# شحح (ش-ح-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AD%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Rutubetli kav, çakıldığı zaman ateş almayan kav demektir

- Harfler: ش - ح - ح
- Kur'an'da: 5 geçiş · 4 ayet · 3 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَشِحَّةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B4%D9%90%D8%AD%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8B.md) | أَفْعِلَةً | Hırslı cimriler | 2 | 1 | [33:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/ayet/33:19.md) |
| [شُحَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/siga/%D8%B4%D9%8F%D8%AD%D9%8E%D9%91.md) | فُعْلَ | Hırslı cimrilik | 2 | 2 | [59:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/ayet/59:9.md) |
| [الشُّحَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8F%D9%91%D8%AD%D9%8E%D9%91.md) | الْفُعْلَ | Hırslı cimrilik | 1 | 1 | [4:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/ayet/4:128.md) |

## Mücavir kökler — 45 mücavir (62 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Hayr : At sürüsü demektir
2. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
3. [سلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Dilde çıkan sivilcedir
4. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
5. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
6. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
7. [حوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hace deve dikeni demektir
8. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
9. [خصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hasse (hı, sad) : “Husse” özel çardak, hücre demektir
10. [نشز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Tümsek yer demektir
11. [بعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hurma ağaçları çift evcikli olup erkek ve dişileri vardır
12. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bve bye’den dönüşmüştür
13. [حبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Habte suyu kurumuş kuyu demektir
14. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hadid demir demektir
15. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
16. [لسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dil demektir
17. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
18. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
19. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Örter
20. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
21. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kanat demektir
22. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Kevn, tepe demektir
23. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
24. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
25. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Okun ön yarısına denir
26. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
27. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
28. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayn göz, “evya” göze demektir
29. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ön dişler demektir
30. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
31. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İki yüzlüler
32. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su birikintisidir
33. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Korkuluk demektir
34. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
35. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
36. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
37. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
38. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İşiten
39. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
40. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
41. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
42. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
43. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
44. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
45. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شحح |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md), [حرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5.md), [ضنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [بذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sütü veya kıvılcımı dışarı vermeyip sımsıkı içine hapsetme, kıtlık ve kuruluk |
| Çekirdek Özet 2 | Nefsin kendi menfaatini kıskanç bir hırs ve katı bir tutuculukla dışarıya kapatması |
| Çekirdek Özet 3 | Paylaşımı durduran içsel direncin aşılarak kurtuluşa ve toplumsal adalete erişilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca parasal cimrilik sayılarak hak, sevgi, fedakarlık ve barış zeminindeki benlik direncini dışarıda bırakması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شح | İçe doğru toplama, sıkıştırma, doldurup kabartma ve dışarıya akışı sınırlama eylemini ifade eder; nitekim [شحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D9%85.md) etin içindeki sıkı yağı, [شحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D9%86.md) ise bir kabı veya gemiyi tıka basa doldurup sıkıştırmayı anlatır. | ح | Çekirdeğin sonundaki harfin katlanması, dışarıya yönelik kapalılığı ve sımsıkı tutma direncini pekiştirerek nesnenin veya nefsin özündeki cevheri vermeme katılığını süreğen hale getirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Nesneye kenetlenme, kuvvetle kavrama ve koparıp kendine çekme hamlesini kurar. |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Elde tutulanı kuşatma, dışarıya karşı sınır çekme ve korumaya alma hareketidir. |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırın pekiştirilmesi, tecrit duvarının katmerlenerek dışarıya sızıntının kesin olarak engellenmesidir. |
| شحح | Dişle sıkıca kavranan şeyin etrafına çifte duvar örülmesi | Varlığın veya benliğin elindekini dişle kenetlenircesine tutarak etrafına aşılmaz sınırlar örmesi ve dışa akışı bütünüyle kesmesidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sütü memeden damlamayan veya sağılması son derece güç olan zayıf ve kuru deve ile çakıldığında kıvılcım çıkarmayan, nemli ve verimsiz çakmak odunu için kullanılır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde kıtlık dönemlerinde sağımı esirgenen ya da memesi kuruyan deve sürüsü bağlamında geçer; Kisâî'nin aktardığı beyitte bol sütlü develerin ardından gelen ve memelerinden süt çıkmayan az sütlü develer tanımlanır: يوفين أرفاداً ويملأن بعدها / أساقي ليست بالبكاء الشحائح |
| Erken Arapça kullanım | Hatibin konuşmasında duraksamadan, sözünü esirgemeksizin ve hızla akıtması durumu için kullanılan خطيب شحشح tabiri ile kişinin sağlığında ve dünya malına en çok tutunduğu andaki tasarrufunu belirten في صحته وشحته deyimi erken nesir dilinde kayıtlıdır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha ve Tahdhīb al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök sistemi içinde شحح, biriktirme hırsı ile dışa akışı engelleme eyleminin birleştiği psikolojik ve maddî kapalılığı temsil eder. Sami dillerinin genelinde bu kök, kuruluk, kıtlık, büzülme ve dışarıya vermeme semantik matrisi etrafında fonetik varyasyonlar barındırır. İbranicede benzer fonetik yapıdaki kökler büzülme, yere eğilme veya alçalma hareketine işaret ederken, Arapçada kökün muzaaf yapısı maddî ve ahlakî bir direnci ifade edecek biçimde özelleşmiştir. Kökün ilksel çekirdeği, sıvı veya ateş gibi doğası gereği dışa çıkması beklenen bir unsurun kaynağında hapsedilmesidir; bu durum çöl hayatında hayatta kalma refleksinin aşırıya kaçarak bencilce bir içe kapanmaya dönüşmesini yansıtır.

Güven: Güçlü

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sütü ve ateşi vermeyen nesneden nefsin cimriliğine geçiş | Fiziksel direnç ve sağılamama durumu ahlakî ve psikolojik hırs anlamını kazanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicede büzülme, daralma ve kısılma ekseni | Varlığın genişlemesini ve akışını engelleyen içe büzülme hareketi ortaktır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda doğrulanabilir doğrudan bir soydaş tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شحح | Anlamlı | Katı cimrilik ve hırs | Elindekini vermeme ve başkasınınkine göz dikme direncidir. | Kur'an'da geçer; hedef kök. |
| حشح | Anlamlı | Hızlı hareket ve toparlanma | Bir yere yönelirken toparlanıp acele etme veya ateşi alevlendirmedir. | Kur'an'da geçmez; ters permütasyon ile hareket yönü dışa açılır. |
| ححش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Boğaz harfinin başta katlanması sebebiyle Arap dilinde mühmel bırakılmıştır. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شحح | Merkez | Hırsla birleşen katı tutuculuk | Hem vermemekte katı direnmeyi hem de başkasına ait olana tutkuyla göz dikmeyi içerir. | Nefsin tabiatına yerleşik derin bencillik ve kapalılıktır. |
| [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md) | Komşu | Malı vermekten kaçınma | Kişinin yalnızca elindeki mevcut malı ve harcamayı kısmaya odaklı olmasıdır. | Eylem düzeyindedir; شحح gibi nefsin kök hırsını ve başkasının payına tamahı zorunlu kılmaz. |
| [حرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5.md) | Komşu | Şiddetli arzu ve elde etme isteği | Henüz elde bulunmayanın peşine hırsla düşme ve doyumsuzluk durumudur. | Kazanma arzusuna odaklıdır; شحح ise elde olanı vermeme direncini de beraberinde taşır. |
| [ضنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%86.md) | Komşu | Kıymetli görüleni esirgeme | Değerli bir nesneyi veya bilgiyi başkasına layık görmeyip saklamadır. | Seçici bir tutumdur; her şeye karşı genel bir cimrilik anlamına gelmez. |
| [بذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84.md) | Zıt | Cömertçe harcama ve verme | Nefisteki tutma direncini kırarak imkânı başkasının istifadesine tereddütsüz sunmaktır. | İçe çekilmenin zıddı olarak dışa doğru sınırsız akıştır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شحح | Katı cimrilik ve hırs | Elindekini vermeme direnci ile başkasına ait olanı kıskanarak isteme halinin birleşimidir. | Kesin |
| Latince | Avaritia, tenacitas | Açgözlülük, sımsıkı tutma | Avaritia harisliği, tenacitas ise elindekini bırakmama katılığını verir; ancak nefis içindeki ontolojik direnç boyutunu tam karşılamaz. | Güçlü |
| İngilizce | Stinginess, avarice, covetousness | Cimrilik, doyumsuz hırs | Stinginess salt vermemeyi, avarice doyumsuzluğu karşılar; kökün iki yönü tek kelimede birleşemez. | Güçlü |
| Almanca | Geiz, Habsucht | Cimrilik, sahip olma tutkusu | Geiz elindekini tutmayı, Habsucht ise sürekli toplama arzusunu karşılar; iki kavram birlikte kökün sahasını örter. | Güçlü |
| Fransızca | Avarice, cupidité | Cimrilik, tamahkarlık | Maddî varlığı dışarıya kapatma ve sınırları aşarak elde etme tutkusunu ayrı ayrı taşır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ / أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ | Korku anında yardımdan, ganimet anında pay vermekten kaçınan münafık tutumu | Savaş ve kriz ortamında toplumsal dayanışmayı reddetme ve mala düşkünlük bağlamı (Ahzâb [33:19](https://lisan.digital/tr/ayet/33:19.md)). |
| شُحَّ نَفْسِهِ | Nefsin bencil mülkiyetçiliği ve paylaşmaya karşı iç direnci | Kişisel arınmanın, infakın ve gerçek kurtuluşun (felah) nefis engelini aşmakla bağlandığı bağlam (Haşr [59:9](https://lisan.digital/tr/ayet/59:9.md), Teğâbün [64:16](https://lisan.digital/tr/ayet/64:16.md)). |
| وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ | Aile ve evlilik ilişkisinde haklardan feragat etmeme inadı | Eşler arasındaki anlaşmazlıkta barışa ve uzlaşmaya yanaşmayan benlik tutuculuğu bağlamı (Nisâ [4:128](https://lisan.digital/tr/ayet/4:128.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahlak ve nefis mertebeleri | Nefse şuhh duygusunun ilahî imtihan gereği fıtrî olarak yerleştirilmesi ve iradeyle aşılması meselesi. | Nefsin yaratılışındaki benmerkezci temayül. |
| Fıkıh | Zekât, nafaka ve sulh hukuku | Hak sahibinin hakkından feragat etmeme direnci ile farz olan mâlî mükellefiyetleri yerine getirmeme hali. | Yasal hak arayışında uzlaşmayı tıkayan katılık. |
| Tefsir | شحح ile [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md) ayrımı | Ayetlerdeki şuhh ifadesinin, buğz ve hırsla harmanlanmış kök bir hastalık olarak buhlden daha kapsamlı görülmesi. | Kalpteki cimrilik tohumu ve kök eğilim. |
| Hadis | Toplumsal çöküş illetleri | Önceki ümmetleri helak eden, kan dökmeye ve haramları helal saymaya sürükleyen yıkıcı hırs olarak tavsifi. | Kan dökücülüğe varan dizginsiz tamahkarlık. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nefis tezkiyesi ve kurtuluş | Fıtrî benlik engeli | Kurtuluşun (felah) aşılması gereken eşiği olmak | Kişi ancak bu içsel barikatı aşarak diğerkâmlık ve ihlas mertebesine ulaşır. | Kesin |
| İlmi | Bilgi paylaşımı ve tekelcilik | Entelektüel kıskançlık | Hakikatin dolaşımını ve ortak aklı engellemek | Bilgiyi kendine saklayıp başkasının erişimini kıskanan zihinsel tutuculuktur. | Güçlü |
| Siyasi | Müttefiklik ve kriz yönetimi | Sadakatsizlik ve menfaatçilik | Toplumsal güveni ve cephe birliğini çökertmek | Tehlike anında fedakarlıktan kaçıp ganimet anında en öne atılan münafık tavrıdır. | Kesin |
| İktisadi | Servet dolaşımı ve piyasa | Stokçuluk ve sermaye tıkanıklığı | Likiditeyi dondurarak piyasa adaletini felç etmek | Malın toplumda serbestçe dolaşmasını engelleyip tek elde birikmesine yol açan motiftir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüksek iç direnç ve tek yönlü iletim (diyot etkisi) | Sistemin dışarıdan gelen enerjiyi veya akışı soğurup içeri hapsetmesi, ancak dışarıya hiçbir akışa izin vermeyerek devrede tıkanmaya yol açmasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sıfır toplamlı oyun refleksi ve radikal rasyonalite | Bireyin başkasının kazancını kendi mutlak kaybı görerek uzlaşmayı reddetmesi ve kaynakları bencilce tekeline alma yönelimidir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın yalnızca cepten para çıkarmama ya da adi pintilik düzeyine indirgenerek ahlakî ve psikolojik boyutunun göz ardı edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Aile içi uzlaşmazlıktan (Nisâ [4:128](https://lisan.digital/tr/ayet/4:128.md)) savaş meydanındaki fedakarlık krizine (Ahzâb [33:19](https://lisan.digital/tr/ayet/33:19.md)) ve malî infaka (Haşr [59:9](https://lisan.digital/tr/ayet/59:9.md)) kadar nefsin her türlü feragat anındaki katı direncidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnfak etmeyen zengin dışındaki kimselerin kendini bu tehditten uzak görmesi; evlilikte, siyasette ve toplumsal ilişkilerde benlik katılığının bir iman zafiyeti olduğunun fark edilememesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın hem bireysel arınmasında (felah) hem de toplumsal barışında (sulh) en temel içsel engelin mâlî değil, nefsin yapısına yerleşik olan bu tutuculuk ve hırs olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnfak ve ensar-muhacir kardeşliğini anlatan ayetlerde, aile içi barış ve evlilik hukukunu düzenleyen hükümlerde ve münafık karakterinin kriz anlarındaki çözülüşünü bildiren pasajlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Barışın ve kardeşliğin sadece dış kurallarla sağlanabileceği zannını yıkar; bireyin kendi hakkından ve egosundan fedakarlık yapma iradesi göstermeden hiçbir toplumsal sözleşmenin ayakta kalamayacağını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sütünü vermeyen devenin memeyi sıkması veya neminden dolayı kıvılcım çakmayan çakmak taşının/odununun ateşi içinde hapsetmesi.
- Soyut anlam: Nefsin, elindeki maddî ve manevî imkânı dışarıya vermeme direnci ile başkasına ait olana doyumsuzca el koyma arzusunun birleştiği benmerkezci kapalılık hali.
- Sistematik karşılık: İmandaki ihlasın, ailedeki barışın (sulh), toplumdaki fedakarlığın ve iktisattaki dolaşımın önünü tıkayan potansiyel enerji blokajı.
- LaTeX modeli: $$F = \lim_{R \to 0} \left( \frac{\Phi}{R + \sigma} \right)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Phi$ bireyin sahip olduğu maddî veya mânevî potansiyel akışı (infak, sevgi, fedakarlık, af), $\sigma$ nefsin doğasındaki şuhh katsayısını (iç direnç ve tutuculuk bariyeri), $R$ dışarıya açılma ve paylaşma iradesini, $F$ ise ulaşılan nihai felah ve barış derecesini temsil eder. $R$ sıfıra yaklaştığında paydada yer alan nefis direnci $\sigma$ tek belirleyici hale gelerek akışı sıfırlar; kurtuluş ancak nefsin bu direncinin aşılmasıyla mümkündür.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/ayet/4:128.md) — الشُّحَّ

وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا

Meal (IK): Eğer kadın; kocasının serkeşliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse; anlaşma yoluyla aralarını bulmalarında kendileri için bir günah yoktur. Anlaşmak daha hayırlıdır. Nefisler kıskançlığa meyyaldir. Eğer iyi davranır ve sakınırsanız; Allah işlediklerinizden haberdardır.

### [Ahzab 33:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/ayet/33:19.md) — أَشِحَّةً

أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا

Meal (IK): Size karşı cimridirler. Korku geldiği zaman, görürsün ki onlar üstüne ölüm baygınlığı çökmüş gibi gözleri dönerek sana bakarlar. Korku gidince de iyiliğinizi çekemeyerek, sivri dilleriyle sizi incitirler. İşte onlar, inanmamışlardır. Bunun için de Allah yaptıklarını boşa çıkarmıştır. Bu, Allah için pek kolaydır.

### [Haşr 59:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/ayet/59:9.md) — شُحَّ

وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Onlardan önce o diyarı yurt edinmiş ve göğüslerine imanı yerleştirmiş olanlar; kendilerine hicret edip gelenleri severler. Ve onlara verilenlerden ötürü içlerinde bir çekememezlik duymazlar. Kendileri zaruret içinde bulunsalar bile onları, kendilerine tercih ederler. Her kim nefsinin tamahkarlığından korunabilmişse; işte onlar, felaha erenlerin kendileridir.

### [Tegabün 64:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/ayet/64:16.md) — شُحَّ

فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا وَأَنْفِقُوا خَيْرًا لِأَنْفُسِكُمْ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Öyleyse, gücünüz yettiğince Allah’tan korkun. Dinleyin, itaat edin ve kendinizin hayrına olarak infak edin. Kim de nefsinin cimriliğinden korunursa; işte onlar, felaha erenlerin kendileridir.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Rutubetli kav, çakıldığı zaman ateş almayan kav demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء مع الشين
ح ش، ش ح مستعملان
حش:
حَشَشْتُ النارَ بالحَطَب أحُشُّها حَشّاً: أي ضَمَمْتُ ما تَفَرَقَ من الحَطَب إلى النار.
والنابِلُ إذا راشَ السَهْمَ فأَلزَقَ القُذَذَ به من نَواحيه يقال: حَشَّ سَهْمَه بالقُذَذِ، قال:
أو كَمِرِّيخٍ عـلـى شِـرْيانةٍ		حَشَّه الرامي بظُهْرانٍ حُشُرْ

والبَعيرُ والفَرَسُ إذا كان مُجْفَرَ الجنْبَيْن يقال: حُشَّ ظهْرُه بجَنْبَيْنِ واسِعَيْن، قال أبو داود في الفرس:
منَ الحاركِ مَحْشُوشٌ		بجَنْبٍ جُرْشُعٍ رَحْبِ
والحُشاشةُ: روحُ القلب. والحُشاشةُ: رَمَقُ بَقيَّة من حياة النفس، قال يصف القَرْدان:
إذا سَمِعَتْ وَطْءَ الرِّكابِ تَنَغَشَّتْ		حُشاشَتُها في غيرِ لحْـمٍ ولا دَمِ
والحشيشُ الكَلَأُ، والطّاقَةُ منه حشيشةٌ، والفعل الاحتِشاش. والمَحَشَّةُ: الدُّبُر.
وفي الحديث: "مَحاشُّ النساء حرامٌ" ويُرْوَى : مَحاسنٌّ بالسين أيضاً.
والحَشُّ والحُشُّ: جماعة النَّخْل، والجميعُ الِحُشّان. ويقالُ لليَدِ الشّلاّءِ: قد حَشَّتْ ويَبِسَتْ. وإذا جاوزَتِ المرأةُ وقتَ الوِلادِ وهي حاملٌ ويَبْقَى الولَدُ في بطنها يقال: قد حَشَّ ولدُها في بَطنها أي يَبِسَ. وأحَشَّتِ المرأةُ فهي مُحِشٌّ. والحَشُّ: المخرَجُ.
شح:
يقالُ: زَنْد شَحاحٌ: أي لا يُوري. والشَّحْشَحُ: المواظِب على الشيء الماضي فيه. والشَّحْشَحُ: الرجل الغَيورُ وهو الشَّحشاح، قال:
فيقدمُها شَحْشَحٌ عالمٌ
ويقالُ: شَحْشَحَ البعير في الهَدْر وهو الذي ليس بالخالِص من الهَدْر، قال:
فردَّدَ الهَدْرَ وما إنْ شَحْشَحا
ويقالُ للخطيب الماهِر في خُطْبته الماضي فيها: شَحْشَح. والشُّحُّ: البُخل وهو الحِرْصُ. وهما يَتَشاحّان على الأمر: لا يُريدُ كلُّ واحدٍ منهما أن يفوته. والنَّعْتُ شَحيح وشَحاح والعَدَدُ أشِحَّة. وقد شَحَّ يَشِحٌّ شُحّاً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ile **الشين**
**ح ش** ve **ش ح** kullanımdadırlar.

**حش**:
**حَشَشْتُ** ateşi odunla, onu **أحُشُّها** **حَشّاً**: yani odunun dağılmış olanını ateşe doğru topladım.

Okçu, oku tüylediğinde ve tüyleri onun üzerine yanlarından yapıştırdığında şöyle denir: **حَشَّ** okunu tüylerle; dedi ki:
أو كَمِرِّيخٍ عـلـى شِـرْيانةٍ		حَشَّه الرامي بظُهْرانٍ حُشُرْ

Deve ve at, iki yanı geniş (şişkin) olduğunda şöyle denir: sırtı iki geniş yanla **حُشَّ**; Ebû Dâvûd at hakkında dedi ki:
منَ الحاركِ مَحْشُوشٌ		بجَنْبٍ جُرْشُعٍ رَحْبِ

**الحُشاشةُ**: kalbin ruhu. **الحُشاشةُ**: nefsin hayatından kalmış bir bakiyenin son nefesi; **القَرْدان**’ı vasfederken dedi ki:
إذا سَمِعَتْ وَطْءَ الرِّكابِ تَنَغَشَّتْ		حُشاشَتُها في غيرِ لحْـمٍ ولا دَمِ

**الحشيشُ** otlaktır; ondan bir demet **حشيشةٌ**’dir; fiil **الاحتِشاش**’tır. **المَحَشَّةُ**: makat.

Hadiste: “**مَحاشُّ النساء** haramdır” ve şöyle de rivayet olunur: **مَحاسنٌّ** (ayrıca **السين** ile de).

**الحَشُّ** ve **الحُشُّ**: hurma ağaçları topluluğu; hepsi **الِحُشّان**’dır. Felçli ele denir: **حَشَّتْ** ve kurudu. Kadın hamile iken doğum vaktini aşar da çocuk karnında kalırsa şöyle denir: çocuğu karnında **حَشَّ**; yani kurudu. Kadın **أحَشَّتِ**; o da **مُحِشٌّ**’dir. **الحَشُّ**: çıkış yeri.

**شح**:
Denir: **زَنْد شَحاحٌ**: yani ateş çıkarmaz. **الشَّحْشَحُ**: bir şeye devam eden, onda ilerleyen. **الشَّحْشَحُ**: kıskanç adamdır; o da **الشَّحشاح**’tır; dedi ki:
فيقدمُها شَحْشَحٌ عالمٌ

Denir: deve **شَحْشَحَ** etti **الهَدْر** içinde; o, **الهَدْر**’den hâlis olmayan kimsedir; dedi ki:
فردَّدَ الهَدْرَ وما إنْ شَحْشَحا

Hutbesinde mahir, onda ilerleyen hatibe denir: **شَحْشَح**. **الشُّحُّ**: cimriliktir; o da hırstır. İkisi bir iş üzerinde **يَتَشاحّان** ederler: her biri, onun kendisini geçip gitmesini istemez. Sıfat: **شَحيح** ve **شَحاح**; çoğul: **أشِحَّة**. Ve **شَحَّ** eder, **يَشِحٌّ** **شُحّاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشُحُّ: البُخْل مَع حِرْصٍ. تقول: شَحِحْتُ بالكسر تَشَحُّ، وشَحَحْتَ أيضاً تَشُحُّ وتَشِحُّ. ورَجُلٌ شَحيحٌ وقَوْمٌ شِحاحٌ وأَشِحَّةٌ. وتَشَاحَّ الرَجُلانِ على الأمْر لا يريدان أن يَفوتَهما. وفلانٌ يُشاحُّ على فلانٍ: أي يَضِنّ به. والشَحاحُ بالفتح: الشَحيح. ويقال أيضاً أرض شَحاحٌ: لا تَسيلُ إلاّ من مَطَرٍ كثير. والزَنْدُ الشَحاحُ: الذي لا يوري. قال ابن هَرْمَةَ:
فإنِّي وتَرْكي نَدى الأكْرَمينوقَدْحي بِكَفِّي زِناداً شَحاحا

##### Türkçe

**الشُحُّ**: bir hırs ile birlikte cimrilik. Dersin ki: **شَحِحْتُ** kesre ile, **تَشَحُّ**; ve **شَحَحْتَ** da, **تَشُحُّ** ve **تَشِحُّ**. Ve **رَجُلٌ شَحيحٌ** ve **قَوْمٌ شِحاحٌ** ve **أَشِحَّةٌ**. Ve iki adam, iş üzerine **تَشَاحَّ** eder: onu kendilerinden geçip gitmesini istemezler. Ve falan, falan üzerine **يُشاحُّ** eder: yani onunla cimrilik eder. Ve fetha ile **الشَحاحُ**: **الشَحيح**. Ve ayrıca denilir: **أرض شَحاحٌ**: ancak çok yağmurdan (sonra) akar. Ve **الزَنْدُ الشَحاحُ**: kıvılcım çıkarmayan (şey)dir. İbn Hَرْمَة dedi ki:
فإنِّي وتَرْكي نَدى الأكْرَمينوقَدْحي بِكَفِّي زِناداً شَحاحا

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ح ح
هـو يشـح بمالـه‏.‏
وهـو يشاحني بكذا‏.‏
وهما يتشاحان عليه أن لا يفوتهما‏.‏
وقوم شحاح وأشحة على الخير‏.‏
وعن نهار الضبابيّ‏:‏ أوصى فلان بكذا في صحته وشحته‏.‏
ورجل شحيـح وشحاح‏.‏
وخطيب شحشح‏:‏ ماض في خطبته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زند شحاح‏:‏ لا يرى‏.‏
وإبل شحائح‏:‏ قليلات الدر‏.‏
وأنشد الكسائيّ‏:‏ تـروح علينـا ثلّـة فـي ضروعهـا نحـاء تروّى كل غاد ورائح يوفين أرفاداً ويملأن بعدها أساقي ليست بالبكاء الشحائح

##### Türkçe

ش ح ح
O, malıyla cimrilik eder.
Ve o, bana bununla cimrilik eder.
Ve ikisi, onu (şunu) kaçırmamaları için onun üzerinde birbirleriyle cimrilik ederler.
Ve bir kavim, hayır üzerinde **شحاح** ve **أشحة**(dir).
Ve **نهار الضبابيّ**’den: Falan, sağlığında ve **شحته**’sinde şunu vasiyet etti.
Ve bir adam **شحيـح** ve **شحاح**(tır).
Ve **خطيب شحشح**: hutbesinde ilerleyici (olan)dır.
Ve mecazdan: **زند شحاح**: görülmez.
Ve **إبل شحائح**: sütü az olanlar.
Ve **الكسائيّ** inşad etti:
Bize döner, memelerinde **نحاء** bulunan bir bölük; her giden ve geleni sulandırır;
**أرفاداً**ı tamamlarlar ve ondan sonra doldururlar;
Ağlayışla (ilgili) olmayan **الشحائح** olan suluklar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشُّحُّ والشَّحُّ: البُخْلُ، والضم أَعلى؛ وقيل: هو البخل مع حِرْصٍ؛ وفي الحديث: إٍياكم والشُّحَّ الشُّحُّ أَشدُّ البخل، وهو أَبلغ في المنع من البخل؛ وقيل: البخل في أَفراد الأُمور وآحادها، والشح عام؛ وقيل: البخل بالمال، والشح بالمال والمعروف؛ وقد شَحَحْتَ تَشُحُّ وشَحِحْتَ، بالكسر، ورجل شَحيحٌ وشَحاحٌ من قومٍ أَشِحَّةٍ وأَشِحَّاء وشِحَاح؛ قال سيبويه: أَفْعِلَةٌ وأَفْعِلاءُ إِنما يَغْلِبانِ على فَعِيل اسماً كأَرْبِعَةٍ وأَرْبِعاءَ، وأَخْمِسة وأَخْمِساءَ، ولكنه قد جاء من الصفة هذا ونحوه. وقوله تعالى: سَلَقُوكم بأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أَشِحَّةً على الخير أَي خاطبوكم أَشدَّ مخاطبةٍ وهم أَشِحَّةُ على المال والغنيمة؛ الأَزهري: نزلت في قوم من المنافقين كانوا يؤذون المسلمين بأَلسنتهم في الأَمر، ويَعُوقُونَ عند القتال، ويَشِحُّون عند الإِنفاق على فقراء المسلمين؛ والخيرُ: المالُ ههنا. ونفس شَحَّة: شَحِيحة؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: لسانُك مَعْسُولٌ، ونَفْسُك شَحَّةُ،
وعند الثُّرَيَّا من صَدِيقِك مالُكا
وأَنتَ امْرُؤٌ خِلْطٌ، إِذا هي أَرسَلَتْ
يَمينُك شيئاً، أَمْسَكَتْه شِمالُكا
وتَشاحُّوا في الأَمر وعليه: شَحَّ به بعضهم على بعض وتَبادروا إِليه حَذَرَ فَوْتِه؛ ويقال: هما يَتَشاحّان على أَمر إِذا تنازعاه، لا يريد كل واحد منهما أَن يفوته، والنعت شَحِيح، والعدد أَشِحَّةٌ.
وتَشاحَّ الخَصْمانِ في الجَدَلِ، كذلك، وهو منه؛ وماء شَحَاحٌ: نَكِدٌ غيرُ غَمْرٍ، منه أَيضاً؛ أَنشد ثعلب:
لَقِيَتْ ناقتي به وبِلَقْفٍ
بَلَداً مُجْدِباً، وماءً شَحاحا
وزَنْدٌ شَحاحٌ: لا يُورِي كأَنه يَشِحُّ بالنار؛ قال ابن هَرْمَة: وإِني وتَرْكي نَدَى الأَكْرَمِين،
وقَدْحِي بِكَفِّيَ زَنْداً شَحاحا
كتارِكَةٍ بَيْضَها بالعَراء،
ومُلْبِسَةٍ بَيْضَ أُخْرَى جَناحا
يضرب مثلاً لمن ترك ما يجب عليه الاهتمام به والجِدُّ فيه، واشتغل بما لا يلزمه ولا منفعة له فيه.
وشَحِحْت بك وعليك سواء ضَنَنْتُ، على المثل. وفلان يُشاحُّ على فلان أَي يَضِنُّ به.
وأَرضٌ شَحاحٌ: تسيلٌ من أَدْنى مطرة كأَنها تَشِحُّ على الماء بنفسها؛ وقال أَبو حنيفة: الشِّحاحُ شِعابٌ صغار لو صَبَبْتَ في إِحداهن قِرْبة أَسالته، وهو من الأَول. وأَرضٌ شَحاحٌ: لا تَسيل إِلاّ من مطر كثير (*
قوله «لا تسيل إلا من مطر كثير» لا منافاة بينه وبين ما قبله، فهو من الأضداد كما في القاموس.). وأَرضٌ شَحْشَحٌ، كذلك.
والشُّحُّ: حِرْصُ النفس على ما ملكت وبخلها به، وما جاء في التنزيل من الشُّحِّ، فهذا معناه كقوله تعالى: ومن ُيوقَ شُحَّ نفسه فأُولئك هم المفلحون؛ وقوله: وأُحْضِرَتِ الأَنْفُسُ الشُّحَّ؛ قال الأَزهري في قوله: ومن يوق شح نفسه فأُولئك هم المفلحون؛ أَي من أَخرج زكاته وعف عن المال الذي لا يحل له، فقد وُقِيَ شُحَّ نفسه؛ وفي الحديث: بَرِئَ من الشُّحِّ من أَدَّى الزكاة وقَرَى الضَّيْفَ وأَعطى في النائبة؛ وفي الحديث: أَن تتصدق وأَنت شَحِيح صَحيح تَأْمُلُ البقاء وتَخْشى الفقر؛ وفي حديث ابن عمر: أَن رجلاً قال له: إِني شَحِيح، فقال: إِن كان شُحُّكَ لا يحملك على أَن تأْخذ ما ليس لك فليس بشُحِّكَ بأْسٌ؛ في حديث ابن مسعود: قال له رجل: ما أُعْطِي ما أَقْدِرُ على منعه، قال: ذاك البخلُ، والشح أَن تأْخذ مال أَخيك بغير حقه. وفي حديث ابن مسعود أَنه قال: الشح منع الزكاة وإِدخال الحرام.
وشَحَّ بالشيء وعليه يَشِحُّ، بكسر الشين، قال: وكذلك كل فَعِيل من النعوت إِذا كان مضاعفاً على فَعَلَ يَفْعِل، مثل خفيف ودَفِيف وعَفِيف، وقال بعض العرب: تقول شَحَّ يَشِحُّ، وقد شَحِحْتَ تَشَحُّ، ومثله ضَنَّ يَضَنُّ، فهو ضنين، والقياس هو الأَول ضَنَّ يَضِنُّ، واللغة العالية ضَنَّ يَضَنُّ. والشَّحْشَحُ والشَّحْشاحُ: الممسك البخيل؛ قال سلمة ابن عبد الله العَدَوِيّ:
فَرَدَّدَ الهَدْرَ وما أَن شَحْشَحا
أَي ما بخل بهديره؛ وبعده:
يميلُ عَلْخَدَّيْنِ ميْلاً مُصْفَحا
أَي يميل على الخَدَّين، فحذف. والشَّحْشَحُ والشَّحْشاحُ: المواظب على الشيء الجادّ فيه الماضي فيه. والشَّحْشَحُ يكون للذكر والأُنثى؛ قال الطِّرِمَّاحُ:
كأَنَّ المَطايا ليلةَ الخِمْسِ عُلِّقَتْ
بوَثَّابةٍ، تَنْضُو الرَّواسِمَ، شَحْشَحِ
والشَّحْشَحُ والشَّحْشاحُ: الغَيُورُ والشجاع أَيضاً. وفلاةٌ شَحْشَحٌ: واسعة بعيدة مَحْلٌ لا نبت فيها؛ قال مُلَيْح الهُذَليُّ: تَخْدِي إِذا ما ظَلامُ الليلِ أَمْكَنها
من السُّرَى، وفلاةٌ شَحْشَحٌ جَرَدُ
والشَّحْشَحُ والشَّحْشاح أَيضاً: القويُّ. وخطيب شَحْشح وشَحْشاحٌ: ماضٍ، وقيل: هما كل ماضٍ في كلام أَو سَيْر؛ قال ذو الرمة: لَدُنْ غَدْوةً، حتى إِذا امْتَدَّتِ الضُّحَى،
وحَثَّ القَطِينَ الشَّحْشحانُ المُكَلَّفُ
يعني الحادي. وفي حديث عليّ: أَنه رأَى رجلاً يَخطُبُ، فقال: هذا الخطيب الشَّحْشَحُ، هو الماهر بالخطبة الماضي فيها. ورجل شَحْشَحٌ: سَيِّءُ الخُلُق؛ وقال نُصَيْبٌ:
نُسَيَّةُ شَحْشاحٍ غَيُورٍ يَهَبْنَه،
أَخِي حَذَرٍ يَلْهُونَ، وهو مُشِيحُ
(* قوله «وقال نصيب نسية إلخ» الذي تقدم في مادة أنح، وقال أبو حية النميري: ونسوة إلخ. وقوله أخي حذر: الذي تقدم على حذر.)
وحمار شَحْشَحٌ: خفيف، ومنه من يقول سَحْسَح؛ قال حُميد:
تَقَدَّمَها شَحْشَحٌ جائزٌ
لماءٍ قَعِيرٍ، يُريدُ القِرَى
جائز: يجوز إِلى الماء. وشَحْشَحَ البعير في الهَدْر: لم يُخَلِّصْه؛ وأَنشد بيت سلمة بن عبد الله العدوي. وشَحْشَحَ الطائرُ: صَوَّت؛ قال مليح الهذلي:
مُهْتَشَّةٌ لدَلِيجِ الليلِ، صادقةٌ
وَقْعَ الهَجِيرِ، إِذا ما شَحْشَحَ الصُّرَدُ
وغراب شَحْشَحٌ: كثير الصوت. وشَحْشَحَ الصُّرَدُ إِذا صات. والشَّحْشحة: الطيرانُ السريع؛ يقال: قَطاة شَحْشَحٌ أَي سريعة.

##### Türkçe

**الشُّحُّ** ve **الشَّحُّ**: cimrilik; ve ötre (ضم) daha üstündür; ve denildi ki: o, hırs ile birlikte cimriliktir; ve hadiste: “Sakının **الشُّحَّ**’tan; **الشُّحُّ** cimriliğin daha şiddetlisidir, ve o, cimrilikten men etmede daha beliğdir”; ve denildi ki: cimrilik işlerin fertlerinde ve teklerinde, **الشُّحُّ** ise geneldir; ve denildi ki: cimrilik mal iledir, **الشُّحُّ** ise mal ve iyilik iledir; ve sen **شَحَحْتَ** **تَشُحُّ** ve **شَحِحْتَ** (kesre ile) oldun; ve bir adam **شَحيحٌ** ve **شَحاحٌ**, bir kavimden: **أَشِحَّةٍ** ve **أَشِحَّاء** ve **شِحَاح**; Sîbeveyh dedi: **أَفْعِلَةٌ** ve **أَفْعِلاءُ** ancak isim olarak **فَعِيل** üzerine galip gelirler; **أَرْبِعَةٍ** ve **أَرْبِعاءَ**, ve **أَخْمِسة** ve **أَخْمِساءَ** gibi; fakat sıfattan da bu ve benzeri gelmiştir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **سَلَقُوكم بأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أَشِحَّةً على الخير**: yani size en şiddetli hitapla hitap ettiler, hâlbuki onlar mal ve ganimet üzerine **أَشِحَّةُ**’dirler; el-Ezherî: münafıklardan bir kavim hakkında indi; Müslümanlara iş hususunda dilleriyle eziyet ederlerdi, ve savaşta geri durdururlardı, ve Müslümanların fakirlerine infak ederken **يَشِحُّون**; ve **الخيرُ**: burada maldır. Ve **نفس شَحَّة**: **شَحِيحة**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:

Lisânın bal sürülmüş, nefsin **شَحَّةُ**,
ve Süreyyâ yanında dostundan Mâlik’in (malı) vardır.
Ve sen karışık bir kimsesin; o salıverdiği zaman
sağın bir şeyi, solun onu tutar.

Ve işte ve onun üzerinde **تَشاحُّوا**: bazısı bazısına karşı onunla **شَحَّ** etti ve onu kaçırma korkusuyla ona koşuştular; ve denilir: ikisi bir iş üzerine **يَتَشاحّان**; onu çekiştikleri zaman; ikisinden her biri onun kendisini geçip gitmesini istemez; ve sıfat **شَحِيح**, ve sayı **أَشِحَّةٌ**’dir.

Ve iki hasım cedelde **تَشاحَّ** etti; böyledir; ve o ondandır; ve **ماء شَحَاحٌ**: tatsız, bol olmayan; ondan da; Sa‘leb inşad etti:

Devenim onunla ve Bilakf’ta karşılaştı
çorak bir beldeyle ve **ماءً شَحاحا** ile.

Ve **زَنْدٌ شَحاحٌ**: ateş çıkarmayan; sanki ateşi esirgiyor; İbn Hirma dedi:

Ve ben ve keremlilerin cömertliğini terk edişim,
ve elimle **زَنْداً شَحاحا** çakışım,
çölde yumurtasını terk eden gibi,
ve başka yumurtalara kanat giydiren gibi.

Üzerine dikkat edilmesi ve ciddiyet gösterilmesi gerekeni terk edip, kendisine gerek olmayan ve onda faydası olmayanla meşgul olan kimseye misal vurur.

Ve **شَحِحْت** seninle ve senin üzerine, ikisi de eşittir: **ضَنَنْتُ** (kıskandım/esirgedim), mesel üzere. Ve falan, falana karşı **يُشاحُّ**: yani onu **يَضِنُّ** eder (esirger).

Ve **أَرضٌ شَحاحٌ**: en küçük yağmurdan akar; sanki suyu kendi nefsinden esirgiyor; ve Ebû Hanîfe dedi: **الشِّحاحُ** küçük vadiciklerdir; onlardan birine bir kırba döksen onu akıtır; ve o, birincidendir. Ve **أَرضٌ شَحاحٌ**: çok yağmurdan başka akmaz
(* “çok yağmurdan başka akmaz” sözü ile ondan önceki arasında çelişki yoktur; o, Kâmûs’ta olduğu gibi zıt anlamlılardandır.). Ve **أَرضٌ شَحْشَحٌ**, böyledir.

Ve **الشُّحُّ**: nefsin sahip olduğuna hırsı ve onunla cimriliğidir; ve tenzilde **الشُّحِّ**’tan gelen şey, işte bunun manasıdır; Yüce Allah’ın sözü gibi: **ومن ُيوقَ شُحَّ نفسه فأُولئك هم المفلحون**; ve sözü: **وأُحْضِرَتِ الأَنْفُسُ الشُّحَّ**; el-Ezherî, “**ومن يوق شح نفسه فأُولئك هم المفلحون**” sözünde dedi: yani kim zekâtını çıkarır ve kendisine helal olmayan maldan iffet ederse, nefsinin **شُحَّ**’undan korunmuş olur; ve hadiste: “Zekâtı eda eden, misafire ikram eden ve musibette veren kimse **الشُّحِّ**’tan beri olmuştur”; ve hadiste: “Sen sadaka verirsin, hâlbuki sen **شَحِيح** ve sıhhatli iken; bekayı umarsın ve fakirlikten korkarsın”; ve İbn Ömer hadîsinde: bir adam ona dedi ki: “Ben **شَحِيح**’im”; dedi ki: “Eğer **شُحُّ**’un seni, senin olmayanı almaya sevk etmiyorsa, **شُحِّكَ**’da bir beis yoktur”; İbn Mes‘ûd hadîsinde: bir adam ona dedi: “Ben, men etmeye güç yetirdiğim şeyi vermiyorum”; dedi: “O, cimriliktir; **الشح** ise kardeşinin malını hakkı olmaksızın almandır.” Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde, onun dediği: “**الشح** zekâtı men etmek ve haramı içeri sokmaktır.”

Ve **شَحَّ** şey ile ve onun üzerine **يَشِحُّ** (şîn’in kesresiyle); dedi ki: ve bunun gibi, nitelemelerden her **فَعِيل** eğer **فَعَلَ يَفْعِل** üzerine ikiz (muda‘af) olursa; **خَفيف** ve **دَفِيف** ve **عَفِيف** gibi; ve Araplardan bazıları dedi: **شَحَّ يَشِحُّ** dersin; ve **شَحِحْتَ تَشَحُّ** olmuştur; ve benzeri **ضَنَّ يَضَنُّ**; o hâlde o **ضنين**’dir; ve kıyas birincisidir: **ضَنَّ يَضِنُّ**; ve yüksek dil **ضَنَّ يَضَنُّ**’dur. Ve **الشَّحْشَحُ** ve **الشَّحْشاحُ**: tutan, cimri; Seleme b. Abdullah el-‘Adevî dedi:

Ve hırtıyı tekrar etti; hâlbuki **شَحْشَحا** olmadı,

yani hırtısını esirgemedi; ve ondan sonra:

İki yanağa, düz bir meyille meyleder,

yani iki yanağa meyleder; böylece (mef‘ûlü) hazfetti. Ve **الشَّحْشَحُ** ve **الشَّحْشاحُ**: bir şeye devam eden, onda ciddi olan, onda ileri giden. Ve **الشَّحْشَحُ** erkek ve dişi için olur; et-Tırimmâh dedi:

Sanki binekler, perşembe gecesi asılmıştır
bir sıçrayıcıya; izleri soyup çıkaran; **شَحْشَحِ**.

Ve **الشَّحْشَحُ** ve **الشَّحْشاحُ**: kıskanç ve ayrıca yiğit. Ve **فلاةٌ شَحْشَحٌ**: geniş, uzak, çorak; onda bitki yoktur; Müleyh el-Hüzelî dedi:

Gece karanlığı ona imkân verdiği zaman sürüşür,
gece yürüyüşünden; ve **فلاةٌ شَحْشَحٌ** çıplak.

Ve **الشَّحْشَحُ** ve **الشَّحْشاح** ayrıca: güçlü. Ve **خطيب شَحْشح** ve **شَحْشاحٌ**: ileri giden; ve denildi ki: ikisi, sözde veya yürüyüşte her ileri giden içindir; Zü’r-Rumme dedi:

Sabahleyinden, kuşluk uzayıncaya dek,
ve yüklenen topluluğu, zorlanan **الشَّحْشحانُ** sürdü,

yani hâdî (deve sürücüsü). Ve Ali hadîsinde: onun bir adamı hutbe verirken gördüğü, sonra dediği: “Bu, **الخطيب الشَّحْشَحُ**”; o, hutbede mahir, onda ileri gidendir. Ve **رجل شَحْشَحٌ**: kötü huylu; Nusayb dedi:

**نُسَيَّةُ شَحْشاحٍ** kıskançtır; onu bağışlarlar,
korku kardeşi; onlar eğlenirler, hâlbuki o yüz çeviricidir.

(* “Ve Nusayb dedi: nusiyye …” sözü, daha önce **أنح** maddesinde geçti; ve Ebû Hayye en-Nümeyrî: “ve nisve …” dedi. Ve “korku kardeşi” sözü: daha önce **حذر** üzerinde geçti.)

Ve **حمار شَحْشَحٌ**: hafif; ve ondan, **سَحْسَح** diyen vardır; Humeyd dedi:

Onun önüne, geçip giden bir **شَحْشَحٌ** geçti,
derin bir suya; ikramı ister.

**جائز**: suya geçer. Ve **شَحْشَحَ** deve hırıltıda: onu salıvermedi; ve Seleme b. Abdullah el-‘Adevî’nin beytini inşad etti. Ve **شَحْشَحَ** kuş: ses çıkardı; Müleyh el-Hüzelî dedi:

Gece yürüyüşüne sevinçli; doğru,
öğle sıcağının vuruşu; **الصُّرَدُ** **شَحْشَحَ** ettiği zaman.

Ve **غراب شَحْشَحٌ**: çok sesli. Ve **شَحْشَحَ الصُّرَدُ**: öttüğü zaman.

Ve **الشَّحْشحة**: hızlı uçuş; denilir: **قَطاة شَحْشَحٌ** yani hızlı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ح ح * * الشُّحُّ * البخل مع حرص وقد * شَحِحْتَ * بالكسر تَشَح و * شَحَحْتَ * بالفتح تَشُح وتَشِح بالضم والكسر ورجل * شَحِيحٌ * وقوم * شِحَاحٌ * بالكسر و * أَشِحَّةٌ * و * تَشَاحَّ * الرجلان على الأمر لا يريدان أن يفوتهما

##### Türkçe

* ش ح ح * * **الشُّحُّ** * cimrilik; bir hırs ile birlikte cimrilik. Ve muhakkak **شَحِحْتَ** kesre ile: teşah… ve **شَحَحْتَ** fetha ile: teşuh ve teşih, damme ve kesre ile. Ve bir adam **شَحِيحٌ**; ve bir kavim **شِحَاحٌ** kesre ile; ve **أَشِحَّةٌ**. Ve **تَشَاحَّ** iki adam iş üzerinde: ikisi de onun kendilerinden kaçıp gitmesini istemezler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشح، مثلثة، وذكر ابن السكيت فيه الكسر والفتح، كما يأتي في زر، والضم أعلى  : البخل والحرص  . وقيل: هو أشد البخل، وهو أبلغ في المنع من البخل. وقيل: البخل في أفراد الأمور وآحادها، والشح عام. وقيل: البخل بالمال. والشح بالمال والمعروف. وقد  شححت -بالكسر- به وعليه تشح  ، بالفتح، هكذا هو مضبوط عندنا، ومثله في الصحاح، وهو القياس إلا ما شذ. ووجد في بعض النسخ بالكسر، وهو خطأ، قال شيخنا: قلت: ظاهره أن تعديته بالحرفين معناهما سواء، والمعروف التفرقة بينهما، فإن الباء يتعدى بها لما يعز عليه ولا يريد أن يعطيه من مال ونحوه مما يجود يجود به الإنسان؛ و  على  يتعدى بها للشخص الذي يعطى، يقال: بخل على فلان: إذا منعه فلم يعطه مطلوبة. ولو حذف الواو الواقعة بين قوله:  به  ، وقوله:  عليه  ، فقال وشح به عليه، أي بالمال على السائل أو الطالب مثلا، لكان أظهر وأجرى على الأشهر. قلت: والذي ذهب إليه المصنف من إيراد الواو بينهما هو عبارة اللسان والمحكم والتهذيب، غير أن صاحب اللسان قال: وشح بالشيء وعليه، يشح، بكسر الشين، وكذلك كل فعيل من النعوت إذا كان مضاعفا على فعل يفعل، مثل خفيف وذفيف وعفيف. قلت: وتقدم للمصنف في المقدمة أن لا يتبع الماضي بالمضارع إلا إذا كان من حد ضرب، فلينظر هنا بعض العرب يقول:  شححت  ، بالفتح،  تشح  ، بالضم،  وتشح  ، بالكسر. ومثله ضن يضن فهو يضن، واللغة العالية ضن يضن. قال شيخنا: وتحرير ضبط هذا الفعل وما ورد فيه من اللغات: أن الماضي فيه لغتان: الكسر، ولا يكون مضارعه إلا مفتوحا كمل، والفتح ومضارعه فيه وجهان: الكسر على القياس، لأنه مضعف لازم، وباب مضارعه الكسر، على ما تقرر في الصرف، والضم هو شاذ، كما قاله ابن مالك وغيره، وصرح به الفيومي في المصباح، والجوهري في الصحاح، وغير واحد من أرباب الأفعال. قلت وصرح بذلك أبو جعفر اللبلي في بغية الآمال، وأكثر وأفاد.  وهو شحاح، كسحاب، وشحيح وشحشح  ، كجعفر،  وشحشاح، وشحشحان. وقوم شحاح  ، بالكسر،  وأشحة، وأشحاء  ، قال سيبويه: أفعلة وأفعلاء إنما يغلبان على فعيل اسما، كأربعة وأربعاء، وأخمسة وأخمساء، ولكنه قد جاء من الصفة هذا ونحوه، وقوله تعالى:  أشحة على الخير  أي على المال والغنيمة.  والشحشح: الفلاة الواسعة  البعيدة المحل التي لا نبت فيها. قال مليح الهذلي:
  تخدي إذا ما ظلام الليل أمكنها                      من السرى وفلاة شحشح جرد الشحشح:  المواظب على الشيء  الجاد فيه الماضي فيه، يكون للذكر والأنثى، قال الطرماح:
  كأن المطايا ليلة الخمس علقت                      بوثابة تنضو الرواسم شحشح  كالشحشاح  ، بالفتح. الشحشح:  السيء الخلق  ، أورده نصيب في شعره. من المجاز على ما هو المفهوم من نص الجوهري: الشحشح  الخطيب البليغ  القوي. يقال: خطيب شحشح وشحشاح: ماض. وقيل: هما كل ماض في كلام أو سير. قال ذو الرمة:
  لدن غدوة حتى إذا امتدت الضحىوحث القطين الشحشان المكلف

  يعني الحادي. وفي حديث علي أنه رأى رجلا يخطب فقال:  هذا الخطيب الشحشح  ، هو الماهر بالخطبة الماضي فيها. قلت: وذلك الرجل صعصة ابن صوحان العبدي، وكان من أفصح الناس. الشحشح  الشجاع، والغيور  أيضا،  كالشحشاح والشحشحان  ، الأول في الكل، والثاني في الثاني. الشحشح  من الغربان: الكثير الصوت  ، وغراب شحشح. الشحشح  من الأرض: مالا يسيل إلا من مطر كثير، كالشحاح  ، بالفتح. الشحاح من الأرض أيضا:  الذي يسيل من أدنى مطر  ، كأنها تشح على الماء بنفسها. وقال أبو حنيفة: الشحاح: شعاب صغار لو صببت في إحداهن قربة أسالته، وهو من لأول،  ضد  . الشحشح  من الحمر: الخفيف  ، ومنهم من يقول: سحسح، قال حميد:
  تقدمها شحشح جـائز                      لماء قعير يريد القرى جائز: يجوز إلى الماء،  ويضم. و  الشحشح:  القطاة السريعة  ، يقال: قطاة شحشح، أي سريعة الشحشح:  الطويل  القوي،  كالشحشحان  ، بالفتح.  والشحشحة: الحذر، وصوت الصرد  . قال مليح الهذلي:
  مهتشة لـدلـيج الـلـيل صـادقة                      وقع الهجير إذا ما شحشح الصرد وشحشح الصرد، إذا صات. الشحشحة:  تردد البعير في الهدير  . وقد شحشح في الهدير، إذا لم يخلصه. وأنشد الجوهري لسلمة بن عبد الله العدوي:
  فردد الهدر وما إن شحشحا
  يميل علخدين ميلا مصفحا أي يميل على الخدين، فحذف. الشحشحة:  الطيران السريع  . ومنه أخذ: قطاة شحشح. قولهم: لا مشاحة في الاصطلاح،  المشاحة  ، بتشديد الحاء:  الضنة. و  قولهم:  تشاحا على الأمر  ، أي تنازعاه  لا يريدان  -أي كل واحد منهما-  أن يفوتهما  ذلك الأمر. تشاح  القومث في الأمر  وعليه:  شح  به  بعضهم على بعض  وتبادروا إليه  حذر فوته  . وتشاح الخصمان في الجدل كذلك، وهو منه. وفلان يشاح على فلان، أي يضن به.  وامرأة شحشاح: كأنها رجل في قوتها  . وفي بعض النسخ: في قوته.  والمشحشح، كمسلسل  : البخيل  القليل الخير  في الأساس: عن نهار الضبابي: و  أوصى في صحته وشحته، أي حالته التي يشح عليها  . من المجاز:  إبل شحائح  ، إذا كانت  قليلة الدر  . منه أيضا: قولهم:  زند شحاح  ، بالفتح، إذا كان لا يوري،  كأنه يشح بالنار  . وقال ابن هرمة:
  وإني وتركي ندى الأكرمين                      وقدحي بكفي زندا شحاحا
  كتاركة بيضها في العـراء                      وملبسة بيض أخرى جناحا يضرب مثلا لمن ترك ما يجب عليه الاهتمام به والجد فيه، واشتغل بما لا يلزمه ولا منفعة له فيه.  وماء شحاح  ، أي  نكد غير غمر  ، مأخوذ من تشاح الخصمان، أنشد ثعلب:
  لقيت ناقتي به وبلقـف                      بلدا مجدبا وماء شحاحا ومما يستدرك عليه: قولهم: نفس شحة، أي شحيحة، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  لسانك معسول ونفسك شـحة                      وعند الثريا من صديقك مالكا

##### Türkçe

**الشح**; üçlüdür; İbnü’s-Sikkît onda kesreyi ve fethayı zikretti; **زر**’de geleceği üzere; ve damme daha yüksektir: cimrilik ve hırs. Ve denildi: o, cimriliğin en şiddetlisidir; ve men‘de cimrilikten daha beliğdir. Ve denildi: cimrilik işlerin fertlerinde ve teklerinde olur; **الشح** ise geneldir. Ve denildi: cimrilik malda olur. **الشح** ise malda ve marufta olur. Ve muhakkak ki “**شححت**” —kesre ile— onunla ve onun üzerine “**تشح**” —fetha ile—; işte bu, yanımızda ضبط edilmiştir; ve **الصحاح**’ta da böyledir; ve bu القياس’tır, şâz olan müstesna. Ve bazı nüshalarda kesre ile bulundu; ve o hatadır. Şeyhimiz dedi: Dedim: Zâhiri, iki harfle ta‘diyesinin mânâlarının bir olduğudur; hâlbuki bilinen, ikisi arasında ayırım yapmaktır: çünkü **الباء** ile ta‘diye, ona ağır gelen ve mal ve benzeri gibi insanın cömertlik edip verdiği şeylerden vermek istemediği şeye olur; **على** ile ta‘diye ise verilen kişiye olur; denir ki: “Falana karşı cimrilik etti”: onu men ettiğinde, ona talep edileni vermediğinde. Eğer “**به**” sözü ile “**عليه**” sözü arasındaki vâvı hazfetseydi de “ve onunla onun üzerine cimrilik etti” deseydi; yani meselâ mal ile dilenciye yahut talep edene karşı; daha zâhir ve daha meşhur olana daha uygun olurdu. Dedim: Musannifin ikisinin arasına vâv getirmesiyle gittiği şey, **اللسان** ve **المحكم** ve **التهذيب**’in ibaresidir; ancak **اللسان** sahibi dedi ki: “Şey ile ve onun üzerine cimrilik etti; **يشح**; şîn’in kesresiyle; ve nitekim sıfatlardan her **فعيل** ki **يفعل** vezninde مضاعف bir fiil üzerine olursa; **خفيف** ve **ذفيف** ve **عفيف** gibi.” Dedim: Musannifin mukaddimede, mâzîyi muzâri‘ ile ancak **ضرب** haddinden ise takip etmeyeceğini önceledi; öyleyse burada bakılsın. Bazı Araplar der ki: “**شححت**” fetha ile; “**تشح**” damme ile; ve “**تشح**” kesre ile. Ve bunun benzeri: **ضن** “**يضن**”dır; o da “**يضن**”dır; ve yüksek dil: **ضن** “**يضن**”. Şeyhimiz dedi: Bu fiilin ضبطını ve onda vârid olan lugatları tahkik: onda mâzîde iki lugat vardır: kesre; ve onun muzâri‘i ancak fethalı olur, **مل** gibi. Ve fetha; ve onun muzâri‘inde iki vecih vardır: القياس üzere kesre; çünkü o lâzım مضاعف’tır; ve muzâri‘inin bâbı kesredir; sarfta karar kılındığı üzere. Damme ise şâzdır; İbn Mâlik ve başkaları dediği gibi; ve bunu Feyyûmî **المصباح**’ta, Cevherî **الصحاح**’ta ve fiiller erbabından birden fazlası açıkça söyledi. Dedim: Bunu Ebû Ca‘fer el-Leblî **بغية الآمال**’de açıkça söyledi; daha çok söyledi ve fayda verdi.

Ve o, **شحاح**’tır; **سحاب** gibi; ve **شحيح** ve **شحشح**; **جعفر** gibi; ve **شحشاح** ve **شحشحان**. Ve bir kavim **شحاح** —kesre ile—; ve **أشحة** ve **أشحاء**. Sîbeveyh dedi: **أفعلة** ve **أفعلاء** ancak isim olarak **فعيل** üzerine galip gelir; **أربعة** ve **أربعاء**; ve **أخمسة** ve **أخمساء** gibi; fakat sıfattan da bu ve benzeri gelmiştir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **أشحة على الخير**; yani mal ve ganimet üzerine.

Ve **الشحشح**: geniş, uzak menzilli, içinde bitki olmayan çöldür. Melîh el-Hüzelî dedi:

  تخدي إذا ما ظلام الليل أمكنها                      من السرى وفلاة شحشح جرد

**الشحشح**: şeye devam eden, onda ciddi olan, onda mâzî olan; erkek ve dişi için olur. Tırmâh dedi:

  كأن المطايا ليلة الخمس علقت                      بوثابة تنضو الرواسم شحشح

**كالشحشاح**; fetha ile. **الشحشح**: kötü huylu; onu Nesîb şiirinde zikretti. Cevherî’nin nassından anlaşılan üzere mecazdandır: **الشحشح**; beliğ, kuvvetli hatip. Denir: **خطيب شحشح** ve **شحشاح**: mâzî. Ve denildi: ikisi, sözde yahut yürüyüşte her mâzî olana denir. Zü’r-Rumme dedi:

  لدن غدوة حتى إذا امتدت الضحىوحث القطين الشحشان المكلف

Yani: hâdî. Ali’nin hadisinde: bir adamı hutbe okurken gördü de dedi ki: **هذا الخطيب الشحشح**; o, hutbede mahir, onda mâzî olandır. Dedim: O adam, Sa‘saa b. Sûhân el-‘Abdî idi; ve insanların en fasihlerindendi.

**الشحشح**: cesur; ve kıskanç da; **كالشحشاح والشحشحان** gibi; birincisi hepsinde, ikincisi ikincisinde.

**الشحشح** kargalardan: sesi çok olan; ve **غراب شحشح**.

**الشحشح** yerden: çok yağmurdan başka akmayan; **كالشحاح** gibi; fetha ile. **الشحاح** yerden de: en az yağmurdan akan; sanki suya karşı kendisiyle cimrilik eder. Ebû Hanîfe dedi: **الشحاح**: küçük vadiciklerdir; eğer onlardan birine bir kırba döksen onu akıtır; ve o, “evvel”dendir; zıddı.

**الشحشح** eşeklerden: hafif olan; ve onlardan kimisi **سحسح** der. Humeyd dedi:

  تقدمها شحشح جـائز                      لماء قعير يريد القرى

**جائز**: suya geçer; ve damme de yapılır.

Ve **الشحشح**: hızlı **القطاة**. Denir: **قطاة شحشح**; yani hızlı.

**الشحشح**: uzun, kuvvetli; **كالشحشحان** gibi; fetha ile.

Ve **الشحشحة**: sakınma; ve **الصرد**’ün sesi. Melîh el-Hüzelî dedi:

  مهتشة لـدلـيج الـلـيل صـادقة                      وقع الهجير إذا ما شحشح الصرد

Ve **شحشح الصرد**: öttüğünde.

**الشحشحة**: devenin böğürtüde tereddüdü. Ve böğürtüde **شحشح** etti; onu tam çıkaramadığında. Cevherî, Seleme b. ‘Abdillâh el-‘Adevî’den rivayetle inşâd etti:

  فردد الهدر وما إن شحشحا
  يميل علخدين ميلا مصفحا

Yani: yanaklar üzerine meyleder; hazfetti.

**الشحشحة**: hızlı uçuş. Ondan alındı: **قطاة شحشح**.

Onların sözü: **لا مشاحة في الاصطلاح**; **المشاحة** —hâ’nın teşdîdiyle—: cimrilik. Ve onların sözü: **تشاحا على الأمر**; yani ikisi onda çekişti; istemiyorlar —yani ikisinden her biri— o işin kendilerinden kaçmasını. Kavim işte ve onun üzerinde **تشاح** etti: bazısı bazısına karşı onunla **شح** etti; ve ona koşuştular; kaçmasından sakınarak. İki hasım da cedelde böyle **تشاح** eder; ve o ondandır. Ve falan, falana karşı **يشاح** eder; yani onunla cimrilik eder.

Ve **امرأة شحشاح**: sanki kuvvetinde bir erkektir. Bazı nüshalarda: kuvvetinde.

Ve **المشحشح**; **مسلسل** gibi: cimri, hayrı az olan. **الأساس**’ta: Nehâr ed-Dabbâbî’den: “Ve sıhhatinde ve **شحته**’sinde vasiyet etti”; yani onun üzerine cimrilik ettiği hâlinde.

Mecazdandır: **إبل شحائح**; sütü az olduğunda. Ondandır da: onların sözü: **زند شحاح**; fetha ile; ateş çıkarmadığında; sanki ateşe karşı cimrilik eder. İbn Hirme dedi:

  وإني وتركي ندى الأكرمين                      وقدحي بكفي زندا شحاحا
  كتاركة بيضها في العـراء                      وملبسة بيض أخرى جناحا

Üzerine misal vurulur: üzerine ihtimam ve onda ciddiyet vacip olanı terk edip, kendisine lâzım olmayan ve kendisine menfaati olmayanla meşgul olan kimse için.

Ve **ماء شحاح**: yani bulanık, bol olmayan; iki hasmın **تشاح** etmesinden alınmıştır. Sa‘leb inşâd etti:

  لقيت ناقتي به وبلقـف                      بلدا مجدبا وماء شحاحا

Ve ona istidrâk olunanlardandır: onların sözü: **نفس شحة**; yani **شحيحة**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:

  لسانك معسول ونفسك شـحة                      وعند الثريا من صديقك مالكا

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَحَّ
شَحَّ A ,  I ,  U ( n. ac. شَحّ 1 ,  شِحّ 2 ,  شُحّ 3 ),
a.  Was niggardly, tenacious, covetous; diminished ( spring of water ).

شَاْحَحَ
شَاْحَحَ III
a.  [ Bi &  'Ala ], Showed avarice, niggardliness in..... towards.  شَحّ 1 ,  شِحّ 2 ,  شُحّ 3 , Avarice, niggardliness.

شَحَاْح
شَحَاْح 22 ,
a.  Avaricious, miserly; unproductive ( ground ); that yields no fire ( flint &  c. ); small in quantity ( water ).

شَحِيْح
شَحِيْح 25 , ( pl. أَشْحِحَة 15t ,  شِحَاْح 23 ,  أَشْحِحَآءُ 68 ),
a.  Avaricious, miserly; giving but little water ( spring ).

##### Türkçe

شَحَّ
**شَحَّ** A , I , U (n. ac. **شَحّ** 1 , **شِحّ** 2 , **شُحّ** 3),
a. Cimri, eli sıkı, tamahkâr oldu; azaldı (su kaynağı).

شَاْحَحَ
**شَاْحَحَ** III
a. [Bi & 'Ala], … hususunda …e karşı cimrilik, pintilik gösterdi. **شَحّ** 1 , **شِحّ** 2 , **شُحّ** 3, cimrilik, pintilik.

شَحَاْح
**شَحَاْح** 22,
a. Cimri, pinti; verimsiz (toprak); ateş vermeyen (çakmak taşı vb.); miktarca az (su).

شَحِيْح
**شَحِيْح** 25, (pl. **أَشْحِحَة** 15t , **شِحَاْح** 23 , **أَشْحِحَآءُ** 68),
a. Cimri, pinti; az su veren (su kaynağı).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

شحح
شَحَّ - يَشُحُّ (شَحَّ - يَشِحُّ) - شُحّ - شَحِيْح - أَشِحَّة
شَحَّ - يَشُحُّ (شَحَّ - يَشِحُّ) (شَحَحْتَ تَشُحُّ وشَحِحْتَ)+ الشيءُ + على كائن أو شيء: ندر وقل عليه
شَحَّ - يَشُحُّ (شَحَّ - يَشِحُّ) (شَحَحْتَ تَشُحُّ وشَحِحْتَ)+ كائن + على كائن + بشيء: يحرص على ما لديه فيبخل بشدة بإنفاقه أو بعطائه للآخر: يجد في نفسه حاجة مما أوتي: يشعر المرء بأن ما يملكه هو ضروري ويحتاجه بشكل قطعي، فلا يستطيع ولا يبرر لنفسه إنفاقه لا على نفسه ولا على الآخرين
شُحّ: على وزن " فـُعـْل" اسم فعل بمعنى  مفعول من " شَحَّ - يَشُحُّ "
شَحِيْح: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " شَحَّ - يَشُحُّ ": من يتملكه الشعور " بالشُّحّ "
أَشِحّة: جمع  " شَحِيْح "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " البخل والشح "، وهي:
نَفِسَ - يَنْفَسُ، شَحَّ - يَشُحُّ (شَحَّ - يَشِحُّ)، بَخِلَ - يَبْخَلُ، ضَنَّ - يَضِنُّ (ضَنَّ - يَضَنُّ )، حَسَدَ - يَحْسُدُ، ثَمَدَ - يَثْمِدُ

شح - الشح
 	﴿والذين تبوءوا الدار والإيمان من قبلهم يحبون من هاجر إليهم ولا يجدون في صدورهم حاجة مما أوتوا ويؤثرون على أنفسهم ولو كان بهم خصاصة ومن يوق شح نفسه فأولئك هم المفلحون (9)﴾ الحشر ﴿فاتقوا الله ما استطعتم واسمعوا وأطيعوا وأنفقوا خيرا لأنفسكم ومن يوق شح نفسه فأولئك هم المفلحون (16)﴾ التغابن
 	﴿وإن امرأة خافت من بعلها نشوزا أو إعراضا فلا جناح عليهما أن يصلحا بينهما صلحا والصلح خير وأحضرت الأنفس الشح وإن تحسنوا وتتقوا فإن الله كان بما تعملون خبيرا (128)﴾ النساء
أشحة
 ﴿أشحة عليكم فإذا جاء الخوف رأيتهم ينظرون إليك تدور أعينهم كالذي يغشى عليه من الموت فإذا ذهب الخوف سلقوكم بألسنة حداد أشحة على الخير أولئك لم يؤمنوا فأحبط الله أعمالهم وكان ذلك على الله يسيرا(19)﴾ الأحزاب
مختار الصحاح
● [شحح] ش ح ح: الشُّحُّ البخل مع حرص وقد شَحِحْتَ بالكسر تَشَح و شَحَحْتَ بالفتح تَشُح وتَشِح بالضم والكسر ورجل شَحِيحٌ وقوم شِحَاحٌ بالكسر و أَشِحَّةٌ و تَشَاحَّ الرجلان على الأمر لا يريدان أن يفوتهما
الراغب
شح
- الشح: بخل مع حرص، وذلك فيما كان عادة، قال تعالى: }وأحضرت الأنفس الشح﴿[النساء/128]، وقال سبحانه:﴾ومن يوق شح نفسه﴿[الحشر /9]. يقال: رجل شحيح، وقوم أشحة، قال تعالى:﴾أشحة على الخير﴿[الأحزاب/19]،﴾أشحة عليكم{ [الأحزاب/19]، وخطيب شحشح: ماض في خطبته، من قولهم: شحشح البعير في هديره (في المجمل 2/500: شحشح البعير في هديره: وذلك إذا لم يكن هديره خالصا).
ملخص اللسان
1.     الشُّحُّ والشَّحُّ: البُخْلُ، والضم أَعلى؛ وقيل: هو البخل مع  حِرْصٍ؛ وقد شَحَحْتَ تَشُحُّ وشَحِحْتَ، بالكسر، ورجل شَحيحٌ وشَحاحٌ من قومٍ أَشِحَّةٍ وأَشِحَّاء وشِحَاح؛
2.     وتَشاحُّوا في الأَمر وعليه: شَحَّ به بعضهم على بعض وتَبادروا إِليه حَذَرَ فَوْتِه؛
3.     وماء شَحَاحٌ: نَكِدٌ  غيرُ غَمْرٍ،
4.     وفلان يُشاحُّ على فلان  أَي يَضِنُّ به.
5.     وأَرضٌ شَحاحٌ: تسيلٌ من أَدْنى مطرة كأَنها تَشِحُّ على الماء بنفسها؛ وأَرضٌ شَحاحٌ: لا تَسيل إِلاّ من مطر كثير
6.     والشُّحُّ: حِرْصُ النفس على ما ملكت وبخلها به،
7.     وشَحَّ بالشيء وعليه يَشِحُّ، بكسر الشين،
8.     والشَّحْشَحُ والشَّحْشاحُ: الممسك البخيل؛
9.     والشَّحْشَحُ والشَّحْشاحُ: الغَيُورُ والشجاع أَيضاً.
10.                        ورجل شَحْشَحٌ: سَيِّءُ  الخُلُق؛
11.                        والشَّحْشحة: الطيرانُ السريع؛
لسان العرب
● -   شحح: الشُّحُّ والشَّحُّ: البُخْلُ، والضم أَعلى؛ وقيل: هو البخل مع  حِرْصٍ؛ وفي الحديث: إٍياكم والشُّحَّ الشُّحُّ أَشدُّ البخل، وهو أَبلغ في  المنع من البخل؛ وقيل: البخل في أَفراد الأُمور وآحادها، والشح عام؛  وقيل: البخل بالمال، والشح بالمال والمعروف؛ وقد شَحَحْتَ تَشُحُّ  وشَحِحْتَ، بالكسر، ورجل شَحيحٌ وشَحاحٌ من قومٍ أَشِحَّةٍ وأَشِحَّاء وشِحَاح؛  قال سيبويه: أَفْعِلَةٌ وأَفْعِلاءُ إِنما يَغْلِبانِ على فَعِيل اسماً  كأَرْبِعَةٍ وأَرْبِعاءَ، وأَخْمِسة وأَخْمِساءَ، ولكنه قد جاء من الصفة هذا  ونحوه. وقوله تعالى: سَلَقُوكم بأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أَشِحَّةً على الخير  أَي خاطبوكم أَشدَّ مخاطبةٍ وهم أَشِحَّةُ على المال والغنيمة؛ الأَزهري:  نزلت في قوم من المنافقين كانوا يؤذون المسلمين بأَلسنتهم في الأَمر،  ويَعُوقُونَ عند القتال، ويَشِحُّون عند الإِنفاق على فقراء المسلمين؛  والخيرُ: المالُ ههنا. ونفس شَحَّة: شَحِيحة؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  لسانُك مَعْسُولٌ، ونَفْسُك شَحَّةُ،  وعند الثُّرَيَّا من صَدِيقِك مالُكا  وأَنتَ امْرُؤٌ خِلْطٌ، إِذا هي أَرسَلَتْ  يَمينُك شيئاً، أَمْسَكَتْه شِمالُكا  وتَشاحُّوا في الأَمر وعليه: شَحَّ به بعضهم على بعض وتَبادروا إِليه  حَذَرَ فَوْتِه؛ ويقال: هما يَتَشاحّان على أَمر إِذا تنازعاه، لا يريد كل  واحد منهما أَن يفوته، والنعت شَحِيح، والعدد أَشِحَّةٌ.  وتَشاحَّ الخَصْمانِ في الجَدَلِ، كذلك، وهو منه؛ وماء شَحَاحٌ: نَكِدٌ  غيرُ غَمْرٍ، منه أَيضاً؛ أَنشد ثعلب:  لَقِيَتْ ناقتي به وبِلَقْفٍ  بَلَداً مُجْدِباً، وماءً شَحاحا  وزَنْدٌ شَحاحٌ: لا يُورِي كأَنه يَشِحُّ بالنار؛ قال ابن هَرْمَة:  وإِني وتَرْكي نَدَى الأَكْرَمِين،  وقَدْحِي بِكَفِّيَ زَنْداً شَحاحا  كتارِكَةٍ بَيْضَها بالعَراء،  ومُلْبِسَةٍ بَيْضَ أُخْرَى جَناحا  يضرب مثلاً لمن ترك ما يجب عليه الاهتمام به والجِدُّ فيه، واشتغل بما  لا يلزمه ولا منفعة له فيه.  وشَحِحْت بك وعليك سواء ضَنَنْتُ، على المثل. وفلان يُشاحُّ على فلان  أَي يَضِنُّ به.  وأَرضٌ شَحاحٌ: تسيلٌ من أَدْنى مطرة كأَنها تَشِحُّ على الماء بنفسها؛  وقال أَبو حنيفة: الشِّحاحُ شِعابٌ صغار لو صَبَبْتَ في إِحداهن قِرْبة  أَسالته، وهو من الأَول. وأَرضٌ شَحاحٌ: لا تَسيل إِلاّ من مطر كثير  (*  قوله «لا تسيل إلا من مطر كثير» لا منافاة بينه وبين ما قبله، فهو من  الأضداد كما في القاموس.). وأَرضٌ شَحْشَحٌ، كذلك.  والشُّحُّ: حِرْصُ النفس على ما ملكت وبخلها به، وما جاء في التنزيل من  الشُّحِّ، فهذا معناه كقوله تعالى: ومن ُيوقَ شُحَّ نفسه فأُولئك هم  المفلحون؛ وقوله: وأُحْضِرَتِ الأَنْفُسُ الشُّحَّ؛ قال الأَزهري في قوله:  ومن يوق شح نفسه فأُولئك هم المفلحون؛ أَي من أَخرج زكاته وعف عن المال  الذي لا يحل له، فقد وُقِيَ شُحَّ نفسه؛ وفي الحديث: بَرِئَ من الشُّحِّ من  أَدَّى الزكاة وقَرَى الضَّيْفَ وأَعطى في النائبة؛ وفي الحديث: أَن  تتصدق وأَنت شَحِيح صَحيح تَأْمُلُ البقاء وتَخْشى الفقر؛ وفي حديث ابن عمر:  أَن رجلاً قال له: إِني شَحِيح، فقال: إِن كان شُحُّكَ لا يحملك على أَن  تأْخذ ما ليس لك فليس بشُحِّكَ بأْسٌ؛ في حديث ابن مسعود: قال له رجل:  ما أُعْطِي ما أَقْدِرُ على منعه، قال: ذاك البخلُ، والشح أَن تأْخذ مال  أَخيك بغير حقه. وفي حديث ابن مسعود أَنه قال: الشح منع الزكاة وإِدخال  الحرام.  وشَحَّ بالشيء وعليه يَشِحُّ، بكسر الشين، قال: وكذلك كل فَعِيل من  النعوت إِذا كان مضاعفاً على فَعَلَ يَفْعِل، مثل خفيف ودَفِيف وعَفِيف، وقال  بعض العرب: تقول شَحَّ يَشِحُّ، وقد شَحِحْتَ تَشَحُّ، ومثله ضَنَّ  يَضَنُّ، فهو ضنين، والقياس هو الأَول ضَنَّ يَضِنُّ، واللغة العالية ضَنَّ  يَضَنُّ. والشَّحْشَحُ والشَّحْشاحُ: الممسك البخيل؛ قال سلمة ابن عبد  الله العَدَوِيّ:  فَرَدَّدَ الهَدْرَ وما أَن شَحْشَحا  أَي ما بخل بهديره؛ وبعده:  يميلُ عَلْخَدَّيْنِ ميْلاً مُصْفَحا  أَي يميل على الخَدَّين، فحذف. والشَّحْشَحُ والشَّحْشاحُ: المواظب على  الشيء الجادّ فيه الماضي فيه. والشَّحْشَحُ يكون للذكر والأُنثى؛ قال  الطِّرِمَّاحُ:  كأَنَّ المَطايا ليلةَ الخِمْسِ عُلِّقَتْ  بوَثَّابةٍ، تَنْضُو الرَّواسِمَ، شَحْشَحِ  والشَّحْشَحُ والشَّحْشاحُ: الغَيُورُ والشجاع أَيضاً. وفلاةٌ شَحْشَحٌ:  واسعة بعيدة مَحْلٌ لا نبت فيها؛ قال مُلَيْح الهُذَليُّ:  تَخْدِي إِذا ما ظَلامُ الليلِ أَمْكَنها  من السُّرَى، وفلاةٌ شَحْشَحٌ جَرَدُ  والشَّحْشَحُ والشَّحْشاح أَيضاً: القويُّ. وخطيب شَحْشح وشَحْشاحٌ:  ماضٍ، وقيل: هما كل ماضٍ في كلام أَو سَيْر؛ قال ذو الرمة:  لَدُنْ غَدْوةً، حتى إِذا امْتَدَّتِ الضُّحَى،  وحَثَّ القَطِينَ الشَّحْشحانُ المُكَلَّفُ  يعني الحادي. وفي حديث عليّ: أَنه رأَى رجلاً يَخطُبُ، فقال: هذا الخطيب  الشَّحْشَحُ، هو الماهر بالخطبة الماضي فيها. ورجل شَحْشَحٌ: سَيِّءُ  الخُلُق؛ وقال نُصَيْبٌ:  نُسَيَّةُ شَحْشاحٍ غَيُورٍ يَهَبْنَه،  أَخِي حَذَرٍ يَلْهُونَ، وهو مُشِيحُ  (* قوله «وقال نصيب نسية إلخ» الذي تقدم في مادة أنح، وقال أبو حية  النميري: ونسوة إلخ. وقوله أخي حذر: الذي تقدم على حذر.)  وحمار شَحْشَحٌ: خفيف، ومنه من يقول سَحْسَح؛ قال حُميد:  تَقَدَّمَها شَحْشَحٌ جائزٌ  لماءٍ قَعِيرٍ، يُريدُ القِرَى  جائز: يجوز إِلى الماء. وشَحْشَحَ البعير في الهَدْر: لم يُخَلِّصْه؛  وأَنشد بيت سلمة بن عبد الله العدوي. وشَحْشَحَ الطائرُ: صَوَّت؛ قال مليح  الهذلي:  مُهْتَشَّةٌ لدَلِيجِ الليلِ، صادقةٌ  وَقْعَ الهَجِيرِ، إِذا ما شَحْشَحَ الصُّرَدُ  وغراب شَحْشَحٌ: كثير الصوت. وشَحْشَحَ الصُّرَدُ إِذا صات.  والشَّحْشحة: الطيرانُ السريع؛ يقال: قَطاة شَحْشَحٌ أَي سريعة.
مقاييس اللغة:
(شح) الشين والحاء، الأصل فيه المنع، ثم يكون منعاً مَعَ حِرص. من ذلك الشُّحُّ، وهو البُخل مع حِرص. ويقال تَشَاحَّ الرّجلانِ على الأمر، إذا أراد كلُّ واحدٍ منهما الفوزَ به ومنْعَه من صاحبه. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ المُفْلِحُونَ﴾  [الحشر 9، التغابن 16]. والزّنْد الشَّحَاحُ: الذي لا يُورِي.
قال ابن هَرْمَة:
وإِنِّيَ وتركي نَدى الأكرمينَ  *** وَقَدْحِي بكفَّيَّ زَنْداً شَحَاحا([53])
هذا هو الأصل في المضاعف.
فأمَّا المطابَقُ فقريبٌ من هذا. يقولون للمواظِب على الشيء: شَحْشَحٌ. ولا يكون مواظبتُه عليه إلاَّ شُحّاً به. ويقولون للغَيور: شَحْشَح، وهو ذاك القياس؛ لأنّه إذا غار مَنَع. وكذلك الشُّجَاع، وهو المانع ما وراءَ ظهرِه. وأمَّا الماضي في خطبته فيقال له شَحشح؛ كأنّه محمولٌ على الشُّجاع مشبَّه به.
القاموس المحيط:
الشُّحُّ، مُثَلَّثَةً البُخْلُ، والحِرْصُ، شَحِحْتَ، بالكسر، به وعليه تَشَحُّ، وشَحَحْتَ تَشُحُّ وتَشِحُّ، وهو شَحاحٌ، كسَحابٍ، وشَحيحٌ وشَحْشَحٌ وشَحْشاحٌ وشَحْشَحانٌ، وقومٌ شِحاحٌ وأشِحَّةٌ وأشِحَّاءُ.
والشَّحْشَحُ: الفلاةُ الواسِعَةُ، والمُواظِبُ على الشيءِ، كالشَّحْشاحِ، والسَّيِّئ الخُلُقِ، والخَطيبُ البليغُ، والشجاعُ، والغَيُورُ، كالشَّحْشاحِ والشَّحْشَحانِ، ومن الغِرْبانِ: الكثيرُ الصَّوْتِ، ومن الأرضِ: ما لا يَسيلُ إلاَّ من مَطَرٍ كثيرٍ، كالشَّحاحِ، والذي يَسيلُ من أدْنى مَطَرٍ، ضِدٌّ، ومن الحَمير: الخَفيفُ، ويُضَمُّ، ومن القَطا: السَّريعةُ، والطويلُ، كالشَّحْشَحانِ. والشَّحْشَحَةُ: الحَذَرُ، وصَوْتُ الصُّرَدِ، وتَرَدُّدُ البَعير في الهَديرِ، والطَّيَرانُ السَّريعُ. والمُشاحَّةُ: الضِّنَّةُ. وتَشاحَّا على الْأَمْرِ: لا يُريدانِ أن يَفوتَهُما، والقومُ في الْأَمْرِ: شَحَّ بَعْضهُم على بعضٍ حَذَرَ فَوْتِهِ. وامرأةٌ شَحْشاحٌ: كأَنَّها رجلٌ في قُوَّتِها. والمُشَحْشَحُ، كمُسَلْسَلٍ: القَليلُ الخَيْرِ. وأوْصى في صِحَّتِهِ وشِحَّتِهِ، أي: حالِهِ التي يَشِحُّ عليها. وإبِلٌ شَحائِحُ: قَليلَةُ الدَّرِّ. وزَنْدٌ شَحاحٌ: لا يُورِي.
وماءٌ شَحاحٌ: نَكِدٌ غيرُ غَمْرٍ.
تاج العروس:
شحح
الشحُّ مثلَّثَةً وذكرَ ابن السِّكِّيت فيه الكسرَ والفتحَ كما يأْتي في زرّ والضّمّ أَعلَى " : البُخْل والحِرْصُ " . وقيل : هو أَشَدُّ البُخْل وهو أَبْلَغ في المنْعِ من البُخْل . وقيل : البُخْل في أَفرادِ الأُمورِ وآحادِهَا والشُّحُّ عامٌّ . وقيل : البُخْلُ بالمال . والشُّحُّ بالمالِ والمَعروفِ . وقد " شَحِحْتَ - بالكسر - به وعليه تَشَحُّ " بالفتح هكذا هو مضبوطٌ عندنا ومثله في الصّحاح وهو القياس إِلاّ ما شَذَّ . ووُجِدَ في بعضِ النُّسخ بالكسر وهو خَطَأٌ قال شيخنا : قلت : ظاهِرهُ أَنّ تَعدِيَتَه بالحَرْفَيْنِ معناهما سَوَاءٌ والمعروف التَّفْرِقةُ بينهما فإِن الباءَ يتعدَّى بها لما يَعِزّ عليه ولا يريد أَن يُعْطِيَه من مالٍ ونَحْوِه ممّا يَجود يَجود به الإِنسانُ ؛ و " عَلَى " يتعدَّى بها للشَّخْص الّذي يُعْطَى يقال : بَخِل على فلان : إِذا منعَه فلم يُعْطِه مَطلوبَة . ولو حذف الواوَ الواقعةَ بين قوله : " به " وقوله : " عليه " فقال وشحَّ به عليه أَي بالمالِ على السائل أَو الطالبِ مَثلاً لكان أَظْهَرَ وأَجْرَى على الأَشَهر . قلْتُ : والّذي ذَهَبَ إِليه المصنّف من إِيرادِ الواو بينهما هو عبارة اللّسان والمحكم والتّهذيب غير أَن صاحِب اللِّسان قال : وشَحَّ بالشيْءِ وعليه يَشِحّ بكسر الشِّين وكذلك كلُّ فَعيل من النُّعوت إِذا كان مُضَاعَفاً على فَعَلَ يَفْعِلُ مثل خَفيف وذَفيف وعَفيف . قلْت : وتقدّم للمصنِّف في المقدمَّة أَن لا يُتْبِعَ الماضِيَ بالمضارع إِلاّ إِذا كان من حدِّ ضَرَب فليُنْظَر هنا بعض العرب يقول : " شَحَحْت " بالفتح " تَشُحّ " بالضَّمّ " وتَشِحُّ " بالكسر . ومثله ضَنَّ يَضَنّ فهو يَضِنّ واللُّغَة العالِية ضَنَّ يَضَنّ . قال شيخنا : وتَحريرُ ضَبْط هذا الفِعْلِ وما ورد فيه من اللّغات : أَنّ الماضيَ فيه لُغتان : الكسرُ ولا يكون مُضَارِعه إِلاّ مفتوحاً كَمَلَّ والفتح ومضارِعُه فيه وَجْهَانِ : الكسرُ على القياس لأَنه مضعَّف لازِمٌ وباب مضارِعه الكسْرُ على ما تَقَرَّر في الصَّرْفِ والضّمّ هو شاذّ كما قاله ابنُ مالِكٍ وغيرُه وصَرَّح به الفَيّوميّ في المصباح والجوهَرِيّ في الصّحاح وغيرُ واحد من أَرباب الأَفعال . قلت وصرّحَ بذلك أَبو جعفر اللَّبْليّ في بُغْيَةِ الآمالِ وأَكْثَرَ وأَفَادَ . " وهو شَحَاحٌ كسَحَابٍ وشَحيحٌ وشَحْشَحٌ " كجَعفَر " وشَحْشَاحٌ وشَحْشَحَانٌ . وقومٌ شِحَاحٌ " بالكسر " وأَشِحَّةٌ وأَشِحّاءُ " قال سيبويه : أَفْعِلَةٌ وأَفْعِلاءُ إِنما يَغْلِبانِ على فَعيلٍ اسماً كأَرْبِعَة وأَرْبِعاءَ وأَخْمِسَةٍ وأَخْمِسَاءَ ولكنه قد جاءَ من الصِّفة هذا ونَحْوُه وقوله تعالى : " أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ " أَي على المالِ والغَنِيمَة . " والشَّحْشَح : الفَلاَة الواسِعةُ " البَعِيدَةُ المَحْلُ التي لا نَبْتَ فيها . قال مُلَيحٌ الهُذليّ :
تَخْدِي إِذَا مَا ظَلامُ اللَّيْلِ أَمْكَنَهَا ... مِن السُّرَى وفَلاَةٌ شَحْشَحٌ جَرَدُ الشَّحْشَح : " المُوَاظِبُ على الشَّيْءِ " الجَادّ فيه الماضي فيه يكون للذّكر والأُنثى قال الطِّرِمّاح :
كأَنّ المَطايا لَيْلَةَ الخِمْسِ عُلِّقتْ ... بِوَثَّابَةٍ تَنْضُو الرَّوَاسِمَ شَحْشَحِ " كالشَّحْشَاحِ " بالفتح . الشَّحْشَح : " السَّيِّءُ الخُلُق " أَوردَه نُصَيبٌ في شِعْره . من المجاز على ما هو المفهوم من نَصّ الجوهريّ : الشَّحْشَحُ " الخَطيبُ البَلِيغُ " القَوِيّ . يقال : خَطِيبٌ شَحْشَحٌ وشَحْشَاحٌ : ماضٍ . وقيل : هما كلُّ ماضٍ في كلامٍ أَو سَيْرٍ . قال ذو الرُّمَّة :
" لَدُنْ غُدْوَةً حَتَّى إِذا امْتَدَّتِ الضُّحَىوحَثَّ القَطِينَ الشَّحْشَانُ المُكلَّفُ
يعني الحادِيَ . وفي حديث عَليّ أَنه رأَى رَجلاً يَخطُب فقال : " هذا الخَطيبُ الشَّحْشَحُ " هو الماهِر بالخُطْبَةِ الماضِي فيها . قلْت : وذلك الرَّجل صَعْصَةُ ابن صُوحانَ العَبْديّ وكان من أَفصح الناس . الشَّحْشَحُ " الشُّجَاعُ والغَيُورُ " أَيضاً " كالشَّحْشَاحِ والشَّحْشَحانِ " الأَوّل في الكُلّ والثاني في الثاني . الشَّحْشَحُ " من الغِرْبانِ : الكَثِيرُ الصَّوْتِ " وغُرَابٌ شَحْشَحٌ . الشَّحْشَحُ " من الأَرْضِ : مالا يَسيل إِلاّ من مَطر كثير كالشَّحَاح " بالفتح . الشَّحَاحُ من الأَرض أَيضاً : " الّذي يَسيلُ من أَدْنَى مَطر " كأَنّها تَشحُّ على الماءِ بِنَفْسها . وقال أَبو حَنيفةَ : الشَّحَاحُ : شِعَابٌ صِغَارٌ لو صَبَبْت في إِحداهنّ قِرْبَةً أَسالتْه وهو من لأَوَّلِ " ضِدٌّ " . الشَّحْشَحُ " من الحُمُر : الخَفِيفُ " ومنهم من يقول : سَحْسَحٌ قال حُمَيْدٌ :
تَقَدَّمَها شَحْشَحٌ جائِزٌ ... لِمَاءِ قَعِيرٍ يُرِيدُ القِرَى جائزٌ : يَجوز إِلى الماءِ " ويُضَمّ . و " الشَّحْشَحُ : " القَطَاةُ السَّرِيعةُ " يقال : قَطاةٌ شَحْشَحٌ أَي سَريعةٌ الشَّحْشَحُ : " الطَّوِيلُ " القَوِيُّ " كالشَّحْشَحانِ " بالفتح . " والشَّحْشَحَةُ : الحَذَرُ وصَوْتُ الصُّرَد " . قال مُلَيحٌ الهُذليّ :
مُهْتَشَّةٌ لِدَليجِ اللَّيْلِ صَادِقَةٌ ... وَقْعَ الهَجِيرِ إِذَا ما شَحْشَحَ الصُّرَدُ وشَحْشَحَ الصُّردُ إذَا صاتَ . الشَّحْشَحَة : " تَردُّدُ البَعير في الهَديرِ " . وقد شَحْشَحَ في الهدِيرِ إِذا لم يُخْلِصْه . وأَنشد الجَوْهَرِيّ لسَلمة بن عبدِ الله العَدَوِيّ :
" فَرَدَّد الهَدْرَ وما إِنْ شَحْشَحَا
" يَمِيل علْخَدَّيْنِ مَيْلاً مُصْفَحَا أَي يَميل عَلَى الخدِّين فحذَفَ . الشَّحْشَحَةُ : " الطَّيَرَانُ السَّريعُ " . ومنه أُخِذَ : قَطاةٌ شَحْشَحٌ . قولهم : لا مُشَاحَّة في الاصطلاح " المُشاحَّةُ " بتشديد الحاءِ : " الضِّنَّةُ . و " قولهم : " تَشَاحَّا على الأَمر " أَي تَنازَعَاه " لا يُريدانِ " - أَي كلُّ واحدٍ منهما - " أَن يَفوتَهما " ذلك الأَمْرُ . تَشاحَّ " القَوْمث في الأَمرِ " وعليه : " شَحَّ " به " بعضُهم على بَعْضٍ " وتَبَادَرُوا إِليه " حَذَرَ فَوْتِه " . وتَشَاحَّ الخَصْمان في الجَدَلِ كذلك وهو منه . وفُلانٌ يُشاحُّ على فُلانٍ أَي يَضَنّ به . " وامرأَةٌ شَحْشَاحٌ : كأَنّها رَجلٌ في قُوَّتها " . وفي بعض النُّسخ : في قُوَّته . " والمُشَحْشَحُ كمُسَلْسَل " : البَخِيلُ " القَلِيلُ الخَيْرِ " في الأَساس : عن نَهَارٍ الضِّبابيّ : و " أَوْصَى في صِحَّته وشِحَّته أَي حَالتِه التي يَشِحُّ عليها " . من المجاز : " إِبلٌ شَحائِحُ " إِذا كَانَتْ " قَلِيلَة الدَّرِّ " . منه أَيضاً : قولهم : " زَنْدٌ شحَاحٌ " بالفتح إِذا كان لا يُورِي " كأَنّه يَشِحّ بالنَّار " . وقال ابن هَرْمةَ :
وإِنّي وتَرْكِي نَدَى الأَكْرَمينَ ... وقَدْحِي بكفَّيَّ زَنْداً شَحاحَا
كتارِكة بَيْضَهَا في العَرَاءِ ... ومُلْبِسَةٍ بَيْضَ أُخْرَى جَنَاحَا يُضْرَب مَثَلاً لمن تَرَكَ ما يَجب عليه الاهتمامُ به والجِدُّ فيه واشتَغَلَ بما لا يَلزَمُه ولا منفعة له فيه . " ومَاءٌ شَحَاحٌ " أَي " نَكِدٌ غَيْرُ غَمْر " مأَخُوذٌ من تَشَاحَّ الخَصْمانِ أَنشد ثعلب :
لَقِيَتْ ناقَتي به وبلَقْفٍ ... بلَداً مُجْدِباً وماءً شَحَاحَا ومما يستدرك عليه : قولهم : نَفْسٌ شَحَّةٌ أَي شَحِيحَةٌ عن ابن الأَعرابيّ وأَنشد :
لِسَانُك مَعْسُولٌ ونَفْسُك شَحَّةٌ ... وعِنْد الثُّرَيَّا مِن صَدِيقِك مالُكا

_Türkçe çeviri henüz yok_
