# شخص (ش-خ-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AE%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Donakalan

- Harfler: ش - خ - ص
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَشْخَصُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B4%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%B5%D9%8F.md) | تَفْعَلُ | Donakalır | 1 | 1 | [14:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/ayet/14:42.md) |
| [شَاخِصَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%A7%D8%AE%D9%90%D8%B5%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Donakalan | 1 | 1 | [21:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/ayet/21:97.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (25 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
2. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
3. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Zalimler
4. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
5. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
6. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
7. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
8. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Uhur ense demektir
9. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
10. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
11. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
12. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
13. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
14. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شخص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md), [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md), [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md), [لمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Uzaktan karaltı halinde belirmek, yükselmek, dikilip hareket edemeyecek şekilde donakalmak |
| Çekirdek Özet 2 | Büyük dehşet ve azap anında göz kapaklarının kapanamayarak yukarı dikilmesi ve bakışın donması |
| Çekirdek Özet 3 | Algı aygıtının şok karşısında işlevsel esnekliğini yitirip tek bir noktaya sabitlenerek kilitlenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca modern dildeki «şahıs/kişi/birey» anlamıyla sınırlayıp Kur'an'daki bakışın donakalması ve dehşetle kilitlenmesi boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شخ | Akma, sızma, belirme veya fışkırma gibi bir çıkış hareketi; nitekim [شخب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%A8.md) süt veya kanın fışkırarak uzaması, [شخم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D9%85.md) kokunun açığa çıkıp değişmesi köklerinde görülür | ص | Çıkış ve belirme hareketine katılık, sabitlik ve somut bir cisim olarak dikilip yükselme boyutu katarak gözün veya cüssenin bir noktada donup kalmasını sağlar |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş; keskinlik, yararak çıkma, ayrışma | Çevreden ayırt edilerek belirginleşen bir silüetin veya hareketin başlangıcı |
| خ | Çit veya duvar (türetme imge); korunak, sınır, yoğunlaşma | Beliren formun sınırlarının toparlanıp yoğun bir hacim kazanması |
| ص | Olta veya bitki; yakalama, düğümlenme, dikilme | Hareketin yukarıya doğru dikilerek sabitlenmesi, kilitlenip tutulması |
| شخص | Silüetin sınırlanıp tek bir noktada dikilerek kilitlenmesi | Ufukta beliren karaltının veya şok anında yukarı dikilen bakışın bir noktaya çakılıp donakalması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde veya açık arazide uzaktan beliren yüksek insan karaltısı, cisim ve gövdenin yükselerek görünür hale gelmesi; ayrıca atılan okun hedefi aşarak yukarıdan geçmesi ve gözün kırpılamayacak şekilde yukarı dikilip kalması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi İmrüülkays'a nispet edilen kullanımlarda ve erken dönem bedevi tasvirlerinde uzaktan seçilen kabile karaltıları ve silüetleri için شَخْص veya cüsseli kimseler için شَخِيص nitelemesi aktarılmaktadır |
| Erken Arapça kullanım | Ömer b. Ebî Rebîa şiirinde korunma vesilesi olan karaltıları tasvir ederken فكانَ مِجَنِّي دُونَ مَنْ كنتُ أَتّقي / ثَلاثَ شُخُوصٍ كاعِبانِ ومُعْصِرُ mısralarıyla kökü insan gövdesi ve silüeti anlamında kullanmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça شخص kökü, klasik sözlük geleneğinde temel olarak bir şeyin yükselmesi, uzaktan bir gövde veya karaltı olarak seçilmesi ve gözün kırpılmaksızın dikilip kalması anlam dairesinde kurulmuştur. Diğer Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök dizilimiyle birebir morfolojik soydaşlıklar son derece sınırlıdır; kökün asıl belirginleştiği alan, Kuzeybatı Sami dillerindeki beliriş, yükseliş ve cismaniyet ifade eden kök kümeleriyle kavramsal örtüşmeleridir. Arapça içi gelişimde somut cisim ve gövde anlamındaki شَخْص kelimesi, nesnenin ufukta yükselip belirmesi (شُخُوص) ve bakışın korkudan faltaşı gibi açılarak donması eylemini (شَخَصَ البَصَرُ) aynı fiziksel dikilme ve kabarma matrisinde birleştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شخص kökünün yükselme, kabarma ve sabit dikilme anlamı | Bir cismin uzaktan karaltı halinde yükselmesi ile gözün dehşet anında yukarı dikilip kırpılmaksızın donakalması arasındaki somut hareket ortaklığı | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Belirme, yükselme ve gövdeleşme semantiği | Klasik İbranice ve Süryanicede birebir fonetik eşdeğeri sınırlı olup, Arapçada cisim ve donakalan bakış üzerine özelleşmiştir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve doğrulanabilir doğrudan kökdeş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شخص | Anlamlı | Yükselmek, uzaktan belirmek, donakalmak | Cismin silüet olarak yükselmesi veya gözün dehşetle yukarı dikilip kilitlenmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| شصخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| خشص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| خصش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| صشخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| صخش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شخص | Merkez | Bakışın dikilip kilitlenmesi | Korku veya dehşet sebebiyle göz kapaklarının kapanamayarak bakışın yukarı donakalması | Yükselme, beliriş ve donma eksenli dikilme |
| [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) | Komşu | İnceleme ve bekleme amaçlı bakış | Bir şeyi anlamak, kavramak veya sonucunu beklemek üzere bilinçli yönelme | Zihinsel yöneliş içeren dinamik bakış |
| [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | İdrak ve görme yetisi | Gözün nesneyi açıkça seçmesi ve algılaması | Görme duyusunun işlevsel faaliyeti |
| [لمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%AD.md) | Komşu | Anlık ve hızlı bakış | Gözün bir şeye hızla çarpıp geri çekilmesi | Şimşek hızıyla kısa süreli bakış |
| [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) | Zıt | Göz kapağını kırpma ve bakışı çevirme | Göz kapağının olağan hareketiyle açılıp kapanması veya bakışın serbestçe yön değiştirebilmesi | شُخُوص halindeki gözün kırpılamamasına karşın gözü kırpabilme esnekliği |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شخص | Yükselmek, belirmek, dikilip donakalmak | Cismin uzaktan yükselip görünmesi ve göz kapağının dehşetten kapanamayarak yukarı dikilmesi | Kesin |
| Latince | Rigere, stupeo, spectrum | Sertleşip donakalmak, taş kesilmek, silüet | Bakışın dehşetle tek bir noktaya kilitlenip donmasını ve beliren karaltıyı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Stare fixedly, gaze in horror, person / figure | Dehşetle dikilip kalmak, donakalmak, silüet | Gözün kırpılmaksızın korkuyla kilitlenmesini ve görünür formu ifade eder | Kesin |
| Almanca | Starr blicken, erstarren, Gestalt | Gözünü dikip donakalmak, taşlaşmak, karaltı | Şok anında göz hareketinin durmasını ve somut cüsseli yapıyı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Être médusé, regard fixe, silhouette | Taş kesilmek, dik dik bakakalmak, silüet | Aşırı dehşetle göz kapağını oynatamama durumunu ve silüeti açıklar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ | Kıyamet günü zalimlerin ve inkârcıların dehşetten gözlerinin donakalması, kapanamaması | Zalimlerin ertelendiği büyük hesap gününün korkunç tablosu bağlamı; İbrâhîm [14:42](https://lisan.digital/tr/ayet/14:42.md) |
| فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا | Ye'cûc ve Me'cûc seddinin açılması ve vaadin yaklaşmasıyla kâfirlerin gözlerinin dehşetle dikilip açık kalması | Kıyamet saatinin ve nihai tehdidin tahakkuk ettiği kriz ânı bağlamı; Enbiyâ [21:97](https://lisan.digital/tr/ayet/21:97.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'a «şahıs» lafzının ıtlak edilip edilemeyeceği | Hadiste geçen لا شخص أغير من الله ifadesi üzerinden zât-ı ilâhiyyeye cismaniyet isnat edilmeksizin ذات anlamında tevili tartışılmıştır | Cismaniyet ve hacim anlamından tenzih edilerek zât ve varlık manasına çekilmesi |
| Fıkıh | Hukuki kişilik, muhataplık ve sehiv | Modern fıkıh dilinde tüzel kişilik (şahsiyyet-i i'tibâriyye) için temel teşkil etmiş; klasik fıkıhta ise namazda gözün semaya dikilmesinin mekruhluğu bağlamında ele alınmıştır | Somut ehliyet sahibi birey veya namazda bakışın kontrolü |
| Tefsir | Kıyamet ahvalinin ve eskatolojik dehşetin tasviri | İbrâhîm [14:42](https://lisan.digital/tr/ayet/14:42.md) ve Enbiyâ [21:97](https://lisan.digital/tr/ayet/21:97.md) ayetlerinde gözün korkudan kapanamaması, kapağının felç olmuşçasına yukarı dikilmesi olarak şerh edilmiştir | Bakışın hareket kabiliyetini yitirerek faltaşı gibi donması |
| Hadis | Ölüm anında can çıkarken veya dehşet anında gözün durumu | Ölünün ardından gözün dikilip kalması (شخص البصر) ve gayretullah hadislerindeki lafızlar | Ruhun bedeni terk edişini izleyen donuk bakış veya eşsiz zât |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Eskatolojik hesaplaşma ve ilahi adalet | Donakalış hali | Gerçeğin inkâr edilemez biçimde açığa çıktığı anda aldanışın iflasını tescil etme | Bütün sahte iddiaların, azabın çıplak gerçekliği karşısında gözlerin donup kalmasıyla son bulması | Kesin |
| İlmi | İdrak ve duyusal kilitlenme mekanizması | Bilişsel şok | Algı sisteminin aşırı uyaran karşısında hareket kabiliyetini yitirip donması | Beynin dehşet karşısında savunma reflekslerinin kilitlenerek göz bebeğini ve kapaklarını sabitlemesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite karşısında zalimlerin akıbeti | Güçsüzlüğün ifşası | Dünyevi iktidar sahiplerinin mutlak hakikat karşısında donup çaresiz kalması | Dünyada hesap sorulamaz sanılan odakların ilahi mahkemede tek bir adım dahi atamayacak şekilde felç olması | Güçlü |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün klasik ve Kur'ani kullanımında doğrudan iktisadi bir sistem karşılığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durum sabitlemesi (state freeze / phase lock) | Dinamik bir sistemin aşırı bir dış kuvvet veya şok dalgası sebebiyle değişkenlik parametrelerini sıfırlayarak tek bir duruma çakılı kalması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travmatik donakalış (tonic immobility / stupor) | Bireyin aşırı korku ve kaçınılmaz tehlike karşısında motor ve görsel fonksiyonlarının kilitlenerek tepkisiz kalması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca günlük Türkçedeki veya modern Arapçadaki «kişi, birey, şahıs» manasına indirgeyip, kelimenin asıl fiziksel çekirdeği olan «uzaktan dikilip yükselme» ve «dehşetle bakakalma» anlamlarını bütünüyle dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kökün geçtiği iki yerde de failin gözler (el-ebsâr) olması; gözün kırpılamaz bir kilitlenmeyle, kapanma ve kaçınma refleksi elinden alınmış olarak nihai azaba ve gerçeğe dikilip kalması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki şuhûs halini sıradan bir görme veya dikkatli bakma zannederek, suçluların yaşadığı ontolojik şokun ve ruhsal felcin şiddetini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hesap günündeki psikolojik çöküşü ve azabın inkar edilemez ağırlığını görsel ve fiziksel bir kilitlenme metaforuyla nasıl zirveye taşıdığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Zalimlere mühlet verilmesinin gerekçesini açıklayan eskatolojik tehdit ayetlerinde ve kıyamet saatinin aniden bastırdığı dehşet tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zalimlerin dünyadaki cezasızlığının ilahi bir ihmal olduğu zannını çürütür; ertelemenin sadece bakışların donakalacağı o korkunç güne kadar olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Açık arazide bir karaltının uzaktan dikilip görünür olması; okun hedefi aşarak yükselmesi; göz kapaklarının kapanamayarak bakışın yukarı dikilip donakalması.
- Soyut anlam: Zihnin veya bedenin aşırı dehşet, şok ve kaçınılmaz hakikat karşısında esneklik ve yöneliş serbestisini yitirerek tek bir noktaya kilitlenmesi.
- Sistematik karşılık: İlahi yargı ve nihai kriz anında, bireyin inkâr ve kaçış yollarının bütünüyle tıkanması ve algı mekanizmasının felç olmuş bir donakalışla teslim alınması.
- LaTeX modeli: $$S(t) \xrightarrow{\Delta H \gg 0} S_\infty \quad \text{ile} \quad \frac{d\theta}{dt} = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$ zaman içinde serbestçe yön değiştirebilen dinamik algı ve bakış durumunu temsil eder. $\Delta H \gg 0$ parametresi sisteme aniden binen aşırı dehşet veya kaçınılmaz şok enerjisini gösterir. Bu kriz anında sistem tekil bir nihai duruma ($S_\infty$) evrilir; bakış açısının değişim oranı ($\frac{d\theta}{dt}$) sıfıra eşitlenerek bakış tek bir odağa kilitlenir ve donakalış (şuhûs) gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [İbrahim 14:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/ayet/14:42.md) — تَشْخَصُ

وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ

Meal (IK): Zalimlerin yaptıklarından Allah’ı gafil sanma. Onları sadece gözlerin dehşetle belireceği bir güne kadar tehir etmektedir.

### [Enbiya 21:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/ayet/21:97.md) — شَاخِصَةٌ

وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَاوَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ

Meal (IK): Ve gerçek vaad yaklaştığı zaman; o küfredenlerin gözleri belerip kalır: Vah bize, bundan önce gaflet içindeydik, biz gerçekten zalimler idik.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والشين والصاد معهما
ش خ ص مستعمل فقط
شخص:
الشَّخْسُ: سواد الإنسان إذا رأيته من بعيد، وكل شيء رأيت جسمانه فقد رأيت شخصه، وجمعه: الشُّخوص والأشخاص.
والشُّخوص: السير من بلد، إلى بلد وقد شَخَصَ يَشْخَصُ شُخُوصَاً، وأَشْخَصْتُه أنا.
وشَخَص الجرح: ورم. وشَخَص ببصره إلى السماء: ارتفع.
وشَخَصَتِ الكلمة في الفم. إذا لم يقدر على خفض صوته بها.
والشَّخيصُ: العظيم الشَّخْصِ، بين الشَّخاصة.
وأشخصتُ هذا على إذا أعليته عليه.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الشين** و**الصاد** معهما
**ش خ ص** kullanılır, yalnızca.

**شخص**:
**الشَّخْسُ**: insanın uzaktan gördüğün zaman karaltısı; ve her şey ki onun cüssesini gördün, muhakkak onun **شخص**’unu görmüşsündür. Çoğulu: **الشُّخوص** ve **الأشخاص**.

**الشُّخوص**: bir beldeden bir beldeye yürümektir; ve **شَخَصَ يَشْخَصُ شُخُوصَاً**; ve ben onu **أَشْخَصْتُه**.

Ve **شَخَص** yara: şişti. Ve **شَخَص** bakışıyla göğe: yükseldi.

Ve **شَخَصَتِ** kelime ağızda; eğer onunla sesini alçaltmaya güç yetiremediği zaman.

Ve **الشَّخيصُ**: **الشَّخْصِ** büyük olan; **الشَّخاصة** arasında.

Ve ben bunu onun üzerine **أشخصتُ**: eğer onu onun üzerine yükselttimse.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَخْصُ: سواد الإنسان وغيره تراه من بعيد. يقال: ثلاثة أَشْخُصٍ، والكثير شُخوصٌ وأَشْخاصٌ. وشَخُصَ الرجلِ بالضم، فهو شخيصٌ، أي جِسيمٌ والمرأةُ شَخيصَةٌ. وشَخَصَ بالفتح شُخوصاً، أي ارتفع. يقال: شَخَصَ بصرهُ، فهو شاخِصٌ، إذا فتح عينيه وجَعلا لا يَطرِف. ويقال للرجل إذا وَرَد َ عليه أمرٌ أقلقه: شُخِصَ به. وشَخَصَ من بلدٍ إلى بلدٍ شُخوصاً، أي ذهب. وأَشْخَصَهُ غيره. وقولهم: نحن على سفر قد أَشْخَصْنا، أي حان شُخوصُنا. وأَشْخَصَ الرامي، إذا جاز سهمُه الغرضَ من أعلاه. وهو سهمٌ شاخِصٌ. قال أبو عبيد: يقال أَشْخَصَ فلانٌ بفلان وأَشْخَصَ به، إذا اغتابه.

##### Türkçe

**الشَخْصُ**: İnsanın ve başkasının uzaktan gördüğün karaltısıdır. Denir ki: üç **أَشْخُصٍ**; çoğu **شُخوصٌ** ve **أَشْخاصٌ**dur. Ve adam **شَخُصَ** (ötre ile), o hâlde o **شخيصٌ**dur; yani iri cüsselidir; kadın da **شَخيصَةٌ**dir. Ve **شَخَصَ** (fetha ile) **شُخوصاً**; yani yükseldi. Denir ki: **شَخَصَ بصرهُ**; o hâlde o **شاخِصٌ**dur; iki gözünü açtığı ve ikisini kırpmayacak hâle getirdiği zaman. Ve bir adama, kendisine onu kaygılandıran bir iş vârid olduğunda, denir: **شُخِصَ به**. Ve bir beldeden bir beldeye **شَخَصَ** **شُخوصاً**; yani gitti. Ve başkası onu **أَشْخَصَهُ**. Ve onların sözü: Biz bir yolculuk üzerindeyiz; **أَشْخَصْنا**; yani bizim **شُخوصُنا** (yola çıkışımız) vakti geldi. Ve ok atan **أَشْخَصَ**; oku hedefi üst tarafından geçtiği zaman. Ve o, **شاخِصٌ** bir oktur. Ebû Ubeyd dedi: Denir: Falan, falan hakkında **أَشْخَصَ** ve onunla **أَشْخَصَ به**; onu gıybet ettiği zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ش ص
شخص
استعمل من وجوهه : ( شخص ) .
شحص : قال الليث : الشّحْصاءُ : الشاة التي لا لبن لها . أبو عُبيد عن الأصمعي : الشَّحاصَة والشَّحَص جميعاً : التي لا لبن لها ، والواحدة والجميع في ذلك سواء . شَمِر : جمع شَحَص أشْحُص ، وأنشد :
بأَشْحُص مُسْتَأْخِر مَسافدُه
العَدَبَّس الكِنانِّي : الشحَصُ : التي لم يَنْزُ عليها الفحل قط . وقال الكسائي : إذا ذهب لبن الشاةِ كلُّه فهو شَحْص .
وفي ( النوادر ) يقال : أَشْحَصْتُه عن كذا وشَحَّصْته ، وأَقْحَصْته وقَحَّصْته ، وأَمْحَصْته ومَحَّصْته إذا أبعدته ، وقال أبو وَجْزَة السَّعْدِيّ :
ظعائِنُ من قيس بن عيلانَ أشْحَصَت
بهن النَّوَى إن النَّوَى ذَاتُ مِغْولِ
أَشْحَصَت بهن أي باعدتْهن .

خ ش ص
شخص
استعمل منه : شخص .
شخص : قال الليث : الشَّخْصُ سواد الإنسان
إذا رأيتَه من بعيد ، وكل شيء رأيتَ
جُسْمانه فقد رأيتَ شخْصَه ، وجَمْعُه :
الشُّخُوص والأشخاص .
قال : والشُّخُوصُ : السَّيْرُ من بلد إلى بلد
وقد شَخَصَ يَشْخَصُ شُخُوصاً ، وأَشْخَصْتُهُ
أنا ، وشَخَصَتِ الكلمةُ في الفم نحوَ
الحَنَكِ الأعلى ، وربما كان في ذلك في
الرَّجُلِ خِلْقَةً أنْ يَشخَصَ صوتُه ، لا يقدِرُ
على خَفْضِه .
شمرٌ : يقال : شَخَصَ الرجلُ بَصَرَهُ فشخَصَ
البَصَرُ نَفْسُه _ إذا سَمَا وطَمَحَ وشَصَا كلُّ
ذلِك مِثلُ الشُّخُوصِ .
وفي حديث قَيْلَة : ) ( أن صاحِبَها اسْتَقْطَعَ
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الدَّهْنَاء ، فأَقْطَعَهُ إيَّاها قالت :
فشُخِصَ بي ) ( .
يقال : للرجُل _ إذا أتاه ما يُقْلِقُه _ : قد
شُخِصَ به .
أبو زيد : رجلٌ شَخِيص _ إذا كان سيِّدَاً .
وقل غيره : رجلٌ شخِيصٌ _ إذا كان ذا
شَخْصٍ وخَلْقٍ عظيم ، بَيِّنَ الشخَاصة قاله
الكِسَائي .
وامرأة شَخِيصةٌ ، وقد شَخُصَتْ شَخَاصةً .
وقال ابن شُميل : يقال : لَشَدَّ ما شَخِصَ
سهْمُك ، وقَحَزَ سهمُك _ إذا طَمَحَ في
السماء وقد أشخَصَه الرامي إشْخاصاً .
وأنشد غيرُه :
وَلاَ قَاصِرَاتٌ عَنْ فُؤَادِي شَوَاخِصُ
ابن السكِّيت : أَشْخَصَ فلانٌ بفلانٍ
وأَشْخَسَ به _ إذا اغتابه .
قال : وشَخَصَ بَصَرُ فلان _ إذا فتحَ عينيَه
لا يَطْرِفُ .
قال : وأَشْخصَ الرَّامِي _ إذا جاز سهمُه
الغَرَضَ من أعلاه ، وهُوَ سَهمٌ شاخِص .
أبو سعيد : كلامٌ مُتِشاخِصٌ ومُتشاخِسٌ
_ أي : متفاوِت .

##### Türkçe

ح ش ص
**شخص**
Onun vecihlerinden kullanıldı: (**شخص**).
**شحص**: Leys dedi: **الشّحْصاءُ**: sütü olmayan koyun. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الشَّحاصَة** ve **الشَّحَص** birlikte: sütü olmayan; bunda tekil ile çoğul birdir. Şemir: **شَحَص**’ın çoğulu **أشْحُص**; ve inşad etti:
بأَشْحُص مُسْتَأْخِر مَسافدُه
el-‘Adebbes el-Kinânî: **الشحَصُ**: üzerine koçun asla sıçramadığı. Kisâî dedi: koyunun sütü bütünüyle giderse o **شَحْص**’tır.
Ve (**النوادر**)’de denir: **أَشْحَصْتُه** onu şundan, ve **شَحَّصْته**; ve **أَقْحَصْته** ve **قَحَّصْته**; ve **أَمْحَصْته** ve **مَحَّصْته** — onu uzaklaştırdığında. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi:
ظعائِنُ من قيس بن عيلانَ أشْحَصَت
بهن النَّوَى إن النَّوَى ذَاتُ مِغْولِ
**أَشْحَصَت** “onlarla” yani onları uzaklaştırdı.

خ ش ص
**شخص**
Ondan kullanıldı: **شخص**.
**شخص**: Leys dedi: **الشَّخْصُ** insanın karaltısıdır; onu uzaktan gördüğünde; ve cüssesini gördüğün her şeyin **شخْص**’unu görmüşsündür. Onun çoğulu: **الشُّخُوص** ve **الأشخاص**.
Dedi: ve **الشُّخُوصُ**: bir beldeden bir beldeye yürüyüştür; ve **شَخَصَ يَشْخَصُ شُخُوصاً**; ve ben onu **أَشْخَصْتُهُ**. Ve kelime ağızda üst damağa doğru **شَخَصَتْ**; ve bazen bunda erkekte bir yaratılış olur: sesinin **يَشخَصَ** olması; onu alçaltmaya güç yetiremez.
Şemir: denir: adam bakışını **شَخَصَ** etti de bakışın kendisi **شخَصَ** — yükselip dikildiğinde; ve **شَصَا**; bunların hepsi **الشُّخُوص** gibidir.
Ve Kayle hadîsinde: “Onun sahibi, Peygamber’den (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) **الدَّهْنَاء**’yı iktâ‘ istemişti; o da onu ona iktâ‘ etti, dedi ki: ‘Beni onunla **فشُخِصَ بي**.’”
Denir: erkeğe — onu tedirgin eden şey geldiğinde —: onunla **شُخِصَ** olundu.
Ebû Zeyd: **رجلٌ شَخِيص**: efendi olduğunda.
Ve başkası dedi: **رجلٌ شخِيصٌ**: büyük bir **شَخْص** ve yaratılış sahibi olduğunda; **الشخَاصة**’si açık; bunu Kisâî söyledi.
Ve **امرأة شَخِيصةٌ**; ve **شَخُصَتْ شَخَاصةً**.
İbn Şümeyl dedi: denir: “Okun ne kadar da **شَخِصَ** etti”; ve “okun **قَحَزَ** etti” — gökte dikildiğinde; ve atıcı onu **إشْخاصاً** **أشخَصَه** etmiştir.
Ve başkası inşad etti:
وَلاَ قَاصِرَاتٌ عَنْ فُؤَادِي شَوَاخِصُ
İbn es-Sikkît: falan, falan hakkında **أَشْخَصَ** etti ve onunla **أَشْخَسَ** etti — onu gıybet ettiğinde.
Dedi: ve falanın bakışı **شَخَصَ** — gözlerini açtığında, kırpmaz.
Dedi: ve atıcı **أَشْخصَ** etti — oku hedefi üst tarafından geçtiğinde; ve o **سَهمٌ شاخِص**’tir.
Ebû Saîd: **كلامٌ مُتِشاخِصٌ** ve **مُتشاخِسٌ** — yani: farklı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والخاء وما يثلثهما)
(شخر) الشين والخاء والراء. الأصل الصحيح يدلُّ على صوت. وقد حُكِيت فيه كلمةٌ أخرى إِنْ صحَّتْ.
فالأصل الشَّخير: تردُّدُ الصَّوت في الحَلْق. ويقال الشَّخير: رفْع الصوت بالنّخْر. وهذا  مشهورٌ.
والكلمة الأخرى قولهم إنَّ الشَّخير ما تحاتَّ من الجَبَل، إِذا وَطِئَتْه الأقدام. قال الشاعر:
بنُطفةِ بارقٍ في رأسِ نِيقٍ *** مُنيفٍ دونَها منه شَخير([1])(شخز) الشين والخاء والزاء كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على عَنَاءٍ وأَذَىً. قالوا: الشَّخْز: المشقّة والعَناء. قال الراجز([2]):
* إذا الأمور أُولِعَتْ بالشَّخْزِ *
ويقال إنَّ الشّخْز الطّعْن.
(شخس) الشين والخاء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على اعوجاج وزوالٍ عن نهج الاستقامة. من ذلك الأسنان المتشاخسة، وذلك أن يَميل بعضُها ويسقُطَ بعضُها، ويكون ذلك من الهَرَمِ. قال الطرِمّاح:
* وَشَاخَسَ فاه الدّهرُ حتَّى كأنَّه([3]) *
ويقال ضربَه فتشاخَسَ، أي تمايل. وكلُّ متمايلٍ متشاخِس.
(شخص) الشين والخاء والصاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على ارتفاع في شيء. من ذلك الشّخص، وهو سوادُ الإنسان إذا سما لكَ مِن بُعد. ثم يحمل على ذلك فيقال شَخَصَ من بلدٍ إلى بلد. وذلك قياسُهُ. ومنه أيضاً شُخُوص البَصَر. ويقال رجلٌ شَخِيصٌ وامرأةٌ شَخِيصة، أي جَسيمة. ومن الباب: أَشْخَصَ الرّامي، إذا جاز سَهْمُه الغرضَ من أعلاه، وهو سهمٌ شَاخِص. ويقال، إذا ورد عليه أمر أقلقه: شُخِص به([4])، وذلك أنَّه إِذا قَلِقَ نَبَا به مكانُهُ فارتفع.
(شخل) الشين والخاء واللام ليس بشيء، وحكيت فيه كلمةٌ ما أراها من كلام العرب، على أنّها في كلام الخليل، قال: الشَّخْل: الغلام يصادق الرّجُل.
(شخم) الشين والخاء والميم كلمةٌ تدلُّ عَلَى تغيّرٍ في شيء. من ذلك: أشخم اللّبن، إِذا تغيّرت رائحتُهُ. وشَخِـُمَ الطَّعامُ: فَسَد([5]).
(شخب) الشين والخاء والباء أصيلٌ يدلُّ على امتدادٍ في شيءٍ يجري ويسيل. من ذلك الشُّخْب، وهو ما امتدَّ من اللّبَن حين يُحلَب. وشخَبتْ أوداجُ القَتْلَى دماً.
(شخت) الشين والخاء والتاء كلمةٌ واحدة، وهو الشيء الشّخْت، وهو الدقيقُ من خشبٍ وغيره. وقال:
وهل تَسْتوِي المُرّانُ تَخْطِرُ في الوَغَى *** وسَبعةُ عِيدانٍ من العوسج الشَّخْتِ
--------------ـــ
([1]) البيت في اللسان (شخر).
([2]) هو رؤبة بن العجاج. ديوانه 64، واللسان (شخر).
([3]) عجزه في الديوان 370 واللسان (شخس، نمس، كرص):
* منمس ثيران الكريص الضوائن *
([4]) في الأصل: "أشخص به"، صوابه من المجمل واللسان والقاموس.
([5]) في الأصل : "فيه". صوابه من المجمل واللسان والقاموس.

ـ

##### Türkçe

( **شين** ve **خاء** ve onların üçüncüsü olanlar babı)
( **شخر** ) **شين** ve **خاء** ve **راء**. Sahih asl(ı) bir sese delâlet eder. Ve onda başka bir kelime de hikâye edilmiştir; eğer sahih ise.
Asıl olan **الشَّخير**: sesin boğazda tekrarlanmasıdır. Ve denilir: **الشَّخير**: **النّخْر** ile sesin yükseltilmesidir. Ve bu meşhurdur.
Diğer kelime ise onların sözüdür: **الشَّخير** dağdan dökülen şeydir; ayaklar onu çiğnediği zaman. Şair dedi ki:
بنُطفةِ بارقٍ في رأسِ نِيقٍ *** مُنيفٍ دونَها منه شَخير([1])( **شخز** ) **شين** ve **خاء** ve **زاء**; bir tek kelimedir, bir sıkıntıya ve eziyete delâlet eder. Dediler: **الشَّخْز**: meşakkat ve sıkıntıdır. **الراجز**([2]) dedi ki:
* إذا الأمور أُولِعَتْ بالشَّخْزِ *
Ve denilir ki **الشّخْز** mızrakla saplamadır.
( **شخس** ) **شين** ve **خاء** ve **سين**; sahih bir asıl(dır), eğrilik ve doğruluk yolundan sapmaya delâlet eder. Bundan: **الأسنان المتشاخسة**; bu, bazısının eğilmesi ve bazısının düşmesi ve bunun ihtiyarlıktan olmasıdır. **الطرِمّاح** dedi ki:
* وَشَاخَسَ فاه الدّهرُ حتَّى كأنَّه([3]) *
Ve denilir: ona vurdu da **فتشاخَسَ**, yani sallandı. Ve her sallanan **متشاخِس**tir.
( **شخص** ) **شين** ve **خاء** ve **صاد**; bir tek asıl(dır), bir şeyde yükselmeye delâlet eder. Bundan: **الشّخص**; o, uzaktan sana yükseldiği zaman insanın karaltısıdır. Sonra bunun üzerine taşınır da denilir: bir beldeden bir beldeye **شَخَصَ**. Ve bunun kıyası budur. Ve ondan da: **شُخُوص البَصَر**. Ve denilir: **رجلٌ شَخِيصٌ** ve **امرأةٌ شَخِيصة**; yani iri yapılı. Ve babdan: **أَشْخَصَ الرّامي**; oku hedefi üst tarafından geçtiği zaman; ve o, **سهمٌ شَاخِص**tir. Ve denilir, ona bir iş gelip de onu kaygılandırdığı zaman: **شُخِص به**([4]); ve bu, kaygılandığı vakit yeri onu sıçratır da yükselir olmasıdır.
( **شخل** ) **شين** ve **خاء** ve **لام** bir şey değildir; ve onda bir kelime hikâye edilmiştir ki onu Arapların sözünden görmüyorum; bununla beraber o, **الخليل**’in sözündedir; dedi: **الشَّخْل**: oğlanın adamla dostluk etmesidir.
( **شخم** ) **شين** ve **خاء** ve **ميم**; bir şeyde değişmeye delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **أشخم اللّبن**; kokusu değiştiği zaman. Ve **شَخِـُمَ الطَّعامُ**: bozuldu([5]).
( **شخب** ) **شين** ve **خاء** ve **باء**; aslîdir, akan ve sızan bir şeyde uzamaya delâlet eder. Bundan **الشُّخْب**; o, süt sağıldığı zaman sütten uzayıp gelen şeydir. Ve öldürülenlerin şahdamarları kan olarak **شخَبتْ**.
( **شخت** ) **شين** ve **خاء** ve **تاء**; bir tek kelimedir; ve o, **الشّخْت** olan şeydir; ve o, ağaçtan ve başkasından olan ince (toz)dur. Ve dedi:
وهل تَسْتوِي المُرّانُ تَخْطِرُ في الوَغَى *** وسَبعةُ عِيدانٍ من العوسج الشَّخْتِ
--------------ـــ
([1]) Beyit **اللسان**’da ( **شخر** ).
([2]) O, **رؤبة بن العجاج**’dır. Divanı 64, ve **اللسان** ( **شخر** ).
([3]) Onun ikinci mısraı divanda 370 ve **اللسان**’da ( **شخس** , **نمس** , **كرص** ):
* منمس ثيران الكريص الضوائن *
([4]) Asılda: " **أشخص به** "; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tandır.
([5]) Asılda: " **فيه** ". Doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tandır.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الشخص: سواد الإنسان القائم المرئي من بعيد، وقد شخص من بلده: نفذ، وشخص سهمه، وبصره، وأشخصه صاحبه، قال تعالى: ﴿ليوم تسخص فيه الأبصار﴾ [إبراهيم/42]، ﴿شاخصة أبصار الذين كفروا﴾ [الأنبياء/97]، أي: أجفانهم لا تطرف.

##### Türkçe

- **الشخص**: Uzaktan görülen, ayakta duran insanın karaltısı; ve “**شخص** (من بلده)” (denildiğinde): çıktı/gitti; ve “**شخص** oku” ve “**شخص** görüşü”: (yukarı) dikildi/sabitlendi; ve “**أشخصه** arkadaşı”: onu (bakışını) diktirdi. Yüce Allah dedi ki: ﴿ليوم **تسخص** فيه الأبصار﴾ [İbrahim/42] ve ﴿**شاخصة** أبصار الذين كفروا﴾ [el-Enbiyâ/97]; yani: göz kapakları kırpmaz.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش خ ص
رأيت أشخاصاً وشخوصاً وامرأة شخيصة كقولك‏:‏ جسيمـة‏.‏
وشخـص مـن مكانـه وأشخصته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ شخّص الشيء إذا عينه وشيء مشخص وشخص بصر الميت وشخص إليـك بصـري والأبصار نحوك شاخصة وشواخص وتقول‏:‏ سمعت بقدومك فقلبي بين جناحيّ راقص وبصري تحت حجاجيّ شاخص‏.‏
وشخص بفلان إذا ورد عليه أمـر أقلقـه‏.‏
وأشخـص فلـان بفلـان إذا اغتابه‏.‏
وأشخصت له في المنطق إذا تجهمته ومنطق شخيص‏:‏ فيه تجهم‏.‏
وأشخص الرامـي إذا جـاز سهمـه الغـرض مـن أعلـاه وأشخـص بسهمـه وأشخـص سهمـه وقد شخص السهم وسهم شاخص‏.‏
ورمي بالشاخصات‏.‏
قال حميد بن ثور‏:‏ تغلغل سهم بين صدّين أشخصت بـه كـف رام وجهـةً لا يريدهـا وقال آخر‏:‏ لها أسهم لا قاصرات عن الحشا ولا شاخصات عن فؤادي طوالع

##### Türkçe

ش خ ص
**رأيت أشخاصاً** ve **شخوصاً** (gördüm) ve **امرأة شخيصة**; senin “**جسيمة**” demen gibi.
Ve **شخـص** (kendi) yerinden (ayrıldı) ve ben onu **أشخصته** (yerinden kaldırdım).
Ve mecazdan: **شخّص الشيء**; onu tayin ettiği (belirlediği) zaman; ve **شيء مشخص** (tayin edilmiş/belirlenmiş şey). Ve ölünün bakışı **شخص بصر الميت** (dikildi). Ve “bakışım sana **شخص إليـك بصـري** (dikildi)” ve “bakışlar size doğru **شاخصة** ve **شواخص** (dikilmiş)” (dersin). Ve dersin ki: “Gelişini işittim; kalbim iki kanadım arasında raks edici, bakışım iki göz çukurumun altında **شاخص** (dikilmiş).”
Ve **شخص بفلان**; ona, onu tedirgin eden bir iş vârid olduğu zaman (denir).
Ve **أشخـص فلـان بفلـان**; onu gıybet ettiği zaman (denir).
Ve konuşmada ona karşı **أشخصت له في المنطق**; ona surat astığın zaman; ve **منطق شخيص**: onda surat asma vardır.
Ve okçu **أشخص الرامـي**; oku hedefi üst tarafından geçtiği zaman; ve oku ile **أشخـص بسهمـه** ve okunu **أشخـص سهمـه**; ve ok **شخص السهم** (geçti) ve **سهم شاخص** (geçen ok).
Ve **بالشاخصات** ile atıldı.
Humeyd b. Sevr dedi:
“İki göğüs arasında bir ok derinlemesine girdi; onunla bir avuç, onu istemediği bir yöne doğru **أشخصت** (geçirdi/üstten aştırdı).”
Ve bir başkası dedi:
“Onun okları vardır; ne iç uzuvlardan geri kalan, ne de gönlümden dışarı **شاخصات** (geçip çıkan); uzun, doğanlar.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّخْصُ: جماعةُ شَخْصِ الإِنسان وغيره، مذكر، والجمع أَشْخاصٌ وشُخُوصٌ وشِخاص؛ وقول عمر بن أَبي ربيعة:
فكانَ مِجَنِّي، دُونَ مَنْ كنتُ أَتّقي،
ثَلاثَ شُخُوصٍ: كاعِبانِ ومُعْصِرُ
فإِنه أَثبت الشَّخْصَ أَراد به المرأَة. والشَّخْصُ: سوادُ الإِنسان وغيره تراه من بعيد، تقول ثلاثة أَشْخُصٍ. وكلّ شيء رأَيت جُسْمانَه، فقد رأَيتَ شَخْصَه. وفي الحديث: لا شَخْصَ أَغْيَرُ من اللّه؛ الشَّخْص: كلُّ جسم له ارتفاع وظهور، والمرادُ به إِثباتُ الذات فاسْتُعير لها لفظُ الشَّخْصِ، وقد جاء في رواية أُخرى: لا شيءَ أَغْيَرُ من اللّه، وقيل: معناه لا ينبغي لشَخْصٍ أَن يكون أَغْيَرَ من اللّه.
والشَّخِيصُ: العظِيم الشَّخْصِ، والأُنْثى شَخِيصةٌ، والاسمُ الشَّخاصةُ؛ قال ابن سيده: ولم أَسمع له بفِعْل فأَقول إِن الشَّخاصة مصدر، وقد شَخُصْت شَخاصةً. أَبو زيد: رجل شَخِيصٌ إِذا كان سَيِّداً، وقيل: شَخِيصٌ إِذا كان ذا شَخْصٍ وخَلْقٍ عظيم بَيّن الشَّخاصةِ.
وشَخُصَ الرجلُ، بالضم، فهو شَخِيصٌ أَي جَسيِم. وشَخَصَ، بالفتح، شُخُوصاً: ارتفع. ابن سيده: وشَخَصَ الشيءُ يَشْخَصُ شُخُوصاً انْتَبَرَ، وشخَصَ الجُرْحُ وَرِمَ. والشُّخُوصُ: ضِدُّ الهُبوطِ. وشَخَصَ السهمُ يَشْخَصُ شُخُوصاً، فهو شاخِصٌ: علا الهدفَ؛ أَنشد ثعلب:
لها أَسْهُمٌ لا قاصِراتٌ عن الحَشَا،
ولا شاخِصاتٌ عن فُؤادي طَوالِعُ
وأَشْخَصَه صاحِبُه: عَلاه الهَدَفَ. ابن شميل: لَشَدّ ما شَخَصَ سَهْمُك وقَحَزَ سَهْمُك إِذا طمَحَ في السماء، وقد أَشْخَصَه الرامي إِشْخاصاً؛ وأَنشد:
ولا قاصِراتٌ عن فُؤادِي شواخِصُ
وأَشْخَصَ الرامي إِذا جازَ سَهْمُه الغَرَضَ من أَعْلاه، وهو سَهْم شاخصٌ. والشُّخُوصُ: السَّيْرُ من بَلَدٍ إِلى بلدٍ. وقد شَخَصَ يَشْخَصُ شُخُوصاً وأَشْخَصْتُه أَنا وشَخَصَ من بلدٍ إِلى بلدٍ شُخُوصاً أَي ذَهَبَ. وقولهم: نحن على سفر قد أَشْخَصْنا أَي حان شُخُوصُنا. وأَشْخَصَ فلان بفلان وأَشْخَسَ به إِذا اغْتابَه. وشَخَصَ الرجل بِبَصَرِه عند الموت يَشْخَصُ شُخُوصاً: رَفَعَه فلم يَطْرِفْ، مشتق من ذلك. شمر: يقال شَخَصَ الرجل بَصَرَه فَشَخَصَ البَصَرُ نَفْسُه إِذا سَما وطَمَحَ وشَصا كلُّ ذلك مثلُ الشُخُوص. وشَخَصَ بَصَرُ فلانٍ، فهو شاخصٌ إِذا فَتَحَ عَيْنَيْه وجَعَلَ لا يَطْرِف. وفي حديث ذكر المَيّت: إِذا شَخَصَ بَصَرُه؛ شُخُوصُ البَصَرِ ارتفاعُ الأَجفانِ إِلى فَوْقُ وتَحْديدُ النظَر وانْزِعاجُه. وفرسٌ شاخِص الطَّرْفِ: طامِحُه، وشاخِصُ العظامِ: مُشْرِفُها. وشُخِصَ به: أَتى إِليه أَمْرٌ يُقْلِقُه. وفي حديث قَيْلَة: إِن صاحِبَها اسْتَقْطَعَ النبيَّ، صلّى اللّه عليه وسلّم، الدَّهْناءَ فأَقْطعَه إِيّاها، قالت: فشُخِصَ بي. يقال للرجل إِذا أَتاه ما يُقْلِقُه: قد شُخِصَ به كأَنه رُفِعَ من الأَرض لقَلَقِه وانْزِعاجِه، ومنه شُخُوصُ المسافِرِ خُروجُه عن مَنْزلهِ. وشَخَصَت الكلمة في الفَمِ تَشْخَصُ إِذا لم يَقْدِرْ على خَفْضِ صوته بها. التهذيب: وشَخَصَت الكلِمةُ في الفَمِ نَحْوَ الحنَكِ الأَعْلى، وربما كان ذلك في الرجل خِلْقَةً أَي يَشْخَصُ صَوْتُه لا يَقْدِر على خَفْضه. وشَخَصَ عن أَهلِه يَشْخَصُ شُخُوصاً: ذهَبَ. وشَخَصَ إِليهم: رجَعَ، وأَشْخَصَه هو.
وفي حديث عثمان: إِنما يَقْصُر الصلاةَ من كان شاخِصاً أَو بِحَضْرة عَدُوٍّ أَي مُسافِراً. والشاخِصُ: الذي لا يُغِبُّ الغَزْوَ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
أَما تَرَيْني اليَوْم ثِلْباً شاخِصا
الثِّلْبُ: المُسِنّ. وفي حديث أَبي أَيوب: فلم يَزَلْ شاخِصاً في سبيل اللّه.
وبنو شَخِيصٍ: بُطَيْنٌ، قال ابن سيده: أَحْسَبُهم انْقَرَضُوا. وشَخْصانِ: موضعٌ؛ قال الحرث بن حلزة:
أَوْقَدَتْها بَيْنَ العَقِيقِ فشَخْصَيْـ
ـنِ بِعُودٍ، كما يَلُوحُ الضِّياءُ
وكلامٌ مُتَشاخِصٌ ومُتَشاخِسٌ أَي مُتَفاوِت.

##### Türkçe

**الشَّخْصُ**: insanın ve başkasının **شَخْص**’unun topluluğu; müzekkerdir; çoğulu **أَشْخاصٌ** ve **شُخُوصٌ** ve **شِخاص**’tır. Ömer b. Ebî Rebîa’nın sözü:
فكانَ مِجَنِّي، دُونَ مَنْ كنتُ أَتّقي،
ثَلاثَ شُخُوصٍ: كاعِبانِ ومُعْصِرُ
Çünkü o, **الشَّخْص**’u sabit kıldı; onunla kadın kastediyor. Ve **الشَّخْصُ**: insanın ve başkasının uzaktan gördüğün karaltısıdır; “üç **أَشْخُصٍ**” dersin. Her neyi cisimlerini görmüşsen, onun **شَخْص**’unu görmüşsündür. Hadiste: “Allah’tan daha kıskanç bir **شَخْص** yoktur”; **الشَّخْص**: yükselti ve görünüşü olan her cisimdir; onunla kastedilen zâtın ispatıdır; bunun için **الشَّخْص** lafzı ona ödünç alınmıştır. Başka bir rivayette gelmiştir: “Allah’tan daha kıskanç hiçbir şey yoktur.” Denildi ki: manası, hiçbir **شَخْص**’ın Allah’tan daha kıskanç olması uygun değildir.

Ve **الشَّخِيصُ**: **الشَّخْص**’u büyük olan; dişisi **شَخِيصةٌ**; isim **الشَّخاصةُ**’dır. İbn Sîde dedi ki: Ona bir fiil işitmedim ki “**الشَّخاصة** masdardır” diyeyim; hâlbuki “**شَخُصْت** **شَخاصةً**” (dedin). Ebû Zeyd: Bir adam, efendi olduğu zaman **شَخِيصٌ**’tir. Ve denildi ki: **شَخِيصٌ**, **شَخْص** ve büyük bir yaratılışa sahip olduğu zaman, **الشَّخاصة**’si açık-seçik olandır.

Ve adam **شَخُصَ** (damme ile), o hâlde o **شَخِيصٌ**’tir; yani iri-cüsseli. Ve **شَخَصَ** (fetha ile), **شُخُوصاً**: yükseldi. İbn Sîde: Ve şey **شَخَصَ** **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: belirginleşti. Ve yara **شخَصَ**: şişti. Ve **الشُّخُوصُ**: inişin zıddıdır. Ve ok **شَخَصَ** **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**, o hâlde o **شاخِصٌ**’tir: hedefi aştı; Sa‘leb inşad etti:
لها أَسْهُمٌ لا قاصِراتٌ عن الحَشَا،
ولا شاخِصاتٌ عن فُؤادي طَوالِعُ
Ve sahibi onu **أَشْخَصَه**: hedefi aştırdı. İbn Şümeyl: Okun göğe doğru dikilip yükseldiği zaman “ne şiddetli **شَخَصَ** okun ve **قَحَزَ** okun” (denir); atıcı onu **أَشْخَصَه** **إِشْخاصاً**; ve inşad etti:
ولا قاصِراتٌ عن فُؤادِي شواخِصُ
Ve atıcı, oku hedefi üst tarafından geçtiği zaman **أَشْخَصَ** eder; o, **شاخصٌ** bir oktur. Ve **الشُّخُوصُ**: bir beldeden bir beldeye yürüyüştür. Ve **شَخَصَ** **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**; ve ben onu **أَشْخَصْتُه**; ve bir beldeden bir beldeye **شُخُوصاً** **شَخَصَ**: yani gitti. “Biz, yola çıkmış olduğumuz bir sefer üzerindeyiz; **أَشْخَصْنا**” sözleri: yani bizim **شُخُوص**’umuzun vakti geldi. Ve falan, falanla **أَشْخَصَ** ve onunla **أَشْخَسَ** etti: onu gıybet ettiği zaman. Ve adam, ölüm anında bakışıyla **شَخَصَ** eder; **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: onu kaldırdı da göz kırpmadı; bu ondan türemiştir. Şemr: “Adam bakışını **شَخَصَ** etti de bakışın kendisi **فَشَخَصَ** etti” denir; yükselip dikildiği zaman; ve **شَصا**; bütün bunlar **الشُخُوص** gibidir. Ve falanın bakışı **شَخَصَ** eder; o hâlde o **شاخصٌ**’tir: iki gözünü açıp göz kırpmamaya başladığı zaman. Ölü zikri hakkında hadiste: “Bakışı **شَخَصَ** ettiği zaman”; bakışın **شُخُوص**’u, göz kapaklarının yukarıya yükselmesi, bakışın keskinleşmesi ve onun huzursuzlanmasıdır. Ve **شاخِص الطَّرْفِ** bir at: bakışı dik olanıdır; ve **شاخِصُ العظامِ**: kemiklerin çıkık olanıdır. Ve onunla **شُخِصَ**: ona onu tedirgin eden bir iş geldi. **قَيْلَة** hadîsinde: “Onun sahibi, Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, **الدَّهْناءَ**’yı iktâ‘ istemişti; o da onu ona iktâ‘ etti.” Dedi ki: “Bunun üzerine benimle **فشُخِصَ**.” Adamı tedirgin eden şey geldiği zaman ona denir: “Onunla **شُخِصَ**”; sanki tedirginliği ve huzursuzluğu sebebiyle yerden kaldırılmış gibidir. Bundan da yolcunun **شُخُوص**’u, onun evinden çıkmasıdır. Ve kelime ağızda **شَخَصَت** eder; **تَشْخَصُ**: onunla sesini alçaltmaya güç yetiremediği zaman. **التهذيب**: Kelime ağızda, üst damağa doğru **شَخَصَت** eder; bazen bu, adamda yaratılıştan olur; yani sesi **يَشْخَصُ** eder; onu alçaltmaya güç yetiremez. Ve ailesinden **شَخَصَ** eder; **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: gitti. Ve onlara **شَخَصَ**: döndü; ve onu **أَشْخَصَه**.

Osman hadîsinde: “Namazı ancak **شاخِصاً** olan yahut düşman huzurunda olan kısaltır”; yani yolcu. Ve **الشاخِصُ**: gazveyi aksatmayan kimsedir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
أَما تَرَيْني اليَوْم ثِلْباً شاخِصا
**الثِّلْبُ**: yaşlı. Ebû Eyyûb hadîsinde: “Allah yolunda **شاخِصاً** olmaya devam etti.”

Ve **بنو شَخِيصٍ**: küçük bir kabiledir. İbn Sîde dedi ki: Sanırım onlar tükenip yok oldular.

Ve **شَخْصانِ**: bir yerdir. Hâris b. Hılleze dedi ki:
أَوْقَدَتْها بَيْنَ العَقِيقِ فشَخْصَيْـ
ـنِ بِعُودٍ، كما يَلُوحُ الضِّياءُ
Ve **مُتَشاخِصٌ** ve **مُتَشاخِسٌ** bir söz: yani farklılık gösteren.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش خ ص * * الشَّخْصُ * سواد الإنسان وغيره تراه من بعيد وجمعه في القلة * أشْخُصٌ * وفي الكثرة * شُخُوصٌ * و * أَشْخَاصٌ * و * شَخَصَ * بصره من باب خضع فهو * شَاخِصٌ * إذا فتح عينيه وجعل لا يطرف و * شَخَصَ * من بلد إلى بلد أي ذهب وبابه خضع أيضا و * أَشْخَصه * غيره

##### Türkçe

* ش خ ص * * **الشَّخْصُ** * insanın ve başkasının karaltısıdır; onu uzaktan görürsün. Azlıkta cem‘i **أشْخُصٌ**’dur; çoklukta ise **شُخُوصٌ** ve **أَشْخَاصٌ**’tır. Ve **شَخَصَ**: bakışı, **خضع** bâbındandır; o hâlde o **شَاخِصٌ**’tir; iki gözünü açtığı ve kırpmamaya başladığı zaman. Ve **شَخَصَ**: bir beldeden bir beldeye, yani gitti; bâbı yine **خضع**’dır. Ve **أَشْخَصه**: başkası onu (gönderdi).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشخص  : سواد الإنسان وغيره تراه من بعد، وفي الصحاح: من بعيد.  ج  في القليل  أشخص، و  في الكثير  شخوص، وأشخاص  ، وفاته: شخاص. وذكر الخطابي وغيره أنه لا يسمى شخصا إلا جسم مؤلف له شخوص وارتفاع. وأما ما أنشده سيبويه لعمر بن أبي ربيعة:
  فكان نصيري دون من كنت أتقي                      ثلاث شخوص كاعبان ومعصر فإنه أراد ثلاثة أنفس. وفي الحديث  لا شخص أغير من الله  . قال ابن الأثير: الشخص: كل جسم له ارتفاع وظهور. والمراد به إثبات الذات، فاستعير لها لفظ الشخص. وقد جاء في رواية أخرى  لاشيء أغير من الله  . وقيل معناه: لا ينبغي لشخص أن يكون أغير من الله.  وشخص، كمنع، شخوصا: ارتفع. و  يقال: شخص  بصره  فهو شاخص إذا  فتح عينيه وجعل لا يطرف  قال لله تعالى:  فإذا هي شاخصة أبصار الذين كفروا  شخص الميت  بصره: رفعه  إلى السماء فلم يطرف. وشخص ببصره عند الموت كذلك، وهو مجاز. وأبصار شاخصة وشواخص. وتقول: سمعت بقدومك فقلبي بين جناحي راقص، وقال ابن الأثير: شخوص بصر الميت: ارتفاع الأجفان إلى فوق، وتحديد النظر وانزعاجه. شخص  من بلد إلى بلد  ، يشخص شخوصا:  ذهب، و  قيل:  سار في ارتفاع  ، فإن سار في هبوط فهو هابط. وأشخصته أنا. شخص  الجرح: انتبر وورم  ، عن الليث. وفي المحكم: شخص الشيء يشخص شخوصا: انتبر. وشخص الجرح: ورم. شخص  السهم: ارتفع عن الهدف  . فهو سهم شاخص، وهو مجاز. وقال ابن شميل: لشد ما شخص سهمك، وقحز سهمك: إذا طمح في السماء. وقال حميد بن ثور، رضي الله تعالى عنه:
  إن الحبالة ألهتني عـبـادتـهـا                      حتى أصيدكما في بعضها قنصا
  شاة أواردها ليث يقـاتـلـهـا                      رام رماها بوبل النبل أوشخصا  أصيدكما، أي أصيد لكما  وكنى بالشاة عن المرأة. شخص  النجم: طلع  . قال الأعشى يهجو علقمة بن علاثة:
  تبيتون في المشتى ملاء بطونكـم                      وجاراتكم غرثى يبتن خمائصـا
  يراقبن من جوع خلال مـخـافة                      نجوم الثريا الطالعات الشواخصا

  شخصت  الكلمة من الفم: ارتفعت نحو الحنك الأعلى، وربما كان ذلك: في الرجل  خلقة أن يشخص بصوته فلا يقدر على خفضه  بها. من المجاز:  شخص به، كعني: أتاه أمر أقلقه وأزعجه  ، ومنه حديث قيلة بنت مخرمة التميمية، رضي الله تعالى عنها،  فشخص بي   يقال للرجل إذا أتاه ما يقلقه قد شخص به  كأنه رفع من الأرض لقلقه وانزعاجه. ومنه، شخوص المسافر: خروجه عن منزله. شخص الرجل،  ككرم  ، شخاصة، فهو شخيص:  بدن وضخم. والشخيص: الجسيم  . وقيل: العظيم الشخص،  وهي شخيصة،  بهاء  ، والاسم الشخاصة. قال ابن سيده: ولم أسمع له بفعل. فأقول: إن الشخاصة مصدر وقد شخصت شخاصة. قال أبو زيد: الشخيص: السيد  . وقيل: رجل شخيص: إذا كان ذا شخص وخلثق عظيم، بين. الشخاصة. من المجاز: الشخيص  من المنطق: المتجهم  ، عن ابن عباد.  وأشخصه  من المكان:  أزعجه  وأقلقه فذهب. أشخص  فلان: حان سيره وذهابه  . يقال: نحن على سفر قد أشخصنا، أي حان شخوصنا. قال أبو عبيدة: أشخص  به  ، وأشخس، إذا  اغتابه  ، حكاه عنه يعقوب، وهو مجاز. أشخص  الرامي  ، إذا  جاز سهمه الهدف  ، وفي بعض نسخ الصحاح: الغرض، أي من أعلاه وهو مجاز. قال ابن عباد:  المتشاخص  : الأمر  المختلف. و  قال أبو عبيد: المتشاخص والمتشاخس: الكلام  المتفاوت  . ومما يستدرك عليه: الشخوص: ضد الهبوط، عن ابن دريد. وشخص عن قومه: خرج منهم. وشخص إليهم: رجع. والشاخص: الذي لا يغب الغزو، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  أما تريني اليوم ثلبا شاخصا والثلب: المسن. وفي حديث أبي أيوب  فلم يزل شاخصا في سبيل الله  . وفي حديث عثمان، رضي الله تعالى عنه:  إنما يقصر الصلاة من كان شاخصا، أو بحضرة عدو  أي مسافرا. وتشخيص الشيء: تعيينه. وشيء مشخص، وهو مجاز. وأشخص إليه: تجهمه، وهو مجاز وكذلك قولهم: رمى فلان بالشاخصات. والمشاخص: دنانير مصورة. وبنو شخيص، كأمير: بطين، قال ابن سيده: أظنهم انقرضوا. قلت: والشخيص: أخو عنز وبكر وتغلب، بنو وائل بن قاسط. قيل: إنه لما ولد له الشخيص خرج فرأى شخصا على بعد صغيرا فسماه الشخيص. قال السهيلي: فهؤلاء الأربع هم قبائل وائل، وهم معظم ربيعة. وشخصان: موضع. قال الحارث ابن حلزة:
  أوقدتها بين العقيق فشخصي                      ن بعود كما يلوح الضـياء

##### Türkçe

**الشخص**: İnsanın ve başkasının karaltısıdır; onu uzaktan görürsün; **الصحاح**’ta: uzaktan. Çoğulu azda **أشخص**; çokta **شخوص** ve **أشخاص**; onun **فاته**’si: **شخاص**. **الخطابي** ve başkası, **شخصا** ancak **شخوص** ve yükselme bulunan, mürekkep bir cisimden başkasına denilmez, diye zikretti. Ama **سيبويه**’nin **عمر بن أبي ربيعة**’den inşad ettiği şey:
  “Böylece benim yardımcım, sakındığım kimselerden aşağıda,
  üç **شخوص**: iki topuklu ve ergenlik çağına girmiş (kızlar) oldu”
Şüphesiz o, üç nefis murad etti. Hadiste: “Allah’tan daha kıskanç hiçbir **شخص** yoktur.” **ابن الأثير** dedi: **الشخص**: yükselmesi ve görünmesi olan her cisim. Murad, zatın ispatıdır; bunun için **شخص** lafzı ona ödünç alındı. Başka bir rivayette: “Allah’tan daha kıskanç hiçbir şey yoktur.” Ve denildi ki manası: Allah’tan daha kıskanç bir **شخص**’un olması uygun değildir. **شخص** ( **منع** gibi), **شخوصا**: yükseldi. Ve denir: **شخص بصره**; o halde o, **شاخص**’tır; ne zaman gözlerini açar ve kırpmamaya başlarsa. Yüce Allah’ın sözü: “O vakit, kâfir olanların bakışları **شاخصة**’dir.” **شخص الميت بصره**: onu göğe kaldırdı, artık kırpmaz. Ölüm anında bakışıyla **شخص** da böyledir; bu mecazdır. **أبصار شاخصة** ve **شواخص**. Ve dersin: “Gelişini işittim de kalbim iki kanadım arasında raks edici.” **ابن الأثير** dedi: Ölü bakışının **شخوص**’u: göz kapaklarının yukarıya yükselmesi, bakışın keskinleşmesi ve onun ürkmesi. **شخص من بلد إلى بلد**; **يشخص شخوصا**: gitti. Ve denildi: yükseklikte yürüdü; eğer inişte yürürse o **هابط**’tır. Ben onu **أشخصته**. **شخص الجرح**: kabardı ve şişti; **الليث**’ten. **المحكم**’de: **شخص الشيء يشخص شخوصا**: kabardı. Ve **شخص الجرح**: şişti. **شخص السهم**: hedeften yükseldi. O halde o, **سهم شاخص**’tır; bu mecazdır. **ابن شميل** dedi: “Okun ne de çok **شخص** etti!” ve “**قحز** okun”: göğe sıçradığı zaman. **حميد بن ثور** (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi:
  “Şüphesiz tuzak, onun ibadeti beni oyaladı,
  ta ki ikinizi onun bazısında avlayayım diye avlayışla.
  Bir koyun; ona bir aslan varırım, onunla savaşır;
  onu, okların sağanağıyla veya **أوشخصا** ile atan bir atıcı (vardır).”
“**أصيدكما**”, yani “sizin için avlarım”; ve koyunla kadına kinaye yaptı. **شخص النجم**: doğdu. **الأعشى**, **علقمة بن علاثة**’yi hicvederek dedi:
  “Kışın gecelersiniz, karınlarınız dolu,
  komşularınız ise aç; gecelerler, karınları çekilmiş.
  Açlıktan, korku aralarında gözetirler
  Süreyya yıldızlarının doğan **الشواخصا**’sını.”

**شخصت الكلمة من الفم**: üst damağa doğru yükseldi; bazen bu, erkekte bir yaratılış olarak olur: sesiyle **يشخص** eder de onunla onu alçaltmaya güç yetiremez. Mecazdan: **شخص به** ( **عني** gibi): onu kaygılandıran ve ürküten bir iş ona geldi. Ondan, **قيلة بنت مخرمة التميمية** (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisi: “**فشخص بي**”. Erkeğe, onu kaygılandıran şey geldiğinde “onunla **شخص** etti” denir; sanki kaygısı ve ürkmesi sebebiyle yerden kaldırılmış gibidir. Ondan, yolcunun **شخوص**’u: evinden çıkmasıdır. **شخص الرجل** ( **كرم** gibi), **شخاصة**; o halde o, **شخيص**’tir: iri yapılı ve kalın. Ve **الشخيص**: cüsseli. Ve denildi: büyük **شخص** sahibi; dişil: **شخيصة** ( **بهاء** ile); isim: **الشخاصة**. **ابن سيده** dedi: Ona fiil olarak işitmedim. Ben derim ki: **الشخاصة** bir mastardır; “**شخصت شخاصة**” (diye) (kullanılır). **أبو زيد** dedi: **الشخيص**: efendi. Ve denildi: “**رجل شخيص**”: eğer **شخص** sahibi ve büyük, açık bir yaratılışlı ise; (bu) **الشخاصة** (dır). Mecazdan: **الشخيص من المنطق**: çatık suratlı; **ابن عباد**’dan. Ve **أشخصه من المكان**: onu ürküttü ve kaygılandırdı da gitti. **أشخص فلان**: onun yürüyüşü ve gidişi vakti geldi. Denir: “Biz bir sefer üzerindeyiz; bizi **أشخصنا**”, yani **شخوص**’umuzun vakti geldi. **أبو عبيدة** dedi: **أشخص به** ve **أشخس**: eğer onu gıybet ettiyse; bunu ondan **يعقوب** hikâye etti; bu mecazdır. **أشخص الرامي**: eğer oku hedefi geçtiyse; **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: **الغرض**; yani onun üst tarafından; bu mecazdır. **ابن عباد** dedi: **المتشاخص**: ihtilaflı iş. Ve **أبو عبيد** dedi: **المتشاخص** ve **المتشاخس**: farklı (seviyeli) söz. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الشخوص**: inişin zıddıdır; **ابن دريد**’den. **شخص عن قومه**: onlardan çıktı. **شخص إليهم**: onlara döndü. Ve **الشاخص**: gazveyi hiç bırakmayan; **ابن الأعرابي**’den. Ve inşad etti:
  “Beni bugün yaşlı bir **شاخص** olarak görmüyor musun?”
Ve **الثلب**: yaşlıdır. **أبي أيوب** hadîsinde: “Allah yolunda **شاخصا** olmaya devam etti.” **عثمان** (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadîsinde: “Namazı ancak **شاخص** olan yahut düşman huzurunda olan kısaltır”; yani yolcu. **تشخيص** bir şeyin: onu tayin etmektir. Ve **شيء مشخص**; bu mecazdır. Ve **أشخص إليه**: ona çatık suratlı davrandı; bu mecazdır; aynı şekilde onların sözü: “Falan, **الشاخصات** ile attı.” Ve **المشاخص**: suretli dinarlar. Ve **بنو شخيص** ( **أمير** gibi): karınlı; **ابن سيده** dedi: zannederim ki onlar tükendiler. Ben dedim: ve **الشخيص**: **عنز** ve **بكر** ve **تغلب**’in kardeşidir; **بنو وائل بن قاسط**. Denildi ki: ona **الشخيص** doğduğunda çıktı da az bir uzaklıkta bir **شخص** gördü; onu **الشخيص** diye adlandırdı. **السهيلي** dedi: şu dört (kol) **وائل** kabileleridir; ve onlar **ربيعة**’nin çoğunluğudur. Ve **شخصان**: bir yerdir. **الحارث ابن حلزة** dedi:
  “Onu **العقيق** ile **شخصين** arasında yaktım,
  bir odunla; tıpkı ışığın parıldaması gibi.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَخَصَ
1 شَخَصَ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. شَخَصَ , (A, Msb, K,) inf. n. شُخُوصٌ, (S, Msb, K,) He, or it, rose; or became raised, or elevated. (S, A, Msb, K.) ― -b2- [Hence,] It (a star) rose. (K.) And شَخَصَ لَهُ شَخْصٌ [A figure seen from a distance rose to his view]. (TA in art. زول.) ― -b3- شَخَصَ بَصَرُهُ (S, Mgh, Msb, K, [in some copies of the K, بَصَرَهُ, but this occurs afterwards in that work,]) is said when a man opens his eyes and then does not move his eyelids; [and signifies (tropical:) His eyes, or lit., his eye, became fixedly open:] (S, K: *) or it signifies his eye became raised: (Msb:) or his sight became stretched and raised. (Mgh.) [See the Kur xiv. 43, and xxi. 97.] You say, شَخَصَ اـِلَيْكَ بَصَرِى (tropical:) [My eye, or eyes, became fixedly open, or raised, or my sight became stretched and raised, towards thee]. (A.) And شَخَصَ بَصَرُ المَيِّتِ, (A,) inf. n. as above, (IAth,) (tropical:) [The eye, or eyes, of the dying man became fixedly open: or] the eyelids of the dying man became raised upwards, and he looked intently, and became disquieted, or disturbed. (IAth.) ― -b4- سَخَصَتِ الكَلِمَةُ مِنَ الفَمِ (assumed tropical:) The word, or sentence, rose [from the mouth] towards the palate: this is sometimes natural: i. e., one's raising his voice, and not being able to lower it. (K.) ― -b5- شَخَصَ السَّهْمُ (inf. n. as above, Msb,) (tropical:) The arrow rose [so as to deviate] from the butt, or object of aim: (K:) or the arrow passed beyond the butt, or object of aim, going above it: (A, Msb:) or rose in the sky. (ISh.) ― -b6- شَخَصَ (aor. as above, Msb, and so the inf. n., S, Msb,) also signifies He went, or went away, from one town or country to another: (S, A, K:) or he went forth from one place to another, (Msb,) or from his place of alighting or abiding: (TA:) or [so accord. to the TA, but in the K “ and ”] he journeyed upwards. (K, TA.) You say also, شَخَصَ مِنْ قَوْمِهِ He went forth from his people: and شَخَصَ اـِلَيْهِمْ he returned to them. (TA.) ― -b7- Also, (M, K,) aor. and inf. n. as above, (M,) It (a thing) rose; or swelled; or became swollen: (M:) it (a wound) rose, and became swollen: (M, K:) [it was, or became, protuberant, or prominent.] -A2- شَخَصَ بَصَرَهُ, (Msb, K, TA,) or شَخَصَ بِبَصَرِهِ, (Mgh,) or both, (TA, [in which it is said to be tropical,]) and شَخَصَ بِبَصَرِهِ اـِلَى السَّمَآءِ, (Msb,) or شَخَصَ [alone], (so in a copy of the A, [in which it is mentioned among proper expressions,]) (assumed tropical:) He raised his eye, or sight, (K, TA,) towards the sky, and did not move his eyelids; said of a dying man: (TA:) or he stretched and raised his sight: (Mgh:) or he opened his eyes, (A, Msb,) and did not move his eyelids, (A,) or [looking fixedly,] not moving his eyelids. (Msb.) ― -b2- يَشْخَصُ بِصَوْتِهِ فَلَا يَقْدِرُ عَلَى خَفْضِهِ (assumed tropical:) [He raises his voice, and is not able to lower it]. (K.) ― -b3- شُخِصَ بِهِ, (S, K,) coordinate to عُنِىَ, (K,) or شُخِصَ [alone], (so in a copy of the A,) or شَخِصَ بِهِ أَمْرٌ, coordinate to تَعِبَ, inf. n. شَخَصٌ, (Msb,) (tropical:) [He was disquieted by a thing that happened to him: or] a thing that disquieted him happened to him: (S, A, K:) or a thing happened to him and disquieted him: (Msb:) as though he were raised from the ground by reason of his disquietude. (TA.) [See also 4.] -A3- شَخُصَ, aor. شَخُصَ , (S, K,) inf. n. شَخَاصَةٌ, or this is a simple subst., [for] ISd says, I have not heard a verb of which it may be the inf. n., (TA,) [if used, signifying] He (a man, S) was, or became, big, bulky, or corpulent. (S, K.)

شخّص الشَّىْءَ
2 شخّص الشَّىْءَ ذ , (A,) inf. n. تَشْخِيصٌ. (TA,) (tropical:) He individuated the thing; syn. عَيَّنَهُ. (A, TA.) [From شَخْصٌ, q. v.]

اشخصهُ
4 اشخصهُ ذ [He made him, or it, to rise, or become raised or elevated]. You say, اشخص نَفْسَهُ [He raised himself; or drew, or stretched, himself up]. (S and K in art. علب.) ― -b2- اشخص بِسَهْمِهِ (tropical:) He made his arrow to pass beyond the butt, or object of aim, going above it. (A.) ― -b3- And اشخصهُ He made him to go, or go away, from one town or country to another: (S:) or to go forth from one place to another: (A, * Msb:) or to go, or journey: (A in art. سير:) or to journey upwards. (TA.) ― -b4- (tropical:) He disquieted him, (K, TA,) so that he went away from a place. (TA.) [See also 1.] -A2- اشخص (tropical:) His (an archer's) arrow passed beyond the butt, or object of aim, (S, A, Msb, K,) going above it. (S, A, Msb.) -A3- The time of his journeying, going away, or departing, came, or arrived. (S, K, TA.) -A4- اشخص اـِلَيْهِ (tropical:) He showed him a sour, a crabbed, or an austere, face, or countenance; looked at him in a sour, a crabbed, or an austere, manner; (A, TA;) or so اشخص لَهُ, (TA in art. شخس,) فِى المَنْطِقِ in speech; as also اشخس. (Aboo Sa'eed, O and TA in art. شخس.) ― -b2- اشخص بِفُلَانٍ (tropical:) He spoke evil of such a one behind his back, or in his absence, or otherwise, with truth, or though it might be with truth; syn. اِغْتَابَهُ; (Yaakoob on the authority of AO, S, A, K;) as also اشخس. (AO, Yaakoob, S.)

تشخّص
5 تشخّص ذ [quasi-pass. of 2; (assumed tropical:) It was, or became, individuated; it, or he, had, or assumed, the quality of individuality or personality; syn. تَعَيَّنَ].

شَخْصٌ
شَخْصٌ ذ The body, or bodily or corporeal form or figure or substance, (سَوَاد,) of a man, (S, A, Msb, K,) or some other object or thing, (S, A, K,) which one sees from a distance: (S, A, Msb, K:) applying in common to what is termed جُثَّةٌ and what is termed طَلَلٌ, in relation to a man; i. e., in relation to a man sitting or sleeping [or lying down], and in relation to a man standing erect: (Msb, voce جُثَّةٌ:) or it is applied only to a body, or material substance, composed, [not simple,] and having height: (El-Khattلbee, Msb, TA:) or any body, or material thing or substance, [that is somewhat high, and conspicuous, or] having height and appearance: (IAth, TA:) pl. (of pauc., S) أَشْخُصٌ (S, K) and (of mult., S) أَشْخَاصٌ [which is properly another pl. of pauc.] and شُخُوصٌ (S, A, K) and شِخَاصٌ. (TA.) ― -b2- Then used as signifying (assumed tropical:) A man himself; a man's self, or person; his ذَات; (Msb;) [i. e.,] a person; a being; an individual; syn. نَفْسٌ [also syn. with ذَاتٌ]; (L, TA;) as in the following verse of 'Amr Ibn-Rabee'ah, cited by Sb:
فَكَانَ مِجَنِّى دُونَ مَنْ كُنْتُ أَتَّقِى
ثَلَاثُ شُخُوصٍ كَاعِبَانِ وَمُعْصِرُ
(assumed tropical:) [And three persons, namely, two girls whose breasts were beginning to swell and one who had attained the age of puberty, were my shield against such as I was fearing]: meaning ثَلَاثَةُ أَنْفُسٍ: (L:) [the poet making the word in question fem. because it relates here to females: but] Rubeh is related to have said ثَلَاثَةُ أَشْخُصٍ, meaning, of women. (M, voce نَفْسٌ.) A شَخْص [meaning a person] ceases to be a شخص by its being divided; whereas, when a جِسْم is divided, no part of it ceases to be a جسم. (Er-Rلghib, TA in art. جسم.) It is said in a trad., لَا شَخْصَ أَغْيَرُ مِنَ اللّٰهِ (tropical:) [There is not any being more jealous than God]; شخص being here metaphorically used for ذَات: or the meaning is, a person (شخص) should not be more jealous than God: but accord. to one relation, the words are لَا شَىْءَ أَغْيَرُ مِنَ اللّٰهِ [which has the first of the two meanings mentioned above]. (IAth, TA.) [It is also used in a pl. sense: see a verse of Ziyلd el-Aajam in art. الى.]

شَخِيصٌ
شَخِيصٌ ذ Big, bulky, or corpulent: (S, K, TA:) or great in شَخْص [or person] and make: (TA:) applied to a man: (S:) fem. with ة; (S, A, K;) applied to a woman. (S, A.) ― -b2- A lord, master, chief, man of rank or quality, or a personage. (AZ, K.) ― -b3- مَنْطِقٌ شَخِيصٌ (tropical:) Sour, crabbed, or austere, speech. (Ibn-'Abbلd, A, K. [See also شَخِيسٌ.])

شَخَاصَةٌ
شَخَاصَةٌ ذ Bigness, bulkiness, or corpulence: or greatness of شَخْص [or person] and make. (TA.) [Said to be a subst.: but see شَخُصَ.]

شَاخِصٌ
شَاخِصٌ ذ [part. n. of the intrans. verb شَخَصَ]. [Hence,] بَصَرٌ شَاخِصٌ (tropical:) [An eye fixedly open: or raised: or sight stretched and raised: see 1]: you say, سَمِعْتُ بِقُدُومِكَ فَقَلْبِى بَيْنَ جَنَاحَىَّ رَاقِصٌ وَبَصَرِى تَحْتَ حِجَاجِى شَاخِصٌ (tropical:) [I have heard of thy coming, and my heart is throbbing between my two sides, and my eye beneath my bone of the eyebrow fixedly open, &c.]. (A, TA.) With the pl., أَبْصَارٌ, you say شَاخِصَةٌ, (A, Msb, TA,) and شَوَاخِصُ, (A, TA,) or شُخُوصٌ [like شُهُودٌ as pl. of شَاهِدٌ; if not an inf. n., as which it may be applied, in the place of an epithet, to a pl. subst.]. (Msb.) ― -b2- سَهْمٌ شَاخِصٌ (tropical:) An arrow passing beyond the butt, or object of aim, going above it. (S, A.) You say, رُمِىَ بِالشَّاخِصَاتِ (tropical:) [He was shot at with arrows which passed beyond him, going above him: perhaps doubly tropical, meaning he was assailed with invectives which did not harm him]. (A.) ― -b3- شَاخِصٌ also signifies A man prosecuting war [during three or more days together,] not on alternate days: and of such it is said in a trad., that he may shorten prayer. (TA.) -A2- شَاخِصٌ as the act. part. n. of the trans. verb, [for شَاخِصٌ بَصَرَهُ,] (Msb,) (assumed tropical:) [A man raising his eye, or sight, and looking fixedly; as does a dying man: or stretching and raising his sight: (see 1:) or] a man opening his eyes and not moving his eyelids. (S, * Msb.)

مَشْخَصٌ
[ مَشْخَصٌ ذ , as though signifying The place of a شَخْص used in the sense of صُورَةِ: accord. to modern usage sing. of] مَشَاخِصُ deenلrs [or pieces of gold] figured [or stamped with effigies]. (TA.)

مُشَخَّصٌ
مُشَخَّصٌ ذ (tropical:) A thing individuated. (A, TA.)

مُتَشَاخِصٌ
مُتَشَاخِصٌ ذ Discordant; (A'Obeyd, K;) applied to language, or speech; (A'Obeyd, TA;) and to a thing, or an affair; (TA;) and مُتَشَاخِسٌ signifies the same. (A'Obeyd, TA.)

##### Türkçe

**شَخَصَ**
1 **شَخَصَ** **ذ** , (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **شَخَصَ** , (A, Msb, K,) mastarı **شُخُوصٌ**, (S, Msb, K,) O, yahut o (şey), yükseldi; yahut yükselmiş, yahut yücelmiş oldu. (S, A, Msb, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] O (bir yıldız) doğdu. (K.) Ve **شَخَصَ لَهُ شَخْصٌ** [Uzaktan görülen bir şekil onun görüşüne yükseldi]. (TA, **زول** maddesinde.) ― -b3- **شَخَصَ بَصَرُهُ** (S, Mgh, Msb, K, [K’nin bazı nüshalarında **بَصَرَهُ**, fakat bu, o eserde sonra gelir,]) bir adam gözlerini açıp sonra göz kapaklarını oynatmadığında söylenir; [ve (mecazen:) Gözleri, yahut lafzen gözü, sabitçe açık oldu anlamına gelir:] (S, K: *) yahut gözü yükselmiş oldu anlamına gelir: (Msb:) yahut görüşü uzayıp yükseldi. (Mgh.) [Kur’ân xiv. 43 ve xxi. 97’ye bak.] Sen dersin ki, **شَخَصَ اـِلَيْكَ بَصَرِى** (mecazen:) [Gözüm, yahut gözlerim, sana doğru sabitçe açık oldu, yahut yükseldi, yahut görüşüm uzayıp yükseldi]. (A.) Ve **شَخَصَ بَصَرُ المَيِّتِ**, (A,) mastarı yukarıdaki gibi, (IAth,) (mecazen:) [Ölmekte olanın gözü, yahut gözleri, sabitçe açık oldu: yahut] ölmekte olanın göz kapakları yukarı doğru kalktı, ve dikkatle baktı, ve huzursuz oldu, yahut sarsıldı. (IAth.) ― -b4- **سَخَصَتِ الكَلِمَةُ مِنَ الفَمِ** (varsayılan mecaz:) Kelime, yahut cümle, [ağızdan] damağa doğru yükseldi: bu bazen tabiîdir: yani, kişinin sesini yükseltmesi ve onu alçaltamaması. (K.) ― -b5- **شَخَصَ السَّهْمُ** (mastarı yukarıdaki gibi, Msb,) (mecazen:) Ok, hedef tahtasından yahut nişan alınan şeyden [sapacak şekilde] yükseldi: (K:) yahut ok, hedef tahtasını yahut nişan alınan şeyi aşarak, onun üstünden geçti: (A, Msb:) yahut gökte yükseldi. (ISh.) ― -b6- **شَخَصَ** (muzâri‘i yukarıdaki gibi, Msb, ve mastarı da böyle, S, Msb,) ayrıca şu anlama gelir: O, bir şehirden yahut ülkeden diğerine gitti, yahut gitti (ayrıldı): (S, A, K:) yahut bir yerden diğerine çıktı: (Msb,) yahut konakladığı yahut ikamet ettiği yerden: (TA:) yahut [TA’ya göre böyle; fakat K’de “ve”] yukarıya doğru yolculuk etti. (K, TA.) Yine dersin ki, **شَخَصَ مِنْ قَوْمِهِ** O, kavminden çıktı: ve **شَخَصَ اـِلَيْهِمْ** o, onlara döndü. (TA.) ― -b7- Yine, (M, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (M,) O (bir şey) yükseldi; yahut şişti; yahut şişmiş oldu: (M:) o (bir yara) yükseldi ve şişti: (M, K:) [o, çıkıntılı oldu, yahut belirgin oldu.] -A2- **شَخَصَ بَصَرَهُ**, (Msb, K, TA,) yahut **شَخَصَ بِبَصَرِهِ**, (Mgh,) yahut ikisi de, (TA, [orada bunun mecaz olduğu söylenir,]) ve **شَخَصَ بِبَصَرِهِ اـِلَى السَّمَآءِ**, (Msb,) yahut **شَخَصَ** [yalnız], (A’nın bir nüshasında böyle, [orada yerleşik ifadeler arasında zikredilir,]) (varsayılan mecaz:) O, gözünü yahut görüşünü, (K, TA,) göğe doğru kaldırdı ve göz kapaklarını oynatmadı; ölmekte olan hakkında söylenir: (TA:) yahut görüşünü uzatıp yükseltti: (Mgh:) yahut gözlerini açtı, (A, Msb,) ve göz kapaklarını oynatmadı, (A,) yahut [sabitçe bakarak] göz kapaklarını oynatmayan. (Msb.) ― -b2- **يَشْخَصُ بِصَوْتِهِ فَلَا يَقْدِرُ عَلَى خَفْضِهِ** (varsayılan mecaz:) [Sesini yükseltir de onu alçaltmaya güç yetiremez]. (K.) ― -b3- **شُخِصَ بِهِ**, (S, K,) **عُنِىَ**’ye denk, (K,) yahut **شُخِصَ** [yalnız], (A’nın bir nüshasında böyle,) yahut **شَخِصَ بِهِ أَمْرٌ**, **تَعِبَ**’e denk, mastarı **شَخَصٌ**, (Msb,) (mecazen:) [Ona, kendisini huzursuz eden bir şey oldu: yahut] onu huzursuz eden bir şey ona oldu: (S, A, K:) yahut ona bir şey oldu ve onu huzursuz etti: (Msb:) sanki huzursuzluğu sebebiyle yerden kaldırılmış gibi. (TA.) [4’e de bak.] -A3- **شَخُصَ**, muzâri‘i **شَخُصَ** , (S, K,) mastarı **شَخَاصَةٌ**, yahut bu, basit bir isimdir; [çünkü] ISd der ki: Ben, onun mastarı olabileceği bir fiil işitmedim, (TA,) [kullanılırsa, şu anlama gelir:] O (bir adam, S) iri, hacimli, yahut şişman oldu. (S, K.)

**شخّص الشَّىْءَ**
2 **شخّص الشَّىْءَ** **ذ** , (A,) mastarı **تَشْخِيصٌ**. (TA,) (mecazen:) O, şeyi ferdîleştirdi; eşanlamlısı **عَيَّنَهُ**. (A, TA.) [**شَخْصٌ**’tan, bk. o.]

**اشخصهُ**
4 **اشخصهُ** **ذ** [O, onu yahut onu (şeyi) yükseltti, yahut yükselmiş yahut yücelmiş kıldı]. Sen dersin ki, **اشخص نَفْسَهُ** [O, kendini yükseltti; yahut kendini doğrulttu, yahut gerdi]. (S ve K, **علب** maddesinde.) ― -b2- **اشخص بِسَهْمِهِ** (mecazen:) O, okunu hedef tahtasını yahut nişan alınan şeyi aşacak şekilde, onun üstünden geçirdi. (A.) ― -b3- Ve **اشخصهُ** O, onu bir şehirden yahut ülkeden diğerine gitmeye, yahut gitmeye (ayrılmaya) sevk etti: (S:) yahut bir yerden diğerine çıkarmaya: (A, * Msb:) yahut gitmeye, yahut yolculuk etmeye: (A, **سير** maddesinde:) yahut yukarıya doğru yolculuk etmeye. (TA.) ― -b4- (mecazen:) O, onu huzursuz etti, (K, TA,) öyle ki bir yerden gitti. (TA.) [1’e de bak.] -A2- **اشخص** (mecazen:) Onun (bir okçunun) oku, hedef tahtasını yahut nişan alınan şeyi aştı, (S, A, Msb, K,) onun üstünden geçerek. (S, A, Msb.) -A3- Onun yolculuk etme, gitme yahut ayrılma vakti geldi, yahut ulaştı. (S, K, TA.) -A4- **اشخص اـِلَيْهِ** (mecazen:) O, ona ekşi, asık, yahut sert bir yüz gösterdi; ona ekşi, asık, yahut sert bir tarzda baktı; (A, TA;) yahut **اشخص لَهُ** da böyledir, (TA, **شخس** maddesinde,) konuşmada **فِى المَنْطِقِ**; **اشخس** da böyledir. (Aboo Sa'eed, O ve TA, **شخس** maddesinde.) ― -b2- **اشخص بِفُلَانٍ** (mecazen:) O, falan kimseyi arkasından, yahut yokluğunda, yahut başka şekilde, doğru olarak, yahut doğru olsa bile, kötüledi; eşanlamlısı **اِغْتَابَهُ**; (Yaakoob, AO rivayetiyle, S, A, K;) **اشخس** da böyledir. (AO, Yaakoob, S.)

**تشخّص**
5 **تشخّص** **ذ** [2’nin quasi-meçhûlü; (varsayılan mecaz:) O, ferdîleştirildi; onda, yahut onda (kişide), ferdiyet yahut şahsiyet vasfı bulundu yahut meydana geldi; eşanlamlısı **تَعَيَّنَ**].

**شَخْصٌ**
**شَخْصٌ** **ذ** Bir adamın, (S, A, Msb, K,) yahut başka bir nesnenin yahut şeyin, (S, A, K,) uzaktan görülen bedeni, yahut bedensel yahut cismânî şekli yahut sûreti yahut maddesi, (**سَوَاد**,): (S, A, Msb, K:) bir adam hakkında, **جُثَّةٌ** denilene ve **طَلَلٌ** denilene ortak olarak uygulanır; yani, oturan yahut uyuyan [yahut uzanmış] bir adam hakkında ve dimdik ayakta duran bir adam hakkında: (Msb, **جُثَّةٌ** lafzında:) yahut yalnızca, mürekkep (basit olmayan) ve yüksekliği bulunan bir bedene yahut maddî cevhere uygulanır: (El-Khattلbee, Msb, TA:) yahut yüksekliği ve görünüşü bulunan [biraz yüksek ve göze çarpan] her beden, yahut maddî şey yahut cevher: (IAth, TA:) çoğulu (azlık için, S) **أَشْخُصٌ** (S, K) ve (çokluk için, S) **أَشْخَاصٌ** [ki bu, aslında azlık için başka bir çoğuldur] ve **شُخُوصٌ** (S, A, K) ve **شِخَاصٌ**. (TA.) ― -b2- Sonra (varsayılan mecaz:) Bir adamın kendisi; bir adamın nefsi yahut şahsı; onun **ذَات**’ı; (Msb;) [yani] bir kişi; bir varlık; bir fert; eşanlamlısı **نَفْسٌ** [**ذَاتٌ** ile de eşanlamlı]; (L, TA;) Sb’nin naklettiği, ‘Amr Ibn-Rabee‘ah’ın şu beytinde olduğu gibi:
فَكَانَ مِجَنِّى دُونَ مَنْ كُنْتُ أَتَّقِى
ثَلَاثُ شُخُوصٍ كَاعِبَانِ وَمُعْصِرُ
(varsayılan mecaz:) [Ve göğüsleri kabarmaya başlayan iki kız ve bulûğ çağına erişmiş bir (kız) olmak üzere üç kişi, korktuğum kimselere karşı benim kalkanım idi]: anlamı **ثَلَاثَةُ أَنْفُسٍ**: (L:) [şair, burada kadınlara ilişkin olduğu için söz konusu kelimeyi müennes yapmıştır: fakat] Rubeh’in **ثَلَاثَةُ أَشْخُصٍ** dediği rivayet edilmiştir; kadınlar anlamında. (M, **نَفْسٌ** lafzında.) Bir **شَخْص** [kişi anlamında], bölünmekle **شخص** olmaktan çıkar; hâlbuki bir **جِسْم** bölündüğünde, onun hiçbir parçası **جسم** olmaktan çıkmaz. (Er-Rلghib, TA, **جسم** maddesinde.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **لَا شَخْصَ أَغْيَرُ مِنَ اللّٰهِ** (mecazen:) [Allah’tan daha kıskanç hiçbir varlık yoktur]; burada **شخص**, **ذَات** için mecazen kullanılmıştır: yahut anlam şudur: bir kişi (**شخص**) Allah’tan daha kıskanç olmamalıdır: fakat bir rivayete göre sözler **لَا شَىْءَ أَغْيَرُ مِنَ اللّٰهِ**’dir [ki yukarıda zikredilen iki anlamdan birincisine sahiptir]. (IAth, TA.) [Çoğul anlamda da kullanılır: **الى** maddesinde Ziyلd el-Aajam’ın bir beytine bak.]

**شَخِيصٌ**
**شَخِيصٌ** **ذ** İri, hacimli, yahut şişman: (S, K, TA:) yahut **شَخْص**’ta [yahut şahısta] ve yaratılışta büyük: (TA:) bir adama uygulanır: (S:) müennesi ة ile: (S, A, K;) bir kadına uygulanır. (S, A.) ― -b2- Bir efendi, sahip, reis, mevki yahut nitelik sahibi adam, yahut bir şahsiyet. (AZ, K.) ― -b3- **مَنْطِقٌ شَخِيصٌ** (mecazen:) Ekşi, asık, yahut sert söz. (Ibn-'Abbلd, A, K. [**شَخِيسٌ**’e de bak.])

**شَخَاصَةٌ**
**شَخَاصَةٌ** **ذ** İrilik, hacimlilik, yahut şişmanlık: yahut **شَخْص**’ta [yahut şahısta] ve yaratılışta büyüklük. (TA.) [Bir isim olduğu söylenir: fakat **شَخُصَ**’a bak.]

**شَاخِصٌ**
**شَاخِصٌ** **ذ** [lâzım fiil **شَخَصَ**’ın ism-i fâili]. [Bundan dolayı,] **بَصَرٌ شَاخِصٌ** (mecazen:) [Sabitçe açık bir göz: yahut yükselmiş: yahut uzayıp yükselmiş görüş: 1’e bak]: sen dersin ki, **سَمِعْتُ بِقُدُومِكَ فَقَلْبِى بَيْنَ جَنَاحَىَّ رَاقِصٌ وَبَصَرِى تَحْتَ حِجَاجِى شَاخِصٌ** (mecazen:) [Gelişini işittim de kalbim iki yanım arasında çarpıyor ve gözüm kaş kemiğimin altında sabitçe açık, vb.]. (A, TA.) Çoğul **أَبْصَارٌ** ile, **شَاخِصَةٌ** dersin, (A, Msb, TA,) ve **شَوَاخِصُ**, (A, TA,) yahut **شُخُوصٌ** [**شَاهِدٌ**’in çoğulu **شُهُودٌ** gibi; eğer mastar değilse; mastar olarak da, bir çoğul ismin yerine, sıfat yerinde uygulanabilir]. (Msb.) ― -b2- **سَهْمٌ شَاخِصٌ** (mecazen:) Hedef tahtasını yahut nişan alınan şeyi aşan, onun üstünden geçen ok. (S, A.) Sen dersin ki, **رُمِىَ بِالشَّاخِصَاتِ** (mecazen:) [Onu, kendisini aşan, üstünden geçen oklarla attılar: belki iki kat mecazdır; yani, ona zarar vermeyen yergilerle saldırdılar]. (A.) ― -b3- **شَاخِصٌ** ayrıca şu anlama gelir: [üç yahut daha fazla gün peş peşe,] gün aşırı olmaksızın savaş sürdüren adam: ve böyle biri hakkında bir hadiste, namazı kısaltabileceği söylenmiştir. (TA.) -A2- **شَاخِصٌ**, müteaddî fiilin ism-i fâili olarak, [**شَاخِصٌ بَصَرَهُ** için], (Msb,) (varsayılan mecaz:) [Gözünü yahut görüşünü kaldıran ve sabitçe bakan adam; ölmekte olanın yaptığı gibi: yahut görüşünü uzatıp yükselten: (1’e bak:) yahut] gözlerini açıp göz kapaklarını oynatmayan adam. (S, * Msb.)

**مَشْخَصٌ**
[ **مَشْخَصٌ** **ذ** , sanki **صُورَةِ** anlamında kullanılan **شَخْص**’un yeri anlamındaymış gibi: modern kullanıma göre tekili] **مَشَاخِصُ** dinarlar [yahut altın parçaları], suretlerle tasvir edilmiş [yahut suretlerle damgalanmış]. (TA.)

**مُشَخَّصٌ**
**مُشَخَّصٌ** **ذ** (mecazen:) Ferdîleştirilmiş bir şey. (A, TA.)

**مُتَشَاخِصٌ**
**مُتَشَاخِصٌ** **ذ** Uyumsuz; (A'Obeyd, K;) dil yahut söz için kullanılır; (A'Obeyd, TA;) ve bir şey yahut bir iş için; (TA;) ve **مُتَشَاخِسٌ** de aynı anlama gelir. (A'Obeyd, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَخَصَ
شَخَصَ A ( n. ac. شُخُوْص 27 ),
a.  Rose; came into view, appeared.

b.  Swelled.

c.  Stared at.

d.  [ Min &  Ila ], Went from....to.

شَخُصَ
شَخُصَ U ( n. ac. شَخَاْصَة 22t ),
a.  Was big, corpulent.

شَخَّصَ
شَخَّصَ II ,
a.  Made clear, distinct; determined, defined.

b.  Individuated.

c.  [ coll. ], Gave a representation of a drama, performed a play.

أَشْخَصَ
أَشْخَصَ IV ,
a.  Started, set out.

b.  Startled, frightened, agitated.

c.  [ Bi ], Spoke evil of.

تَشَخَّصَ
تَشَخَّصَ V ,
a.  Was determined, defined.

b.  [ La ], Presented itself, occurred to.

شَخْص
شَخْص 1 , ( pl. أَشْخُص 16 ,  شِخَاْص 23 ,  شُخُوْص 27 ,  أَشْخَاْص 38 ),
a.  Person, individual.

b.  Object, shape, figure.

c.  Statue.

شَخْصِيّ
شَخْصِيّ 1yi ,
a.  Personal.

شَخْصِيَّة
شَخْصِيَّة 1yit ,
a.  Personality, individuality.

شَخَاْصَة
شَخَاْصَة 22t ,
a.  Bigness, bulkiness.

شَخِيْص
شَخِيْص 25 ,
a.  Big, bulky, corpulent.

b.  Great personage, lord, master, prince.

شُخُوْص
شُخُوْص 27 ,
a.  Lethargy.

تَشَاْخَصَ
N. Ag. تَشَاْخَصَ VI ,
a.  Discordant.

شَخْصِيًّا
شَخْصِيًّا
a.  Personally.

##### Türkçe

شَخَصَ
شَخَصَ A ( n. ac. **شُخُوْص** 27 ),
a. Yükseldi; görüş alanına geldi, göründü.

b. Şişti.

c. Dik dik baktı.

d. [ Min & Ila ], ....den ....e gitti.

شَخُصَ
شَخُصَ U ( n. ac. **شَخَاْصَة** 22t ),
a. Büyük, iri-yarı oldu.

شَخَّصَ
شَخَّصَ II ,
a. Açık kıldı, belirgin kıldı; tayin etti, tanımladı.

b. Ferdîleştirdi.

c. [ coll. ], Bir dramın temsilini verdi, bir oyun icra etti.

أَشْخَصَ
أَشْخَصَ IV ,
a. Başladı, yola çıktı.

b. Ürküttü, korkuttu, telaşlandırdı.

c. [ Bi ], Kötü söz söyledi.

تَشَخَّصَ
تَشَخَّصَ V ,
a. Tayin edildi, tanımlandı.

b. [ La ], Kendini gösterdi, hatıra geldi.

شَخْص
شَخْص 1 , ( pl. **أَشْخُص** 16 , **شِخَاْص** 23 , **شُخُوْص** 27 , **أَشْخَاْص** 38 ),
a. Kişi, fert.

b. Nesne, şekil, suret.

c. Heykel.

شَخْصِيّ
شَخْصِيّ 1yi ,
a. Şahsî.

شَخْصِيَّة
شَخْصِيَّة 1yit ,
a. Şahsiyet, ferdiyet.

شَخَاْصَة
شَخَاْصَة 22t ,
a. Büyüklük, irilik.

شَخِيْص
شَخِيْص 25 ,
a. Büyük, iri, iri-yarı.

b. Büyük şahsiyet, efendi, sahip, prens.

شُخُوْص
شُخُوْص 27 ,
a. Letarji.

تَشَاْخَصَ
N. Ag. تَشَاْخَصَ VI ,
a. Ahenksiz.

شَخْصِيًّا
شَخْصِيًّا
a. Şahsen.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

شخص
شَخَصَ - يَشْخَصُ - شَاخِص - شَاخِصَة
شَخَصَ - يَشْخَصُ + الكائن أو الشيء: يرتفع ويصعد نحو الأعلى
شَخَصَ - يَشْخَصُ + البصر: تتحرك كرة العين نحو الأعلى، ثم تبقى على وضعها ثابتة وهي تنظر إلى أعلى، وخاصة في حال الرعب والترقب
شَاخِص: اسم فاعل صفة مشبهة من " شَخَصَ - يَشْخَصُ "
شَاخِصة: مؤنث " شَاخِص"
﴿واقترب الوعد الحق فإذا هي شاخصة أبصار الذين كفروا﴾: البصر الشاخِص: حين ينظر إلى أعلى وأمام بثبات، بترقب ورعب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الكائن ذاتياً نحو الارتفاع" وهي:
عَلا - يَعْلُوْ، سَمَا - يَسْموْ، عَرَجَ - يَعْرُجُ، صَعِدَ - يَصْعَدُ، رَقِيَ - يَرْقَى، شَخَصَ - يَشْخَصُ
شخص - تشخص
 	﴿ولا تحسبن الله غافلا عما يعمل الظالمون إنما يؤخرهم ليوم تشخص فيه الأبصار(42)﴾ إبراهيم
شاخص - شاخصة
 ﴿واقترب الوعد الحق فإذا هي شاخصة أبصار الذين كفروا ياويلنا قد كنا في غفلة من هذا بل كنا ظالمين(97)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [شخص] ش خ ص: الشَّخْصُ سواد الإنسان وغيره تراه من بعيد وجمعه في القلة أشْخُصٌ وفي الكثرة شُخُوصٌ و أَشْخَاصٌ و شَخَصَ بصره من باب خضع فهو شَاخِصٌ إذا فتح عينيه وجعل لا يطرف و شَخَصَ من بلد إلى بلد أي ذهب وبابه خضع أيضا و أَشْخَصه غيره
الراغب
شخص
- الشخص: سواد الإنسان القائم المرئي من بعيد، وقد شخص من بلده: نفذ، وشخص سهمه، وبصره، وأشخصه صاحبه، قال تعالى: }ليوم تسخص فيه الأبصار﴿[إبراهيم/42]،﴾شاخصة أبصار الذين كفروا{ [الأنبياء/97]، أي: أجفانهم لا تطرف.
ملخص اللسان
1.     الشَّخْصُ: جماعةُ شَخْصِ الإِنسان وغيره،
2.     والشَّخْصُ: سوادُ الإِنسان وغيره تراه من بعيد،
3.     الشَّخْص: كلُّ جسم له ارتفاع وظهور،والمرادُ به إِثباتُ الذات فاسْتُعير لها لفظُ  الشَّخْصِ،
4.     والشَّخِيصُ: العظِيم الشَّخْصِ، وشَخُصَ الرجلُ، بالضم، فهو شَخِيصٌ أَي جَسيِم.
5.     وشَخَصَ، بالفتح،شُخُوصاً: ارتفع. وشَخَصَ الشيءُ يَشْخَصُ شُخُوصاً انْتَبَرَ،
6.     وشخَصَ الجُرْحُ وَرِمَ.
7.     والشُّخُوصُ: ضِدُّ الهُبوطِ.
8.     وشَخَصَ السهمُ  يَشْخَصُ شُخُوصاً، فهو شاخِصٌ: علا الهدفَ؛
9.     والشُّخُوصُ: السَّيْرُ من بَلَدٍ إِلى بلدٍ.وقد شَخَصَ يَشْخَصُ شُخُوصاً وأَشْخَصْتُه أَنا وشَخَصَ من بلدٍ إِلى بلدٍ شُخُوصاً أَي  ذَهَبَ.
10.                        وأَشْخَصَ فلان بفلان وأَشْخَسَ به إِذا اغْتابَه.
11. وشَخَصَ الرجل بِبَصَرِه عند الموت يَشْخَصُ شُخُوصاً: رَفَعَه فلم يَطْرِفْ، يقال شَخَصَ  الرجل بَصَرَه فَشَخَصَ البَصَرُ نَفْسُه إِذا سَما وطَمَحَ وشَصا كلُّ ذلك مثلُ الشُخُوص.شُخُوصُ البَصَرِ ارتفاعُ الأَجفانِ إِلى فَوْقُ وتَحْديدُ النظَر وانْزِعاجُه.
12.                        وشَخَصَت الكلمة في الفَمِ تَشْخَصُ إِذا لم يَقْدِرْ على خَفْضِ صوته بها.
13.                        وشَخَصَ عن أَهلِه يَشْخَصُ شُخُوصاً: ذهَبَ. وشَخَصَ  إِليهم: رجَعَ، وأَشْخَصَه هو.
لسان العرب
● - شخص: الشَّخْصُ: جماعةُ شَخْصِ الإِنسان وغيره، مذكر، والجمع أَشْخاصٌ  وشُخُوصٌ وشِخاص؛ وقول عمر بن أَبي ربيعة:  فكانَ مِجَنِّي، دُونَ مَنْ كنتُ أَتّقي،  ثَلاثَ شُخُوصٍ: كاعِبانِ ومُعْصِرُ  فإِنه أَثبت الشَّخْصَ أَراد به المرأَة. والشَّخْصُ: سوادُ الإِنسان  وغيره تراه من بعيد، تقول ثلاثة أَشْخُصٍ. وكلّ شيء رأَيت جُسْمانَه، فقد  رأَيتَ شَخْصَه. وفي الحديث: لا شَخْصَ أَغْيَرُ من اللّه؛ الشَّخْص: كلُّ  جسم له ارتفاع وظهور، والمرادُ به إِثباتُ الذات فاسْتُعير لها لفظُ  الشَّخْصِ، وقد جاء في رواية أُخرى: لا شيءَ أَغْيَرُ من اللّه، وقيل: معناه  لا ينبغي لشَخْصٍ أَن يكون أَغْيَرَ من اللّه.  والشَّخِيصُ: العظِيم الشَّخْصِ، والأُنْثى شَخِيصةٌ، والاسمُ  الشَّخاصةُ؛ قال ابن سيده: ولم أَسمع له بفِعْل فأَقول إِن الشَّخاصة مصدر، وقد  شَخُصْت شَخاصةً. أَبو زيد: رجل شَخِيصٌ إِذا كان سَيِّداً، وقيل: شَخِيصٌ  إِذا كان ذا شَخْصٍ وخَلْقٍ عظيم بَيّن الشَّخاصةِ.  وشَخُصَ الرجلُ، بالضم، فهو شَخِيصٌ أَي جَسيِم. وشَخَصَ، بالفتح،  شُخُوصاً: ارتفع. ابن سيده: وشَخَصَ الشيءُ يَشْخَصُ شُخُوصاً انْتَبَرَ،  وشخَصَ الجُرْحُ وَرِمَ. والشُّخُوصُ: ضِدُّ الهُبوطِ. وشَخَصَ السهمُ  يَشْخَصُ شُخُوصاً، فهو شاخِصٌ: علا الهدفَ؛ أَنشد ثعلب:  لها أَسْهُمٌ لا قاصِراتٌ عن الحَشَا،  ولا شاخِصاتٌ عن فُؤادي طَوالِعُ  وأَشْخَصَه صاحِبُه: عَلاه الهَدَفَ. ابن شميل: لَشَدّ ما شَخَصَ  سَهْمُك وقَحَزَ سَهْمُك إِذا طمَحَ في السماء، وقد أَشْخَصَه الرامي  إِشْخاصاً؛ وأَنشد:  ولا قاصِراتٌ عن فُؤادِي شواخِصُ  وأَشْخَصَ الرامي إِذا جازَ سَهْمُه الغَرَضَ من أَعْلاه، وهو سَهْم  شاخصٌ. والشُّخُوصُ: السَّيْرُ من بَلَدٍ إِلى بلدٍ. وقد شَخَصَ يَشْخَصُ  شُخُوصاً وأَشْخَصْتُه أَنا وشَخَصَ من بلدٍ إِلى بلدٍ شُخُوصاً أَي  ذَهَبَ. وقولهم: نحن على سفر قد أَشْخَصْنا أَي حان شُخُوصُنا. وأَشْخَصَ فلان  بفلان وأَشْخَسَ به إِذا اغْتابَه. وشَخَصَ الرجل بِبَصَرِه عند الموت  يَشْخَصُ شُخُوصاً: رَفَعَه فلم يَطْرِفْ، مشتق من ذلك. شمر: يقال شَخَصَ  الرجل بَصَرَه فَشَخَصَ البَصَرُ نَفْسُه إِذا سَما وطَمَحَ وشَصا كلُّ  ذلك مثلُ الشُخُوص. وشَخَصَ بَصَرُ فلانٍ، فهو شاخصٌ إِذا فَتَحَ عَيْنَيْه  وجَعَلَ لا يَطْرِف. وفي حديث ذكر المَيّت: إِذا شَخَصَ بَصَرُه؛  شُخُوصُ البَصَرِ ارتفاعُ الأَجفانِ إِلى فَوْقُ وتَحْديدُ النظَر وانْزِعاجُه.  وفرسٌ شاخِص الطَّرْفِ: طامِحُه، وشاخِصُ العظامِ: مُشْرِفُها. وشُخِصَ  به: أَتى إِليه أَمْرٌ يُقْلِقُه. وفي حديث قَيْلَة: إِن صاحِبَها  اسْتَقْطَعَ النبيَّ، صلّى اللّه عليه وسلّم، الدَّهْناءَ فأَقْطعَه إِيّاها،  قالت: فشُخِصَ بي. يقال للرجل إِذا أَتاه ما يُقْلِقُه: قد شُخِصَ به  كأَنه رُفِعَ من الأَرض لقَلَقِه وانْزِعاجِه، ومنه شُخُوصُ المسافِرِ  خُروجُه عن مَنْزلهِ. وشَخَصَت الكلمة في الفَمِ تَشْخَصُ إِذا لم يَقْدِرْ على  خَفْضِ صوته بها. التهذيب: وشَخَصَت الكلِمةُ في الفَمِ نَحْوَ الحنَكِ  الأَعْلى، وربما كان ذلك في الرجل خِلْقَةً أَي يَشْخَصُ صَوْتُه لا  يَقْدِر على خَفْضه. وشَخَصَ عن أَهلِه يَشْخَصُ شُخُوصاً: ذهَبَ. وشَخَصَ  إِليهم: رجَعَ، وأَشْخَصَه هو.  وفي حديث عثمان: إِنما يَقْصُر الصلاةَ من كان شاخِصاً أَو بِحَضْرة  عَدُوٍّ أَي مُسافِراً. والشاخِصُ: الذي لا يُغِبُّ الغَزْوَ؛ عن ابن  الأَعرابي؛ وأَنشد:  أَما تَرَيْني اليَوْم ثِلْباً شاخِصا  الثِّلْبُ: المُسِنّ. وفي حديث أَبي أَيوب: فلم يَزَلْ شاخِصاً في سبيل  اللّه.  وبنو شَخِيصٍ: بُطَيْنٌ، قال ابن سيده: أَحْسَبُهم انْقَرَضُوا.  وشَخْصانِ: موضعٌ؛ قال الحرث بن حلزة:  أَوْقَدَتْها بَيْنَ العَقِيقِ فشَخْصَيْـ  ـنِ بِعُودٍ، كما يَلُوحُ الضِّياءُ  وكلامٌ مُتَشاخِصٌ ومُتَشاخِسٌ أَي مُتَفاوِت.
مقاييس اللغة:
(شخص) الشين والخاء والصاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على ارتفاع في شيء. من ذلك الشّخص، وهو سوادُ الإنسان إذا سما لكَ مِن بُعد. ثم يحمل على ذلك فيقال شَخَصَ من بلدٍ إلى بلد. وذلك قياسُهُ. ومنه أيضاً شُخُوص البَصَر. ويقال رجلٌ شَخِيصٌ وامرأةٌ شَخِيصة، أي جَسيمة. ومن الباب: أَشْخَصَ الرّامي، إذا جاز سَهْمُه الغرضَ من أعلاه، وهو سهمٌ شَاخِص. ويقال، إذا ورد عليه أمر أقلقه: شُخِص به([4])، وذلك أنَّه إِذا قَلِقَ نَبَا به مكانُهُ فارتفع.
القاموس المحيط:
الشَّخْصُ سَوَادُ الإِنْسَانِ وغيرِهِ تراهُ من بُعْدٍ ج أشْخُصٌ وشُخُوصٌ وأشخاصٌ. وشَخَصَ، كمَنَعَ، شُخُوصاً ارْتَفَعَ، بَصَرُهُ فَتَحَ عَيْنَيْهِ، وجَعَلَ لا يَطْرِفَ، بَصَرَهُ رَفَعَهُ، من بَلَدٍ إلى بَلَدٍ ذَهَبَ، وسارَ في ارْتِفَاعٍ، الجُرْحُ انْتَبَرَ، ووَرِمَ، السَّهْمُ ارْتَفَعَ عن الهَدَفِ، النَّجْمُ طَلَعَ، الكَلِمةُ من الفَمِ ارْتَفَعَتْ نحوَ الحَنَكِ الأعْلى، ورُبَّمَا كان ذلك خِلْقَةً أن يَشْخَصَ بصَوْتِهِ، فلا يَقْدِرُ على خَفْضِهِ. وشُخِصَ به، كعني أتاهُ أمرٌ أقْلَقَهُ وأزْعَجَهُ. وككَرُمَ بَدُنَ، وضَخُمَ. والشَّخِيصُ الجَسِيمُ، وهي بهاءٍ، والسَّيِّدُ، من المَنْطِقِ المُتَجَهِّمُ. وأشْخَصَهُ أزْعَجَهُ، فلانٌ حانَ سَيْرُهُ وذَهابُهُ، به اغْتابَه، الرَّامِي جازَ سَهْمُهُ الهَدَفَ. والمُتَشاخِصُ المُخْتَلِفُ، والمُتَفَاوِتُ.
تاج العروس:
شخص
" الشَّخْصُ " : سَوادُ الإِنْسانِ وغَيْرِه تَراهُ من بُعْدٍ وفي الصّحاح : من بَعِيدٍ . " ج " في القَلِيل " أَشْخُصٌ و " في الكَثِير " شُخُوصٌ وأَشْخَاصٌ " وفاتَه : شِخَاصٌ . وذكر الخَطَّابِيُّ وغَيْرُه أَنَّهُ لا يُسَمَّى شَخْصاً إِلاّ جِسْمٌ مُؤَلَّفٌ له شُخُوصٌ وارْتِفَاعٌ . وأَمَّا ما أَنْشدَهُ سِيبَوَيْه لِعُمَرَ بنِ أَبِي رَبِيعَة :
فكَان نَصِيرِي دُونَ مَنْ كُنْتُ أَتَّقِي ... ثَلاَثُ شُخُوص كَاعِبَانِ ومُعْصِرُ فإِنّه أَراد ثَلاثَةَ أَنْفُسٍ . وفي الحَدِيث " لا شَخْصَ أَغْيَرُ مِنَ اللهِ " . قال ابنُ الأَثِير : الشَّخْصُ : كُلُّ جِسم له ارْتفَاعٌ وظُهُورٌ . والمُرادُ به إِثْبَاتُ الذَّاتِ فاسْتُعِير لها لَفْظُ الشَّخْصِ . وقد جاءَ في روايَة أُخْرَى " لاشَيء أَغَيْرُ مِن اللهِ " . وقيل معناه : لا يَنْبَغِي لِشَخْصٍ أَنْ يَكُونَ أَغْيَرَ مِنَ الله . " وشَخَصَ كمَنَع شُخُوصاً : ارْتَفَعَ . و " يُقَال : شَخَصَ " بَصَرُهُ " فهو شاخِصٌ إِذا " فَتَحَ عَيْنَيْه وجَعَلَ لا يَطْرِفُ " قال للهُ تَعَالَى : " فَإِذَا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا " شَخَص المَيِّتُ " بَصَرَهُ : رَفَعَهُ " إِلى السماءِ فلَمْ يَطْرِفْ . وشَخَص ببَصره عِنْد المَوْت كَذلِكَ وهو مَجَازٌ . وأَبْصَارٌ شاخِصَةٌ وشَوَاخِصُ . وتقول : سَمِعْتُ بقُدُومِكَ فقَلْبي بينَ جَنَاحَيَّ رَاقِص وقال ابنُ الأَثير : شُخوصُ بَصَرِ المَيِّت : ارْتِفَاعُ الأَجْفَان إِلى فَوْق وتَحْدِيدُ النَّظَرِ وانْزعاجُه . شَخَصَ " من بَلَد إِلى بَلَد " يَشْخَصُ شُخُوصاً : " ذَهَبَ و " قِيلَ : " سَارَ في ارْتفَاع " فإِنْ سَارَ في هَبُوط فهو هابِطٌ . وأَشْخَصْتُه أَنَا . شَخَصَ " الجُرْحُ : انْتَبَرَ ووَرِمَ " عن اللَّيْث . وفي المُحْكَم : شَخَصَ الشَيءُ يَشْخَصُ شُخُوصاً : انْتَبَرَ . وشَخَصَ الجُرْحُ : وَرمَ . شَخَصَ " السَّهْمُ : ارْتَفَعَ عن الهَدَف " . فهو سَهْمٌ شَاخِصٌ وهو مَجَاز . وقال ابنُ شُمَيْلٍ : لَشَدَّ ما شَخَصَ سَهْمُكَ وقَحَزَ سَهْمُكَ : إِذَا طَمَحَ في السَّماءِ . وقال حُمَيْد بنُ ثَوْر رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عنه :
إِنَّ الحِبَالَةَ أَلْهَتْنِي عِبَادَتُهَا ... حَتَّى أَصِيدَكُمَا في بَعْضِها قَنَصَا
شَاةُ أُوَارِدُهَا لَيْثٌ يُقَاتِلُهَا ... رامٍ رَمَاهَا بوَبْل النَّبْلِ أَوْشَخَصا " أَصيدكما أَي أَصيد لكما " وكَنَى بالشّاةِ عن المَرْأَةِ . شَخَصَ " النَّجْمُ : طَلَعَ " . قال الأَعْشَى يَهْجُو عَلْقَمَةَ بْنَ عُلاثَةَ :
تَبيتُون في المَشْتَى مِلاَءَ بُطُونُكُمْ ... وجَارَاتُكُمْ غَرْثَى يَبِتْنَ خَمَائصَا
يُراقِبْنَ مِنْ جُوعٍ خِلالَ مَخَافَةٍ ... نُجُومَ الثُّرَيَّا الطَّالِعَاتِ الشَّواخِصَا
شَخَصَتِ " الكَلمَةُ من الفَمِ : ارتَفَعَتْ نَحْوَ الحَنَكِ الأَعْلَى ورُبَّما كان ذَلِك : في الرَّجُل " خِلْقَةً أَنْ يَشْخَصَ بصَوْتِهِ فلا يَقْدِرُ على خَفْضِهِ " بها . من المَجَاز : " شُخِصَ به كعُنِي : أَتَاه أَمْرٌ أَقْلَقَهُ وأَزْعَجَهُ " ومنه حَدِيثُ قَيْلَةَ بنْتِ مَخْرَمةَ التَّمِيمِيَّةِ رَضِيَ اللهُ تَعَالى عَنْها " فشُخِصَ بِي " " يُقَال للرَّجُل إِذا أَتاهُ ما يُقْلِقُهُ قد شُخِصَ بِهِ " كأَنَّه رُفِعَ من الأَرْضِ لِقَلقِه وانزِعَاجه . ومنه شُخوصُ المُسَافِر : خُرُوجُه عن مَنْزِلِه . شَخُصَ الرَّجُل " ككَرُم " شَخَاصَةً فهو شَخِيصٌ : " بَدُنَ وضَخُمَ . والشَّخِيصُ : الجَسِيمُ " . وقيل : العَظِيم الشَّخْصِ " وهي شَخِيصَةٌ " بهَاءٍ " والاسْمُ الشَّخَاصَةُ . قال ابن سِيدَه : ولم أَسْمَعْ له بفِعْل . فأَقُول : إِنَّ الشَّخَاصَةً مَصْدر وقد شَخُصْت شَخَاصَةً . قالَ أَبو زَيْد : الشَّخِيصُ : السَّيِّدُ " . وقيل : رَجُلٌ شَخيصٌ : إِذا كانَ ذا شَخْص وخُلثقٍ عَظِيم بَيِّنُ . الشَّخَاصَةِ . من المَجَاز : الشَّخِيصُ " من المَنْطِق : المُتَجَهِّمُ " عن ابن عَبَّاد . " وأَشْخَصَه " مِن المَكَانِ : " أَزْعَجَهُ " وأَقْلَقَه فذَهَبَ . أَشخَصَ " فُلانٌ : حَانَ سَيْرُه وذَهابُه " . يُقَال : نَحْنُ على سَفَرٍ قد أَشْخَصْنَا أَي حان شُخُوصُنَا . قال أَبو عُبَيْدَةَ : أَشْخَصَ " به " وأَشْخَسَ إِذَا " اغْتَابَه " حكاه عنه يَعْقُوبُ وهو مَجَاز . أَشْخَصَ " الرَّامِي " إِذا " جازَ سَهْمُهُ الهَدَفَ " وفي بعض نُسَخِ الصّحاح : الغَرَضَ أَي من أَعْلاه وهو مَجَاز . قال ابنُ عَبَّادٍ : " المُتَشَاخِصُ " : الأَمْرُ " المُخْتَلِف . و " قال أَبو عُبَيْدٍ : المُتَشاخِصُ والمُتَشاخِسُ : الكَلامُ " المُتَفاوِتُ " . وممّا يُسْتَدْرَك عليه : الشُّخُوصُ : ضِدّ الهُبُوط عن ابن دُرَيْدٍ . وشَخَصَ عن قَوْمه : خَرَج مِنهم . وشَخَصَ إِليهم : رَجَعَ . والشّاخِصُ : الَّذِي لا يُغِبُّ الغَزْوَ عن ابن الأَعْرَابِيّ وأَنْشَد :
" أَمَا تَرَيْنِي اليَوْمَ ثِلْباً شاخِصَا والثِّلْبُ : المُسِنُّ . وفي حديثِ أَبِي أَيُّوب " فَلَم يَزَلْ شاخصاً في سَبيلِ اللهِ " . وفي حديث عُثْمَانَ رَضِيَ الله تَعَالَى عنه : " إِنّما يَقْصُرُ الصَّلاةَ مَنْ كانَ شاخِصاً أَو بحَضْرَة عَدُوٍّ " أَي مُسَافراً . وتَشْخيص الشَّيْءِ : تَعْيينُهُ . وشْيءٌ مُشَخَّصٌ وهو مَجَاز . وأَشْخَصَ إِليه : تَجَهَّمَهُ وهو مَجَاز وكَذلِكَ قَوْلُهُم : رَمَى فُلاَنٌ بالشَّاخصات . والمَشَاخِصُ : دَنَانِيرُ مُصَوَّرةٌ . وبَنُو شَخِيص كأَمِيرٍ : بُطَيْنٌ قال ابنُ سِيدَه : أَظُنُّهُم انْقَرَضُوا . قلتُ : والشَّخِيصُ : أَخو عَنْزٍ وبَكْرٍ وتَغْلِبَ بَنُو وَائِل بنِ قاسِط . قِيل : إِنَّهُ لَمّا وُلِدَ له الشَّخيصُ خَرَجَ فرَأَى شَخْصاً على بُعْدٍ صَغِيراً فسَمَّاهُ الشَّخِيصَ . قال السُّهَيْليّ : فَهؤُلاءِ الأَرْبَعُ هم قَبَائلُ وَائِل وهُمْ مُعْظَمُ رَبِيعَةً . وشَخْصَانِ : مَوْضِعٌ . قال الحَارِثُ ابنُ حِلِّزَةَ :
أَوْقَدَتْهَا بَيْنَ العَقيقِ فشَخْصَيْ ... نِ بعُودٍ كَما يَلُوحُ الضِّيَاءُ

##### Türkçe

شخص
**شَخَصَ - يَشْخَصُ - شَاخِص - شَاخِصَة**
**شَخَصَ - يَشْخَصُ** + varlık veya şey: yükselir ve yukarıya doğru çıkar
**شَخَصَ - يَشْخَصُ** + bakış: göz küresi yukarıya doğru hareket eder, sonra yukarıya bakarken sabit bir durumda kalır; özellikle korku ve bekleyiş hâlinde
**شَاخِص**: “ **شَخَصَ - يَشْخَصُ** ”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe
**شَاخِصة**: “ **شَاخِص** ”in müennesi
﴿Ve hak vaat yaklaştı; bir de bakarsın ki inkâr edenlerin bakışları **شاخصة**﴾: **الشاخِص** bakış: sabit olarak yukarıya ve öne baktığı zaman; bekleyiş ve korku ile
Ve lafız, “canlının kendiliğinden yükselmeye doğru hareketi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**عَلا - يَعْلُوْ**، **سَمَا - يَسْموْ**، **عَرَجَ - يَعْرُجُ**، **صَعِدَ - يَصْعَدُ**، **رَقِيَ - يَرْقَى**، **شَخَصَ - يَشْخَصُ**

شخص - تشخص
﴿Ve sakın Allah’ı zalimlerin yaptıklarından gafil sanma; onları ancak, bakışların **تشخص** ettiği bir güne erteler (42)﴾ İbrahim

شاخص - شاخصة
﴿Ve hak vaat yaklaştı; bir de bakarsın ki inkâr edenlerin bakışları **شاخصة**: “Vay hâlimize! Biz bundan gaflette idik; bilakis biz zalimler idik” (97)﴾ Enbiyâ

مختار الصحاح
● [**شخص**] ش خ ص: **الشَّخْصُ** insanın ve başkasının karaltısıdır; onu uzaktan görürsün. Azlıkta cem‘i **أشْخُصٌ**; çoklukta **شُخُوصٌ** ve **أَشْخَاصٌ**. Ve **شَخَصَ** bakışı, **خضع** bâbındandır; o hâlde o **شَاخِصٌ**tir: iki gözünü açtığı ve kırpmadığı zaman. Ve **شَخَصَ** bir beldeden bir beldeye: yani gitti; bâbı yine **خضع**dır. Ve başkası onu **أَشْخَصَهُ** etti.

الراغب
شخص
- **الشخص**: uzaktan görülen, ayakta duran insanın karaltısıdır; ve beldesinden **شخص** etti: çıktı/gitti. Ve oku **شخص** etti, ve bakışı; ve arkadaşı onu **أشخصه** etti. Yüce Allah’ın sözü: }**ليوم تسخص فيه الأبصار**﴿[İbrahim/42]،﴾**شاخصة أبصار الذين كفروا**{ [Enbiyâ/97]؛ yani: göz kapakları kırpmaz.

ملخص اللسان
1. **الشَّخْصُ**: insanın ve başkasının **شَخْص**unun topluluğu,
2. ve **الشَّخْصُ**: insanın ve başkasının karaltısıdır; onu uzaktan görürsün,
3. **الشَّخْص**: yükselişi ve görünüşü olan her cisim; murat, zâtın ispatıdır; ona **الشَّخْص** lafzı ödünç alınmıştır,
4. ve **الشَّخِيصُ**: **الشَّخْص**u büyük olan; ve adam **شَخُصَ** etti, damme ile; o hâlde o **شَخِيصٌ**tir, yani iri cüsseli.
5. ve **شَخَصَ**, fetha ile, **شُخُوصاً**: yükseldi. Ve şey **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: kabardı/yükseldi,
6. ve yara **شخَصَ** etti: şişti.
7. ve **الشُّخُوصُ**: inişin zıddıdır.
8. ve ok **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**; o hâlde o **شاخِصٌ**tir: hedefi aştı/yükseldi;
9. ve **الشُّخُوصُ**: bir beldeden bir beldeye yürüyüştür. Ve **شَخَصَ** **شُخُوصاً**; ben onu **أَشْخَصْتُه**; ve bir beldeden bir beldeye **شُخُوصاً**: yani gitti.
10. ve falan, falanla **أَشْخَصَ** etti ve onunla **أَشْخَسَ** etti: onu gıybet ettiği zaman.
11. ve adam ölüm anında bakışıyla **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: onu kaldırdı da kırpmadı; “adam bakışını **شَخَصَ** etti, bakışın kendisi **شَخَصَ** etti” denir: yükseldiği, yukarı fırladığı zaman; ve **شَصا**; bunların hepsi **الشُخُوص** gibidir. Bakışın **شُخُوصُ**u: göz kapaklarının yukarıya yükselmesi, bakışın keskinleşmesi ve huzursuzlanmasıdır.
12. ve kelime ağızda **تَشْخَصُ**: onunla sesini alçaltmaya güç yetiremediği zaman.
13. ve ailesinden **شَخَصَ** eder, **شُخُوصاً**: gitti. Ve onlara **شَخَصَ** etti: döndü; ve onu **أَشْخَصَهُ** etti.

لسان العرب
● - شخص: **الشَّخْصُ**: insanın ve başkasının **شَخْص**unun topluluğu; müzekkerdir. Cem‘i: **أَشْخاصٌ** ve **شُخُوصٌ** ve **شِخاص**. Ömer b. Ebî Rebîa’nın sözü:
فكانَ مِجَنِّي، دُونَ مَنْ كنتُ أَتّقي،
ثَلاثَ شُخُوصٍ: كاعِبانِ ومُعْصِرُ
Çünkü o, **الشَّخْص**u sabit kıldı; onunla kadını murat etti. Ve **الشَّخْصُ**: insanın ve başkasının karaltısıdır; onu uzaktan görürsün; “üç **أَشْخُصٍ**” dersin. Ve cisimlerini gördüğün her şeyin, **شَخْص**unu görmüşsündür. Hadiste: “Allah’tan daha kıskanç hiçbir **شَخْص** yoktur”; **الشَّخْص**: yükselişi ve görünüşü olan her cisim; murat, zâtın ispatıdır; ona **الشَّخْص** lafzı ödünç alınmıştır. Başka bir rivayette gelmiştir: “Allah’tan daha kıskanç hiçbir şey yoktur.” Ve denildi: manası, hiçbir **شَخْص**ın Allah’tan daha kıskanç olması uygun değildir. Ve **الشَّخِيصُ**: **الشَّخْص**u büyük olan; dişisi **شَخِيصةٌ**; isim **الشَّخاصةُ**dur. İbn Sîde dedi: Ona fiil olarak işitmedim ki “**الشَّخاصة** masdardır” diyeyim; hâlbuki ben **شَخُصْت** **شَخاصةً**. Ebû Zeyd: adam **شَخِيصٌ**tur: efendi olduğu zaman; ve denildi: **شَخِيصٌ**: **شَخْص**u ve yaratılışı büyük, **الشَّخاصة**si açık olduğu zaman. Ve adam **شَخُصَ**, damme ile; o hâlde o **شَخِيصٌ**tir, yani iri cüsseli. Ve **شَخَصَ**, fetha ile, **شُخُوصاً**: yükseldi. İbn Sîde: ve şey **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: kabardı/yükseldi; ve yara **شخَصَ** etti: şişti. Ve **الشُّخُوصُ**: inişin zıddıdır. Ve ok **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**; o hâlde o **شاخِصٌ**tir: hedefi aştı/yükseldi; Sa‘leb’in inşadı:
لها أَسْهُمٌ لا قاصِراتٌ عن الحَشَا،
ولا شاخِصاتٌ عن فُؤادي طَوالِعُ
Ve sahibi onu **أَشْخَصَهُ** etti: hedefi aştırdı. İbn Şümeyl: “Okun ne kadar da **شَخَصَ** etti ve okun **قَحَزَ** etti” (yani) göğe doğru fırladığı zaman; ve atıcı onu **إِشْخاصاً** ile **أَشْخَصَهُ** etti. Ve inşad etti:
ولا قاصِراتٌ عن فُؤادِي شواخِصُ
Ve atıcı **أَشْخَصَ** etti: oku, hedefi üst tarafından geçtiği zaman; o, **سَهْم شاخصٌ**tir. Ve **الشُّخُوصُ**: bir beldeden bir beldeye yürüyüştür. Ve **شَخَصَ** **شُخُوصاً**; ben onu **أَشْخَصْتُه**; ve bir beldeden bir beldeye **شُخُوصاً**: yani gitti. Ve onların sözü: “Biz bir sefer üzerindeyiz; **أَشْخَصْنا**” yani **شُخُوص**umuzun vakti geldi. Ve falan, falanla **أَشْخَصَ** etti ve onunla **أَشْخَسَ** etti: onu gıybet ettiği zaman. Ve adam ölüm anında bakışıyla **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: onu kaldırdı da kırpmadı; bundan türemiştir. Şemmer: “adam bakışını **شَخَصَ** etti, bakışın kendisi **شَخَصَ** etti” denir: yükseldiği, yukarı fırladığı zaman; ve **شَصا**; bunların hepsi **الشُخُوص** gibidir. Ve falanın bakışı **شَخَصَ** etti; o **شاخصٌ**tir: iki gözünü açtığı ve kırpmadığı zaman. Ölü zikri hadîsinde: “Bakışı **شَخَصَ** ettiği zaman”; bakışın **شُخُوصُ**u: göz kapaklarının yukarıya yükselmesi, bakışın keskinleşmesi ve huzursuzlanmasıdır. Ve **فرسٌ شاخِص الطَّرْفِ**: bakışı yukarı fırlayan; ve **شاخِصُ العظامِ**: çıkıntılı olanı. Ve onunla **شُخِصَ** edildi: onu huzursuz eden bir iş ona geldi. Kayle hadîsinde: “Şüphesiz onun sahibi Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, **الدَّهْناء**yı iktâ‘ istedi; o da onu ona iktâ‘ etti”; dedi ki: “Bunun üzerine benimle **فشُخِصَ بي**.” Adam için, onu huzursuz eden bir şey geldiğinde: “Onunla **شُخِصَ** edildi” denir; sanki kaygısı ve huzursuzluğu sebebiyle yerden kaldırılmış gibidir. Bundan: yolcunun **شُخُوصُ**u, evinden çıkmasıdır. Ve kelime ağızda **تَشْخَصُ**: onunla sesini alçaltmaya güç yetiremediği zaman. **التهذيب**: ve kelime ağızda üst damağa doğru **شَخَصَت**; bazen bu, adamda yaratılıştan olur; yani sesi **يَشْخَصُ** eder; onu alçaltmaya güç yetiremez. Ve ailesinden **شَخَصَ** eder, **شُخُوصاً**: gitti. Ve onlara **شَخَصَ** etti: döndü; ve onu **أَشْخَصَهُ** etti. Osman hadîsinde: “Namazı ancak **شاخِص** olan yahut düşman huzurunda olan kısaltır”; yani yolcu. Ve **الشاخِصُ**: gazveyi aksatmayan; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
أَما تَرَيْني اليَوْم ثِلْباً شاخِصا
**الثِّلْبُ**: yaşlı. Ebû Eyyûb hadîsinde: “Allah yolunda **شاخِصاً** olmaya devam etti.” Ve **بنو شَخِيصٍ**: küçük bir kabile; İbn Sîde dedi: sanırım yok olup gittiler. Ve **شَخْصانِ**: bir yer; Hâris b. Hillize’nin sözü:
أَوْقَدَتْها بَيْنَ العَقِيقِ فشَخْصَيْـ
ـنِ بِعُودٍ، كما يَلُوحُ الضِّياءُ
Ve **كلامٌ مُتَشاخِصٌ ومُتَشاخِسٌ**: yani farklı ve değişken.

مقاييس اللغة:
(**شخص**) **الشين** ve **الخاء** ve **الصاد** tek bir asıldır; bir şeyde yükselmeye delalet eder. Bundan: **الشّخص**; o, uzaktan sana yükselip göründüğünde insanın karaltısıdır. Sonra bunun üzerine taşınır da “bir beldeden bir beldeye **شَخَصَ** etti” denir; bu onun kıyasıdır. Bundan ayrıca: bakışın **شُخُوص**u. Ve “adam **شَخِيصٌ** ve kadın **شَخِيصة**” denir; yani iri cüsseli. بابtan: atıcı **أَشْخَصَ** etti: oku hedefi üst tarafından geçtiği zaman; o, **سهمٌ شَاخِص**tir. Ve denir: ona bir iş gelip onu kaygılandırdığında: onunla **شُخِصَ** edildi; bu, çünkü o kaygılandığında yeri onu sıçratır da yükselir.

القاموس المحيط:
**الشَّخْصُ** insanın ve başkasının karaltısıdır; onu uzaktan görürsün; cem‘i: **أشْخُصٌ** ve **شُخُوصٌ** ve **أشخاصٌ**. Ve **شَخَصَ** ( **كمَنَعَ** ), **شُخُوصاً**: yükseldi. Bakışı: iki gözünü açtı ve kırpmamaya başladı. Bakışını: onu kaldırdı. Bir beldeden bir beldeye: gitti. Ve yükselişte yürüdü. Yara: kabardı ve şişti. Ok: hedeften yükseldi/üstünden geçti. Yıldız: doğdu. Kelime ağızdan: üst damağa doğru yükseldi; bazen bu, yaratılıştan olur: sesiyle **يَشْخَصَ** eder; onu alçaltmaya güç yetiremez. Ve onunla **شُخِصَ** edildi ( **كعني** ): onu kaygılandıran ve huzursuz eden bir iş ona geldi. Ve ( **ككَرُمَ** ): şişmanladı ve irileşti. Ve **الشَّخِيصُ**: iri cüsseli; dişisi **بهاءٍ** iledir; ve efendi; ve sözden: çatık suratlı. Ve onu **أشْخَصَهُ** etti: onu huzursuz etti. Falan: yürüyüşü ve gidişi vakti geldi. Onunla: onu gıybet etti. Atıcı: oku hedefi geçti. Ve **المُتَشاخِصُ**: farklı olan; ve değişken olan.

تاج العروس:
شخص
“ **الشَّخْصُ** ”: insanın ve başkasının karaltısıdır; onu uzaktan görürsün; ve **الصّحاح**ta: uzaktan. “Cem‘i”: azda “ **أَشْخُصٌ** ” ve çokta “ **شُخُوصٌ** ve **أَشْخَاصٌ** ”; ve ondan kaçırdığı: **شِخَاصٌ**. Ve **الخَطَّابِيُّ** ve başkaları zikretti ki: ancak, kendisinde **شُخُوصٌ** ve yükseliş bulunan mürekkep bir cisme **شَخْص** denir. Ama Sîbeveyh’in Ömer b. Ebî Rebîa’dan inşad ettiği:
فكَان نَصِيرِي دُونَ مَنْ كُنْتُ أَتَّقِي ... ثَلاَثُ شُخُوص كَاعِبَانِ ومُعْصِرُ
O, üç nefis murat etti. Ve hadiste: “Allah’tan daha kıskanç hiçbir **شَخْص** yoktur.” İbnü’l-Esîr dedi: **الشَّخْصُ**: yükselişi ve görünüşü olan her cisim. Murat, zâtın ispatıdır; ona **الشَّخْص** lafzı ödünç alınmıştır. Başka bir rivayette gelmiştir: “Allah’tan daha kıskanç hiçbir şey yoktur.” Ve denildi: manası, hiçbir **شَخْص**ın Allah’tan daha kıskanç olması uygun değildir. Ve **شَخَصَ** ( **كمَنَع** ) **شُخُوصاً**: yükseldi. Ve denilir: “bakışı **شَخَصَ** etti; o **شاخِصٌ**tir”: iki gözünü açtığı ve kırpmamaya başladığı zaman. Yüce Allah’ın sözü: “ **فَإِذَا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا** ”. Ölü bakışını **شَخَصَ** etti: onu göğe kaldırdı da kırpmadı. Ve ölüm anında bakışıyla **شَخَصَ** etti: böyledir; bu mecazdır. Ve **أَبْصَارٌ شاخِصَةٌ** ve **شَوَاخِصُ**. Ve dersin: “Gelişini işittim de kalbim iki kanadım arasında raks eder.” İbnü’l-Esîr dedi: ölünün bakışının **شُخُوصُ**u: göz kapaklarının yukarıya yükselmesi, bakışın keskinleşmesi ve huzursuzlanmasıdır. **شَخَصَ** “bir beldeden bir beldeye” **شُخُوصاً**: gitti; ve denildi: “yükselişte yürüdü”; eğer inişte yürürse o **هابِطٌ**tur. Ve ben onu **أَشْخَصْتُ**. **شَخَصَ** “yara”: kabardı ve şişti; **اللَّيْث**ten. Ve **المُحْكَم**de: şey **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: kabardı. Ve yara **شَخَصَ** etti: şişti. **شَخَصَ** “ok”: hedeften yükseldi; o, **سَهْمٌ شَاخِصٌ**tir; bu mecazdır. İbn Şümeyl dedi: “Okun ne kadar da **شَخَصَ** etti ve okun **قَحَزَ** etti”: göğe doğru fırladığı zaman. Humeyd b. Sevr’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) sözü:
إِنَّ الحِبَالَةَ أَلْهَتْنِي عِبَادَتُهَا ... حَتَّى أَصِيدَكُمَا في بَعْضِها قَنَصَا
شَاةُ أُوَارِدُهَا لَيْثٌ يُقَاتِلُهَا ... رامٍ رَمَاهَا بوَبْل النَّبْلِ أَوْشَخَصا
“**أَصيدكما**” yani “sizin için avlarım”; ve koyunla kadına kinaye yaptı. **شَخَصَ** “yıldız”: doğdu. A‘şâ’nın, Alkame b. Ulâse’yi hicvederek sözü:
تَبيتُون في المَشْتَى مِلاَءَ بُطُونُكُمْ ... وجَارَاتُكُمْ غَرْثَى يَبِتْنَ خَمَائصَا
يُراقِبْنَ مِنْ جُوعٍ خِلالَ مَخَافَةٍ ... نُجُومَ الثُّرَيَّا الطَّالِعَاتِ الشَّواخِصَا
**شَخَصَتِ** “kelime ağızdan”: üst damağa doğru yükseldi; bazen bu, adamda yaratılıştan olur: sesiyle **يَشْخَصَ** eder de onunla sesini alçaltmaya güç yetiremez. Mecazdan: onunla **شُخِصَ** edildi ( **كعُنِي** ): onu kaygılandıran ve huzursuz eden bir iş ona geldi. Bundan Kayle bint Mahreme et-Temîmiyye (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadîsi: “ **فشُخِصَ بِي** ”. Adam için, onu kaygılandıran bir şey geldiğinde: “Onunla **شُخِصَ** edildi” denir; sanki kaygısı ve huzursuzluğu sebebiyle yerden kaldırılmış gibidir. Bundan: yolcunun **شُخُوصُ**u: evinden çıkmasıdır. Adam **شَخُصَ** ( **ككَرُم** ) **شَخَاصَةً**; o hâlde o **شَخِيصٌ**tir: şişmanladı ve irileşti. Ve **الشَّخِيصُ**: iri cüsseli; ve denildi: **الشَّخْص**u büyük olan. Ve o **شَخِيصَةٌ**dir, **بهَاءٍ** ile; isim **الشَّخَاصَةُ**dur. İbn Sîde dedi: Ona fiil olarak işitmedim; ben derim ki: **الشَّخَاصَةً** masdardır; ben **شَخُصْت** **شَخَاصَةً**. Ebû Zeyd dedi: **الشَّخِيصُ**: efendi. Ve denildi: adam **شَخيصٌ**: **شَخْص**u ve yaratılışı büyük, **الشَّخَاصَة**si açık olduğu zaman. Mecazdan: **الشَّخِيصُ** “sözden”: çatık suratlı; İbn Abbâd’dan. Ve onu **أَشْخَصَهُ** “mekândan”: onu huzursuz etti ve kaygılandırdı da gitti. Falan **أَشخَصَ** etti: yürüyüşü ve gidişi vakti geldi. “Biz bir sefer üzerindeyiz; **قد أَشْخَصْنَا**” denir: yani **شُخُوص**umuzun vakti geldi. Ebû Ubeyde dedi: onunla **أَشْخَصَ** etti ve onunla **أَشْخَسَ** etti: onu gıybet ettiği zaman; Yakub ondan nakletti; bu mecazdır. Atıcı **أَشْخَصَ** etti: oku hedefi geçtiği zaman; **الصّحاح**ın bazı nüshalarında: **الغَرَضَ**; yani üst tarafından; bu mecazdır. İbn Abbâd dedi: “ **المُتَشَاخِصُ** ”: farklı olan iş. Ve Ebû Ubeyd dedi: **المُتَشاخِصُ** ve **المُتَشاخِسُ**: değişken söz. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الشُّخُوصُ**: inişin zıddıdır; İbn Düreyd’den. Ve kavminden **شَخَصَ** etti: onlardan çıktı. Ve onlara **شَخَصَ** etti: döndü. Ve **الشّاخِصُ**: gazveyi aksatmayan; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
" أَمَا تَرَيْنِي اليَوْمَ ثِلْباً شاخِصَا
ve **الثِّلْبُ**: yaşlı. Ebû Eyyûb hadîsinde: “Allah yolunda **شاخصاً** olmaya devam etti.” Osman (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadîsinde: “Namazı ancak **شاخِصاً** olan yahut düşman huzurunda olan kısaltır”; yani yolcu. Ve şeyin **تَشْخيص**i: onu tayin etmektir. Ve **شْيءٌ مُشَخَّصٌ**; bu mecazdır. Ve ona **أَشْخَصَ** etti: ona çatık davrandı; bu mecazdır; ve bunun gibi onların sözü: “Falan **بالشَّاخصات** ile attı.” Ve **المَشَاخِصُ**: suretli dinarlardır. Ve **بَنُو شَخِيص** ( **كأَمِيرٍ** ): küçük bir kabile; İbn Sîde dedi: sanırım yok olup gittiler. Dedim ki: ve **الشَّخِيصُ**: **عَنْزٍ** ve **بَكْرٍ** ve **تَغْلِبَ**in kardeşidir; **بَنُو وَائِل بنِ قاسِط**. Denildi: ona **الشَّخيصُ** doğduğunda çıktı da uzakta küçük bir **شَخْص** gördü; onu **الشَّخِيصَ** diye adlandırdı. Süheylî dedi: şu dört tanesi **وَائِل** kabileleridir; onlar **رَبِيعَة**nın çoğunluğudur. Ve **شَخْصَانِ**: bir yer. Hâris b. Hillize dedi:
أَوْقَدَتْهَا بَيْنَ العَقيقِ فشَخْصَيْ ... نِ بعُودٍ كَما يَلُوحُ الضِّيَاءُ
