# شخس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AE%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شخس

الشخس: الاضطراب والاختلاف والشخس أيضا: فتح الحمار فمه عند التثاؤب أو الكرف قاله الليث. وقيل: رفع رأسه بعد شم الروثة، كما في الأساس، كالتشاخس، وفي نص الليث: ويقال: شاخس، والفعل شخس كمنع. ويقال: أمر شخيس، كأمير، أي متفرق. ومنطق شخيس: متفاوت، وهو مجاز. وقال أبو سعيد: أشخس له في المنطق، إذا تجهم، وكذلك: أشخص. ومن ذلك: أشخص فلانا وبفلان، إذا اغتابه، كأشخص به، نقله ابن القطاع وابن السكيت، عن أبي عبيد. وتشاخست أسنانه: اختلفت، إما فطرة وإما عرضا. وقيل: تشاخست، أي مال بعضها وسقط بعضها هرما، وهو الشخاس. وتشاخس ما بينهم، أي فسد، نقله الجوهري عن ابن السكيت.
 وتشاخس أمرهم: اختلف وافترق فرقتين، يقال: ضربه فتشاخس قحفا رأسه، أي تباينا واختلفا، عن ابن دريد، وقد استعمل في الإبهام، قال:
  تشاخس إبهاماك إن كنت كاذبا                      ولا برئا من داحس وكنـاع وقد يستعمل في الإناء، يقال: شاخس الشعاب الصدع، أي صدع القدح: مايله، وفي التكملة: باينه فبقي غير ملتئم، وقد تشاخس. أنشد ابن الأعرابي لأرطاة بن سهية:
  ونحن كصدع العس إن يعط شاعبا                      يدعه وفيه عيبه مـتـشـاخـس أي متباعد فاسد، وإن أصلح فهو متمايل لا يستوي. ومما يستدرك عليه: الشخيس، كأمير: المخالف لما يومر به. وشاخس أمر القوم: اختلف. وشاخس فاه الدهر، وذلك عند الهرم، قال الطرماح يصف وعلا، وفي التهذيب: بعيرا:
  وشاخس فاه الدهر حتى كأنـه                      منمس ثيران الكريص الضوائن والشخاس والشاخسة في الأسنان، والمتشاخس: المتمايل. ويقال: أخلاقه متشاكسة وأقواله متشاخسة، وهو مجاز.

### Türkçe

**الشخس**: sarsıntı ve ihtilâf; ve **الشخس** ayrıca: esneme veya geğirme sırasında eşeğin ağzını açmasıdır; bunu el-Leys söylemiştir. Ve denildi: **الروثة**’yi kokladıktan sonra başını kaldırmasıdır; **الأساس**’ta olduğu gibi; **التشاخس** gibi. Ve el-Leys’in nassında: “Ve denilir: **شاخس**; fiil **شخس**’tır, **منع** gibi.” Ve denilir: **أمر شخيس**; **أمير** gibi; yani dağınık. Ve **منطق شخيس**: farklı farklıdır; ve bu mecazdır. Ebû Saîd dedi: “Konuşmada ona karşı **أشخس** (yaparım), yüzünü ekşitirse; ve كذلك: **أشخص**.” Ve bundan: **أشخص** falanı ve falan ile, onu gıybet ettiğinde; **أشخص به** gibi; bunu İbnü’l-Kattâ‘ ve İbnü’s-Sikkît, Ebû Ubeyd’den nakletti. Ve **تشاخست أسنانه**: ihtilâf etti; ya fıtratça ya da ârızî olarak. Ve denildi: **تشاخست**; yani bazısı eğildi ve bazısı ihtiyarlıktan düştü; ve bu **الشخاس**’tır. Ve **تشاخس ما بينهم**: yani bozuldu; bunu el-Cevherî, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti.

Ve **تشاخس أمرهم**: ihtilâf etti ve iki fırkaya ayrıldı. Denilir: “Ona vurdu da başının kafatası **فتشاخس**”; yani ikisi ayrıştı ve ihtilâf etti; İbn Düreyd’den. Ve başparmakta kullanılmıştır; dedi ki:
  **تشاخس إبهاماك إن كنت كاذبا                      ولا برئا من داحس وكنـاع**
Ve kapta da kullanılır; denilir: “**شاخس الشعاب الصدع**”; yani kadehin çatlağı: onu eğdi. Ve **التكملة**’de: onu ayırdı da bitişik olmayan olarak kaldı; ve **تشاخس** etmiştir. İbnü’l-A‘râbî, Ertât b. Suheyye için inşâd etti:
  **ونحن كصدع العس إن يعط شاعبا                      يدعه وفيه عيبه مـتـشـاخـس**
Yani: uzaklaşmış, bozuk; ve eğer onarılırsa, o eğik olur, düzgün olmaz. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الشخيس**, **أمير** gibi: kendisine emrolunana muhalif olan. Ve **شاخس أمر القوم**: ihtilâf etti. Ve **شاخس فاه الدهر**; ve bu ihtiyarlık sırasında olur. et-Tırimmâh bir yaban keçisini vasfederek söyledi; ve **التهذيب**’de: bir deve:
  **وشاخس فاه الدهر حتى كأنـه                      منمس ثيران الكريص الضوائن**
Ve **الشخاس** ve **الشاخسة** dişlerde olur; ve **المتشاخس**: eğik olan. Ve denilir: “Ahlâkı **متشاكسة** ve sözleri **متشاخسة**”; ve bu mecazdır.
