# شخس (ش-خ-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AE%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - خ - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والشين والسين معهما
ش خ س مستعمل فقط
شخس:
الشَّخْسُ: فتح الحمار فمه عند التثاؤب والكرفِ، قال:
وشاخَسَ فاهُ الدهر حتى كأنـه		منمس ثيرانِ الكريص الضوائن
أي: خالف بين أسنانه فشَخَصَ بعضها، ومال بعضها، وقال:
تراه في آثارهـن خـائفـا
مُشاخِساً طوراً وطورا كارفا
وتشاخس ما بين القوم، أي: اختلف.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الشين** و**السين** معهما
**ش خ س** kullanılır, yalnızca.

**شخس**:
**الشَّخْسُ**: eşeğin esneme ve **الكرفِ** sırasında ağzını açmasıdır; dedi ki:
وشاخَسَ فاهُ الدهر حتى كأنـه		منمس ثيرانِ الكريص الضوائن

Yani: dişlerinin arasını ayırdı da onların bir kısmı **شَخَصَ** etti; bir kısmı yana meyletti. Ve dedi ki:
تراه في آثارهـن خـائفـا
مُشاخِساً طوراً وطورا كارفا

Ve **تشاخس** قوم arasındaki şey; yani: ihtilaf etti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَخْسُ: الاضطراب والاختلاف. يقال: تَشاخَسَتْ أسنانُه، إذا اختلفتْ ومال بعضُها وسقَطَ البعض من الهَرَم. قال أرطاةُ بن سُهَيَّة المرّيّ:
ونحن كصَدْعِ العُسِّ إنْ يُعْط شاعباً		يَدَعْهُ وفيه عَيْبُهُ مُـتَـشـاخِـسُ
أي وإن أُصْلِحَ فهو متمايلٌ لا يستوي. ويقال: تَشاخَسَ ما بين القوم، أي فَسَد.

##### Türkçe

**الشَخْسُ**: çalkantı ve ayrılık. Denir ki: **تَشاخَسَتْ أسنانُه**, yani ayrılıp farklılaştığında, bir kısmı eğilip (yana) meylettiğinde ve yaşlılıktan bir kısmı düştüğünde. Arṭاةُ بن سُهَيَّة المرّيّ dedi ki:
ونحن كصَدْعِ العُسِّ إنْ يُعْط شاعباً		يَدَعْهُ وفيه عَيْبُهُ مُـتَـشـاخِـسُ
Yani, ve eğer düzeltilirse, o yine meyillidir; düzgün olmaz. Ve denir ki: **تَشاخَسَ ما بين القوم**, yani bozuldu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ش س
شخس
استعمل منه : شخسَ .
شخس : قال الليث : الشَّخْسُ : فتحُ الحمار
فمَه عند التثاؤُبِ والْكَرْفِ .
وأنشد قولَ الطَّرِمَّاح يصف العَيْر :
وَشَاخَسَ فَاهُ الدَّهْرَ حَتَّى كَأَنَّهُ
مُنَمِّسُ ثِيرانِ الْكَرِيصِ الضَّوَائِنِ
قال : والشِّخاسُ والمُشَاخَسَةُ : في
الأسنان .
الليث : وقال أبو سعيد : كلامٌ مَتشَاخِسٌ
_ أي : متفاوتٌ ، وتشاخَسَ صدْعُ القَدَح _
إذا تباين فبقِيَ غير مُلتئمٍ .
ويقال للشَّعَّابِ : قد شاخَسْتَ .
أبو سعيد : أشْخصْتُ له في المنطق
وأشْخَسْتُ ، وذلك إذا تجهَّمْتَه .

##### Türkçe

خ ش س
**شخس**
Ondan kullanılan: **شخسَ**.
**شخس**: Leys dedi: **الشَّخْسُ**: esneme ve **الْكَرْفِ** sırasında eşeğin ağzını açmasıdır.
Ve **الطَّرِمَّاح**’ın **العَيْر**’i vasfederek söylediği sözü inşad etti:
وَشَاخَسَ فَاهُ الدَّهْرَ حَتَّى كَأَنَّهُ
مُنَمِّسُ ثِيرانِ الْكَرِيصِ الضَّوَائِنِ
Dedi: ve **الشِّخاسُ** ile **المُشَاخَسَةُ**: dişlerdedir.
Leys: Ve Ebû Saîd dedi: **كلامٌ مَتشَاخِسٌ** — yani: farklı farklıdır; ve **تشاخَسَ صدْعُ القَدَح** — ayrıştığı zaman, böylece bitişmemiş olarak kaldı.
Ve **الشَّعَّابِ** için denir: “**قد شاخَسْتَ**.”
Ebû Saîd: Konuşmada ona karşı **أشْخصْتُ** ve **أشْخَسْتُ**; bu, ona karşı surat astığın zamandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والخاء وما يثلثهما)
(شخر) الشين والخاء والراء. الأصل الصحيح يدلُّ على صوت. وقد حُكِيت فيه كلمةٌ أخرى إِنْ صحَّتْ.
فالأصل الشَّخير: تردُّدُ الصَّوت في الحَلْق. ويقال الشَّخير: رفْع الصوت بالنّخْر. وهذا  مشهورٌ.
والكلمة الأخرى قولهم إنَّ الشَّخير ما تحاتَّ من الجَبَل، إِذا وَطِئَتْه الأقدام. قال الشاعر:
بنُطفةِ بارقٍ في رأسِ نِيقٍ *** مُنيفٍ دونَها منه شَخير([1])(شخز) الشين والخاء والزاء كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على عَنَاءٍ وأَذَىً. قالوا: الشَّخْز: المشقّة والعَناء. قال الراجز([2]):
* إذا الأمور أُولِعَتْ بالشَّخْزِ *
ويقال إنَّ الشّخْز الطّعْن.
(شخس) الشين والخاء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على اعوجاج وزوالٍ عن نهج الاستقامة. من ذلك الأسنان المتشاخسة، وذلك أن يَميل بعضُها ويسقُطَ بعضُها، ويكون ذلك من الهَرَمِ. قال الطرِمّاح:
* وَشَاخَسَ فاه الدّهرُ حتَّى كأنَّه([3]) *
ويقال ضربَه فتشاخَسَ، أي تمايل. وكلُّ متمايلٍ متشاخِس.
(شخص) الشين والخاء والصاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على ارتفاع في شيء. من ذلك الشّخص، وهو سوادُ الإنسان إذا سما لكَ مِن بُعد. ثم يحمل على ذلك فيقال شَخَصَ من بلدٍ إلى بلد. وذلك قياسُهُ. ومنه أيضاً شُخُوص البَصَر. ويقال رجلٌ شَخِيصٌ وامرأةٌ شَخِيصة، أي جَسيمة. ومن الباب: أَشْخَصَ الرّامي، إذا جاز سَهْمُه الغرضَ من أعلاه، وهو سهمٌ شَاخِص. ويقال، إذا ورد عليه أمر أقلقه: شُخِص به([4])، وذلك أنَّه إِذا قَلِقَ نَبَا به مكانُهُ فارتفع.
(شخل) الشين والخاء واللام ليس بشيء، وحكيت فيه كلمةٌ ما أراها من كلام العرب، على أنّها في كلام الخليل، قال: الشَّخْل: الغلام يصادق الرّجُل.
(شخم) الشين والخاء والميم كلمةٌ تدلُّ عَلَى تغيّرٍ في شيء. من ذلك: أشخم اللّبن، إِذا تغيّرت رائحتُهُ. وشَخِـُمَ الطَّعامُ: فَسَد([5]).
(شخب) الشين والخاء والباء أصيلٌ يدلُّ على امتدادٍ في شيءٍ يجري ويسيل. من ذلك الشُّخْب، وهو ما امتدَّ من اللّبَن حين يُحلَب. وشخَبتْ أوداجُ القَتْلَى دماً.
(شخت) الشين والخاء والتاء كلمةٌ واحدة، وهو الشيء الشّخْت، وهو الدقيقُ من خشبٍ وغيره. وقال:
وهل تَسْتوِي المُرّانُ تَخْطِرُ في الوَغَى *** وسَبعةُ عِيدانٍ من العوسج الشَّخْتِ
--------------ـــ
([1]) البيت في اللسان (شخر).
([2]) هو رؤبة بن العجاج. ديوانه 64، واللسان (شخر).
([3]) عجزه في الديوان 370 واللسان (شخس، نمس، كرص):
* منمس ثيران الكريص الضوائن *
([4]) في الأصل: "أشخص به"، صوابه من المجمل واللسان والقاموس.
([5]) في الأصل : "فيه". صوابه من المجمل واللسان والقاموس.

ـ

##### Türkçe

(Şîn, ḫâ ve bunların üçüncülendiği harfler bâbı)
(**شخر**) **الشين** ve **الخاء** ve **الراء**. Sahih asl, bir sese delâlet eder. Ve onda başka bir kelime de hikâye edilmiştir; eğer sahih ise.
Asıl **الشَّخير**: sesin boğazda tekrarlanmasıdır. Ve denilir: **الشَّخير**: **النّخْر** ile sesin yükseltilmesidir. Bu meşhurdur.
Diğer kelime, onların şu sözüdür: **الشَّخير** dağdan dökülen şeydir; ayaklar onu çiğnediği zaman. Şair dedi ki:
بنُطفةِ بارقٍ في رأسِ نِيقٍ *** مُنيفٍ دونَها منه شَخير

(**شخز**) **الشين** ve **الخاء** ve **الزاء**; bir tek kelimedir; bir sıkıntıya ve eziyete delâlet eder. Dediler: **الشَّخْز**: meşakkat ve sıkıntıdır. Recez şairi dedi ki:
* إذا الأمور أُولِعَتْ بالشَّخْزِ *
Ve denilir ki **الشّخْز** mızrakla saplamadır.

(**شخس**) **الشين** ve **الخاء** ve **السين** sahih bir asıldır; eğriliğe ve doğruluk yolundan sapmaya delâlet eder. Bundan: **الأسنان المتشاخسة**; bu, bazısının eğilmesi ve bazısının düşmesi ve bunun ihtiyarlıktan olmasıdır. **الطرِمّاح** dedi ki:
* وَشَاخَسَ فاه الدّهرُ حتَّى كأنَّه *
Ve denilir: Ona vurdu da **تشاخَسَ**, yani sallandı. Ve her sallanan **متشاخِس**tir.

(**شخص**) **الشين** ve **الخاء** ve **الصاد** tek bir asıldır; bir şeyde yükselmeye delâlet eder. Bundan **الشّخص**; o, uzaktan sana yükselip göründüğünde insanın karaltısıdır. Sonra bunun üzerine taşınır da denilir: Bir beldeden bir beldeye **شَخَصَ**. Bu onun kıyasıdır. Ve ondan ayrıca: **شُخُوص البَصَر**. Ve denilir: **رجلٌ شَخِيصٌ** ve **امرأةٌ شَخِيصة**; yani iri yapılı. Ve bâbdan: **أَشْخَصَ الرّامي**; oku hedefi üst tarafından aştığı zaman; ve o, **سهمٌ شَاخِص**tır. Ve denilir: Üzerine onu kaygılandıran bir iş geldiğinde: **شُخِص به**; bu, kaygılandığı zaman bulunduğu yer onu sıçratıp yükselttiği içindir.

(**شخل**) **الشين** ve **الخاء** ve **اللام** bir şey değildir; ve onda bir kelime hikâye edilmiştir ki onu Arapların sözünden görmüyorum; şu var ki o, **الخليل**’in sözündedir; dedi: **الشَّخْل**: oğlanın adamla dostluk etmesidir.

(**شخم**) **الشين** ve **الخاء** ve **الميم** bir kelimedir; bir şeyde değişmeye delâlet eder. Bundan: **أشخم اللّبن**; kokusu değiştiği zaman. Ve **شَخِـُمَ الطَّعامُ**: bozuldu.

(**شخب**) **الشين** ve **الخاء** ve **الباء** köklüdür; akan ve sızan bir şeyde uzamaya delâlet eder. Bundan **الشُّخْب**; o, sağılırken sütten uzayıp gelen şeydir. Ve öldürülenlerin şahdamarları kanla **شخَبتْ**.

(**شخت**) **الشين** ve **الخاء** ve **التاء** tek bir kelimedir; ve o, **الشّخْت** şeyidir; o da, ağaçtan ve başkasından olan ince tozdur. Ve dedi ki:
وهل تَسْتوِي المُرّانُ تَخْطِرُ في الوَغَى *** وسَبعةُ عِيدانٍ من العوسج الشَّخْتِ
--------------ـــ
([1]) Beyit **اللسان**’da (**شخر**).
([2]) O, **رؤبة بن العجاج**’dır. Divanı 64, ve **اللسان** (**شخر**).
([3]) Onun ikinci mısraı divanda 370 ve **اللسان**’da (**شخس**، **نمس**، **كرص**):
* منمس ثيران الكريص الضوائن *
([4]) Asılda: “**أشخص به**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tandır.
([5]) Asılda: “**فيه**”. Doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tandır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش خ س
تشاخس فوه إذا اختلفت أسنانه وشاخس فاه الدهر ودلك عند الهرم‏.‏
وكرف الحمار ثـم شاخس إذا فتح فاه رافعاً رأسه بعد شم الروثة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان أخلاقه متشاكسه وأفعاله متشاخسة‏.‏

##### Türkçe

ش خ س
**تشاخس فوه**: dişleri ihtilaf ettiğinde (birbirinden farklılaştığında); ve **شاخس فاه الدهر**: bu, ihtiyarlık sırasında (olur).‏.‏
Ve eşeğin anırması; sonra **شاخس**: ağzını açtığında, gübreyi kokladıktan sonra başını kaldırarak.‏.‏
Mecazdan: falanın ahlâkı **متشاكسه**, fiilleri **متشاخسة**.‏.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَخْسُ: الاضطراب والاختلاف. والشَّخيس: المخالف لما يؤْمر به؛ قال رؤْبة:
يَعْدِلُ عني الجَدِلَ الشَّخِيسا
وأَمر شَخيسٌ: متفرّق. وشاخَسَ أَمْرُ القوم: اختلف. وتَشاخَسَ ما بينهم: تباعد وفسد. وضربه فتَشاخَسَ قِحْفا رأْسه: تباينا واختلفا، وقد استعمل في الإِبهام؛ قال:
تَشاخَسَ إِبهاماكَ إِن كنت كاذِباً،
ولا بَرِثا من دَاحِسٍ وكُناعِ
وقد يستعمل في الإِناء؛ أَنشد ابن الأَعرابي لأَرْطاةَ ابن سُهَيَّة: ونحن كَصَدْعِ العُسِّ إِن يُعْطَ شاعِباً
يَدَعْهُ، وفيه عَيْبُه مُتَشاخِسُ
أَي متباعد فاسد، وإِن أُصلح فهو متمايل لا يستوي. وكلام مُتَشاخِسٌ أَي متفاوت. وتَشاخَسَتْ أَسنانه: اختلفت إِما فِكْرَةً وإِما عَرَضاً. وشاخَسَ الدهرُ فاه؛ قال الطِّرِمَّاح يصف وَعِلاً، وفي التهذيب يصف العَيْرَ:وشاخَسَ فاء الدَّهْرُ حتى كأَنه
مُنَمِّسُ ثيرانِ الكَريصِ الضَّوائن
ابن السكيت: يقول خالف بين أَسنانه من الكِبَر فبعضها طويل وبعضها مُعْوَج وبعضها متكسر. والضوائن: البيض. قال: والشُّخاسُ والشاخِسَة في الأسنان، وقيل: الشُّخاسُ في الفم أَن يميل بعض الأَسنان ويسقط بعض من الهَرَم. والمُتَشاخِسُ: المتمايل. وضربه فتَشاخَسَ رأَسُه أَي مال. والشَّخْسُ: فتح الحمار فمه عند التشاؤب أَو الكَرْفِ. وشاخَسَ الكلبُ فاه: فتحه؛ قال:
مَشاخِساً طَوْراً، وطَوراً خائفا،
وتارَةً يَلْتَهِسُ الطَّفاطِفا
وتَشاخَسَ صَدْعُ القَدَح إِذا تَبايَنَ فبقي غير ملتئم. ويقال للشَّعَّاب: قد شاخَسْتَ. أَبو سعيد: أَشْخَصْتُ له في المنطق وأَشْخَسْتُ وذلك إِذا تَجَهَّمْتَه.

##### Türkçe

**الشَخْسُ**: sarsıntı ve ihtilâf. Ve **الشَّخيس**: kendisine emrolunana muhalif olan;
Rü’be dedi:
“Benden **الجَدِلَ الشَّخِيسا**’yı saptırır.”

Ve **أَمر شَخيسٌ**: dağınık. Ve **شاخَسَ أَمْرُ القوم**: ihtilâf etti. Ve **تَشاخَسَ ما بينهم**: uzaklaştı ve bozuldu. Ve ona vurdu da **تَشاخَسَ قِحْفا رأْسه**: ayrıştılar ve ihtilâf ettiler; ve gerçekten başparmakta kullanılmıştır; dedi ki:
“**تَشاخَسَ إِبهاماكَ إِن كنت كاذِباً،**
**ولا بَرِثا من دَاحِسٍ وكُناعِ**”

Ve kapta da kullanılabilir; İbnü’l-A‘râbî, Artâe b. Süheyye’ye ait olarak inşâd etti:
“Ve biz, **العُسِّ**’ün yarığı gibiyiz; eğer bir onarıcıya verilirse
onu bırakır; ve onda, ayıbı **مُتَشاخِسُ**’tur.”

Yani: uzaklaşmış, bozuk; ve eğer ıslah edilirse, o sallantılıdır, düzgün olmaz. Ve **كلام مُتَشاخِسٌ**: yani farklılık gösteren. Ve **تَشاخَسَتْ أَسنانه**: ihtilâf etti; ya düşünceyle ya da arızî olarak.

Ve **شاخَسَ الدهرُ فاه**; et-Tırimmâh bir dağ keçisini vasfederken dedi; ve **التهذيب**’de, yaban eşeğini vasfederken:
“Ve **فاء**’sını zaman ihtilâflı kıldı; nihayet sanki o,
**ثيرانِ الكَريصِ الضَّوائن**’in benekleyicisidir.”

İbnü’s-Sikkît: der ki: yaşlılıktan dolayı dişleri arasında muhalefet yaptı; böylece onların bir kısmı uzun, bir kısmı eğri, bir kısmı da kırılmıştır. Ve **الضوائن**: beyazlar. Dedi ki: ve **الشُّخاسُ** ve **الشاخِسَة** dişlerdedir; ve denildi ki: **الشُّخاسُ** ağızda, bazı dişlerin eğilmesi ve yaşlılıktan bazı(larının) düşmesidir. Ve **المُتَشاخِسُ**: sallantılı olan. Ve ona vurdu da **تَشاخَسَ رأَسُه**: yani eğildi.

Ve **الشَّخْسُ**: esneme yahut **الكَرْفِ** sırasında eşeğin ağzını açmasıdır. Ve **شاخَسَ الكلبُ فاه**: onu açtı; dedi ki:
“**مَشاخِساً** bazen, bazen korkmuş,
ve bir defa da **الطَّفاطِفا**’yı yalar.”

Ve **تَشاخَسَ صَدْعُ القَدَح**: ayrıştığı zaman; böylece bitişmemiş olarak kaldı. Ve **للشَّعَّاب**’a denilir: “Gerçekten **شاخَسْتَ**.” Ebû Sa‘îd: **أَشْخَصْتُ** ona, sözde; ve **أَشْخَسْتُ**; ve bu, ona surat astığın zaman(dır).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشخس: الاضطراب والاختلاف والشخس أيضا: فتح الحمار فمه عند التثاؤب أو الكرف قاله الليث. وقيل: رفع رأسه بعد شم الروثة، كما في الأساس، كالتشاخس، وفي نص الليث: ويقال: شاخس، والفعل شخس كمنع. ويقال: أمر شخيس، كأمير، أي متفرق. ومنطق شخيس: متفاوت، وهو مجاز. وقال أبو سعيد: أشخس له في المنطق، إذا تجهم، وكذلك: أشخص. ومن ذلك: أشخص فلانا وبفلان، إذا اغتابه، كأشخص به، نقله ابن القطاع وابن السكيت، عن أبي عبيد. وتشاخست أسنانه: اختلفت، إما فطرة وإما عرضا. وقيل: تشاخست، أي مال بعضها وسقط بعضها هرما، وهو الشخاس. وتشاخس ما بينهم، أي فسد، نقله الجوهري عن ابن السكيت.
 وتشاخس أمرهم: اختلف وافترق فرقتين، يقال: ضربه فتشاخس قحفا رأسه، أي تباينا واختلفا، عن ابن دريد، وقد استعمل في الإبهام، قال:
  تشاخس إبهاماك إن كنت كاذبا                      ولا برئا من داحس وكنـاع وقد يستعمل في الإناء، يقال: شاخس الشعاب الصدع، أي صدع القدح: مايله، وفي التكملة: باينه فبقي غير ملتئم، وقد تشاخس. أنشد ابن الأعرابي لأرطاة بن سهية:
  ونحن كصدع العس إن يعط شاعبا                      يدعه وفيه عيبه مـتـشـاخـس أي متباعد فاسد، وإن أصلح فهو متمايل لا يستوي. ومما يستدرك عليه: الشخيس، كأمير: المخالف لما يومر به. وشاخس أمر القوم: اختلف. وشاخس فاه الدهر، وذلك عند الهرم، قال الطرماح يصف وعلا، وفي التهذيب: بعيرا:
  وشاخس فاه الدهر حتى كأنـه                      منمس ثيران الكريص الضوائن والشخاس والشاخسة في الأسنان، والمتشاخس: المتمايل. ويقال: أخلاقه متشاكسة وأقواله متشاخسة، وهو مجاز.

##### Türkçe

**الشخس**: sarsıntı ve ihtilâf; ve **الشخس** ayrıca: esneme veya geğirme sırasında eşeğin ağzını açmasıdır; bunu el-Leys söylemiştir. Ve denildi: **الروثة**’yi kokladıktan sonra başını kaldırmasıdır; **الأساس**’ta olduğu gibi; **التشاخس** gibi. Ve el-Leys’in nassında: “Ve denilir: **شاخس**; fiil **شخس**’tır, **منع** gibi.” Ve denilir: **أمر شخيس**; **أمير** gibi; yani dağınık. Ve **منطق شخيس**: farklı farklıdır; ve bu mecazdır. Ebû Saîd dedi: “Konuşmada ona karşı **أشخس** (yaparım), yüzünü ekşitirse; ve كذلك: **أشخص**.” Ve bundan: **أشخص** falanı ve falan ile, onu gıybet ettiğinde; **أشخص به** gibi; bunu İbnü’l-Kattâ‘ ve İbnü’s-Sikkît, Ebû Ubeyd’den nakletti. Ve **تشاخست أسنانه**: ihtilâf etti; ya fıtratça ya da ârızî olarak. Ve denildi: **تشاخست**; yani bazısı eğildi ve bazısı ihtiyarlıktan düştü; ve bu **الشخاس**’tır. Ve **تشاخس ما بينهم**: yani bozuldu; bunu el-Cevherî, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti.

Ve **تشاخس أمرهم**: ihtilâf etti ve iki fırkaya ayrıldı. Denilir: “Ona vurdu da başının kafatası **فتشاخس**”; yani ikisi ayrıştı ve ihtilâf etti; İbn Düreyd’den. Ve başparmakta kullanılmıştır; dedi ki:
  **تشاخس إبهاماك إن كنت كاذبا                      ولا برئا من داحس وكنـاع**
Ve kapta da kullanılır; denilir: “**شاخس الشعاب الصدع**”; yani kadehin çatlağı: onu eğdi. Ve **التكملة**’de: onu ayırdı da bitişik olmayan olarak kaldı; ve **تشاخس** etmiştir. İbnü’l-A‘râbî, Ertât b. Suheyye için inşâd etti:
  **ونحن كصدع العس إن يعط شاعبا                      يدعه وفيه عيبه مـتـشـاخـس**
Yani: uzaklaşmış, bozuk; ve eğer onarılırsa, o eğik olur, düzgün olmaz. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الشخيس**, **أمير** gibi: kendisine emrolunana muhalif olan. Ve **شاخس أمر القوم**: ihtilâf etti. Ve **شاخس فاه الدهر**; ve bu ihtiyarlık sırasında olur. et-Tırimmâh bir yaban keçisini vasfederek söyledi; ve **التهذيب**’de: bir deve:
  **وشاخس فاه الدهر حتى كأنـه                      منمس ثيران الكريص الضوائن**
Ve **الشخاس** ve **الشاخسة** dişlerde olur; ve **المتشاخس**: eğik olan. Ve denilir: “Ahlâkı **متشاكسة** ve sözleri **متشاخسة**”; ve bu mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَخَسَ
1 شَخَسَ ذ , aor. شَخَسَ , (K,) inf. n. شَخْسٌ, (S, A, O, K,) It was, or became, conflicting, incongruous, or dissimilar, in its several parts; شَخْسٌ being syn. with اِضْطِرَابٌ and اِخْتِلَافٌ [here used in the same, or nearly the same, sense]. (S, A, O, K.) ― -b2- Also, (K,) inf. n. as above; (Lth, O, K;) or ↓ شاخس; (so says Lth, TA; and so in a copy of the A;) and ↓ تشاخس; (O, K;) said of an ass, (Lth, A, O, K,) He opened his mouth on the occasion of gaping (Lth, O, K) and smelling the urine of a she-ass: (Lth, O:) or he opened his mouth, raising his head, after smelling the dung. (A.) It is said that the primary signification of الشَّخْسُ is The opening of the mouth to gape. (Ham p. 196.)

شاخس فَاهُ
3 شاخس فَاهُ ذ , said of time, It caused his teeth to become incongruous; (ISk, A, O;) some of them being long and some of them being broken: (ISk, O:) this is the case in extreme old age: (A, TA:) شِخَاسٌ and مُشَاخَسَةٌ, [as inf. ns. of the pass. verb,] in relation to the teeth, signify their being in such a condition that some of them incline and some of them have fallen out: (JK, TA: *) one says, [شُوخِسَ فَاهُ, or شُوخِسَتْ أَسْنَانُهُ, and] فُوهُ ↓ تشاخس, (A,) or تشاخست أَسْنَانُهُ, (S, O, K,) His teeth became incongruous, (S, A, O, K,) and some of them inclined and some of them fell out, (S, O, K,) by reason of extreme old age. (S, A, * O, K.) ― -b2- شاخس الصَّدْعَ, said of the repairer of a wooden bowl, He made the crack of the bowl to incline, so that it remained not closed up. (O, K.) -A2- See also 1.

اشخس
4 اشخس ذ (assumed tropical:) He showed a sour, a crabbed, or an austere, face, (Aboo-Sa'eed, O, K,) لَهُ to him, (Aboo-Sa'eed, TA,) فِى المَنْطِقِ in speech; as also اشخص. (Aboo-Sa'eed, O, TA.) ― -b2- And اشخسهُ, (O, K,) and اشخس بِهِ, (TA,) (assumed tropical:) He spoke evil of him behind his back, or in his absence, or otherwise, with truth, or though it might be with truth; syn. اِغْتَابَهُ; (O, K, TA;) as also اشخص به. (TA.)

تشاخس
6 تشاخس ذ : see 1: and 3. ― -b2- It (a crack in a wooden bowl) was made by the repairer to incline, so that it remained not closed up. (TA.) ― -b3- It, said of the upper part of a man's skull, (i. e. said of his قِحْف, IDrd, O,) or said of his head, (K,) became severed in twain, in consequence of a blow: (IDrd, O, K:) or said of the two [lateral] bones of his head (قِحْفَا رَأْسِهِ), meaning تدانيا واختلفا; [but the former of these two verbs is app. a mistranscription for تَبَايَنَا; and the meaning, they became separated, each from the other, and not fitting together:] and it is sometimes said of the thumb; and of a vessel. (TA.) ― -b4- تشاخس القَوْمُ (assumed tropical:) The people, or party, became distant, or remote, one from another. (JK.) ― -b5- تشاخس أَمْرُ القَوْمِ (assumed tropical:) The state of affairs of the people, or party, became divided, (O, K, * TA, *) and conflicting, or inconsistent. (TA.) And تشاخس مَا بَيْنَ القَوْمِ (assumed tropical:) The state between the people, or party, became bad, or corrupt. (ISk, S, O, K. *)

شَخِيسٌ
شَخِيسٌ ذ (assumed tropical:) An affair, or a state of affairs, (أَمْرٌ,) disorganized, disordered, or unsettled; syn. مُتَفَرِّقٌ. (K.) ― -b2- (assumed tropical:) Speech in which is a sour, a crabbed, or an austere, look: (JK: [like شَخِيصٌ:]) or (tropical:) incongruous, or discordant, speech; (O, K, TA;) as also ↓ مُتَشَاخِسٌ, (A 'Obeyd, TA, in art. شخص,) and مُتَشَاخِصٌ. (K ibid.) ― -b3- [A man] adverse to that which he is commanded to do. (TA.)

مُتَشَاخِسٌ
مُتَشَاخِسٌ ذ : see the next preceding paragraph.

##### Türkçe

شَخَسَ
1 **شَخَسَ** **ذ** , muzâri‘ **شَخَسَ** , (K,) mastar ismi **شَخْسٌ**, (S, A, O, K,) O, kendi çeşitli kısımlarında çatışmalı, uygunsuz, yahut benzeşmez oldu; **شَخْسٌ** ise **اِضْطِرَابٌ** ve **اِخْتِلَافٌ** ile eşanlamlıdır [burada aynı, yahut hemen hemen aynı, mânâda kullanılmıştır]. (S, A, O, K.) ― -b2- Yine, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi; (Lth, O, K;) yahut ↓ **شاخس**; (Lth böyle der, TA; ve A’nın bir nüshasında da böyledir;) ve ↓ **تشاخس**; (O, K;) eşek hakkında söylenir, (Lth, A, O, K,) O, esneme vaktinde (Lth, O, K) ve bir dişi eşeğin idrarını koklama sırasında ağzını açtı: (Lth, O:) yahut o, gübreyi kokladıktan sonra, başını kaldırarak, ağzını açtı. (A.) Denilmiştir ki **الشَّخْسُ**’un aslî anlamı, esnemek için ağzın açılmasıdır. (Ham s. 196.)

شاخس فَاهُ
3 **شاخس فَاهُ** **ذ** , zaman hakkında söylenir, O, onun dişlerini uygunsuz hâle getirdi; (ISk, A, O;) onların bir kısmı uzun ve bir kısmı kırık olmak üzere: (ISk, O:) bu, aşırı ihtiyarlıkta olur: (A, TA:) **شِخَاسٌ** ve **مُشَاخَسَةٌ**, [meçhul fiilin mastar isimleri olarak,] dişler hakkında, onların, bir kısmı eğilir ve bir kısmı düşer bir hâlde olmalarını ifade eder: (JK, TA: *) kişi der ki, [**شُوخِسَ فَاهُ**, yahut **شُوخِسَتْ أَسْنَانُهُ**, ve] **فُوهُ** ↓ **تشاخس**, (A,) yahut **تشاخست أَسْنَانُهُ**, (S, O, K,) Onun dişleri uygunsuz oldu, (S, A, O, K,) ve onların bir kısmı eğildi ve bir kısmı düştü, (S, O, K,) aşırı ihtiyarlık sebebiyle. (S, A, * O, K.) ― -b2- **شاخس الصَّدْعَ**, tahta bir kâseyi onaran hakkında söylenir, O, kâsenin çatlağını eğik yaptı; böylece o, kapalı kalmadı. (O, K.) -A2- 1’e de bak.

اشخس
4 **اشخس** **ذ** (mecaz olduğu varsayılır:) O, ona, (Aboo-Sa'eed, TA,) konuşmada **فِى المَنْطِقِ**, (Aboo-Sa'eed, O, K,) ekşi, huysuz, yahut sert bir yüz gösterdi; bunun gibi **اشخص** da. (Aboo-Sa'eed, O, TA.) ― -b2- Ve **اشخسهُ**, (O, K,) ve **اشخس بِهِ**, (TA,) (mecaz olduğu varsayılır:) O, onun arkasından, yahut yokluğunda, yahut başka suretle, doğru olarak, yahut doğru olabilse de, onun hakkında kötü konuştu; eşanlamlısı **اِغْتَابَهُ**; (O, K, TA;) bunun gibi **اشخص به** de. (TA.)

تشاخس
6 **تشاخس** **ذ** : 1’e bak: ve 3’e. ― -b2- O (tahta bir kâsedeki çatlak), onarıcı tarafından eğik yapıldı; böylece o, kapalı kalmadı. (TA.) ― -b3- O, bir adamın kafatasının üst kısmı hakkında söylenir, (yani onun **قِحْف**’i hakkında söylenir, IDrd, O,) yahut onun başı hakkında söylenir, (K,) bir darbe sonucunda ikiye ayrılmış oldu: (IDrd, O, K:) yahut onun başının iki [yan] kemiği (**قِحْفَا رَأْسِهِ**) hakkında söylenir; mânâsı **تدانيا واختلفا**; [fakat bu iki fiilden birincisi, görünüşe göre, **تَبَايَنَا** için bir yanlış yazımdır; ve mânâ, birbirinden ayrıldılar ve birbirine uymadılar:] ve bazen başparmak hakkında; ve bir kap hakkında söylenir. (TA.) ― -b4- **تشاخس القَوْمُ** (mecaz olduğu varsayılır:) Kavim, yahut topluluk, birbirinden uzak oldu. (JK.) ― -b5- **تشاخس أَمْرُ القَوْمِ** (mecaz olduğu varsayılır:) Kavmin, yahut topluluğun işi bölünmüş oldu, (O, K, * TA, *) ve çatışmalı, yahut tutarsız oldu. (TA.) Ve **تشاخس مَا بَيْنَ القَوْمِ** (mecaz olduğu varsayılır:) Kavim, yahut topluluk arasındaki hâl kötü, yahut bozuk oldu. (ISk, S, O, K. *)

شَخِيسٌ
**شَخِيسٌ** **ذ** (mecaz olduğu varsayılır:) Dağınık, düzensiz, yahut yerleşmemiş bir iş, yahut işler hâli, (**أَمْرٌ,**) eşanlamlısı **مُتَفَرِّقٌ**. (K.) ― -b2- (mecaz olduğu varsayılır:) İçinde ekşi, huysuz, yahut sert bir bakış bulunan söz: (JK: [**شَخِيصٌ** gibi:]) yahut (mecaz:) uygunsuz, yahut uyumsuz söz; (O, K, TA;) bunun gibi ↓ **مُتَشَاخِسٌ**, (A 'Obeyd, TA, md. شخص’ta,) ve **مُتَشَاخِصٌ**. (K aynı yerde.) ― -b3- [Bir adam,] kendisine emredileni yapmaya karşı olan. (TA.)

مُتَشَاخِسٌ
**مُتَشَاخِسٌ** **ذ** : bir önceki paragrafı gör.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَخَسَ
شَخَسَ A ( n. ac. شَخْس 1 ),
a.  Was agitated.

b.  Yawned, gaped.

أَشْخَسَ
أَشْخَسَ IV
a.  [ Fī ], Slandered.

تَشَخَّسَ
تَشَخَّسَ V ,
a.  see I (b) .

##### Türkçe

**شَخَسَ**
**شَخَسَ** A (isim-iş. **شَخْس** 1),
a. Çalkalandı.

b. Esnedi, ağzını açtı.

**أَشْخَسَ**
**أَشْخَسَ** IV
a. [ **فِي** ], İftira etti.

**تَشَخَّسَ**
**تَشَخَّسَ** V,
a. I (b)’ye bak.
