# شخس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AE%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شخس

الشَخْسُ: الاضطراب والاختلاف. والشَّخيس: المخالف لما يؤْمر به؛ قال رؤْبة:
يَعْدِلُ عني الجَدِلَ الشَّخِيسا
وأَمر شَخيسٌ: متفرّق. وشاخَسَ أَمْرُ القوم: اختلف. وتَشاخَسَ ما بينهم: تباعد وفسد. وضربه فتَشاخَسَ قِحْفا رأْسه: تباينا واختلفا، وقد استعمل في الإِبهام؛ قال:
تَشاخَسَ إِبهاماكَ إِن كنت كاذِباً،
ولا بَرِثا من دَاحِسٍ وكُناعِ
وقد يستعمل في الإِناء؛ أَنشد ابن الأَعرابي لأَرْطاةَ ابن سُهَيَّة: ونحن كَصَدْعِ العُسِّ إِن يُعْطَ شاعِباً
يَدَعْهُ، وفيه عَيْبُه مُتَشاخِسُ
أَي متباعد فاسد، وإِن أُصلح فهو متمايل لا يستوي. وكلام مُتَشاخِسٌ أَي متفاوت. وتَشاخَسَتْ أَسنانه: اختلفت إِما فِكْرَةً وإِما عَرَضاً. وشاخَسَ الدهرُ فاه؛ قال الطِّرِمَّاح يصف وَعِلاً، وفي التهذيب يصف العَيْرَ:وشاخَسَ فاء الدَّهْرُ حتى كأَنه
مُنَمِّسُ ثيرانِ الكَريصِ الضَّوائن
ابن السكيت: يقول خالف بين أَسنانه من الكِبَر فبعضها طويل وبعضها مُعْوَج وبعضها متكسر. والضوائن: البيض. قال: والشُّخاسُ والشاخِسَة في الأسنان، وقيل: الشُّخاسُ في الفم أَن يميل بعض الأَسنان ويسقط بعض من الهَرَم. والمُتَشاخِسُ: المتمايل. وضربه فتَشاخَسَ رأَسُه أَي مال. والشَّخْسُ: فتح الحمار فمه عند التشاؤب أَو الكَرْفِ. وشاخَسَ الكلبُ فاه: فتحه؛ قال:
مَشاخِساً طَوْراً، وطَوراً خائفا،
وتارَةً يَلْتَهِسُ الطَّفاطِفا
وتَشاخَسَ صَدْعُ القَدَح إِذا تَبايَنَ فبقي غير ملتئم. ويقال للشَّعَّاب: قد شاخَسْتَ. أَبو سعيد: أَشْخَصْتُ له في المنطق وأَشْخَسْتُ وذلك إِذا تَجَهَّمْتَه.

### Türkçe

**الشَخْسُ**: sarsıntı ve ihtilâf. Ve **الشَّخيس**: kendisine emrolunana muhalif olan;
Rü’be dedi:
“Benden **الجَدِلَ الشَّخِيسا**’yı saptırır.”

Ve **أَمر شَخيسٌ**: dağınık. Ve **شاخَسَ أَمْرُ القوم**: ihtilâf etti. Ve **تَشاخَسَ ما بينهم**: uzaklaştı ve bozuldu. Ve ona vurdu da **تَشاخَسَ قِحْفا رأْسه**: ayrıştılar ve ihtilâf ettiler; ve gerçekten başparmakta kullanılmıştır; dedi ki:
“**تَشاخَسَ إِبهاماكَ إِن كنت كاذِباً،**
**ولا بَرِثا من دَاحِسٍ وكُناعِ**”

Ve kapta da kullanılabilir; İbnü’l-A‘râbî, Artâe b. Süheyye’ye ait olarak inşâd etti:
“Ve biz, **العُسِّ**’ün yarığı gibiyiz; eğer bir onarıcıya verilirse
onu bırakır; ve onda, ayıbı **مُتَشاخِسُ**’tur.”

Yani: uzaklaşmış, bozuk; ve eğer ıslah edilirse, o sallantılıdır, düzgün olmaz. Ve **كلام مُتَشاخِسٌ**: yani farklılık gösteren. Ve **تَشاخَسَتْ أَسنانه**: ihtilâf etti; ya düşünceyle ya da arızî olarak.

Ve **شاخَسَ الدهرُ فاه**; et-Tırimmâh bir dağ keçisini vasfederken dedi; ve **التهذيب**’de, yaban eşeğini vasfederken:
“Ve **فاء**’sını zaman ihtilâflı kıldı; nihayet sanki o,
**ثيرانِ الكَريصِ الضَّوائن**’in benekleyicisidir.”

İbnü’s-Sikkît: der ki: yaşlılıktan dolayı dişleri arasında muhalefet yaptı; böylece onların bir kısmı uzun, bir kısmı eğri, bir kısmı da kırılmıştır. Ve **الضوائن**: beyazlar. Dedi ki: ve **الشُّخاسُ** ve **الشاخِسَة** dişlerdedir; ve denildi ki: **الشُّخاسُ** ağızda, bazı dişlerin eğilmesi ve yaşlılıktan bazı(larının) düşmesidir. Ve **المُتَشاخِسُ**: sallantılı olan. Ve ona vurdu da **تَشاخَسَ رأَسُه**: yani eğildi.

Ve **الشَّخْسُ**: esneme yahut **الكَرْفِ** sırasında eşeğin ağzını açmasıdır. Ve **شاخَسَ الكلبُ فاه**: onu açtı; dedi ki:
“**مَشاخِساً** bazen, bazen korkmuş,
ve bir defa da **الطَّفاطِفا**’yı yalar.”

Ve **تَشاخَسَ صَدْعُ القَدَح**: ayrıştığı zaman; böylece bitişmemiş olarak kaldı. Ve **للشَّعَّاب**’a denilir: “Gerçekten **شاخَسْتَ**.” Ebû Sa‘îd: **أَشْخَصْتُ** ona, sözde; ve **أَشْخَسْتُ**; ve bu, ona surat astığın zaman(dır).
