهُ ذ , inf. n. اـِشْجَآءٌ, It choked him; or caused his throat, or fauces, to be obstructed; syn. أَغَصَّهُ; (S, TA;) said of a bone lying across in the throat, or fauces. (TA.) [This is clearly shown to be the meaning in the S, as well as in the TA, intended by أَغَصَّهُ; with which it is also syn. in another sense; for] ― -b2- It signifies [also] (assumed tropical:) It, or he, caused him to fall into grief, mourning, lamentation, sorrow, sadness, or unhappiness. (K.) See also 1, in two places. ― -b3- Also (assumed tropical:) He subdued, overpowered, or overcame, him, (K, TA,) so that he grieved, or was sorrowful. (TA.) ― -b4- And (assumed tropical:) He angered him. (Ks, TA.) ― -b5- And (assumed tropical:) He made him to go away. (Az, TA.) And أَشْجَيْتُهُ عَنِّى (assumed tropical:) I gave him (i. e. a creditor or petitioner) what contented him, so that he went away. (TA.)

تَشَاجَتْ عَلَيْهِ
6 تَشَاجَتْ عَلَيْهِ ذ , (As, T, K, * TA,) said of a woman of the desert with reference to a young man who had been dallying, and holding amorous converse, with her, (As, T, TA,) (assumed tropical:) She resisted him, and expressed grief, or unhappiness, to him, or on account of him, [i. e. on account of his advances,] saying, Alas, my grief, or my unhappiness! (As, T, K, * TA.) And said of a woman with reference to her husband, meaning (assumed tropical:) She expressed grief, &c., as above. (A, TA.)

شَجًا
شَجًا ذ A bone, or some other thing (S, K) of the like sort, (K,) sticking fast, (S,) or lying across, or forming an obstruction, (K,) in the throat, or fauces, (S, K,) of a human being, and of a beast; (TA;) a thing in the throat, or fauces, that [chokes one, or] prevents from swallowing: (Har p. 69:) an inf. n. used as a subst. [properly thus termed]. (Har p. 33.) ― -b2- See also the next paragraph.

شَجْوٌ
شَجْوٌ ذ (assumed tropical:) Anxiety, or disquietude of mind; and grief, mourning, lamentation, sorrow, sadness, or unhappiness; (S;) [and] so ↓ شَجًا: thus termed because a man is choked thereby. (Har p. 33.) ― -b2- And (assumed tropical:) A want; an object of want. (Az, K, TA.) One says, بَكَى فُلَانٌ شَجْوَهُ [app. meaning (assumed tropical:) Such a one wept for his object of want]: and دَعَتِ الحَمَامَةُ شَجْوَهَا [app. (assumed tropical:) The pigeon called for its object of want]. (TA.)

شَجٍ
شَجٍ ذ (assumed tropical:) Grieving, mourning, or lamenting; or sorrowing, sad, or unhappy; applied to a man; (S, Msb;) and شَجِيَةٌ, of the measure فَعِلَةٌ, applied to a woman: one says, وَيْلٌ لِلشَّجِى مِنَ الخَلِىِّ [mentioned and expl. voce خَالٍ, in art. خلو, where each of these epithets is written with teshdeed to the ى; and likewise in another saying there mentioned]: (S:) or, in this saying, (TA,) it signifies occupied [by anxiety or grief]; (K, TA; [in the CK, الشَّجا is erroneously put for الشَّجِى;]) and خَلِىّ means “ free [therefrom]: ” so says AZ: and in this instance الشَّجِى may mean occupied by a bone choking, or obstructing, his throat, or fauces, or by anxiety, and not having found a way of escape therefrom; or by his opponent, or adversary, whom he has been unable to withstand: (TA:) and sometimes one says ↓ شَجِىٌّ, like as one says حَزِنٌ and حَزِينٌ; though this is rare; (Msb;) it is mentioned in the 'Eyn; but شَجٍ is more known; and is said by Az to be the chaste form: (TA:) Mbr says, the ى of الخلى is with teshdeed, and the ى of الشَّجِى is without teshdeed, (S,) and sometimes this ى is with teshdeed in poetry; (S, K;) but if you make it to be from شَجَاهُ, it is ↓ شَجِىٌّ only, syn. with مَشْجُوٌّ. [i. e. grieved, &c.]; (S;) and so it is said to be by Az and Z: and Az adds, the second way of accounting for it is, that they often lengthen فَعِلٌ with a ى, saying, فُلَانٌ قَمِنٌ لِكَذَا and قَمِينٌ, and سَمِجٌ and سَمِيجٌ, and كَرٍ and كَرِىٌّ: and the third way is, that they assimilated one word in measure to another, as in الغَدَايَا وَالعَشَايَا, the [proper] pl. of غَدَاةٌ being only غَدَوَاتٌ. (TA.)

شَجِىٌّ
شَجِىٌّ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

مَفَازَةٌ شَجْوَآءُ
مَفَازَةٌ شَجْوَآءُ ذ [A desert, or waterless desert,] difficult to travel. (S, K. *)

شَجَوِىٌّ
شَجَوِىٌّ ذ , with fet-h to the ج; rel. n. of شَجٍ. (S.)

شَجَوْجًى
شَجَوْجًى ذ , (S, K,) of the measure فَعَوْعَلٌ [and therefore with tenween], (Mz 40th نوع, and MF and TA,) like خَجَوْجًى &c., (S, * and Mz ibid.,) and ↓ شَجَوْجَآءٌ, (K,) applied to a man, (S,) Long in the legs: (S, K:) or very tall: or very tall, with bigness (ضِخَم, in the CK ضَخْم,) of the bones: or long in the back, short in the leg; (K;) thus in the M; but Az says the reverse, i. e. long in the legs, short in the back. (TA.) ― -b2- Also, (K,) or the former, (TA,) A bulky horse. (K.) ― -b3- And The عَقْعَق [or magpie]; (K;) [and] so شَجَجَى; (K and TA in art. شج;) fem. with ة [i. e. شَجَوْجَاةٌ]. (K.) ― -b4- And A wind continually blowing; as also شَجَوْجَاةٌ. (K.) All this is in the M. (TA.)

شَجَوْجَآءٌ
شَجَوْجَآءٌ ذ : see the next preceding paragraph.

أَمْرٌ شَاجٍ
أَمْرٌ شَاجٍ ذ An affair, or event, grieving; or causing to mourn or lament, or to be sorrowful or sad or unhappy. (TA.)

##### Türkçe

**شَجِىَ**
1 **شَجِىَ** ذ , muzâri‘ **شَجَوَ** , mastar ismi **شَجًا**, Boğuldu; yahut boğazı, yahut yutağı tıkandı; (S, K;) **بِهِ** onunla; yani bir kemik veya benzeri ile. (K.) Denir ki, **عَلَيْكَ بِالكَظْمِ وَلَوْ شَجِيتَ بِالعَظْمِ** [Kemiğe boğulsan bile sen kendini tutmaya devam et]. (TA.) ― -b2- Ve, [bundan dolayı bir mecaz ile, (Har s. 33’e bak)] muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (mecaz kabul edilen:) Kederlendi, matem tuttu yahut ağıt yaktı; yahut hüzünlü, üzgün veya mutsuz oldu: (S, Msb:) ve zihnen kaygılı oldu yahut huzursuz oldu. (S.) ― -b3- Yine, muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, bir alacaklı hakkında (**غَرِيم**) denir: **عَنْهُ** [ondan] uzaklaşıp gitti. (K. [4’e bak.]) -A2- **شَجَا بَيْنَهُمْ** Onların arasında çekişme veya tartışma, yahut uyuşmazlık veya ayrılık için bir vesile oldu yahut oldu. (K.) -A3- **شَجَاهُ**, (S, Msb, K,) muzâri‘ **شَجُوَ** , mastar ismi **شَجْوٌ**, (S, Msb,) [görünüşe göre aslında, bir sonraki paragrafta ikincisine verilen mânâların birincisinde **أَشْجَاهُ** ile eşanlamlıdır: ― -b2- ve bundan dolayı,] (mecaz kabul edilen:) O (kaygı, Msb) onu kederlendirdi; yahut ona matem tutturdu veya ağıt yaktırdı, yahut onu hüzünlü veya üzgün veya mutsuz kıldı; (S, Msb, K;) bunun gibi ↓ **اشجاهُ** da. (K.) Ve zenginlik (**الغِنَى**) hakkında denir: mastar ismi **شَجْوٌ**, Onun kederlerini, matemlerini vb. ve arzusunu harekete geçirdi. (TA.) ― -b3- Yine, ve ↓ **اشجاهُ**, (mecaz kabul edilen:) Onu neşelendirdi, (Ks, K, TA,) ve onu tahrik etti. (Ks, TA.) Böylece bu iki fiilin her birinin iki zıt mânâsı vardır. (K.) Fakat MF gözlemler ki, burada K’da verilen açıklama olan **طَرَّبَهُ**, K’nın müellifi tarafından [madde **طرب**’da] sevinçten veya kederden doğan bir hafifliği ifade etmek üzere söylenmiştir. (TA.) [Bununla beraber genel olarak yukarıda tercüme edildiği gibi mânâ verir.]

**اشجاهُ**
4 **اشجاهُ** ذ , mastar ismi **اـِشْجَآءٌ**, Onu boğdu; yahut boğazının veya yutağının tıkanmasına sebep oldu; eşanlamlısı **أَغَصَّهُ**; (S, TA;) boğazda veya yutakta enlemesine duran bir kemik hakkında söylenir. (TA.) [Bu, S’de de TA’da da, **أَغَصَّهُ** ile kastedilen mânânın bu olduğunu açıkça gösterir; bununla başka bir mânâda da eşanlamlıdır; zira] ― -b2- (mecaz kabul edilen:) O, yahut o kimse, onu kedere, matem tutmaya, ağıt yakmaya, hüzne, üzüntüye veya mutsuzluğa düşürdü. (K.) 1’e de iki yerde bak. ― -b3- Yine (mecaz kabul edilen:) Onu bastırdı, alt etti yahut yendi, (K, TA,) öyle ki kederlendi yahut hüzünlendi. (TA.) ― -b4- Ve (mecaz kabul edilen:) Onu öfkelendirdi. (Ks, TA.) ― -b5- Ve (mecaz kabul edilen:) Onu gitmeye sevk etti. (Az, TA.) Ve **أَشْجَيْتُهُ عَنِّى** (mecaz kabul edilen:) Ona (yani bir alacaklıya veya isteyene) onu razı eden şeyi verdim; böylece gidip uzaklaştı. (TA.)

**تَشَاجَتْ عَلَيْهِ**
6 **تَشَاجَتْ عَلَيْهِ** ذ , (As, T, K, * TA,) kendisiyle oynaşmış ve onunla aşkâne konuşma yapmış bir delikanlı hakkında, çöl kadını için söylenir, (As, T, TA,) (mecaz kabul edilen:) Ona karşı koydu ve ona, yahut onun yüzünden, kederini veya mutsuzluğunu ifade etti, [yani onun yaklaşmaları yüzünden,] “Ah, kederim!” yahut “mutsuzluğum!” diyerek. (As, T, K, * TA.) Ve bir kadın hakkında kocasına nispetle söylenir; mânâsı (mecaz kabul edilen:) Yukarıdaki gibi kederini vb. ifade etti. (A, TA.)

**شَجًا**
**شَجًا** ذ Bir kemik veya benzeri başka bir şey (S, K) aynı türden, (K,) boğazda sıkışıp kalan, (S,) yahut enlemesine duran, yahut bir tıkanıklık oluşturan, (K,) insanın ve hayvanın boğazında veya yutağında; (TA;) boğazda veya yutakta, [kişiyi boğan yahut] yutmayı engelleyen bir şey: (Har s. 69:) bir mastar ismi olup isim (substantif) olarak kullanılır [aslında böyle adlandırılır]. (Har s. 33.) ― -b2- Bir sonraki paragrafa da bak.

**شَجْوٌ**
**شَجْوٌ** ذ (mecaz kabul edilen:) Kaygı veya zihnî huzursuzluk; ve keder, matem, ağıt, hüzün, üzüntü veya mutsuzluk; (S;) [ve] bunun gibi ↓ **شَجًا**: böyle adlandırılmıştır; çünkü kişi bununla boğulur. (Har s. 33.) ― -b2- Ve (mecaz kabul edilen:) Bir ihtiyaç; ihtiyaç konusu bir şey. (Az, K, TA.) Denir ki, **بَكَى فُلَانٌ شَجْوَهُ** [görünüşe göre mânâsı (mecaz kabul edilen:) Falanca ihtiyaç konusu şey için ağladı]: ve **دَعَتِ الحَمَامَةُ شَجْوَهَا** [görünüşe göre (mecaz kabul edilen:) Güvercin ihtiyaç konusu şeyini çağırdı]. (TA.)

**شَجٍ**
**شَجٍ** ذ (mecaz kabul edilen:) Kederlenen, matem tutan veya ağıt yakan; yahut hüzünlenen, üzgün veya mutsuz; erkeğe uygulanır; (S, Msb;) ve **شَجِيَةٌ**, vezni **فَعِلَةٌ** olan, kadına uygulanır: denir ki, **وَيْلٌ لِلشَّجِى مِنَ الخَلِىِّ** [**خَالٍ** maddesinde, **خلو** maddesinde zikredilmiş ve açıklanmıştır; orada bu iki sıfatın her biri ى üzerine şedde ile yazılmıştır; ve orada zikredilen başka bir sözde de böyledir]: (S:) yahut bu sözde, (TA,) “meşgul” mânâsına gelir; (K, TA; [CK’de **الشَّجا** yanlışlıkla **الشَّجِى** yerine konmuştur;]) ve **خَلِىّ** “ondan boş [olan]” demektir: AZ böyle der: ve bu örnekte **الشَّجِى** boğazını veya yutağını boğan yahut tıkayan bir kemikle, yahut kaygı ile meşgul olup ondan bir çıkış yolu bulamamış; yahut karşı koyamadığı hasmı veya düşmanı ile meşgul mânâsına gelebilir: (TA:) ve bazen ↓ **شَجِىٌّ** denir; tıpkı **حَزِنٌ** ve **حَزِينٌ** denildiği gibi; gerçi bu nadirdir; (Msb;) **'Eyn**’de zikredilmiştir; fakat **شَجٍ** daha bilinir; ve Az tarafından fasih şekil olduğu söylenir: (TA:) Mbr der ki, **الخلى**’nin ى’si şedde iledir, **الشَّجِى**’nin ى’si şeddesizdir, (S,) ve bazen bu ى şiirde şedde ile olur; (S, K;) fakat onu **شَجَاهُ**’dan yaparsan, yalnızca ↓ **شَجِىٌّ** olur; **مَشْجُوٌّ** ile eşanlamlıdır [yani kederlendirilmiş vb.]; (S;) ve Az ile Z tarafından da böyle olduğu söylenir: ve Az ekler ki, bunu açıklamanın ikinci yolu, onların çoğu kez **فَعِلٌ**’i ى ile uzatmalarıdır; **فُلَانٌ قَمِنٌ لِكَذَا** ve **قَمِينٌ**, ve **سَمِجٌ** ve **سَمِيجٌ**, ve **كَرٍ** ve **كَرِىٌّ** demeleri gibi: ve üçüncü yol, bir kelimeyi vezinde diğerine benzetmeleridir; **الغَدَايَا وَالعَشَايَا**’da olduğu gibi; **غَدَاةٌ**’nın [asıl] çoğulu yalnızca **غَدَوَاتٌ** olduğu hâlde. (TA.)

**شَجِىٌّ**
**شَجِىٌّ** ذ : Bir önceki paragrafa iki yerde bak.

**مَفَازَةٌ شَجْوَآءُ**
**مَفَازَةٌ شَجْوَآءُ** ذ [Bir çöl yahut susuz çöl,] yolculuğu zor. (S, K. *)

**شَجَوِىٌّ**
**شَجَوِىٌّ** ذ , **ج** üzerine fetha ile; **شَجٍ**’nin nisbe ismidir. (S.)

**شَجَوْجًى**
**شَجَوْجًى** ذ , (S, K,) vezni **فَعَوْعَلٌ** üzeredir [dolayısıyla tenvinlidir], (Mz 40. نوع, ve MF ile TA,) **خَجَوْجًى** vb. gibi, (S, * ve Mz a.g.y.,) ve ↓ **شَجَوْجَآءٌ**, (K,) bir erkeğe uygulanır, (S,) Bacakları uzun: (S, K:) yahut çok uzun boylu: yahut kemiklerin iriliği (**ضِخَم**, CK’de **ضَخْم**) ile birlikte çok uzun boylu: yahut sırtı uzun, bacağı kısa; (K;) M’de böyledir; fakat Az tersini söyler; yani bacakları uzun, sırtı kısa. (TA.) ― -b2- Yine, (K,) yahut birincisi, (TA,) İri yapılı bir at. (K.) ― -b3- Ve **عَقْعَق** [yahut saksağan]; (K;) [ve] bunun gibi **شَجَجَى**; (K ve TA, **شج** maddesinde;) dişili ة ile [yani **شَجَوْجَاةٌ**]. (K.) ― -b4- Ve sürekli esen bir rüzgâr; bunun gibi **شَجَوْجَاةٌ** da. (K.) Bütün bunlar M’dedir. (TA.)

**شَجَوْجَآءٌ**
**شَجَوْجَآءٌ** ذ : Bir önceki paragrafa bak.

**أَمْرٌ شَاجٍ**
**أَمْرٌ شَاجٍ** ذ Kederlendiren; yahut matem tutturmaya veya ağıt yaktırmaya, yahut hüzünlü veya üzgün veya mutsuz kılmaya sebep olan bir iş yahut olay. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَجَا
شَجَا U ( n. ac. شَجْو 1 ),
a.  Affected deeply, excited : grieved, saddened; delighted.

b.  Gave rise to a quarrel.

##### Türkçe

شَجَا
شَجَا U ( i. ac. **شَجْو** 1 ),
a. Derinden etkiledi, heyecanlandırdı: kederlendirdi, hüzünlendirdi; sevindirdi.

b. Bir kavgaya sebep oldu.
