# شجي — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%8A/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AC%D9%8A/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شجي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D9%8A.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: شجو/ي

(باب الشين والجيم وما يثلثهما)
(شجذ) الشين والجيم والذال كلمةٌ واحدة. يقال أشْجَذَت السماء، إِذا سَكَنَ مطرُها، قال امرؤُ القيس:
تُظهِرُ الوَدَّ إِذا ما أَشْجَذَتْ  *** وتُواريهِ إذا ما تَشْتكِرْ([1])قال ابن دريد([2]):  "الوَدّ: جبلٌ معروف. وتشتكر: يشتدُّ مطرُها، من قولهم اشتكر الضَّرعُ، إِذا امتلأَ لَبَناً". وأَمَّا نُسختي مِن كتاب العين للخليل، ففيها أنَّ الشّين والجيم والذال مهمل، فلا أدرِي أهي سَقَطٌ في السَّماع، أم خفيت الكلمةُ على مؤلِّف الكتاب([3]). والكلمة صحيحة([4]).
(شجر) الشين والجيم والراء أصلان متداخلان، يقرُب بعضُهما من بعض، ولا يخلو معناهما من تداخُل الشيء بعضِه في بعض، ومن عُلُوٍّ في شيءٍ وارتفاع. وقد جمعنا بين فروع هذين البابين، لما ذكرناه من تداخُلِهما.
فالشَّجَر مَعروفٌ، الواحدةُ شَجرة، وهي لا تخلو من ارتفاعٍ وتداخُلِ أغصان. ووادٍ شَجِر([5]): كثير الشجر. ويقال: هذه الأرضُ أَشجَرُ من غيرها، أي أكثر شَجَراً. والشَّجَر: كلُّ نبتٍ لـه ساقٌ. قال الله تعالى: ﴿وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ﴾ [الرحمن 6]. وشَجَرَ بين القوم الأمرُ، إِذا اختلف أو اختَلَفوا وتشاجَرُوا فيه، وسمِّيت مشاجرةً([6]) لتداخُلِ كلامِهم بعضِه في بعض.  واشتَجَروا: تنازَعوا. قال الله سبحانه وتعالى: ﴿فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ﴾ [النساء 65].
وأمَّا شَجْرُ الإنسان، فقال قوم: هو مَفْرَج الفم. وكان الأصمعيّ يقول: الشَّجْر الذَّقَنُ بعينه. والقولان عندنا متقاربان؛ لأنَّ اللَّحيين إِذا اجتمعا، فقد اشتجرا، كما ذكرناهُ من قياس الكلمة. ويقال اشتَجَرَ الرَّجُل، إذا وضع يده على شَجْرِهِ([7]). قال:
إِنِّي أَرِقْتُ فَبِتُّ اللّيلَ مشتجِراً	 *** كأَنَّ عَيْنِيَ فيها الصَّابُ مذبوحُ([8])ويقال: شجرتُ الشّيءَ، إِذا تدلّى فرفعتَه. والشَِّجار: خشب الهَوْدَج. والمعنيان جميعاً فيه موجودان، لأنّ ثمَّ ارتفاعاً وتداخُلاً. والمِشْجَر سمِّي مِشْجَراً لتداخُل بعضِهِ في بعض. وتشاجَرَ القومُ بالرِّماح: تطاعَنُوا بها. والأرض الشَّجْراء والشَّجِرةُ: الكثيرة الشجَر. قال ابنُ دريد: ولا يقال وادٍ شجراء.
(شجع) الشين والجيم والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على جُرأةٍ وإقدام، وربَّما كان هناك ببعض الطُّول، وهو بابٌ واحدٌ. من ذلك الرَّجُلُ الشجاع، وهو المِقدام، وجمعه شجْعةٌ([9]) وشجَعاء. قال ابن دريد([10]): "ولا تلتفت إلى قولهم شُجْعانٌ، فإنّه خطأ. قال أبو زيد: سمعت الكِلابيِّين يقولون: رجلٌ شُجاع، ولا يوصف به المرأة. هذا قول أبي زيد".
وحُدِّثْنا عن الخليل بإسنادِ الكتاب: رجلٌ شجاعٌ وامرأةٌ شُجاعة ونسوةٌ شُجاعات. وقد ذَكر أيضاً الشجعانَ في جمع شجاع. والشجاع: الحيَّة. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "يجيءُ كَنْزُ أحدهم يومَ القيامة شُجاعاً أَقْرَعَ". فأمَّا الشَّجَع في الإِبل فقال قوم: هو سرعةُ نَقْلِ القوائمِ، ثم يقال جمل شَجِع وناقةٌ شجِعة. ويقال هو الطُّول، وأنشد:
فَرَكِبْناها على مَجهولها *** بِصِلاب الأرضِ فيهنَّ شَجَع([11])ويقال: إنَّ الشَّجَع الجُنون. وقال أهلُ اللغة: وهذا خطأ، ولو كانَ الشَّجع جُنوناً [ما([12])] وصفَ قوائمها. والشَّجِعة من النِّساء: الجريئة. واللّـبُؤة الشجْعاء هي الجريئة، وكذلك الأسد أَشْجَع. فيقال إنَّ الأَشْجَعَ من الرِّجال: الذي كأَنَّ به جنوناً. والأشجع: العصب الممدود في الرِّجل فوق السُّلاَمَى.
(شجن) الشين والجيم والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على اتّصال الشيء والتفافِهِ. من ذلك الشِّجْنة، وهي الشجَر الملتفّ. ويقال بيني وبينه شِجْنةُ رَحمٍ، يريد اتّصالَها والتفافَها. ويقال للحاجة الشجَن، وإِنّما سمِّيت بذلك لالتباسها وتعلُّق القلبِ بها؛ والجمع شجون. قال:
* والنّفس شتَّى شجونُها([13]) *
والأشجان: جمع شجَن. قال:
لي شَجَنانِ شَجَنٌ بنجدِ *** وشجَنٌ لي ببلادِ الهِنْدِ([14])والشواجن: أوديةٌ غامضة كثيرةُ الشجَر. وسمِّيت به لتشاجُنِ الشجَر. قال الطرمّاح:
كَظَهْرِ الّلأى لو تُبتَغَى  رَيَّةٌ بِها *** نَهاراً لعَيَّتْ في بطون الشَّواجِنِ([15])(شجو/ي) الشين والجيم والحرف المعتل يدلُّ على شِدَّةٍ وصُعوبة، وأن يَنْشَب الشَّيءُ في ضيقٍ. من ذلك الشَّجْو: الحُزْن والهَمّ، يقال شجاه يشجوه. وشجاني الشيء، إِذا حَزَنَكَ([16]). والشَّجَى: ما نَشِبَ في الحَلْقِ من غُصَّةِ هَمٍّ. ومفازةٌ شَجْواء: ضيّقة المسلك.
(شجب) الشين والجيم والباء كلمتان، تدلُّ إحداهما على تداخلٍ، والأخرى تدلُّ على ذَهابٍ وبُطلان.
الأولى: قول العرب تشاجَبَ الأمر، إِذا اختلطَ ودخل بعضُهُ في بعض. قالوا: ومنه اشتقاق المِشجَب، وهي خشباتٌ متداخلة موثَّقة تُنصَب وتُنْشَر عليها الثِّياب. والشُّجُوب: أعمدةٌ من عَُمَُـد البيت. قال:
* وهُنَّ معاً قِيَامٌ كالشُّجُوبِ([17]) *
ويقال ـ * وهو ذلك المعنى ـ إن الشجاب السِّداد، يقال شجبه بشجابٍ، أي سدَّه.
وأمّا الأصل الآخر فالشجِب، وهو الهالك. يقال قد شَجِب. وقال:
فَمَنْ يَكُ في قتلِهِ يمترى  *** فإنَّ أبا نوفل قد شجِبْ([18])وربَّما سمَّوُا المحزون شَجِباً. ويقولون شجَبَه، إِذا حَزَنه. وشجبه الله، أي أهلكه الله. قال ابن السِّكِّيت: شَجَبَهُ يَشْجُبُهُ شَجْبَاً، إِذا شغله، وأصل الشَّجْب ما ذكرناه، وكلُّ ما بعدَه فمحمولٌ عليه.
--------------ـــ
([1]) ديوان امرئ القيس 143 واللسان (شجذ، شكر).
([2]) الجمهرة (2: 72).
([3]) في الأصل: "أعني سقط" الخ، والصواب ما أثبت. وفي المجمل: "فلا أدري أسقط من كتابي أم خفي على مؤلفه".
([4]) زاد في المجمل: "لا شك فيها".
([5]) المجمل: "شجير"،  وكلاهما صحيح. اللسان (شجر 62).
([6]) في الأصل: "مشاجرتهم".
([7]) في الأصل: "شجرة"، تحريف.
([8]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي، في ديوانه 104 واللسان (شجر).
([9]) الشجعة، هذه بتثليث حركات الشين.
([10]) الجمهرة (2: 96).
([11]) البيت لسويد بن أبي كاهل اليشكري، في المفضليات (1: 188)، واللسان (شجع).
([12]) التكملة من المجمل.
([13]) البيت بتمامه، كما في اللسان رواية عن ابن بري:
ذكرتك حيث استأمن الوحش والتقت *** رفاق به والنفس شتى شجونها
 ([14]) وكذا في اللسان (شجن). وفي الصحاح: "ببلاد السند".
([15]) ديوان الطرماح 165 واللسان (شجن) برواية: "رية به". وسيأتي في (لأي).
([16]) في الأصل: "حزنه".
([17]) البيت لأبي رعاس الهذلي، أو أسامة بن الحارث الهذلي. انظر اللسان (شجب، هدن)، وملحق القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 110. وصدره:
* فسامونا الهدانة من قريب *
([18]) نسب لعنترة في شرح الحماسة للمرزوقي 420.
ـ

### Türkçe

(باب **الشين** ve **الجيم** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**شجذ**) **الشين** ve **الجيم** ve **الذال** tek bir kelimedir. Denir: “**أشْجَذَت** gök”, yağmuru durulduğu zaman. İmruü’l-Kays dedi ki:
وُدّ’u gösterir, ne zaman ki **أَشْجَذَتْ**  *** ve onu gizler, ne zaman ki **تَشْتكِرْ**([1])
İbn Düreyd([2]) dedi ki: “**الوَدّ**: bilinen bir dağdır. Ve **تشتكر**: yağmuru şiddetlenir; onların ‘**اشتكر** meme’ sözünden, sütle dolduğu zaman.” Ama Halîl’in Kitâbü’l-‘Ayn’ından olan nüshamda, onda **الشّين** ve **الجيم** ve **الذال**’ın ihmâl edilmiş olduğu vardır; bilmem, işitmede bir düşme midir, yoksa kelime kitabın müellifine gizli mi kaldı([3]). Kelime sahihtir([4]).

(**شجر**) **الشين** ve **الجيم** ve **الراء** iki asıldır; birbirine girmiştir; bazısı bazısına yaklaşır; ve onların manası, bir şeyin bazısının bazısına girmesinden ve bir şeyde yükseklik ve yükselmeden boş kalmaz. Bu iki babın dallarını bir araya topladık; zikrettiğimiz, onların iç içeliğindendir.
İşte **الشَّجَر** bilinir; teki **شَجرة**’dir; ve o, yükselmeden ve dalların iç içeliğinden boş kalmaz. Ve “vadi **شَجِر**([5])”: çok ağaçlı. Ve denir: “bu yer, başkasından daha **أَشجَر**’dır”, yani daha çok **شَجَراً**. Ve **الشَّجَر**: sapı olan her bitkidir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ﴾ [er-Rahmân 6]. Ve “kavim arasında iş **شَجَرَ** oldu”, ihtilaf ettiği yahut ihtilaf ettikleri ve onda **تشاجَرُوا** ettikleri zaman; ve “**مشاجرة**” diye adlandırıldı([6]), sözlerinin bazısının bazısına girmesinden dolayı. Ve “**اشتَجَروا**”: çekiştiler. Allah سبحانه وتعالى dedi: ﴿فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ﴾ [en-Nisâ 65].
İnsanın **شَجْر**’üne gelince, bir kavim dedi: o, ağzın açıklığıdır. Asma‘î derdi ki: **الشَّجْر** bizzat çenedir. İki söz bize göre yakındır; çünkü iki çene birleştiği zaman, **اشتجرا** etmiş olurlar; kelimenin kıyasından zikrettiğimiz gibi. Ve denir: “adam **اشتَجَرَ** etti”, elini **شَجْر**’ünün üzerine koyduğu zaman([7]). Dedi ki:
إِنِّي أَرِقْتُ فَبِتُّ اللّيلَ مشتجِراً	 *** كأَنَّ عَيْنِيَ فيها الصَّابُ مذبوحُ([8])
Ve denir: “şeyi **شجرتُ** ettim”, sarktığı zaman onu kaldırdığında. Ve **الشَِّجار**: hevdacın odunu. İki mana da onda mevcuttur; çünkü orada bir yükselme ve bir iç içelik vardır. Ve **المِشْجَر**, bazısının bazısına girmesinden dolayı **مِشْجَراً** diye adlandırıldı. Ve “kavim mızraklarla **تشاجَرَ** etti”: onlarla birbirine sapladılar. Ve “yer **الشَّجْراء** ve **الشَّجِرةُ**”: çok **الشجَر**’li. İbn Düreyd dedi: “ve ‘vadi **شجراء**’ denmez.”

(**شجع**) **الشين** ve **الجيم** ve **العين** tek bir asıldır; cesaret ve atılganlığa delalet eder; ve belki orada biraz uzunlukla olur; ve o tek bir babdır. Ondan: **الشجاع** adam; o, atılgandır; çoğulu **شجْعةٌ**([9]) ve **شجَعاء**. İbn Düreyd([10]) dedi: “Onların ‘**شُجْعانٌ**’ sözüne dönüp bakma; çünkü o hatadır. Ebû Zeyd dedi: Kilâbîleri ‘adam **شُجاع**’ derken işittim; ve kadın onunla vasfedilmez. Bu, Ebû Zeyd’in sözüdür.”
Bize Halîl’den kitabın isnadıyla rivayet edildi: “adam **شجاعٌ** ve kadın **شُجاعة** ve kadınlar **شُجاعات**.” Ve o, **الشجعان**’ı da **شجاع**’ın cem‘inde zikretti. Ve **الشجاع**: yılandır. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Onlardan birinin hazinesi kıyamet günü **شُجاعاً أَقْرَعَ** olarak gelir.” Develerde **الشَّجَع**’a gelince, bir kavim dedi: o, ayakların naklinde sürattir; sonra “deve **شَجِع** ve dişi deve **شجِعة**” denir. Ve denir: o, uzunluktur; ve şu beyit okundu:
فَرَكِبْناها على مَجهولها *** بِصِلاب الأرضِ فيهنَّ شَجَع([11])
Ve denir: **الشَّجَع** deliliktir. Dil ehli dedi: bu hatadır; eğer **الشَّجع** delilik olsaydı, ayaklarını vasfetmezdi([12]). Ve kadınlardan **الشَّجِعة**: cüretkâr olan. Ve **اللّـبُؤة الشجْعاء** cüretkâr olandır; aynı şekilde aslan **أَشْجَع**’dır. Sonra denir: erkeklerden **الأَشْجَع**: sanki onda delilik varmış gibi olan. Ve **الأشجع**: bacağın üstünde, **السُّلاَمَى**’nın üzerinde bacakta uzatılmış sinirdir.

(**شجن**) **الشين** ve **الجيم** ve **النون** tek bir asıldır; şeyin bitişmesine ve dolanmasına delalet eder. Ondan **الشِّجْنة**: o, dolanmış ağaçtır. Ve denir: “benimle onun arasında **شِجْنةُ رَحمٍ** vardır”; onun bitişmesini ve dolanmasını ister. Ve ihtiyaç için **الشجَن** denir; ancak kalbin ona karışması ve ona bağlanması sebebiyle böyle adlandırıldı; çoğulu **شجون**’dur. Dedi ki:
* والنّفس شتَّى شجونُها([13]) *
Ve **الأشجان**: **شجَن**’in çoğuludur. Dedi ki:
لي شَجَنانِ شَجَنٌ بنجدِ *** وشجَنٌ لي ببلادِ الهِنْدِ([14])
Ve **الشواجن**: kapalı, çok ağaçlı vadilerdir. Ağaçların **تشاجُن**’ünden dolayı onunla adlandırıldı. Tırimmâh dedi:
كَظَهْرِ الّلأى لو تُبتَغَى  رَيَّةٌ بِها *** نَهاراً لعَيَّتْ في بطون الشَّواجِنِ([15])

(**شجو/ي**) **الشين** ve **الجيم** ve illetli harf, şiddete ve zorluğa ve şeyin darlıkta saplanmasına delalet eder. Ondan **الشَّجْو**: hüzün ve gamdır; “onu **شجاه** eder, onu **يشجوه**” denir. Ve “şey beni **شجاني** etti”, seni hüzünlendirdiği zaman([16]). Ve **الشَّجَى**: gam boğuntusundan boğazda saplanan şeydir. Ve “çöl **شَجْواء**”: yolu dar.

(**شجب**) **الشين** ve **الجيم** ve **الباء** iki kelimedir: birisi iç içeliğe delalet eder, diğeri gitmeye ve bâtıl olmaya delalet eder.
Birincisi: Arapların “iş **تشاجَبَ** etti” sözü; karıştığı ve bazısı bazısına girdiği zaman. Dediler: ve ondan **المِشجَب**’in اشتقاق’ı; o, iç içe geçmiş, sağlamlaştırılmış tahta parçalarıdır; dikilir ve elbiseler onun üzerine yayılır. Ve **الشُّجُوب**: evin direklerinden direklerdir. Dedi ki:
* وهُنَّ معاً قِيَامٌ كالشُّجُوبِ([17]) *
Ve denir — o mana budur — **الشجاب** tıkamadır; “onu bir **شجابٍ** ile **شجبه** etti” denir; yani onu tıkadı.
Diğer asla gelince: **الشجِب**; o, helâk olandır. “Helâk oldu; **شَجِب**” denir. Ve dedi ki:
فَمَنْ يَكُ في قتلِهِ يمترى  *** فإنَّ أبا نوفل قد شجِبْ([18])
Ve belki hüzünlüye **شَجِباً** adını verirler. Ve “onu **شجَبَه** etti” derler; onu hüzünlendirdiği zaman. Ve “Allah onu **شجبه** etti”, yani Allah onu helâk etti. İbnü’s-Sikkît dedi: “Onu **شَجَبَهُ** eder, onu **يَشْجُبُهُ**; **شَجْبَاً**: onu meşgul ettiği zaman.” Ve **الشَّجْب**’in aslı, zikrettiğimiz şeydir; ve ondan sonrası olan her şey ona hamledilmiştir.
--------------ـــ
([1]) İmruü’l-Kays Dîvânı 143 ve Lisân (**شجذ**، **شكر**).
([2]) el-Cemhere (2: 72).
([3]) Asılda: “yani düşme” vb.; doğrusu, ispat ettiğimizdir. el-Mücmel’de: “bilmiyorum, kitabımdan mı düştü yoksa müellifine mi gizli kaldı.”
([4]) el-Mücmel’de ziyade: “onda şüphe yoktur.”
([5]) el-Mücmel: “**شجير**”; ikisi de sahihtir. Lisân (**شجر** 62).
([6]) Asılda: “onların **مشاجرتهم**’i”.
([7]) Asılda: “**شجرة**”; tahrif.
([8]) Beyit Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; Dîvânı 104 ve Lisân (**شجر**).
([9]) **الشجعة**; bu, **الشين**’in harekelerinin üçlenmesi iledir.
([10]) el-Cemhere (2: 96).
([11]) Beyit Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkurî’nindir; el-Mufaddaliyât (1: 188) ve Lisân (**شجع**).
([12]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
([13]) Beyit tamamıyla, Lisân’da İbn Berrî’den rivayetle:
ذكرتك حيث استأمن الوحش والتقت *** رفاق به والنفس شتى شجونها
([14]) Lisân (**شجن**)’de de böyledir. Sıhâh’ta: “**ببلاد السند**”.
([15]) Tırimmâh Dîvânı 165 ve Lisân (**شجن**) “**رية به**” rivayetiyle. Ve (لأي)’de gelecektir.
([16]) Asılda: “onu hüzünlendirdi.”
([17]) Beyit Ebû Ru‘âs el-Hüzelî’nindir; yahut Üsâme b. el-Hâris el-Hüzelî’nindir. Lisân (**شجب**، **هدن**)’e ve Hüzellîlerin şiirleri mecmuasının ikinci kısmının zeyline 110’a bak. Ve صدر’ı:
* فسامونا الهدانة من قريب *
([18]) Merzûkî’nin Şerhu’l-Hamâse’sinde 420’de Antara’ya nisbet edildi.
