# شجو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AC%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شجو

فإن جعَلْت *!الشَّجِيَّ مِن *!شَجاهُ الحُزْنُ فهو *!مَشْجُوٌّ وشَجِيٌّ ، بالتَّشْديدِ لا غَيْر ، انتَهَى .
ومِثْلُه قولُ المُتَنَحِّل :
وما إن صوتُ نائحَةٍ *!شَجِيُّ وقالَ الأزهريُّ : الكَلامُ المُسْتوي الفَصِيحُ *!الشَّجَى بالقَصْر ، فإن تَجامَلَ إنسانٌ ومَدَّهُ فلَهُ مَخارجُ من جهَةِ العربيَّة تُسَوِّغُه وهو أن يجعلَ بمعْنَى *!المَشْجُوِّ ، *!شَجاهُ *!يَشْجُوه *!شَجْواً ، فهو *!مَشْجُوٌّ *!وشَجِيٌّ .
قلْت : وهذا هو الذي صرَّحَ به الجوهريُّ وأَشارَ له الزَّمخشريُّ .
ثم قالَ : والوَجْهُ الثانِي أنَّهم كثيراً ما يمدُّون فَعِلاً بياءٍ فيقولونَ : فلانٌ قَمِنٌ لكذا وقَمِينٌ وسَمِجٌ وسَمِيجٌ ، وكرٍ وكرِيٌّ للنائِمِ ؛ والثالث : أنَّهم يُوازُون اللَّفْظ باللَّفْظِ إذا ازْدَوجا ، كياءِ الغَدَايا والعَشَايا ، وإنَّما جَمْع غَدَاةٍ غَدَواتٌ ، انتَهَى .
( ومَفازَةٌ *!شجْواءُ ) : أَي ( صَعْبَهُ ) المَسْلِكِ ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .

( *!والشَّجَوْجَى ) ، مَقْصوراً ( ويُمَدُّ ) ؛ واقْتَصَرَ الجوهريُّ على القَصْر ؛ ( الطَّويلُ جِدّاً ؛ أَو ) هو المُفْرِطُ الطُّولِ ( مَعَ ضِخَمِ العِظامِ ؛ أَو ) هو ( الطَّويلُ الرِّجْلَيْنِ ) مِثْل الخَجَوْجَى ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
قال شيْخُنا : وذِكْرُه هنا في المُعْتل بِناء على أنَّ وَزْنه فعَوْعَل لا فَعَوْلى كما سَيَأتي في قطو .
( أَو الطَّويلُ الظَّهْرِ القَصيرُ الرِّجْلِ ) ؛ كما في المُحْكم .
وعَكَسه الأزهري فقالَ : الطَّويلُ الرِّجْلَيْنِ القَصيرُ الظَّهْر .
( و ) *!الشَّجَوْجَى : ( الفَرَسُ الضَّخْمُ .
( و أَيْضاً : ( العَقْعَقُ ؛ وهي بهاءٍ .
( و ) الشَّجَوْجَى : ( الرِّيحُ الَّدائمةُ الهُبوبِ ، *!كالشَّجَوْجاةِ ) ؛ كلُّ ذلكَ في المُحْكم .
( وشَجِيَ الغرِيمُ عنه ، كرَضِيَ ) ، يَشْجى ( شَجاً ) : أَي ( ذَهَبَ ) ؛ وقد أشْجَيْتُه ؛ نقلَهُ الأزهري .
( *!وشَجَا *!وشَجْوةُ : وادِيانِ ) ؛ أَمَّا شَجَا فإنَّه بنَجْدٍ بِئْرٌ عَذْبَةٌ بعيدَةُ القَعْرِ ؛ قالَ طهمانُ بنُ عَمْروٍ الكِلابي :
ولن تجد الأحزاب أيمن من شجا
إلى الثعل إلاَّ ألأم الناس عامره ( وكغَنِيَ وغَنِيَّةٍ : مَوْضِعانِ ) ؛ الأَخيرُ قَرِيبٌ مِن وادِي الشقوقِ . وقد جاءَ ذِكْرُ الشِّجِيّ في حديثِ الحجَّاج ، وضَبَطَه ابنُ الأَثيرِ بتَخْفيفِ الياءِ وقالَ : إنَّه مَنْزِلٌ على طريقِ مكَّةَ .
وقالَ نَصْر : الشَّجِيُّ على ثلاثِ مَرَاحِل من البَصْرَةِ .
وضَبَطَه الصَّاغاني بالتخْفيفِ .
( و ) في التهْذيبِ : قالَ الأصْمعي : جَمَّشَ فَتىً مِن العَرَبِ حَضَرِيَّة *!فتَشاجَتْ عليه ، فقال لها : واللَّهِ ما لَكِ مُلاءَةُ الحُسْنِ ولا عَمودُه ولا بُرْنُسُه فما هذا الامْتِناعُ ؟ قالَ : ( *!تَشاجَتْ ) ، بالتخْفِيفِ ، بمعْنَى ( تَمَنَّعَتْ وتحازَنَتْ ) ،

قالت : واحَزَناه حينَ يَتَعرَّضُ جِلْفٌ جافٍ لمِثْلِي .
وفي الأساس : *!تَشاجَتْ فلانَةُ على زَوْجِها : تَحازَنَتْ عليه .
( *!والشَّاجِي : ابنُ سَعْدِ العشيرَةِ ) في نَسَبِ الجعْفِيِّين .
( وابنُ النَّمِرِ الحَضْرَميُّ ) جاهِليٌّ من ولدِه توبةُ بنُ زرْعَةَ بنِ نمرِ بنِ شاجِي شَهِدَ فَتْحَ مِصْر .
وتوبةُ بنُ نمرِ بنِ حرملِ بنِ تَغْلب بنِ ربيعَةَ بنِ نمرِ بنِ *!شاجِي قاضِي مِصْر رَوَى عنه الليْثُ ماتَ سَنَة 120 .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!أَشْجاهُ : أَغْضَبَهُ ، عن الكِسائي .
*!وأَشْجاهُ العَظْمَ : اعْتَرَضَ في حَلْقِه .
*!وأَشْجَيْتُ فلاناً عنِّي : إمَّا غرِيمٌ ، أَو رَجُلٌ سالكٌ فأَعْطَيْتَه ما أَرْضاهُ فذهَبَ .
*!وشَجَاهُ الغِناءُ *!شجْواً : هيَّجَ أحْزانَه وشَوْقَه .
وبَكَى فلانٌ *!شَجْوَه .
ودَعَتِ الحَمامَةُ شَجْوَها .
وأمْرٌ شَاجٍ : مُحْزنٌ .
والنِّسْبةُ إلى *!شجٍ : *!شَجَوِيٌّ بفتْح الجيمِ كما فُتِحَتْ مِيمُ نَمِرٍ ، فانْقَلَبَت الياءُ أَلِفاً ثم قلَبْتَها واواً .

: ( و ( *!شَجاهُ ) *!يَشْجوهُ *!شَجْواً : ( حَزَنَهُ ) .
*!والشَّجْوُ : الهَمُّ والحُزْنُ ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
( و ) قال الكِسائي : *!شَجاهُ *!شَجْواً ( طَرَّبَهُ ) وهَيَّجَهُ ، ( *!كأَشْجاهُ فيهما ) ، أَي في الحُزْنِ والطَّرَبِ ؛ ( ضِدٌ ) .
قال شيْخُنا فيه أَنَّ الطَّرَبَ هو الفَرَحُ خاصَّةً فيناقض قَوْله أَوّلاً أنَّ الطَّرَبَ خفَّةٌ مِن فَرَحٍ أَو حُزْنٍ .
( و ) *!شَجا ( بينهم : شَجَرَ .
( *!وأَشْجاهُ ) قِرْنُه : ( قَهَرَهُ وغَلَبَهُ ) حتى *!شَجِيَ *!شَجاً .
( و ) *!أَشْجاهُ : ( أَوْقَعَهُ في حُزْنٍ ) .
وفي الصِّحاح : أَغَصَّه ؛ ومنه قولُ الشاعِرِ :
إنِّي أَتاني خَبَرٌ *!فأَشْجانْ
أنَّ الغُواةَ قَتَلُوا ابنَ عَفَّانْ ( *!والشَّجْوُ : الحاجَةُ ) ؛ نقَلَهُ الأَزهريُّ .

### Türkçe

Eğer **الشَّجِيَّ**’yi, hüznün onu **شَجاهُ**’dan (yani onu hüzünlendirmesinden) kılarsan, o **مَشْجُوٌّ** ve **شَجِيٌّ**’dir; yalnız şeddeli olarak, başka değil; bitti.
Ve onun benzeri, mütenahhilin sözü:
Ve ne var ki bir ağıtçının sesi **شَجِيُّ**. Ve Ezherî dedi ki: Düzgün fasih söz, kısaltma ile **الشَّجَى**’dır; eğer bir insan müsamaha gösterip onu uzatırsa, Arapça yönünden onu caiz kılan çıkış yolları vardır; o da onu **المَشْجُوِّ** mânâsına kılmasıdır: **شَجاهُ** **يَشْجُوه** **شَجْواً**; o hâlde o **مَشْجُوٌّ** ve **شَجِيٌّ**’dir.
Dedim: Bu, Cevherî’nin açıkça belirttiği ve Zemahşerî’nin ona işaret ettiği şeydir.
Sonra dedi ki: İkinci vecih, onların çoğu kez **فَعِل**’i bir **ياء** ile uzatmalarıdır; şöyle derler: falan kimse şu şeye **قَمِنٌ** ve **قَمِينٌ**, **سَمِجٌ** ve **سَمِيجٌ**, ve uyuyan için **كرٍ** ve **كرِيٌّ**; üçüncüsü: lafızlar çiftleştiğinde lafzı lafızla denkleştirmeleridir; **الغَدَايا** ve **العَشَايا**’nın **ياء**’ı gibi; hâlbuki **غَدَاةٍ**’nin cem‘i ancak **غَدَواتٌ**’tır; bitti.
( **مَفازَةٌ شجْواءُ** ): yani (yolu) (geçidi) zor olan; onu Cevherî nakletti.

( **الشَّجَوْجَى** ), kısaltılmış olarak (ve uzatılır); Cevherî kısaltma ile yetindi; (çok uzun; yahut) o, (kemiklerin iriliğiyle beraber) aşırı uzun olandır; (yahut) o, (bacakları uzun olan)dır; **الخَجَوْجَى** gibi; onu Cevherî nakletti.
Şeyhimiz dedi ki: Onun burada mu‘tel içinde zikredilmesi, vezninin **فعَوْعَل** olması esasınadır; **فَعَوْلى** değil; **قطو**’da geleceği üzere.
( Yahut sırtı uzun, bacağı kısa olan ); **المُحْكم**’de olduğu gibi.
Ezherî onu tersine çevirdi de dedi ki: bacakları uzun, sırtı kısa olan.
( Ve ) **الشَّجَوْجَى**: (iri at).
( Ve ayrıca: (saksağan); o, **هاء** iledir.
( Ve ) **الشَّجَوْجَى**: (esmesi sürekli olan rüzgâr), **كالشَّجَوْجاةِ**; bunların hepsi **المُحْكم**’dedir.
( **شَجِيَ** alacaklı ondan, **رَضِيَ** gibi ), **يَشْجى** ( **شَجاً** ): yani (gitti); ve ben onu **أَشْجَيْتُه**; Ezherî nakletti.
( **شَجَا** ve **شَجْوةُ**: iki vadidir ); **شَجَا**’ya gelince, o Necd’dedir; dibi uzak olan tatlı bir kuyudur; Kilâbî Tuhmân b. Amr dedi ki:
Ve bölükler, Şecâ’dan daha uğurlusunu bulmayacaktır
Sa‘leb’e kadar; ancak insanların en aşağısı Âmir’dir. (Ve **غَنِيَ** ve **غَنِيَّةٍ** gibi: iki yerdir); sonuncusu, Vâdî’ş-Şukûk’a yakındır. Ve Haccâc hadîsinde **الشِّجِيّ**’nin zikri gelmiştir; İbnü’l-Esîr onu **ياء**’ın hafifletilmesiyle ضبط etti ve dedi ki: O, Mekke yolunda bir menzildir.
Nasr dedi ki: **الشَّجِيُّ**, Basra’dan üç merhale üzeredir.
Sâğânî onu hafifletme ile ضبط etti.
( Ve ) **التهْذيب**’de: Asma‘î dedi ki: Araplardan bir delikanlı, bir şehirli kadına kur yaptı da o ona karşı **فتَشاجَتْ**; ona dedi ki: Vallahi sende güzelliğin örtüsü de yok, direği de yok, burnusu da yok; şu kaçınma nedir? Dedi ki: ( **تَشاجَتْ** ), hafifletme ile, (kaçındı ve hüzünlendi) mânâsınadır,

Dedi ki: Vah hüznüm, benim gibime kaba, katı bir kimse musallat olduğunda.
Ve **الأساس**’ta: **تَشاجَتْ** falanca kadın kocası için: onun üzerine hüzünlendi.
( **الشَّاجِي**: Sa‘dü’l-‘Aşîre’nin oğludur ) Ca‘fîlerin nesebinde.
( Ve İbnü’n-Nemir el-Hadramî ) câhiliye (devri)dir; onun soyundan Tövbe b. Zer‘a b. Nemir b. Şâcî, Mısır fethine şahit oldu.
Ve Tövbe b. Nemir b. Hirmel b. Tağlib b. Rebî‘a b. Nemir b. **شاجِي**, Mısır kadısı; ondan Leys rivayet etti; 120 senesinde öldü.
Ve ondan istidrâk olunan şeyler:
**أَشْجاهُ**: onu öfkelendirdi; Kisâî’den.
**وأَشْجاهُ العَظْمَ**: boğazında takıldı.
**وأَشْجَيْتُ** falancayı benden: ya bir alacaklıdır, yahut yol tutan bir adamdır; onu razı eden şeyi verdim de gitti.
**وشَجَاهُ الغِناءُ شجْواً**: onun hüzünlerini ve özlemini coşturdu.
Falan kimse **شَجْوَه**’unu ağladı.
Kumru **شَجْوَها**’sını çağırdı.
**أمْرٌ شَاجٍ**: hüzün verici.
Ve **شجٍ**’ye nisbet: **شَجَوِيٌّ**, **الجيم**’in fethiyle; **نَمِرٍ**’in **مِيم**’i açıldığı gibi; böylece **الياء** bir **أَلِف**’e döndü, sonra onu **واو**’ya çevirdin.

: ( Ve ( **شَجاهُ** ) **يَشْجوهُ** **شَجْواً**: (onu hüzünlendirdi).
**والشَّجْوُ**: kaygı ve hüzün; onu Cevherî nakletti.
( Ve ) Kisâî dedi ki: **شَجاهُ شَجْواً** (onu coşturdu) ve harekete geçirdi; (iki mânâda da **كأَشْجاهُ** gibi); yani hüzünde ve neşede; (zıddır).
Şeyhimiz dedi ki: Burada, **الطَّرَبَ**’ın özellikle sevinç olması, onun önceki sözünü nakzeder; çünkü o, önce **الطَّرَبَ**’ın sevinçten yahut hüzünden bir hafiflik olduğunu (söylemişti).
( Ve ) **شَجا** (aralarında: çekişti).
( **وأَشْجاهُ** ) onun dengi: (onu kahretti ve yendi) ta ki **شَجِيَ شَجاً** oldu.
( Ve ) **أَشْجاهُ**: (onu hüzne düşürdü).
Ve **الصِّحاح**’ta: onu boğazladı (gırtlağını tıkadı); ondan şairin sözü:
Bana bir haber geldi, **فأَشْجانْ**
Ki azgınlar, İbn Affân’ı öldürdüler. ( **والشَّجْوُ**: ihtiyaçtır ); onu Ezherî nakletti.
