# شحح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AD%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شحح

الشُّحُّ والشَّحُّ: البُخْلُ، والضم أَعلى؛ وقيل: هو البخل مع حِرْصٍ؛ وفي الحديث: إٍياكم والشُّحَّ الشُّحُّ أَشدُّ البخل، وهو أَبلغ في المنع من البخل؛ وقيل: البخل في أَفراد الأُمور وآحادها، والشح عام؛ وقيل: البخل بالمال، والشح بالمال والمعروف؛ وقد شَحَحْتَ تَشُحُّ وشَحِحْتَ، بالكسر، ورجل شَحيحٌ وشَحاحٌ من قومٍ أَشِحَّةٍ وأَشِحَّاء وشِحَاح؛ قال سيبويه: أَفْعِلَةٌ وأَفْعِلاءُ إِنما يَغْلِبانِ على فَعِيل اسماً كأَرْبِعَةٍ وأَرْبِعاءَ، وأَخْمِسة وأَخْمِساءَ، ولكنه قد جاء من الصفة هذا ونحوه. وقوله تعالى: سَلَقُوكم بأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أَشِحَّةً على الخير أَي خاطبوكم أَشدَّ مخاطبةٍ وهم أَشِحَّةُ على المال والغنيمة؛ الأَزهري: نزلت في قوم من المنافقين كانوا يؤذون المسلمين بأَلسنتهم في الأَمر، ويَعُوقُونَ عند القتال، ويَشِحُّون عند الإِنفاق على فقراء المسلمين؛ والخيرُ: المالُ ههنا. ونفس شَحَّة: شَحِيحة؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: لسانُك مَعْسُولٌ، ونَفْسُك شَحَّةُ،
وعند الثُّرَيَّا من صَدِيقِك مالُكا
وأَنتَ امْرُؤٌ خِلْطٌ، إِذا هي أَرسَلَتْ
يَمينُك شيئاً، أَمْسَكَتْه شِمالُكا
وتَشاحُّوا في الأَمر وعليه: شَحَّ به بعضهم على بعض وتَبادروا إِليه حَذَرَ فَوْتِه؛ ويقال: هما يَتَشاحّان على أَمر إِذا تنازعاه، لا يريد كل واحد منهما أَن يفوته، والنعت شَحِيح، والعدد أَشِحَّةٌ.
وتَشاحَّ الخَصْمانِ في الجَدَلِ، كذلك، وهو منه؛ وماء شَحَاحٌ: نَكِدٌ غيرُ غَمْرٍ، منه أَيضاً؛ أَنشد ثعلب:
لَقِيَتْ ناقتي به وبِلَقْفٍ
بَلَداً مُجْدِباً، وماءً شَحاحا
وزَنْدٌ شَحاحٌ: لا يُورِي كأَنه يَشِحُّ بالنار؛ قال ابن هَرْمَة: وإِني وتَرْكي نَدَى الأَكْرَمِين،
وقَدْحِي بِكَفِّيَ زَنْداً شَحاحا
كتارِكَةٍ بَيْضَها بالعَراء،
ومُلْبِسَةٍ بَيْضَ أُخْرَى جَناحا
يضرب مثلاً لمن ترك ما يجب عليه الاهتمام به والجِدُّ فيه، واشتغل بما لا يلزمه ولا منفعة له فيه.
وشَحِحْت بك وعليك سواء ضَنَنْتُ، على المثل. وفلان يُشاحُّ على فلان أَي يَضِنُّ به.
وأَرضٌ شَحاحٌ: تسيلٌ من أَدْنى مطرة كأَنها تَشِحُّ على الماء بنفسها؛ وقال أَبو حنيفة: الشِّحاحُ شِعابٌ صغار لو صَبَبْتَ في إِحداهن قِرْبة أَسالته، وهو من الأَول. وأَرضٌ شَحاحٌ: لا تَسيل إِلاّ من مطر كثير (*
قوله «لا تسيل إلا من مطر كثير» لا منافاة بينه وبين ما قبله، فهو من الأضداد كما في القاموس.). وأَرضٌ شَحْشَحٌ، كذلك.
والشُّحُّ: حِرْصُ النفس على ما ملكت وبخلها به، وما جاء في التنزيل من الشُّحِّ، فهذا معناه كقوله تعالى: ومن ُيوقَ شُحَّ نفسه فأُولئك هم المفلحون؛ وقوله: وأُحْضِرَتِ الأَنْفُسُ الشُّحَّ؛ قال الأَزهري في قوله: ومن يوق شح نفسه فأُولئك هم المفلحون؛ أَي من أَخرج زكاته وعف عن المال الذي لا يحل له، فقد وُقِيَ شُحَّ نفسه؛ وفي الحديث: بَرِئَ من الشُّحِّ من أَدَّى الزكاة وقَرَى الضَّيْفَ وأَعطى في النائبة؛ وفي الحديث: أَن تتصدق وأَنت شَحِيح صَحيح تَأْمُلُ البقاء وتَخْشى الفقر؛ وفي حديث ابن عمر: أَن رجلاً قال له: إِني شَحِيح، فقال: إِن كان شُحُّكَ لا يحملك على أَن تأْخذ ما ليس لك فليس بشُحِّكَ بأْسٌ؛ في حديث ابن مسعود: قال له رجل: ما أُعْطِي ما أَقْدِرُ على منعه، قال: ذاك البخلُ، والشح أَن تأْخذ مال أَخيك بغير حقه. وفي حديث ابن مسعود أَنه قال: الشح منع الزكاة وإِدخال الحرام.
وشَحَّ بالشيء وعليه يَشِحُّ، بكسر الشين، قال: وكذلك كل فَعِيل من النعوت إِذا كان مضاعفاً على فَعَلَ يَفْعِل، مثل خفيف ودَفِيف وعَفِيف، وقال بعض العرب: تقول شَحَّ يَشِحُّ، وقد شَحِحْتَ تَشَحُّ، ومثله ضَنَّ يَضَنُّ، فهو ضنين، والقياس هو الأَول ضَنَّ يَضِنُّ، واللغة العالية ضَنَّ يَضَنُّ. والشَّحْشَحُ والشَّحْشاحُ: الممسك البخيل؛ قال سلمة ابن عبد الله العَدَوِيّ:
فَرَدَّدَ الهَدْرَ وما أَن شَحْشَحا
أَي ما بخل بهديره؛ وبعده:
يميلُ عَلْخَدَّيْنِ ميْلاً مُصْفَحا
أَي يميل على الخَدَّين، فحذف. والشَّحْشَحُ والشَّحْشاحُ: المواظب على الشيء الجادّ فيه الماضي فيه. والشَّحْشَحُ يكون للذكر والأُنثى؛ قال الطِّرِمَّاحُ:
كأَنَّ المَطايا ليلةَ الخِمْسِ عُلِّقَتْ
بوَثَّابةٍ، تَنْضُو الرَّواسِمَ، شَحْشَحِ
والشَّحْشَحُ والشَّحْشاحُ: الغَيُورُ والشجاع أَيضاً. وفلاةٌ شَحْشَحٌ: واسعة بعيدة مَحْلٌ لا نبت فيها؛ قال مُلَيْح الهُذَليُّ: تَخْدِي إِذا ما ظَلامُ الليلِ أَمْكَنها
من السُّرَى، وفلاةٌ شَحْشَحٌ جَرَدُ
والشَّحْشَحُ والشَّحْشاح أَيضاً: القويُّ. وخطيب شَحْشح وشَحْشاحٌ: ماضٍ، وقيل: هما كل ماضٍ في كلام أَو سَيْر؛ قال ذو الرمة: لَدُنْ غَدْوةً، حتى إِذا امْتَدَّتِ الضُّحَى،
وحَثَّ القَطِينَ الشَّحْشحانُ المُكَلَّفُ
يعني الحادي. وفي حديث عليّ: أَنه رأَى رجلاً يَخطُبُ، فقال: هذا الخطيب الشَّحْشَحُ، هو الماهر بالخطبة الماضي فيها. ورجل شَحْشَحٌ: سَيِّءُ الخُلُق؛ وقال نُصَيْبٌ:
نُسَيَّةُ شَحْشاحٍ غَيُورٍ يَهَبْنَه،
أَخِي حَذَرٍ يَلْهُونَ، وهو مُشِيحُ
(* قوله «وقال نصيب نسية إلخ» الذي تقدم في مادة أنح، وقال أبو حية النميري: ونسوة إلخ. وقوله أخي حذر: الذي تقدم على حذر.)
وحمار شَحْشَحٌ: خفيف، ومنه من يقول سَحْسَح؛ قال حُميد:
تَقَدَّمَها شَحْشَحٌ جائزٌ
لماءٍ قَعِيرٍ، يُريدُ القِرَى
جائز: يجوز إِلى الماء. وشَحْشَحَ البعير في الهَدْر: لم يُخَلِّصْه؛ وأَنشد بيت سلمة بن عبد الله العدوي. وشَحْشَحَ الطائرُ: صَوَّت؛ قال مليح الهذلي:
مُهْتَشَّةٌ لدَلِيجِ الليلِ، صادقةٌ
وَقْعَ الهَجِيرِ، إِذا ما شَحْشَحَ الصُّرَدُ
وغراب شَحْشَحٌ: كثير الصوت. وشَحْشَحَ الصُّرَدُ إِذا صات. والشَّحْشحة: الطيرانُ السريع؛ يقال: قَطاة شَحْشَحٌ أَي سريعة.

### Türkçe

**الشُّحُّ** ve **الشَّحُّ**: cimrilik; ve ötre (ضم) daha üstündür; ve denildi ki: o, hırs ile birlikte cimriliktir; ve hadiste: “Sakının **الشُّحَّ**’tan; **الشُّحُّ** cimriliğin daha şiddetlisidir, ve o, cimrilikten men etmede daha beliğdir”; ve denildi ki: cimrilik işlerin fertlerinde ve teklerinde, **الشُّحُّ** ise geneldir; ve denildi ki: cimrilik mal iledir, **الشُّحُّ** ise mal ve iyilik iledir; ve sen **شَحَحْتَ** **تَشُحُّ** ve **شَحِحْتَ** (kesre ile) oldun; ve bir adam **شَحيحٌ** ve **شَحاحٌ**, bir kavimden: **أَشِحَّةٍ** ve **أَشِحَّاء** ve **شِحَاح**; Sîbeveyh dedi: **أَفْعِلَةٌ** ve **أَفْعِلاءُ** ancak isim olarak **فَعِيل** üzerine galip gelirler; **أَرْبِعَةٍ** ve **أَرْبِعاءَ**, ve **أَخْمِسة** ve **أَخْمِساءَ** gibi; fakat sıfattan da bu ve benzeri gelmiştir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **سَلَقُوكم بأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أَشِحَّةً على الخير**: yani size en şiddetli hitapla hitap ettiler, hâlbuki onlar mal ve ganimet üzerine **أَشِحَّةُ**’dirler; el-Ezherî: münafıklardan bir kavim hakkında indi; Müslümanlara iş hususunda dilleriyle eziyet ederlerdi, ve savaşta geri durdururlardı, ve Müslümanların fakirlerine infak ederken **يَشِحُّون**; ve **الخيرُ**: burada maldır. Ve **نفس شَحَّة**: **شَحِيحة**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:

Lisânın bal sürülmüş, nefsin **شَحَّةُ**,
ve Süreyyâ yanında dostundan Mâlik’in (malı) vardır.
Ve sen karışık bir kimsesin; o salıverdiği zaman
sağın bir şeyi, solun onu tutar.

Ve işte ve onun üzerinde **تَشاحُّوا**: bazısı bazısına karşı onunla **شَحَّ** etti ve onu kaçırma korkusuyla ona koşuştular; ve denilir: ikisi bir iş üzerine **يَتَشاحّان**; onu çekiştikleri zaman; ikisinden her biri onun kendisini geçip gitmesini istemez; ve sıfat **شَحِيح**, ve sayı **أَشِحَّةٌ**’dir.

Ve iki hasım cedelde **تَشاحَّ** etti; böyledir; ve o ondandır; ve **ماء شَحَاحٌ**: tatsız, bol olmayan; ondan da; Sa‘leb inşad etti:

Devenim onunla ve Bilakf’ta karşılaştı
çorak bir beldeyle ve **ماءً شَحاحا** ile.

Ve **زَنْدٌ شَحاحٌ**: ateş çıkarmayan; sanki ateşi esirgiyor; İbn Hirma dedi:

Ve ben ve keremlilerin cömertliğini terk edişim,
ve elimle **زَنْداً شَحاحا** çakışım,
çölde yumurtasını terk eden gibi,
ve başka yumurtalara kanat giydiren gibi.

Üzerine dikkat edilmesi ve ciddiyet gösterilmesi gerekeni terk edip, kendisine gerek olmayan ve onda faydası olmayanla meşgul olan kimseye misal vurur.

Ve **شَحِحْت** seninle ve senin üzerine, ikisi de eşittir: **ضَنَنْتُ** (kıskandım/esirgedim), mesel üzere. Ve falan, falana karşı **يُشاحُّ**: yani onu **يَضِنُّ** eder (esirger).

Ve **أَرضٌ شَحاحٌ**: en küçük yağmurdan akar; sanki suyu kendi nefsinden esirgiyor; ve Ebû Hanîfe dedi: **الشِّحاحُ** küçük vadiciklerdir; onlardan birine bir kırba döksen onu akıtır; ve o, birincidendir. Ve **أَرضٌ شَحاحٌ**: çok yağmurdan başka akmaz
(* “çok yağmurdan başka akmaz” sözü ile ondan önceki arasında çelişki yoktur; o, Kâmûs’ta olduğu gibi zıt anlamlılardandır.). Ve **أَرضٌ شَحْشَحٌ**, böyledir.

Ve **الشُّحُّ**: nefsin sahip olduğuna hırsı ve onunla cimriliğidir; ve tenzilde **الشُّحِّ**’tan gelen şey, işte bunun manasıdır; Yüce Allah’ın sözü gibi: **ومن ُيوقَ شُحَّ نفسه فأُولئك هم المفلحون**; ve sözü: **وأُحْضِرَتِ الأَنْفُسُ الشُّحَّ**; el-Ezherî, “**ومن يوق شح نفسه فأُولئك هم المفلحون**” sözünde dedi: yani kim zekâtını çıkarır ve kendisine helal olmayan maldan iffet ederse, nefsinin **شُحَّ**’undan korunmuş olur; ve hadiste: “Zekâtı eda eden, misafire ikram eden ve musibette veren kimse **الشُّحِّ**’tan beri olmuştur”; ve hadiste: “Sen sadaka verirsin, hâlbuki sen **شَحِيح** ve sıhhatli iken; bekayı umarsın ve fakirlikten korkarsın”; ve İbn Ömer hadîsinde: bir adam ona dedi ki: “Ben **شَحِيح**’im”; dedi ki: “Eğer **شُحُّ**’un seni, senin olmayanı almaya sevk etmiyorsa, **شُحِّكَ**’da bir beis yoktur”; İbn Mes‘ûd hadîsinde: bir adam ona dedi: “Ben, men etmeye güç yetirdiğim şeyi vermiyorum”; dedi: “O, cimriliktir; **الشح** ise kardeşinin malını hakkı olmaksızın almandır.” Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde, onun dediği: “**الشح** zekâtı men etmek ve haramı içeri sokmaktır.”

Ve **شَحَّ** şey ile ve onun üzerine **يَشِحُّ** (şîn’in kesresiyle); dedi ki: ve bunun gibi, nitelemelerden her **فَعِيل** eğer **فَعَلَ يَفْعِل** üzerine ikiz (muda‘af) olursa; **خَفيف** ve **دَفِيف** ve **عَفِيف** gibi; ve Araplardan bazıları dedi: **شَحَّ يَشِحُّ** dersin; ve **شَحِحْتَ تَشَحُّ** olmuştur; ve benzeri **ضَنَّ يَضَنُّ**; o hâlde o **ضنين**’dir; ve kıyas birincisidir: **ضَنَّ يَضِنُّ**; ve yüksek dil **ضَنَّ يَضَنُّ**’dur. Ve **الشَّحْشَحُ** ve **الشَّحْشاحُ**: tutan, cimri; Seleme b. Abdullah el-‘Adevî dedi:

Ve hırtıyı tekrar etti; hâlbuki **شَحْشَحا** olmadı,

yani hırtısını esirgemedi; ve ondan sonra:

İki yanağa, düz bir meyille meyleder,

yani iki yanağa meyleder; böylece (mef‘ûlü) hazfetti. Ve **الشَّحْشَحُ** ve **الشَّحْشاحُ**: bir şeye devam eden, onda ciddi olan, onda ileri giden. Ve **الشَّحْشَحُ** erkek ve dişi için olur; et-Tırimmâh dedi:

Sanki binekler, perşembe gecesi asılmıştır
bir sıçrayıcıya; izleri soyup çıkaran; **شَحْشَحِ**.

Ve **الشَّحْشَحُ** ve **الشَّحْشاحُ**: kıskanç ve ayrıca yiğit. Ve **فلاةٌ شَحْشَحٌ**: geniş, uzak, çorak; onda bitki yoktur; Müleyh el-Hüzelî dedi:

Gece karanlığı ona imkân verdiği zaman sürüşür,
gece yürüyüşünden; ve **فلاةٌ شَحْشَحٌ** çıplak.

Ve **الشَّحْشَحُ** ve **الشَّحْشاح** ayrıca: güçlü. Ve **خطيب شَحْشح** ve **شَحْشاحٌ**: ileri giden; ve denildi ki: ikisi, sözde veya yürüyüşte her ileri giden içindir; Zü’r-Rumme dedi:

Sabahleyinden, kuşluk uzayıncaya dek,
ve yüklenen topluluğu, zorlanan **الشَّحْشحانُ** sürdü,

yani hâdî (deve sürücüsü). Ve Ali hadîsinde: onun bir adamı hutbe verirken gördüğü, sonra dediği: “Bu, **الخطيب الشَّحْشَحُ**”; o, hutbede mahir, onda ileri gidendir. Ve **رجل شَحْشَحٌ**: kötü huylu; Nusayb dedi:

**نُسَيَّةُ شَحْشاحٍ** kıskançtır; onu bağışlarlar,
korku kardeşi; onlar eğlenirler, hâlbuki o yüz çeviricidir.

(* “Ve Nusayb dedi: nusiyye …” sözü, daha önce **أنح** maddesinde geçti; ve Ebû Hayye en-Nümeyrî: “ve nisve …” dedi. Ve “korku kardeşi” sözü: daha önce **حذر** üzerinde geçti.)

Ve **حمار شَحْشَحٌ**: hafif; ve ondan, **سَحْسَح** diyen vardır; Humeyd dedi:

Onun önüne, geçip giden bir **شَحْشَحٌ** geçti,
derin bir suya; ikramı ister.

**جائز**: suya geçer. Ve **شَحْشَحَ** deve hırıltıda: onu salıvermedi; ve Seleme b. Abdullah el-‘Adevî’nin beytini inşad etti. Ve **شَحْشَحَ** kuş: ses çıkardı; Müleyh el-Hüzelî dedi:

Gece yürüyüşüne sevinçli; doğru,
öğle sıcağının vuruşu; **الصُّرَدُ** **شَحْشَحَ** ettiği zaman.

Ve **غراب شَحْشَحٌ**: çok sesli. Ve **شَحْشَحَ الصُّرَدُ**: öttüğü zaman.

Ve **الشَّحْشحة**: hızlı uçuş; denilir: **قَطاة شَحْشَحٌ** yani hızlı.
