# شحر (ش-ح-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AD%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - ح - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والشين الراء معهما
ح ش ر، ش ح ر، ش ر ح، ر ش ح، ح ر ش مستعملات
حشر:
الحَشْر: حَشْرُ يَومِ القِيامة وقوله تعالى: "ثم إلى ربِّهم يُحشَرون"، قيل: هو الموتُ. والمَحْشَرُ: المجمعُ الذي يُحشَرُ إليه القوم. ويقال: حَشَرتْهُم السَّنةُ: وذلك أنَّها تضُمُّهم من النَّواحي إلى الأمصار، قال:
وما نَجا من حَشْرها المَحْشُوش		وَحْشٌ ولا طمْشٌ من الطُمُوش
قال غير الخليل: الحَشُّ والمَحشُوش واح. والحَشَرة: ما كان من صِغار دَوابِّ الأرض مثل اليّرابيع والقَنافِذ والضبِّاب ونحوها. وهو اسمٌ جامعٌ لا يُفردَ منه الواحد إلاّ أن يقولوا هذا من الحشرة.
قال الضرير: الجَرادُ والأرانِبُ والكَمْاة من الحَشَرة قد يكون دَوابَّ وغير ذلك.
والحَشْوَر: كُلُّ مُلَزَّز الخَلْق. شديدةُ. والحَشْر من الآذانِ ومن قُذّذ السِهام ما لطُفَ كأنَّما بُرِيَ بَرْياً، قال:
لها أذُنٌ حَشرٌ وذِفْرَى أسيلةٌ		وخدُّ كمِرآة الغريبة أسجَحُ
وحَشَرْتُ السِنانَ فهو مَحْشُور: أي رَقَّقُته وأَلْطَفْتُه.
شحر:
الشِحْرُ: ساحِلُ اليَمَن في أقصاها، قال العجاج:
رَحَلْتُ من أقصَى بلاد الرُحَّلِ		من قُلَل الشِحْرِ فجَنْبَيْ مَوْكِلِ
ويقال: الشِحْر مَوضع بعُمان.
شرح:
الشَّرْحُ: السَعَةُ، قال اللهُ -عزَّ وجلَّ-: "أفَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَه للإِسلام" أي وسَّعَه فاتَّسَعَ لقَول الخير. والشَرْحُ: البَيان، اشرَحْ: أيْ بيِّنْ. والشَّرْحُ والتَشريحُ: قِطْعُ اللَّحم على العظام قَطْعاً، والقِطعة منه شَرْحةٌ.
رشح:
رَشَحَ فلانٌ رَشْحاً: أي عَرِقَ. والرَشْحُ: اسمٌ للعَرَق. والمِرْشِحَةُ: بِطانةٌ تحت لِبْدِ السَّرْج لنَشْفِها العَرَق.
والأُمُّ تُرشِّحُ وَلَدَها تَرشيحاً باللَّبَن القليل: أيْ تجعلُه في فَمِه شيئاً بعدَ شيءٍ حتى يقْوَى للمَصِّ.
والتَرشيحُ أيضاً: لَحْسُن الأُمِّ ما على طِفلها من النُدُوَّة، قال:
أُدْمُ الظِباء تُرَشِّحُ الأطفالا
والراشِحُ والرَواشِحُ: جبال تَنْدَى فرُّبَما اجتَمَعَ في أصُولها ماء قليل وإنْ كَثُرَ سُمِّيَ واشِلاً. وإِنْ رأيتَه كالعَرَق يَجري خلالَ الحِجارة سُمِّيَ راشِحاً.
حرش:
الحرش والتحريش: إغراؤك إنسناً بغيره. والأحرش من الدنانير ما فيه حشونة لجِدَّته، قال:
دنانيرُ حُرْشٌ كُلُّها ضَربُ واحِدٍ
والضَبُّ أحرَشُ: خَشِنُ الجِلدِ كأنَّه مُحَزَّز. واحترشْتُ الضَبَّ وهو أن تَحرِشَه في حُجْره فتُهيجَه فإذا خَرَجَ قريباً منك هَدَمْتَ عليه بقيَّةَ الجُحْر. ورُبَّما حارَشَ الضَبُّ الأفعَى: إذا أرادت أن تدخُل عليه قاتَلَها.
والحَريشُ: دابَّةٌ لها مَخالِبُ كمخَالبِ الأسد ولها قرون واحد في وسط هامَتها، قال:
بها الحريشٌ وضِغْزٌ مائِلٌ ضَبِرٌ		يَأوي إلى رَشَفٍ منها وتقليصِ
والحَرْش: ضَرْبٌ من البَضْع وهي مُسْتَلْقِيةٌ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الشين** **الراء** onlarla beraber

**ح ش ر**، **ش ح ر**، **ش ر ح**، **ر ش ح**، **ح ر ش** kullanımdadırlar
**حشر**:
**الحَشْر**: Kıyamet gününün toplanması ve Yüce Allah’ın sözü: “ثم إلى ربِّهم يُحشَرون”; denildi ki: o, ölümdür. Ve **المَحْشَرُ**: kavmin kendisine toplandığı toplanma yeri. Ve denilir: **حَشَرتْهُم السَّنةُ**: ve bu, onun onları çevrelerden şehirlere doğru toplaması/katmasıdır, dedi ki:
وما نَجا من **حَشْرها** **المَحْشُوش**		وَحْشٌ ولا طمْشٌ من الطُمُوش
Halîl’den başkası dedi: **الحَشُّ** ve **المَحشُوش** vah. Ve **الحَشَرة**: yerin küçük canlılarından olan şey; **اليّرابيع** ve **القَنافِذ** ve **الضبِّاب** ve benzerleri gibi. Ve o, tekili ondan ayrıştırılmayan bir toplu addır; ancak “bu, **الحشرة**dendir” demeleri müstesna.
**الضرير** dedi: **الجَرادُ** ve **الأرانِبُ** ve **الكَمْاة** **الحَشَرة**dendir; canlılar ve başka şeyler olabilir.
Ve **الحَشْوَر**: yaratılışı/biçimi bütünüyle sıkı/sert olan her şey. şiddetli. Ve **الحَشْر** kulaklardan ve okların tüylerinden, sanki yontularak yontulmuş gibi incelmiş olan şeydir, dedi ki:
لها أذُنٌ **حَشرٌ** وذِفْرَى أسيلةٌ		وخدُّ كمِرآة الغريبة أسجَحُ
Ve **حَشَرْتُ السِنانَ** o hâlde o **مَحْشُور**dur: yani onu incelttim ve onu daha latif yaptım.

**شحر**:
**الشِحْرُ**: Yemen’in en uç tarafındaki sahil, **العجاج** dedi:
رَحَلْتُ من أقصَى بلاد الرُحَّلِ		من قُلَل **الشِحْرِ** فجَنْبَيْ مَوْكِلِ
Ve denilir: **الشِحْر** Umân’da bir yerdir.

**شرح**:
**الشَّرْحُ**: genişliktir, Aziz ve Celil Allah dedi: “أفَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَه للإِسلام” yani onu genişletti de hayır sözünü kabul etmeye genişledi. Ve **الشَرْحُ**: açıklamadır; **اشرَحْ**: yani açıkla. Ve **الشَّرْحُ** ve **التَشريحُ**: etin kemikler üzerinde parça parça kesilmesidir; ondan olan parça **شَرْحةٌ**dır.

**رشح**:
**رَشَحَ** falan kimse **رَشْحاً**: yani terledi. Ve **الرَشْحُ**: ter için bir addır. Ve **المِرْشِحَةُ**: eyerin keçesinin altında, teri emmesi için bir astardır.
Ve anne, az süt ile çocuğunu **تُرشِّحُ** **تَرشيحاً**: yani onu emmeye güçleninceye kadar ağzına azar azar bir şey koyar.
Ve **التَرشيحُ** da: annenin, çocuğunun üzerindeki ıslaklığı yalamasıdır, dedi ki:
أُدْمُ الظِباء تُرَشِّحُ الأطفالا
Ve **الراشِحُ** ve **الرَواشِحُ**: nemlenen dağlardır; belki köklerinde az bir su toplanır; eğer çoğalırsa **واشِلاً** diye adlandırılır. Ve eğer onu taşların arasından ter gibi akar görürsen **راشِحاً** diye adlandırılır.

**حرش**:
**الحرش** ve **التحريش**: bir insanı bir başkasına karşı kışkırtmandır. Ve dinarlardan **الأحرش**: yeniliğinden dolayı onda pürüzlülük bulunan şeydir, dedi ki:
دنانيرُ **حُرْشٌ** كُلُّها ضَربُ واحِدٍ
Ve **الضَبُّ** **أحرَشُ**tur: derisi kaba, sanki çizgili/oluklu. Ve **احترشْتُ الضَبَّ**: o, onu deliğinde kışkırtmandır; onu tahrik edersin; sana yakın olarak çıkınca, deliğin geri kalanını onun üzerine yıkarsın. Ve belki **حارَشَ الضَبُّ الأفعَى**: eğer onun üzerine girmek isterse onunla savaşır.
Ve **الحَريشُ**: aslanın pençeleri gibi pençeleri olan ve başının ortasında tek bir boynuzu bulunan bir canlıdır, dedi ki:
بها **الحريشٌ** وضِغْزٌ مائِلٌ ضَبِرٌ		يَأوي إلى رَشَفٍ منها وتقليصِ
Ve **الحَرْش**: o, sırtüstü yatmışken olan bir tür cinsel ilişkidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ش ر
حشر ، حرش ، شرح ، شحر ، رشح : ( مستعملات ) .
حشر : قال الليث : الْحَشر : حَشْرُ يوم القيامة ، والمَحْشَر : المجمَع الذي يُحْشر إليه القوم وكذلك إذا حُشِروا إلى بلد أو
معسكر ونحوه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( دِيَارِهِمْ لاَِوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنتُمْ أَن ) ( الحَشر : 2 ) نزلت في بني النَّضِير ، وكانوا قوماً من اليهود عاقدوا النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما نزل المدينة ألا يكونوا عليه ولا له ، ثم نَقَضُوا العهد وما يلوا كُفَّار أهل مكة فقصدهم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ففارَقُوه على الْجَلاء من منازلهم فجلَوْا إلى الشّام ، وهو أوَّلُ حَشْر حُشِر إلى أرض المَحْشَرِ ، ثم يُحْشَر الخَلْق يوم القيامة إليها ، ولذلك قيل : لأول الْحَشر ، وقيل : إنهم أول من أُجْلِي من أهل الذِّمّة من جزيرة العرب ، ثم أُجْلِي آخِرهم أيَّامَ عمر بن الخطاب ح ، منهم نَصَارى نَجْران ويهودُ خَيْبَر .
وقال الله جلّ وعزّ : ( عُطِّلَتْ وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ ) ( التّكوير : 5 ) ، وقال : ( ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ ) ( الأنعَام : 38 ) ، وأكثر المفسرين قالوا : تُحْشَر الوحوشُ كلها وسائر الدّواب حتى الذُّباب للقصاص ، وأُسْنِد ذلك إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وقال بعضهم : حشرُها : موتها في الدنيا .
وقال الليث : إذا أصابت الناسَ سَنَةٌ شديدة فأجْحَفَت بالمال وأهلكت ذوات الأربع قيل : قد حشرتْهُم السنة تحشُرُهم وتحشِرُهم وذلك أنه تُضمُّهم من النواحي إلى الأمصار . وقال رؤبة :
وما نَجَا من حَشْرِهَا المحْشُوشِ
وحْشٌ ولا طَمْشٌ من الطُّمُوشِ
قال : والحَشَرَةُ : ما كان من صغار دوابِّ الأرض مثل اليَرابِيع والقنافِذِ والضِّبَاب ونحوها وهو اسم جامع لا يُفْرَد الواحد إلا أن يقولوا هذا من الحَشَرة .
وقال الأصمعي : الحشرات والأحْراشُ والأحْناش واحد وهي هوامُّ الأرض .
وفي ( النوادر ) : حُشِر فلانٌ في ذَكَره وفي بطنه وأُحْثِل فيهما إذا كانا ضخْمَين من بين يديه .
وقال الليث : الْحَشوَر من الدواب : كل مُلَزَّز الخَلْق شديده ، ومن الرجال : العظيمُ البَطْن
أبو عُبَيد عن الأحمر : الحَشْوَرُ : العظيم البطن ، وأنشد غيره :
حَشْوَرَةُ الْجَنبَيْن مَعْطاءُ القَفَا
وقال الليث : الْحَشر من الآذان ومن قُذَذِ ريش السِّهام : ما لَطُف كأنما بُرِي بَرْياً ، وأنشد ابن الأعرابي في صفة ناقة :
لها أُذُن حَشْر وذِفْرَى أَسِيلَة
وخَدٌّ كمِرْآة الغريبة أسْجَحُ
وقال الليث : حَشَرْت السِّنان فهو مَحْشُور أي دقَّقْتُه وأَلْطَفْته .
وقال ابن شُمَيْل عن أبي الخَطَّاب : الحَبَّة عليها قِشْرَتان ، فالتي تلِي الحَبَّةَ الحَشَرَة والجميع الحَشَر ، والتي فوق الحشرة القَصَرَة ، قال : والمَحْشَرة في لغة أهل اليمن : ما بَقِي في الأرض وما فيها من نبات بعدما يُحْصَد الزرعُ فربما ظهر من تحته نبات أخْضَر فذلك المَحْشَرَة . يقال : أرسلُوا دَوَابَّهم في المَحْشَرة .
شحر : قال الليث : الشِّحْر : ساحل اليمن في أقصاها ، وأنشد :
رَحَلْتُ من أقصى بلاد الرُّحَّلِ
من قُلَل الشِّحْرِ فجَنْبَي مَوْكَلِ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الشِّحْرَةُ : الشَّطّ الضَّيِّق ، والشِّحْر : الشَّطّ .
شرح : قال الليث : الشَّرْح والتَّشريح : قَطْع اللحم عن العُضْو قَطْعاً ، وكلُّ قطْعة منها شَرْحَةٌ .
ويقال : شَرَح الله صدرَه فانشرَح أي وَسَّع صدرَه لقَبول الحقِّ فاتَّسع .
ويقال : شرحَ فلانٌ أَمْرَه أي أوضحه . وشرح مسألة مُشْكِلة إذا بَيَّنها .
وشرح جَارِيته إذا سَلَقَها على قَفاها ثم غَشِيَها .
وقال ابن عباس : كان أَهْل الكتاب لا يَأْتُون نساءَهم إلا على حَرْفٍ ، وكان هذا الحيُّ من قُرَيش يَشْرحون النساءَ شَرْحاً .
وسأل رجل الحَسن : أكان الأنبياءُ يَشْرحون إلى الدُّنيا مع علمهم بربهم ، يريد كانوا يَنْبَسِطُون إليها ويرغبون في اقْتِنائها رَغْبَةً واسعة .
عمرو عن أبيه قال : قال رجُل من العرب لفَتَاه : أَبْغني شارحاً فإنَّ أَشَاءَنا مُغَوَّسٌ ، وإنّي أخافُ عليه الطَّمْلَ .
قال أبو عمرو : الشارح : الحافظ ، والمُغَوَّسُ : المُشَنَّخُ . قلتُ : تَشْنِيخُ النَّخْل : تَنْقِيحُه من السُّلاَّء . والأشَاءُ : صغار النخل .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : الشّرْحُ : الحِفْظُ ، والشَّرح : الفَتْحُ ، والشَّرْحُ : البيانُ ، والشَّرْح : الفهم ، والشَّرْح : افْتِضاض الأبكار ، وأنشد غيره في الشَّارح بمعنى الحافظ :
وما شاكِرٌ إلا عَصافيرُ قَرْيَةٍ
يقومُ إليها شارِحٌ فَيُطِيرُها
والشارح في كلام أهل اليمن : الذي يحفظ الزرعَ من الطُّيُور وغيرها .
وقال ابن شُمَيل : الشَّرْحَة من الظِّبَاء : الذي يُجاءُ به يابساً كما هو لم يُقَدّد . يقال : خُذْ لنا شَرْحَةً من الظِّباء ، وهو لحم مَشْرُوح ، وقد شَرَحْته وشَرَّحْتُه .
والتَّصْفِيف نَحْو من التَّشْريح وهو تَرْقِيق البَضْعَةِ من اللّحم حتى يَشِفَّ من رِقَّته ثم يُلْقَى على الجَمْر .
رشح : قال ابن المظفّر : الرَّشْح : نَدَى العَرَق على الجسد . يقال : رشح فلان عَرَقاً ، والرَّشح : اسم لذلك العرق ، وسُمِّيت البطانة التي تحت لِبد السَّرْجِ مِرْشحة لأنها تُنَشِّف الرَّشحَ يعني العَرَق .
أبو العباس عن سَلَمَة عن الفراء يقال : أَرْشَح عَرَقاً ورَشَح عَرَقاً بمعنى واحد .
وقال أبو عمرو : الرَّشْح : العَرَق .
وقال الليث : التَّرْشيح : أن تُرَشِّحَ الأمُّ ولدها باللَّبن القليل تجعلُه في فِيه شيئاً بعد شيء حتى يَقْوَى لِلْمَصِّ ، قال : والتَّرْشيح أيضاً : لَحْسُ الأُمّ ما على طفلها من النُّدُوَّةِ حين تَلِدُهُ وأنشد :
أُمُّ الظِّبَاء تُرَشَّح الأطْفالاَ
وقال الأصمعي : إذا وضعت الناقة ولدها فهو سَلِيل ، فإذا قَوِي ومشى فهو راشِح ، وأمه مُرْشِح ، فإذا ارتفع عن الرّاشح فهو جادِل .
وقال الليث : الراشِح والرَّواشِح : جبال تَنْدَى ، فربما اجتمع في أصولها ماء قليل ، فإن كثُر سُمِّي وَشَلاً ، وإن رأيته كالعرق يجري خلال الحجارة سُمِّى راشِحا .
وقال غيره : بنو فلان يَسْتَرْشحون البقلَ أي يَنْتَظِرون أن يَطُول فَيَرْعَوْه ويَستَرْشحون البُهْمَى يُرَبّونه ليَكْبُر ، وذلك الموضع مُسْتَرْشَح ، وقال ذو الرُّمة يصف الحمير :
يُقَلِّبُ أَشْبَاها كأن مُتُونَها
بمُستَرْشَح البُهمى من الصّخْر صَرْدَحُ
ويقال : فلانُ يُرَشَّحُ للخلافة إذا جُعِل وَلِيَّ العَهْد .
حرش : الليث : الحَرْش والتَّحْرِيش : إغراؤك الإنسان والأسدَ ليقع بِقِرْنه .
والأحْرَش من الدَّنانير : الخَشِن لجدَّته ، والضَّبُّ أَحْرَشُ : خَشِنُ الجلد كأنّه مُحَزَّز .
وتقول : أَحْرَشْتُ الضَّبَّ وهو أن تُحَرِّشَه في جُحْره فتُهَيِّجه فإذا خرج قريباً منك هَدَمتَ عليه بقية الجحر وربما حدشَ الضَّبُّ الأفْعى إذا أرادت أن تَدْخُل عليه قاتلها .
قال : وقال ابن شُمَيل : يقال : قد احترشُوا الضِّباب .
قال : والحَرْش : أن يُقَعْقِع الرجلُ الحِجارةَ على رأس جُحرِه ، أو يُحرّكَ عَصاً أو حَصًى على قَفَا جُحره فيحسِبُه دابّة تريد أن تدخل عليه فيجيء ويَزْحَل على رِجْليه ليقاتل فيناهِزه الرجلُ فيأخُذَ بذنبه فيُضَبِّب عليه فلا يَقْدر أن يَفيضَ ذَنَبُه أن يُفْلِتَه أي لا يقدر أن يَنْفلِت منه .
قال شَمِر : والتَّضْبيب : شدّة القبض ، قال والمُنَاهَزَة : المُبادَرة ، قال : وأَفْعَى حَرْشاء : خشنة الجلدة ، وهي الحريش أيضاً . وأنشد :
تَضْحَكُ مِنّى أن رَأَتْني أحْتَرِشْ
ولو حَرَشْتِ لكَشَفْت عن حِرْش
أراد عن حِرِك يقلبون كاف المخاطبة للتأنيث شِينا .
وقال أبو عُبيد : من أمثالهم في مُخاطبة العالم بالشيءِ مَنْ يُريد تعليمَه : ( أَتُعْلِمُني بضَبَ أنا حَرَشتُه ) ونحوٌ منه قولهم : ( كمعلِّمَة أمَّها البِضَاعَ ) .
وقال الليث : الحَرِيشُ ، يقال هو دابّة له مَخالب كمخالب الأسد ، وله قَرْنٌ واحد في وسطِ هامته ، وأنشد :
بها الحَرِيش وضِغْزٌ مائل ضَئْزٌ
يأوي إلى رَشحٍ منها وتَقْلِيص
قلت : ولا أدري ما هذا البيت ، ولا أعرف قائله ، وقال غير الليث :
وذو قَرْنٍ يقالُ له حَرِيش
وقال ابن الأعرابي فيما أقرأنيه المنذري عن أحمد بن يحيى له : الهِرْمِيس : الكرْكَدَّنُ : شيء أعظم من الفيل له قرن يكون في البحر أو على شاطئه ، قلت : وكأنّ الحَرِيش والهِرْمِيس شيء واحد والله أعلم .
أبو عُبيد : الحَرْشُ : الأثَر ، وجمعه حِراشٌ ، وبه سُمِّي الرجل حِراشاً .
وسمعت غير واحد من الأعراب يقول للبعير الذي أَجْلَبَ دَبَرُه في ظهره : هذا بعير أَحْرَش ، وبه حَرَش ، وقال الشاعر :
فطارَ بكَفِّي ذو حِراش مُشَمِّرٌ
أحَذُّ ذَلاَذِيلِ العَسيب قصير
أراد بذي حِراش جَمَلا به أثر الدّبَر . ويقال : حَرَشْتُ جَرَب البعير أَحْرِشه حَرْشاً وخَرَشْتُه خَرْشاً إذا حكَّكتَه حتى تَقَشَّر الجلدُ الأعْلى فيَدْمى ثم يُطْلى حينئذٍ بالهِناء .
وقال أبو عمرو : الحَرْشاءُ من الجُرْب : التي لم تُطْل ، قلت : سُمّيت حَرْشاء لخشونة جلدها ، وقال الشاعر :
وحتى كأَنِّي يَتَّقِي بي مُعَبَّد
به نُقْبَةٌ حرشاءُ لم تَلْقَ طاليا
أبو عُبَيد عن الأصمعي : ومن نَباتِ السَّهْل : الحَرْشاءُ والصَّفراء والغَبْراء ، وهي أعشاب معروفة تَسْتَطيبُها الرّاعية .
وقال الليث : الحَرْشُ ، ضَرْب من البَضْع وهي مُسْتَلْقِية .
أبو سعيد : دراهم حُرْشٌ : جِيادٌ خُشْن حديثة العهد بالسِّكّة .

##### Türkçe

ح ش ر
**حشر** ، **حرش** ، **شرح** ، **شحر** ، **رشح** : (kullanılanlar).

**حشر** : Leys dedi: **الْحَشر**: kıyamet gününün haşri; **المَحْشَر**: kavmin kendisine haşrolunduğu toplanma yeri; aynı şekilde bir beldeye yahut ordugâha ve benzerine haşrolunduklarında da.

Allah azîz ve celîl dedi: ( **دِيَارِهِمْ لاَِوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنتُمْ أَن** ) (Haşr: 2). Benî’n-Nadîr hakkında indi; onlar Yahudilerden bir kavimdi; Medine’ye indiğinde Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ile, ne onun aleyhine ne de onun lehine olmayacaklarına dair akit yapmışlardı; sonra ahdi bozdular ve Mekke ehli kâfirlerine yandaş oldular; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onlara yöneldi; onlar da onu, evlerinden sürgün üzere ayrıldılar; Şam’a sürüldüler; bu, arz-ı mahşere haşrolunan ilk haşirdir; sonra kıyamet günü halk ona haşrolunur; bundan dolayı “**لأول الحشر**” denildi. Ve denildi ki: onlar, Arap yarımadasından ehl-i zimmetten sürgün edilenlerin ilkiydi; sonra onların sonuncusu, Ömer b. el-Hattâb (Allah ondan razı olsun) günlerinde sürgün edildi; onlardan Necran Hristiyanları ve Hayber Yahudileri.

Allah azîz ve celîl dedi: ( **عُطِّلَتْ وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ** ) (Tekvîr: 5); ve dedi: ( **ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ** ) (En‘âm: 38). Müfessirlerin çoğu dedi: bütün vahşî hayvanlar ve diğer binek/dört ayaklılar, hatta sinek bile kısas için haşrolunur; bu, Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) isnad edildi. Bazıları dedi: onların haşri: dünyada ölmeleridir.

Leys dedi: İnsanlara şiddetli bir yıl isabet edip mala ağır zarar verdiğinde ve dört ayaklıları helâk ettiğinde “sene onları haşretti; onları **تحشُرُهم** ve **تحشِرُهم**” denir; bu, onları çevrelerden şehirlere doğru toplamasıdır. Rü’be dedi:
Ve onun sıkıştırılmış haşrinden kurtulmadı
Ne bir vahşî, ne de siliklerden bir silik.

Dedi: **الحَشَرَةُ**: yerin küçük canlılarından olan şey; yerboğazları, kirpiler, kelerler ve benzerleri gibi; tekili, ancak “bu, **الحَشَرة**dendir” demeleri dışında, tekil yapılmayan, toplayıcı bir isimdir.

Asmaî dedi: **الحشرات** ve **الأحْراشُ** ve **الأحْناش** birdir; onlar yerin haşereleridir.

( **النوادر** )’de: Bir kimse, ön tarafında ikisi de iri olduğunda, zekerinde ve karnında **حُشِر** edildi; ikisinde de **أُحْثِل** edildi.

Leys dedi: Hayvanlardan **الْحَشوَر**: yaratılışı sıkı dokulu, sert olan her şey; erkeklerden: karnı büyük olan.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **الحَشْوَرُ**: karnı büyük olan; başkası şu beyti okudu:
İki yanı şişkin, ensece cömert.

Leys dedi: Kulaklardan ve ok tüylerinin uç kısımlarından **الْحَشر**: sanki yontularak yontulmuş gibi incelmiş olan şey; İbnü’l-A‘râbî, bir dişi devenin vasfında şu beyti okudu:
Onun **حَشْر** bir kulağı ve akıcı bir **ذِفْرَى**sı vardır,
Ve yabancı kadının aynası gibi bir yanak, düz.

Leys dedi: **حَشَرْتُ** mızrak ucunu; o **مَحْشُور**dur; yani onu incelttim ve latifleştirdim.

İbn Şümeyl, Ebü’l-Hattâb’dan: Tane üzerinde iki kabuk vardır; taneye bitişik olanı **الحَشَرَة**dir; hepsi **الحَشَر**dir; **الحشرة**nin üstündeki **القَصَرَة**dir. Dedi: Yemen ehlinin dilinde **المَحْشَرة**: ekin biçildikten sonra yerde ve içindekilerde bitkiden kalan şeydir; bazen altından yeşil bir bitki çıkar; işte o **المَحْشَرَة**dir. “Hayvanlarını **المَحْشَرة**ye saldılar” denir.

**شحر** : Leys dedi: **الشِّحْر**: Yemen’in en uç tarafındaki sahildir; şu beyti okudu:
Göçebelerin ülkelerinin en ucundan göçtüm,
**الشِّحْر** tepelerinden, sonra **مَوْكَل**’in iki yanı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشِّحْرَةُ**: dar kıyı; **الشِّحْر**: kıyı.

**شرح** : Leys dedi: **الشَّرْح** ve **التَّشريح**: eti uzuvdan parça parça kesmektir; her parçası **شَرْحَة**dir.

Ve denir: Allah onun göğsünü **شَرَح** etti, o da **انشرَح** etti; yani hakkı kabul için göğsünü genişletti de genişledi.

Ve denir: Falan, işini **شرح** etti; yani onu açıkladı. Zor bir meseleyi **شرح** etti; onu beyan ettiğinde.

Ve cariyesini **شرح** etti; onu sırtüstü yatırıp sonra onunla cima ettiğinde.

İbn Abbâs dedi: Ehl-i kitap kadınlarına ancak bir kenar üzere gelirdi; Kureyş’ten bu mahalle ise kadınları **يَشْرحون**; **شَرْحاً**.

Bir adam Hasan’a sordu: Peygamberler, Rablerini bilmeleriyle birlikte dünyaya **يَشْرحون** olur muydu? Yani ona yayılırlar ve onu edinmeye geniş bir rağbetle rağbet ederler miydi?

Amr, babasından dedi: Araplardan bir adam delikanlısına dedi: “Bana bir **شارحاً** bul; çünkü küçük hurmalarımız **مُغَوَّسٌ**dur; ben onun üzerine **الطَّمْلَ**dan korkuyorum.” Ebû Amr dedi: **الشارح**: koruyan; **المُغَوَّسُ**: **المُشَنَّخُ**. Ben dedim: Hurma ağaçlarının **تَشْنِيخُ**u: **السُّلاَّء**dan ayıklanmasıdır. **الأشَاءُ**: küçük hurma fidanlarıdır.

Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشّرْحُ**: koruma; **الشَّرح**: açma; **الشَّرْحُ**: beyan; **الشَّرْح**: anlama; **الشَّرْح**: bakirelerin bekâretini bozma. Başkası, **الشَّارح**ı “koruyan” manasında şu beyitte okudu:
Şükreden yoktur; ancak bir köyün serçeleri vardır;
Onlara bir **شارِحٌ** kalkar da onları uçurur.

Yemen ehlinin sözünde **الشارح**: ekini kuşlardan ve başkalarından koruyan kimsedir.

İbn Şümeyl dedi: Ceylanlardan **الشَّرْحَة**: olduğu gibi kurutulmuş getirilen, dilimlenmemiş olandır. “Bize ceylanlardan bir **شَرْحَة** al” denir; o, **مَشْرُوح** ettir; onu **شَرَحْته** ve **شَرَّحْتُه**.

**التَّصْفِيف**: **التَّشْريح**ten bir türdür; et parçasını inceltmektir; inceliğinden dolayı şeffaflaşıncaya kadar; sonra kor üzerine atılır.

**رشح** : İbnü’l-Muzaffer dedi: **الرَّشْح**: beden üzerinde terin çiyi. “Falan ter **رشح** etti” denir; **الرَّشح**: o terin adıdır. Eyer keçesinin altındaki astara **مِرْشحة** adı verildi; çünkü **الرَّشح**ı, yani teri kurutur.

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan: “Ter **أَرْشَح** etti” ve “ter **رَشَح** etti” denir; ikisi bir manadadır.

Ebû Amr dedi: **الرَّشْح**: ter.

Leys dedi: **التَّرْشيح**: annenin çocuğunu az sütle **تُرَشِّحَ** etmesidir; onu, emmeye güç yetirinceye kadar, ağzına azar azar koyar. Dedi: **التَّرْشيح** ayrıca: anne doğurduğunda, çocuğunun üzerindeki ıslaklığı yalamasıdır; şu beyti okudu:
Ceylanların annesi yavruları **تُرَشَّح** eder.

Asmaî dedi: Deve doğurduğunda yavru **سَلِيل**dir; güçlenip yürüdüğünde **راشِح**tır; annesi **مُرْشِح**tir; **الرّاشح**tan yükseldiğinde ise **جادِل**dir.

Leys dedi: **الراشِح** ve **الرَّواشِح**: çiylenen dağlardır; bazen köklerinde az bir su toplanır; çoğalırsa **وَشَلاً** diye adlandırılır; onu taşların arasında ter gibi akar görürsen **راشِحا** diye adlandırılır.

Başkası dedi: Falan oğulları otu **يَسْتَرْشحون**; yani uzamasını beklerler de onu otlatırlar; **البُهْمَى**yı **يَستَرْشحون**; onu büyüsün diye yetiştirirler; o yer **مُسْتَرْشَح**tır. Zü’r-Rumme, eşekleri vasfederek dedi:
Benzerlerini çevirip durur; sanki sırtları,
Kayadan düz bir yerde **مُستَرْشَح** **البُهمى**dadır.

Ve denir: Falan, hilâfet için **يُرَشَّحُ** edilir; veliaht kılındığında.

**حرش** : Leys: **الحَرْش** ve **التَّحْرِيش**: insanı ve aslanı, boynuzuyla vurması için kışkırtmandır.

Dinarların **الأحْرَش**ı: yeniliğinden dolayı pürüzlü olanıdır. Keler **أَحْرَشُ**tur: derisi pürüzlüdür; sanki çizgili.

Ve dersin: Keleri **أَحْرَشْتُ**; bu, onu deliğinde **تُحَرِّشَه** etmendir; onu kışkırtırsın; sana yakın çıkınca, deliğin kalan kısmını üzerine yıkarsın. Bazen keler, içeri girmek istediğinde yılanı **حدشَ** eder; onunla savaşır.

Dedi: İbn Şümeyl dedi: “Keleri **احترشُوا** ettiler” denir.

Dedi: **الحَرْش**: adamın, deliğinin başında taşları takırdatması; yahut deliğinin arkasında bir değnek veya çakıl oynatmasıdır; o da onu, içine girmek isteyen bir canlı sanır; gelir ve iki ayağı üzerinde sürünerek savaşmak için yükselir; adam da onunla **يناهِزه** eder; kuyruğundan tutar; onu **يُضَبِّب** eder; böylece kuyruğunu salıp kurtaramaz; yani ondan sıyrılamaz.

Şemir dedi: **التَّضْبيب**: sıkı kavramadır. Dedi: **المُنَاهَزَة**: atılmadır/acele davranmadır. Dedi: **أَفْعَى حَرْشاء**: derisi pürüzlü yılandır; o, **الحريش** de denir. Şu beyti okudu:
Beni görünce güldü; ben **أحْتَرِشْ** ederken,
Eğer sen **حَرَشْتِ** etseydin, **حِرْش**ten açardım.

**حِرْش** ile **حِرِك**i kastetti; muhatap **كاف**ını dişilik için **شِين**e çevirirler.

Ebû Ubeyd dedi: Onların, bir şeyi bilene, onu öğretmek isteyen kimseye hitapta darb-ı mesellerinden: ( **أَتُعْلِمُني بضَبَ أنا حَرَشتُه** ) ve buna benzer sözleri: ( **كمعلِّمَة أمَّها البِضَاعَ** ).

Leys dedi: **الحَرِيشُ**; denir ki o, aslanın pençeleri gibi pençeleri olan bir canlıdır; başının ortasında tek bir boynuzu vardır. Şu beyti okudu:
Orada **الحَرِيش** ve eğri bir **ضِغْزٌ** vardır, eğik,
Ondan bir **رَشحٍ**a ve bir **تَقْلِيص**a sığınır.

Ben dedim: Bu beytin ne olduğunu bilmiyorum, söyleyenini de tanımıyorum. Leys’ten başkası dedi:
Ve tek boynuzlu; ona **حَرِيش** denir.

İbnü’l-A‘râbî, Münzirî’nin Ahmed b. Yahyâ’dan ona okuttuğu şeyde: **الهِرْمِيس**: **الكرْكَدَّنُ**dur; filden daha büyük bir şeydir; denizde yahut kıyısında olur; ben dedim: sanki **الحَرِيش** ile **الهِرْمِيس** bir şeydir; Allah daha iyi bilir.

Ebû Ubeyd: **الحَرْشُ**: izdir; çoğulu **حِراشٌ**dur; bununla adam **حِراشاً** diye adlandırıldı.

A‘râbdan birden fazlasını, sırtında yara kabuğu toplanıp sırtını kabartmış deve için “bu **أَحْرَش** bir devedir; onda **حَرَش** vardır” derken işittim. Şair dedi:
Elimde, sırtı sıvanmış, **ذو حِراش** olan uçtu,
Hurma dalının püsküllerini keskin kesen, kısa.

**ذو حِراش** ile, üzerinde yara izi bulunan bir deveyi kastetti. Ve denir: Devenin uyuzunu **حَرَشْتُ**; onu **أَحْرِشه**; **حَرْشاً**; ve onu **خَرَشْتُه**; **خَرْشاً**; yani onu kaşıdın da üst deri soyulup kanadı; sonra o vakit **الهِناء** ile sıvanır.

Ebû Amr dedi: Uyuzdan **الحَرْشاءُ**: sıvanmamış olandır. Ben dedim: derisinin pürüzlülüğünden dolayı **حَرْشاء** diye adlandırıldı. Şair dedi:
Öyle ki sanki ben, benimle korunulan bir mabedim;
Onda, sürücüye rastlamamış **حرشاء** bir delik vardır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Ova bitkilerinden: **الحَرْشاءُ** ve **الصَّفراء** ve **الغَبْراء**; bunlar bilinen otlardır; çoban onları hoş bulur.

Leys dedi: **الحَرْشُ**: et parçasından bir türdür; o, sırtüstü yatmış hâldedir.

Ebû Saîd: **دراهم حُرْشٌ**: iyi; pürüzlü; darphaneye yeni girmiş.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والحاء وما يثلثهما)
(شحذ) الشين والحاء والذال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خِفَّة  وحِدّة. من ذلك شَحَذْتُ الحديدَ، إذا حَدَّدتَه. ويقال إنَّ المشاحيذ رؤوس الجبال، وإِنّما سمِّيت بذلك للحِدَّة التي ذكرنَاها. ومن الخِفّة قولهم للجائع: شَحْذان. ويقال إنَّ الشحْذان الخفيف في سَعيه.
(شحر) الشين والحاء والراء ليس بشيء، وهو لعلّه اسم بلد([1]).
(شحص) الشين والحاء والصاد كلمةٌ واحدة، يقال إنَّ الشحَص الشاةُ لا لبَنَ لها، ويقال هي التي لم يُنْزَ عليها قط. وفي كتاب الخليل: الشّحْصاء.
(شحط) الشين والحاء والطاء أصلان: أحدهما البُعد، والآخر اختلاطٌ في شيءٍ واضطراب.
فالأوّل: قولهم شَحَطَتِ الدّار تَشْحَطُ شَحْطَاً وشحوطاً، وهي شاحطة.
وأمّا الأصل الآخر فالشَّحْط، وهو الاضْطرابُ في الدَّمِ. ويُقال للولدِ إِذا اضْطربَ في السَّلى: هو يتشحط في دمه. ومنه اللّبن المشحوط، وهو الذي يُصَبُّ عليه الماء. ومن الباب: الشَّحْطَة: داءٌ يأخذ الإِبلَ لا تكاد أن تنجوَ منه. ومن الباب المِشحط: عُوَيدٌ يُوضَع عند قضيب الكرم يَقِيهِ الأرضَ.([2]) وقال قوم: إنَّ الشَّحْطَ ذَرْقُ الطّير. وأنشدوا:
ومُلْبِدٍ بين مَوْماةٍ بِمَهْلَكَةٍ *** جاوزتُهُ بِعَلاةِ الخَلْقِ عِلْيانِ([3])كأنَّما الشحْط في أعلى حَمائره  *** سبائِب الرَّيْط من قَزٍّ وَكَتّانِ
فإن صح هذا فهو أيضاً من الاختلاط.
(شحم) الشين والحاء والميم أصلٌ يدلُّ على جِنسٍ من اللّحم. من ذلك الشَّحْم، وهو معروف. وشَحْمة الأُذُنِ: مُعَلَّق القُرْطِ. ورجلٌ مُشْحِمٌ كثير الشَّحْم، وإن كان يحبُّه قيل شَحِم، وإن كان يطعمه أصحابَه قيل شاحم، فإن كان يبيعه قيل شَحَّام.
(شحن) الشين والحاء والنون أصلانِ متباينانِ، أحدُهما يدلُّ على المَلء، والآخر على البُعْدِ.
فالأوّل قولهم: شَحَنْتُ السّفينةَ، إِذا مَلأتَها. ومن الباب أشحن فلان للبكاء، إِذا تَهيّأ لَهُ كأنَّه اجتمع له([4]).
وأما الآخر فالشَّحْن الطَّرْد، يقال شَحَنَهم إِذا طَرَدَهم. ويقال للشّيءِ الشديد الحموضة: إِنَّهُ لَيَشْحَن الذِّبّانَ، أي يطردُها، ومن الباب الشَّحْناء، وهي العداوة. وعدُوٌّ مشاحِنٌ، أي مُباعِد. والعداوةُ تَبَاعُدٌ.
(شحو/ي) الشين والحاء والحرف المعتلّ يدلُّ على أصلٍ، وهو فَتْحُ الشَّيء. فالشَّحْوَة: ما بينَ الرِّجلين إِذَا خَطَا الإنسان. ويقال للفَرَسِ الواسع الخَطْو: وهو بعيدُ الشَّحْوة. وشَحَا الرَّجلُ فاه. وشَحا الفمُ نفسُه. ويصلح في مصدرهِ الشَّحْيُ والشَّحْو. ويقال شَحَى اللِّجامُ فمَ الفرسِ شَحْياً. ويقال جاءت الخيل شواحِيَ، أي فاتحاتٍ أفواهَها. قال:
* شاحِيَ لَحْيَيْ قَعْقُعانيِّ الصَّلَقْ([5]) *
(شحب) الشين والحاء والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تغيُّر اللَّون، والمصدر منه الشُّحوب. يقال شَحَبَ وَشَحُب يَشْحَُب. ولونٌ شاحب. قال:
تقول ابنتي لمَّا رأتنيَ شاحباً *** كأنّك فينا يا أَباتَ غَرِيبُ([6])ويقال، حكاه الدريدي: شَحَبتُ الأرضَ: قشرتُها. فإِذا كانت الرواية صحيحةً فهو القياس.
(شحج) الشين والحاء والجيم أصلٌ يدلُّ على صوتٍ. من ذلك شَحَجَ الغراب يَشْحَج، وكذلك البغل. [والبغال] بَناتُ شاحج([7]). ويقولون للحمار الوحشيّ مِشحج وشَحَّاج. والله أعلم بالصواب.
---------------------
([1]) يعني (الشحر) بالكسر، وهو بلاد بين عدن وعمان.
([2]) في الأصل: "يقيد الأرض"، تحريف. وفي المجمل: "يقيه من الأرض".
([3]) البيتان في اللسان (بلد، علا، حمر)، وسبق إنشادهما في (بلد، حمر).
([4]) في الأصل: "أجمع له".
([5]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 106 واللسان (قعع).
([6]) البيت في اللسان (أبي 8، 10).
([7]) التكملة قبله من المجمل. وفي المجمل: "بنات شحاج". وفي القاموس أيضاً: "والبغال بنات شحاج ككتان"، ولم تذكر في اللسان (شحج)، وذكرت في (بني 14: 93)، قال: "وبنات شحاج: البغال". أما ابن سيده فقد ذكر في باب البنات من المخصص (13: 212) "ابن السكيت: بنات شحاج البغال، وبنات صهال الخيل". وكذا في المزهر: (1: 525).

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** ve **الحاء** ve ikisini üçleyen şeyler)
(**شحذ**) **الشين** ve **الحاء** ve **الذال** tek bir asıldır; hafifliğe ve keskinliğe delâlet eder. Bundan: demiri **شَحَذْتُ**; onu keskinleştirdiğin zaman. Ve denilir ki **المشاحيذ** dağların başlarıdır; ancak, zikrettiğimiz keskinlik sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Ve hafiflikten, onların aç olana sözleri: **شَحْذان**. Ve denilir ki **الشحْذان** koşusunda hafif olandır.
(**شحر**) **الشين** ve **الحاء** ve **الراء** bir şey değildir; ve o, belki bir belde adıdır([1]).
(**شحص**) **الشين** ve **الحاء** ve **الصاد** tek bir kelimedir; denilir ki **الشحَص** sütü olmayan koyundur; ve denilir ki o, üzerine hiç erkek salınmamış olandır. Ve Halîl’in kitabında: **الشّحْصاء**.
(**شحط**) **الشين** ve **الحاء** ve **الطاء** iki asıldır: biri uzaklık, diğeri bir şeyde karışma ve çalkantı.
Birincisi: onların sözü: **شَحَطَتِ** ev **تَشْحَطُ** **شَحْطَاً** ve **شحوطاً**; ve o **شاحطة**dır.
Ama diğer asıl ise **الشَّحْط**tır; o, kanda çalkantıdır. Ve çocuğa, döl zarı içinde çalkantılandığı zaman, denilir: o, kanında **يتشحط**. Ve ondan: **اللّبن المشحوط**; o, üzerine su dökülen şeydir. Ve babdan: **الشَّحْطَة**: develeri tutan bir hastalık; ondan neredeyse kurtulamaz. Ve babdan **المِشحط**: asma çubuğunun yanında konulan küçük bir değnek; onu yerden korur.([2]) Ve bir kavim dedi: **الشَّحْط** kuş pisliğidir. Ve şu iki beyti okudular:
ومُلْبِدٍ بين مَوْماةٍ بِمَهْلَكَةٍ *** جاوزتُهُ بِعَلاةِ الخَلْقِ عِلْيانِ([3])كأنَّما **الشحْط** في أعلى حَمائره  *** سبائِب الرَّيْط من قَزٍّ وَكَتّانِ
Eğer bu sahih olursa, o da karışmadan (gelir).
(**شحم**) **الشين** ve **الحاء** ve **الميم** bir asıldır; etten bir cinse delâlet eder. Bundan **الشَّحْم**; ve o bilinir. Ve **شَحْمة الأُذُنِ**: küpenin asıldığı yer. Ve **رجلٌ مُشْحِمٌ**: çok **الشَّحْم**lı (kimse); ve eğer onu severse **شَحِم** denilir; ve eğer onu arkadaşlarına yedirirse **شاحم** denilir; eğer onu satarsa **شَحَّام** denilir.
(**شحن**) **الشين** ve **الحاء** ve **النون** birbirinden ayrı iki asıldır; ikisinden biri doldurmaya, diğeri uzaklığa delâlet eder.
Birincisi onların sözü: gemiyi **شَحَنْتُ**; onu doldurduğun zaman. Ve babdan: falan kimse ağlamak için **أشحن**; ona hazırlandı, sanki onun için toplanmış gibi([4]).
Ama diğeri ise **الشَّحْن** kovmadır; **شَحَنَهم** denilir, onları kovduğu zaman. Ve şiddetli ekşiliği olan şeye denilir: o, sinekleri mutlaka **لَيَشْحَن** eder; yani onları kovar. Ve babdan **الشَّحْناء**; ve o düşmanlıktır. Ve **عدُوٌّ مشاحِنٌ**; yani uzaklaştıran. Ve düşmanlık uzaklaşmadır.
(**شحو/ي**) **الشين** ve **الحاء** ve illetli harf bir asla delâlet eder; ve o, şeyin açılmasıdır. Öyleyse **الشَّحْوَة**: insan adım attığı zaman iki ayak arasındaki şey. Ve geniş adımlı ata denilir: o, **بعيدُ الشَّحْوة**dur. Ve adam ağzını **شَحَا** etti. Ve ağzın kendisi **شَحا** etti. Ve onun masdarında **الشَّحْيُ** ve **الشَّحْو** uygun olur. Ve denilir: gem **شَحَى** atın ağzını **شَحْياً**. Ve denilir: atlar **شواحِيَ** geldi; yani ağızlarını açanlar olarak. Dedi ki:
* **شاحِيَ** لَحْيَيْ قَعْقُعانيِّ الصَّلَقْ([5]) *
(**شحب**) **الشين** ve **الحاء** ve **الباء** tek bir asıldır; rengin değişmesine delâlet eder; ondan masdar **الشُّحوب**dur. **شَحَبَ** ve **شَحُب** denilir; **يَشْحَُب**. Ve **لونٌ شاحب**. Dedi ki:
تقول ابنتي لمَّا رأتنيَ شاحباً *** كأنّك فينا يا أَباتَ غَرِيبُ([6])Ve denilir; Düreydî’nin rivayet ettiği: yeri **شَحَبتُ**: onu soydum. Öyleyse rivayet sahih ise, o kıyastır.
(**شحج**) **الشين** ve **الحاء** ve **الجيم** bir asla delâlet eder; o, bir sestir. Bundan: karga **شَحَجَ** eder, **يَشْحَج**; ve katır da böyledir. [Ve katırlar] **بَناتُ شاحج**([7]). Ve yaban eşeğine **مِشحج** ve **شَحَّاج** derler. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
---------------------
([1]) (الشحر) kesre ile demektir; ve o, Aden ile Umman arasında beldelerdir.
([2]) Asılda: "يقيد الأرض"; tahriftir. Ve el-Mücmel’de: "يقيه من الأرض".
([3]) İki beyit Lisân’da (بلد، علا، حمر)’dadır; ve daha önce (بلد، حمر)’da okunmuştu.
([4]) Asılda: "أجمع له".
([5]) Ru’be b. el-Accâc’ındır; divanında 106 ve Lisân’da (قعع).
([6]) Beyit Lisân’da (أبي 8، 10)’dadır.
([7]) Tekmile, ondan önce, el-Mücmel’dendir. Ve el-Mücmel’de: "بنات شحاج". Ve Kâmûs’ta da: "والبغال بنات شحاج ككتان"; ve Lisân’da (شحج)’de zikredilmedi; ve (بني 14: 93)’te zikredildi; dedi ki: "وبنات شحاج: البغال". Ama İbn Sîde, el-Muhassas’ın البنات babında (13: 212) zikretti: "ابن السكيت: بنات شحاج البغال، وبنات صهال الخيل". Ve Mezher’de de böyledir: (1: 525).

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ح ر
كأنه العنبرُ الشِّحْرِيّ‏:‏ منشوب إلى شِحْرِ عمان وهو ساحله‏.‏

##### Türkçe

ش ح ر
Sanki **العنبرُ الشِّحْرِيّ**: Umman’ın **شِحْرِ**’ine nispet edilmiştir; o, onun sahilidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

شَحَرَ فاه شَحْراً: فتحه؛ قال ابن دريد: أَحسبها يمانية. والشِّحْرُ: ساحل اليمن، قال الأَزهري: في أَقصاها، وقال ابن سيده: يبنها وبين عُمانَ. ويقال: شِحْرُ عُمانَ وشَحْرُ عُمان، وهو ساحل البحر بين عُمان وعَدَنٍ؛ قال العجاج:
رَحَلْتُ مِنْ أَقْصَى بِلادِ الرُّحَّلِ،
من قُلَلِ الشِّحْرِ فَجَنْبَيْ مَوْكَلِ
ابن الأَعرابي: الشِّحْرَةُ الشَّطُّ الضَّيِّقُ، والشِّحْرُ الشط. ابن سيده: الشَّحِيرُ ضَرْبٌ من الشجر؛ حكاه ابن دريد، قال: وليس بثَبَتٍ. والشُّحْرُورُ: طائر أَسودُ فُوَيْقَ العُصفور يصوّت أَصواتاً.

##### Türkçe

**شَحَرَ** ağzını **شَحْراً**: onu açtı; İbn Düreyd dedi: Onu Yemenî sayıyorum.

**الشِّحْرُ**: Yemen sahili; Ezherî dedi: onun en uç tarafında; İbn Sîde dedi: onunla **عُمانَ** arasında. Ve denilir: **شِحْرُ عُمانَ** ve **شَحْرُ عُمان**; o, **عُمان** ile **عَدَنٍ** arasında deniz sahilidir; Accâc dedi:
Göçtüm göçebelerin ülkelerinin en uç tarafından,
**الشِّحْرِ**’in tepelerinden, sonra **مَوْكَلِ**’in iki yanına.

İbnü’l-A‘râbî: **الشِّحْرَةُ** dar kıyıdır, **الشِّحْرُ** kıyıdır. İbn Sîde: **الشَّحِيرُ** ağaçtan bir türdür; onu İbn Düreyd nakletti; dedi: ve sabit değildir.

**والشُّحْرُورُ**: serçeden biraz büyük, siyah bir kuştur; sesler çıkarır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشحر، كالمنع: فتح الفم لغة يمانية، عن ابن دريد. الشحر: ساحل اليمن، قال الأزهري: في أقصاها، وقال ابن سيده: بينها وبين عمان، ويقال: شحر عمان، وهو ساحل البحر بين عمان وعدن، مشتمل على بلاد وأودية وقرى، كانت فيها مساكن سبأ على ما قيل، ويكسر، وهو المشهور، وهكذا أنشدوا قول العجاج:
  رحلت من أقصى بلاد الرحل                      من قلل الشحر فجنبي موكل منه محمد بن حوى بن معاذ الإمام المحدث الرحال، سمع من أبي عبد الله الفراوي وغيره. الجمال محمد بن عمرو الأصغر، وهو لقبه، وفي التبصير للحافظ: محمد بن عمر بن الأصغر هكذا، الشاعر، الشحريان سمع من الأخير أبو العلاء الفرضي بماردين سنة 680.
 قال الحافظ: وعمرو بن أبي عمرو الشحري من شحر عمان، أنشد له الثعالبي في التيمة شعرا. الشحر: بطن الوادى، ومجرى الماء، وبأحدهما سميت المدينة. الشحر: أثر دبرة البعير إذا برأت، على التشبيه. الشحير، كأمير: شجر، حكاه ابن دريد، وليس بثبت. والشحور، كقسور، والشحرور، بالضم، طائر أسود فويق العصفور، يصوت أصواتا. والشحرة، بالكسر: الشط الضيق، عن ابن الأعرابي. وذو شحر بن وليعية، بالكسر: قيل من أقيال حمير، نقله الصغاني.

##### Türkçe

**الشحر**، **كالمنع**: Ağzı açmak; Yemen dili; İbn Düreyd’den. **الشحر**: Yemen sahili; Ezherî dedi ki: onun en uç kısmında; İbn Sîde dedi ki: onunla Umân arasında; ve “Umân’ın **شحر**’ı” denir; o, Umân ile Aden arasındaki denizin sahilidir; beldeler, vadiler ve köyleri içine alıcıdır; denildiğine göre Sebe’nin meskenleri oradaydı; ve kesrelenir; ve o meşhurdur; ve böylece A‘câc’ın sözünü inşâd ettiler:
  “Göçtüm binek ülkesinin en uç beldelerinden                      **الشحر** tepelerinden; artık yanım (tarafım) vekil kılınmış.”

Ondan: Muhammed b. Havâ b. Muâz; imam, muhaddis, seyyah; Ebû Abdullah el-Ferâvî’den ve başkasından işitti. el-Cemmâl Muhammed b. Amr el-Asgar; ve o onun lakabıdır; ve Hâfız’ın **التبصير**’inde: Muhammed b. Ömer b. el-Asgar, böyle; şair; **الشحريان**; sonuncudan Ebû’l-Alâ el-Farazî Mârdîn’de 680 yılında işitti.

Hâfız dedi ki: ve Amr b. Ebî Amr **الشحري** Umân’ın **شحر**’ındandır; Seâlibî onun için **التيمة**’de şiir inşâd etti. **الشحر**: vâdinin iç kısmı ve suyun akacağı yer; ve şehir ikisinden biriyle adlandırıldı. **الشحر**: deve sırtındaki yara izi, iyileştiği zaman; benzetme üzere. **الشحير**، **كأمير**: ağaç; İbn Düreyd onu nakletti; ve sabit değildir. Ve **الشحور**، **كقسور**; ve **الشحرور**, damme ile: serçenin biraz üstünde siyah bir kuş; sesler çıkarır. Ve **الشحرة**, kesre ile: dar kıyı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **ذو شحر بن وليعية**, kesre ile: Himyer’in **أقيال**’inden olduğu söylendi; Sığânî onu nakletti.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَحَرَ
شَحَرَ A ( n. ac. شَحْر 1 ),
a.  Opened ( his mouth ).

شَحَّرَ
شَحَّرَ II
a.  [ coll. ], Blackened with soot, smutted.

شَحْر
شَحْر 1 ,
a.  Middle of a valley.

شِحْرَة
شِحْرَة 2t ,
a.  Steep bank ( of a river &  c. ).

شَحَّاْر
شَحَّاْر 28 ,
a.  Soot; black earth.

شُحْرُوْر
شُحْرُوْر ,  شَحْوَر ( pl. شَحَاْرِيْ٤ُ 67 ),
a.  Blackbird.

##### Türkçe

شَحَرَ
**شَحَرَ** A ( n. ac. **شَحْر** 1 ),
a. (ağzını) açtı.

شَحَّرَ
**شَحَّرَ** II
a. [topl.], is ile kararttı, isletti.

شَحْر
**شَحْر** 1 ,
a. bir vadinin ortası.

شِحْرَة
**شِحْرَة** 2t ,
a. (bir nehrin ve benzerinin) dik kıyısı.

شَحَّاْر
**شَحَّاْر** 28 ,
a. is; kara toprak.

شُحْرُوْر
**شُحْرُوْر** , **شَحْوَر** ( pl. **شَحَاْرِيْ٤ُ** 67 ),
a. karatavuk.
