# شخص — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شخص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: شخص

شخص
شَخَصَ - يَشْخَصُ - شَاخِص - شَاخِصَة
شَخَصَ - يَشْخَصُ + الكائن أو الشيء: يرتفع ويصعد نحو الأعلى
شَخَصَ - يَشْخَصُ + البصر: تتحرك كرة العين نحو الأعلى، ثم تبقى على وضعها ثابتة وهي تنظر إلى أعلى، وخاصة في حال الرعب والترقب
شَاخِص: اسم فاعل صفة مشبهة من " شَخَصَ - يَشْخَصُ "
شَاخِصة: مؤنث " شَاخِص"
﴿واقترب الوعد الحق فإذا هي شاخصة أبصار الذين كفروا﴾: البصر الشاخِص: حين ينظر إلى أعلى وأمام بثبات، بترقب ورعب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الكائن ذاتياً نحو الارتفاع" وهي:
عَلا - يَعْلُوْ، سَمَا - يَسْموْ، عَرَجَ - يَعْرُجُ، صَعِدَ - يَصْعَدُ، رَقِيَ - يَرْقَى، شَخَصَ - يَشْخَصُ
شخص - تشخص
 	﴿ولا تحسبن الله غافلا عما يعمل الظالمون إنما يؤخرهم ليوم تشخص فيه الأبصار(42)﴾ إبراهيم
شاخص - شاخصة
 ﴿واقترب الوعد الحق فإذا هي شاخصة أبصار الذين كفروا ياويلنا قد كنا في غفلة من هذا بل كنا ظالمين(97)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [شخص] ش خ ص: الشَّخْصُ سواد الإنسان وغيره تراه من بعيد وجمعه في القلة أشْخُصٌ وفي الكثرة شُخُوصٌ و أَشْخَاصٌ و شَخَصَ بصره من باب خضع فهو شَاخِصٌ إذا فتح عينيه وجعل لا يطرف و شَخَصَ من بلد إلى بلد أي ذهب وبابه خضع أيضا و أَشْخَصه غيره
الراغب
شخص
- الشخص: سواد الإنسان القائم المرئي من بعيد، وقد شخص من بلده: نفذ، وشخص سهمه، وبصره، وأشخصه صاحبه، قال تعالى: }ليوم تسخص فيه الأبصار﴿[إبراهيم/42]،﴾شاخصة أبصار الذين كفروا{ [الأنبياء/97]، أي: أجفانهم لا تطرف.
ملخص اللسان
1.     الشَّخْصُ: جماعةُ شَخْصِ الإِنسان وغيره،
2.     والشَّخْصُ: سوادُ الإِنسان وغيره تراه من بعيد،
3.     الشَّخْص: كلُّ جسم له ارتفاع وظهور،والمرادُ به إِثباتُ الذات فاسْتُعير لها لفظُ  الشَّخْصِ،
4.     والشَّخِيصُ: العظِيم الشَّخْصِ، وشَخُصَ الرجلُ، بالضم، فهو شَخِيصٌ أَي جَسيِم.
5.     وشَخَصَ، بالفتح،شُخُوصاً: ارتفع. وشَخَصَ الشيءُ يَشْخَصُ شُخُوصاً انْتَبَرَ،
6.     وشخَصَ الجُرْحُ وَرِمَ.
7.     والشُّخُوصُ: ضِدُّ الهُبوطِ.
8.     وشَخَصَ السهمُ  يَشْخَصُ شُخُوصاً، فهو شاخِصٌ: علا الهدفَ؛
9.     والشُّخُوصُ: السَّيْرُ من بَلَدٍ إِلى بلدٍ.وقد شَخَصَ يَشْخَصُ شُخُوصاً وأَشْخَصْتُه أَنا وشَخَصَ من بلدٍ إِلى بلدٍ شُخُوصاً أَي  ذَهَبَ.
10.                        وأَشْخَصَ فلان بفلان وأَشْخَسَ به إِذا اغْتابَه.
11. وشَخَصَ الرجل بِبَصَرِه عند الموت يَشْخَصُ شُخُوصاً: رَفَعَه فلم يَطْرِفْ، يقال شَخَصَ  الرجل بَصَرَه فَشَخَصَ البَصَرُ نَفْسُه إِذا سَما وطَمَحَ وشَصا كلُّ ذلك مثلُ الشُخُوص.شُخُوصُ البَصَرِ ارتفاعُ الأَجفانِ إِلى فَوْقُ وتَحْديدُ النظَر وانْزِعاجُه.
12.                        وشَخَصَت الكلمة في الفَمِ تَشْخَصُ إِذا لم يَقْدِرْ على خَفْضِ صوته بها.
13.                        وشَخَصَ عن أَهلِه يَشْخَصُ شُخُوصاً: ذهَبَ. وشَخَصَ  إِليهم: رجَعَ، وأَشْخَصَه هو.
لسان العرب
● - شخص: الشَّخْصُ: جماعةُ شَخْصِ الإِنسان وغيره، مذكر، والجمع أَشْخاصٌ  وشُخُوصٌ وشِخاص؛ وقول عمر بن أَبي ربيعة:  فكانَ مِجَنِّي، دُونَ مَنْ كنتُ أَتّقي،  ثَلاثَ شُخُوصٍ: كاعِبانِ ومُعْصِرُ  فإِنه أَثبت الشَّخْصَ أَراد به المرأَة. والشَّخْصُ: سوادُ الإِنسان  وغيره تراه من بعيد، تقول ثلاثة أَشْخُصٍ. وكلّ شيء رأَيت جُسْمانَه، فقد  رأَيتَ شَخْصَه. وفي الحديث: لا شَخْصَ أَغْيَرُ من اللّه؛ الشَّخْص: كلُّ  جسم له ارتفاع وظهور، والمرادُ به إِثباتُ الذات فاسْتُعير لها لفظُ  الشَّخْصِ، وقد جاء في رواية أُخرى: لا شيءَ أَغْيَرُ من اللّه، وقيل: معناه  لا ينبغي لشَخْصٍ أَن يكون أَغْيَرَ من اللّه.  والشَّخِيصُ: العظِيم الشَّخْصِ، والأُنْثى شَخِيصةٌ، والاسمُ  الشَّخاصةُ؛ قال ابن سيده: ولم أَسمع له بفِعْل فأَقول إِن الشَّخاصة مصدر، وقد  شَخُصْت شَخاصةً. أَبو زيد: رجل شَخِيصٌ إِذا كان سَيِّداً، وقيل: شَخِيصٌ  إِذا كان ذا شَخْصٍ وخَلْقٍ عظيم بَيّن الشَّخاصةِ.  وشَخُصَ الرجلُ، بالضم، فهو شَخِيصٌ أَي جَسيِم. وشَخَصَ، بالفتح،  شُخُوصاً: ارتفع. ابن سيده: وشَخَصَ الشيءُ يَشْخَصُ شُخُوصاً انْتَبَرَ،  وشخَصَ الجُرْحُ وَرِمَ. والشُّخُوصُ: ضِدُّ الهُبوطِ. وشَخَصَ السهمُ  يَشْخَصُ شُخُوصاً، فهو شاخِصٌ: علا الهدفَ؛ أَنشد ثعلب:  لها أَسْهُمٌ لا قاصِراتٌ عن الحَشَا،  ولا شاخِصاتٌ عن فُؤادي طَوالِعُ  وأَشْخَصَه صاحِبُه: عَلاه الهَدَفَ. ابن شميل: لَشَدّ ما شَخَصَ  سَهْمُك وقَحَزَ سَهْمُك إِذا طمَحَ في السماء، وقد أَشْخَصَه الرامي  إِشْخاصاً؛ وأَنشد:  ولا قاصِراتٌ عن فُؤادِي شواخِصُ  وأَشْخَصَ الرامي إِذا جازَ سَهْمُه الغَرَضَ من أَعْلاه، وهو سَهْم  شاخصٌ. والشُّخُوصُ: السَّيْرُ من بَلَدٍ إِلى بلدٍ. وقد شَخَصَ يَشْخَصُ  شُخُوصاً وأَشْخَصْتُه أَنا وشَخَصَ من بلدٍ إِلى بلدٍ شُخُوصاً أَي  ذَهَبَ. وقولهم: نحن على سفر قد أَشْخَصْنا أَي حان شُخُوصُنا. وأَشْخَصَ فلان  بفلان وأَشْخَسَ به إِذا اغْتابَه. وشَخَصَ الرجل بِبَصَرِه عند الموت  يَشْخَصُ شُخُوصاً: رَفَعَه فلم يَطْرِفْ، مشتق من ذلك. شمر: يقال شَخَصَ  الرجل بَصَرَه فَشَخَصَ البَصَرُ نَفْسُه إِذا سَما وطَمَحَ وشَصا كلُّ  ذلك مثلُ الشُخُوص. وشَخَصَ بَصَرُ فلانٍ، فهو شاخصٌ إِذا فَتَحَ عَيْنَيْه  وجَعَلَ لا يَطْرِف. وفي حديث ذكر المَيّت: إِذا شَخَصَ بَصَرُه؛  شُخُوصُ البَصَرِ ارتفاعُ الأَجفانِ إِلى فَوْقُ وتَحْديدُ النظَر وانْزِعاجُه.  وفرسٌ شاخِص الطَّرْفِ: طامِحُه، وشاخِصُ العظامِ: مُشْرِفُها. وشُخِصَ  به: أَتى إِليه أَمْرٌ يُقْلِقُه. وفي حديث قَيْلَة: إِن صاحِبَها  اسْتَقْطَعَ النبيَّ، صلّى اللّه عليه وسلّم، الدَّهْناءَ فأَقْطعَه إِيّاها،  قالت: فشُخِصَ بي. يقال للرجل إِذا أَتاه ما يُقْلِقُه: قد شُخِصَ به  كأَنه رُفِعَ من الأَرض لقَلَقِه وانْزِعاجِه، ومنه شُخُوصُ المسافِرِ  خُروجُه عن مَنْزلهِ. وشَخَصَت الكلمة في الفَمِ تَشْخَصُ إِذا لم يَقْدِرْ على  خَفْضِ صوته بها. التهذيب: وشَخَصَت الكلِمةُ في الفَمِ نَحْوَ الحنَكِ  الأَعْلى، وربما كان ذلك في الرجل خِلْقَةً أَي يَشْخَصُ صَوْتُه لا  يَقْدِر على خَفْضه. وشَخَصَ عن أَهلِه يَشْخَصُ شُخُوصاً: ذهَبَ. وشَخَصَ  إِليهم: رجَعَ، وأَشْخَصَه هو.  وفي حديث عثمان: إِنما يَقْصُر الصلاةَ من كان شاخِصاً أَو بِحَضْرة  عَدُوٍّ أَي مُسافِراً. والشاخِصُ: الذي لا يُغِبُّ الغَزْوَ؛ عن ابن  الأَعرابي؛ وأَنشد:  أَما تَرَيْني اليَوْم ثِلْباً شاخِصا  الثِّلْبُ: المُسِنّ. وفي حديث أَبي أَيوب: فلم يَزَلْ شاخِصاً في سبيل  اللّه.  وبنو شَخِيصٍ: بُطَيْنٌ، قال ابن سيده: أَحْسَبُهم انْقَرَضُوا.  وشَخْصانِ: موضعٌ؛ قال الحرث بن حلزة:  أَوْقَدَتْها بَيْنَ العَقِيقِ فشَخْصَيْـ  ـنِ بِعُودٍ، كما يَلُوحُ الضِّياءُ  وكلامٌ مُتَشاخِصٌ ومُتَشاخِسٌ أَي مُتَفاوِت.
مقاييس اللغة:
(شخص) الشين والخاء والصاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على ارتفاع في شيء. من ذلك الشّخص، وهو سوادُ الإنسان إذا سما لكَ مِن بُعد. ثم يحمل على ذلك فيقال شَخَصَ من بلدٍ إلى بلد. وذلك قياسُهُ. ومنه أيضاً شُخُوص البَصَر. ويقال رجلٌ شَخِيصٌ وامرأةٌ شَخِيصة، أي جَسيمة. ومن الباب: أَشْخَصَ الرّامي، إذا جاز سَهْمُه الغرضَ من أعلاه، وهو سهمٌ شَاخِص. ويقال، إذا ورد عليه أمر أقلقه: شُخِص به([4])، وذلك أنَّه إِذا قَلِقَ نَبَا به مكانُهُ فارتفع.
القاموس المحيط:
الشَّخْصُ سَوَادُ الإِنْسَانِ وغيرِهِ تراهُ من بُعْدٍ ج أشْخُصٌ وشُخُوصٌ وأشخاصٌ. وشَخَصَ، كمَنَعَ، شُخُوصاً ارْتَفَعَ، بَصَرُهُ فَتَحَ عَيْنَيْهِ، وجَعَلَ لا يَطْرِفَ، بَصَرَهُ رَفَعَهُ، من بَلَدٍ إلى بَلَدٍ ذَهَبَ، وسارَ في ارْتِفَاعٍ، الجُرْحُ انْتَبَرَ، ووَرِمَ، السَّهْمُ ارْتَفَعَ عن الهَدَفِ، النَّجْمُ طَلَعَ، الكَلِمةُ من الفَمِ ارْتَفَعَتْ نحوَ الحَنَكِ الأعْلى، ورُبَّمَا كان ذلك خِلْقَةً أن يَشْخَصَ بصَوْتِهِ، فلا يَقْدِرُ على خَفْضِهِ. وشُخِصَ به، كعني أتاهُ أمرٌ أقْلَقَهُ وأزْعَجَهُ. وككَرُمَ بَدُنَ، وضَخُمَ. والشَّخِيصُ الجَسِيمُ، وهي بهاءٍ، والسَّيِّدُ، من المَنْطِقِ المُتَجَهِّمُ. وأشْخَصَهُ أزْعَجَهُ، فلانٌ حانَ سَيْرُهُ وذَهابُهُ، به اغْتابَه، الرَّامِي جازَ سَهْمُهُ الهَدَفَ. والمُتَشاخِصُ المُخْتَلِفُ، والمُتَفَاوِتُ.
تاج العروس:
شخص
" الشَّخْصُ " : سَوادُ الإِنْسانِ وغَيْرِه تَراهُ من بُعْدٍ وفي الصّحاح : من بَعِيدٍ . " ج " في القَلِيل " أَشْخُصٌ و " في الكَثِير " شُخُوصٌ وأَشْخَاصٌ " وفاتَه : شِخَاصٌ . وذكر الخَطَّابِيُّ وغَيْرُه أَنَّهُ لا يُسَمَّى شَخْصاً إِلاّ جِسْمٌ مُؤَلَّفٌ له شُخُوصٌ وارْتِفَاعٌ . وأَمَّا ما أَنْشدَهُ سِيبَوَيْه لِعُمَرَ بنِ أَبِي رَبِيعَة :
فكَان نَصِيرِي دُونَ مَنْ كُنْتُ أَتَّقِي ... ثَلاَثُ شُخُوص كَاعِبَانِ ومُعْصِرُ فإِنّه أَراد ثَلاثَةَ أَنْفُسٍ . وفي الحَدِيث " لا شَخْصَ أَغْيَرُ مِنَ اللهِ " . قال ابنُ الأَثِير : الشَّخْصُ : كُلُّ جِسم له ارْتفَاعٌ وظُهُورٌ . والمُرادُ به إِثْبَاتُ الذَّاتِ فاسْتُعِير لها لَفْظُ الشَّخْصِ . وقد جاءَ في روايَة أُخْرَى " لاشَيء أَغَيْرُ مِن اللهِ " . وقيل معناه : لا يَنْبَغِي لِشَخْصٍ أَنْ يَكُونَ أَغْيَرَ مِنَ الله . " وشَخَصَ كمَنَع شُخُوصاً : ارْتَفَعَ . و " يُقَال : شَخَصَ " بَصَرُهُ " فهو شاخِصٌ إِذا " فَتَحَ عَيْنَيْه وجَعَلَ لا يَطْرِفُ " قال للهُ تَعَالَى : " فَإِذَا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا " شَخَص المَيِّتُ " بَصَرَهُ : رَفَعَهُ " إِلى السماءِ فلَمْ يَطْرِفْ . وشَخَص ببَصره عِنْد المَوْت كَذلِكَ وهو مَجَازٌ . وأَبْصَارٌ شاخِصَةٌ وشَوَاخِصُ . وتقول : سَمِعْتُ بقُدُومِكَ فقَلْبي بينَ جَنَاحَيَّ رَاقِص وقال ابنُ الأَثير : شُخوصُ بَصَرِ المَيِّت : ارْتِفَاعُ الأَجْفَان إِلى فَوْق وتَحْدِيدُ النَّظَرِ وانْزعاجُه . شَخَصَ " من بَلَد إِلى بَلَد " يَشْخَصُ شُخُوصاً : " ذَهَبَ و " قِيلَ : " سَارَ في ارْتفَاع " فإِنْ سَارَ في هَبُوط فهو هابِطٌ . وأَشْخَصْتُه أَنَا . شَخَصَ " الجُرْحُ : انْتَبَرَ ووَرِمَ " عن اللَّيْث . وفي المُحْكَم : شَخَصَ الشَيءُ يَشْخَصُ شُخُوصاً : انْتَبَرَ . وشَخَصَ الجُرْحُ : وَرمَ . شَخَصَ " السَّهْمُ : ارْتَفَعَ عن الهَدَف " . فهو سَهْمٌ شَاخِصٌ وهو مَجَاز . وقال ابنُ شُمَيْلٍ : لَشَدَّ ما شَخَصَ سَهْمُكَ وقَحَزَ سَهْمُكَ : إِذَا طَمَحَ في السَّماءِ . وقال حُمَيْد بنُ ثَوْر رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عنه :
إِنَّ الحِبَالَةَ أَلْهَتْنِي عِبَادَتُهَا ... حَتَّى أَصِيدَكُمَا في بَعْضِها قَنَصَا
شَاةُ أُوَارِدُهَا لَيْثٌ يُقَاتِلُهَا ... رامٍ رَمَاهَا بوَبْل النَّبْلِ أَوْشَخَصا " أَصيدكما أَي أَصيد لكما " وكَنَى بالشّاةِ عن المَرْأَةِ . شَخَصَ " النَّجْمُ : طَلَعَ " . قال الأَعْشَى يَهْجُو عَلْقَمَةَ بْنَ عُلاثَةَ :
تَبيتُون في المَشْتَى مِلاَءَ بُطُونُكُمْ ... وجَارَاتُكُمْ غَرْثَى يَبِتْنَ خَمَائصَا
يُراقِبْنَ مِنْ جُوعٍ خِلالَ مَخَافَةٍ ... نُجُومَ الثُّرَيَّا الطَّالِعَاتِ الشَّواخِصَا
شَخَصَتِ " الكَلمَةُ من الفَمِ : ارتَفَعَتْ نَحْوَ الحَنَكِ الأَعْلَى ورُبَّما كان ذَلِك : في الرَّجُل " خِلْقَةً أَنْ يَشْخَصَ بصَوْتِهِ فلا يَقْدِرُ على خَفْضِهِ " بها . من المَجَاز : " شُخِصَ به كعُنِي : أَتَاه أَمْرٌ أَقْلَقَهُ وأَزْعَجَهُ " ومنه حَدِيثُ قَيْلَةَ بنْتِ مَخْرَمةَ التَّمِيمِيَّةِ رَضِيَ اللهُ تَعَالى عَنْها " فشُخِصَ بِي " " يُقَال للرَّجُل إِذا أَتاهُ ما يُقْلِقُهُ قد شُخِصَ بِهِ " كأَنَّه رُفِعَ من الأَرْضِ لِقَلقِه وانزِعَاجه . ومنه شُخوصُ المُسَافِر : خُرُوجُه عن مَنْزِلِه . شَخُصَ الرَّجُل " ككَرُم " شَخَاصَةً فهو شَخِيصٌ : " بَدُنَ وضَخُمَ . والشَّخِيصُ : الجَسِيمُ " . وقيل : العَظِيم الشَّخْصِ " وهي شَخِيصَةٌ " بهَاءٍ " والاسْمُ الشَّخَاصَةُ . قال ابن سِيدَه : ولم أَسْمَعْ له بفِعْل . فأَقُول : إِنَّ الشَّخَاصَةً مَصْدر وقد شَخُصْت شَخَاصَةً . قالَ أَبو زَيْد : الشَّخِيصُ : السَّيِّدُ " . وقيل : رَجُلٌ شَخيصٌ : إِذا كانَ ذا شَخْص وخُلثقٍ عَظِيم بَيِّنُ . الشَّخَاصَةِ . من المَجَاز : الشَّخِيصُ " من المَنْطِق : المُتَجَهِّمُ " عن ابن عَبَّاد . " وأَشْخَصَه " مِن المَكَانِ : " أَزْعَجَهُ " وأَقْلَقَه فذَهَبَ . أَشخَصَ " فُلانٌ : حَانَ سَيْرُه وذَهابُه " . يُقَال : نَحْنُ على سَفَرٍ قد أَشْخَصْنَا أَي حان شُخُوصُنَا . قال أَبو عُبَيْدَةَ : أَشْخَصَ " به " وأَشْخَسَ إِذَا " اغْتَابَه " حكاه عنه يَعْقُوبُ وهو مَجَاز . أَشْخَصَ " الرَّامِي " إِذا " جازَ سَهْمُهُ الهَدَفَ " وفي بعض نُسَخِ الصّحاح : الغَرَضَ أَي من أَعْلاه وهو مَجَاز . قال ابنُ عَبَّادٍ : " المُتَشَاخِصُ " : الأَمْرُ " المُخْتَلِف . و " قال أَبو عُبَيْدٍ : المُتَشاخِصُ والمُتَشاخِسُ : الكَلامُ " المُتَفاوِتُ " . وممّا يُسْتَدْرَك عليه : الشُّخُوصُ : ضِدّ الهُبُوط عن ابن دُرَيْدٍ . وشَخَصَ عن قَوْمه : خَرَج مِنهم . وشَخَصَ إِليهم : رَجَعَ . والشّاخِصُ : الَّذِي لا يُغِبُّ الغَزْوَ عن ابن الأَعْرَابِيّ وأَنْشَد :
" أَمَا تَرَيْنِي اليَوْمَ ثِلْباً شاخِصَا والثِّلْبُ : المُسِنُّ . وفي حديثِ أَبِي أَيُّوب " فَلَم يَزَلْ شاخصاً في سَبيلِ اللهِ " . وفي حديث عُثْمَانَ رَضِيَ الله تَعَالَى عنه : " إِنّما يَقْصُرُ الصَّلاةَ مَنْ كانَ شاخِصاً أَو بحَضْرَة عَدُوٍّ " أَي مُسَافراً . وتَشْخيص الشَّيْءِ : تَعْيينُهُ . وشْيءٌ مُشَخَّصٌ وهو مَجَاز . وأَشْخَصَ إِليه : تَجَهَّمَهُ وهو مَجَاز وكَذلِكَ قَوْلُهُم : رَمَى فُلاَنٌ بالشَّاخصات . والمَشَاخِصُ : دَنَانِيرُ مُصَوَّرةٌ . وبَنُو شَخِيص كأَمِيرٍ : بُطَيْنٌ قال ابنُ سِيدَه : أَظُنُّهُم انْقَرَضُوا . قلتُ : والشَّخِيصُ : أَخو عَنْزٍ وبَكْرٍ وتَغْلِبَ بَنُو وَائِل بنِ قاسِط . قِيل : إِنَّهُ لَمّا وُلِدَ له الشَّخيصُ خَرَجَ فرَأَى شَخْصاً على بُعْدٍ صَغِيراً فسَمَّاهُ الشَّخِيصَ . قال السُّهَيْليّ : فَهؤُلاءِ الأَرْبَعُ هم قَبَائلُ وَائِل وهُمْ مُعْظَمُ رَبِيعَةً . وشَخْصَانِ : مَوْضِعٌ . قال الحَارِثُ ابنُ حِلِّزَةَ :
أَوْقَدَتْهَا بَيْنَ العَقيقِ فشَخْصَيْ ... نِ بعُودٍ كَما يَلُوحُ الضِّيَاءُ

### Türkçe

شخص
**شَخَصَ - يَشْخَصُ - شَاخِص - شَاخِصَة**
**شَخَصَ - يَشْخَصُ** + varlık veya şey: yükselir ve yukarıya doğru çıkar
**شَخَصَ - يَشْخَصُ** + bakış: göz küresi yukarıya doğru hareket eder, sonra yukarıya bakarken sabit bir durumda kalır; özellikle korku ve bekleyiş hâlinde
**شَاخِص**: “ **شَخَصَ - يَشْخَصُ** ”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe
**شَاخِصة**: “ **شَاخِص** ”in müennesi
﴿Ve hak vaat yaklaştı; bir de bakarsın ki inkâr edenlerin bakışları **شاخصة**﴾: **الشاخِص** bakış: sabit olarak yukarıya ve öne baktığı zaman; bekleyiş ve korku ile
Ve lafız, “canlının kendiliğinden yükselmeye doğru hareketi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**عَلا - يَعْلُوْ**، **سَمَا - يَسْموْ**، **عَرَجَ - يَعْرُجُ**، **صَعِدَ - يَصْعَدُ**، **رَقِيَ - يَرْقَى**، **شَخَصَ - يَشْخَصُ**

شخص - تشخص
﴿Ve sakın Allah’ı zalimlerin yaptıklarından gafil sanma; onları ancak, bakışların **تشخص** ettiği bir güne erteler (42)﴾ İbrahim

شاخص - شاخصة
﴿Ve hak vaat yaklaştı; bir de bakarsın ki inkâr edenlerin bakışları **شاخصة**: “Vay hâlimize! Biz bundan gaflette idik; bilakis biz zalimler idik” (97)﴾ Enbiyâ

مختار الصحاح
● [**شخص**] ش خ ص: **الشَّخْصُ** insanın ve başkasının karaltısıdır; onu uzaktan görürsün. Azlıkta cem‘i **أشْخُصٌ**; çoklukta **شُخُوصٌ** ve **أَشْخَاصٌ**. Ve **شَخَصَ** bakışı, **خضع** bâbındandır; o hâlde o **شَاخِصٌ**tir: iki gözünü açtığı ve kırpmadığı zaman. Ve **شَخَصَ** bir beldeden bir beldeye: yani gitti; bâbı yine **خضع**dır. Ve başkası onu **أَشْخَصَهُ** etti.

الراغب
شخص
- **الشخص**: uzaktan görülen, ayakta duran insanın karaltısıdır; ve beldesinden **شخص** etti: çıktı/gitti. Ve oku **شخص** etti, ve bakışı; ve arkadaşı onu **أشخصه** etti. Yüce Allah’ın sözü: }**ليوم تسخص فيه الأبصار**﴿[İbrahim/42]،﴾**شاخصة أبصار الذين كفروا**{ [Enbiyâ/97]؛ yani: göz kapakları kırpmaz.

ملخص اللسان
1. **الشَّخْصُ**: insanın ve başkasının **شَخْص**unun topluluğu,
2. ve **الشَّخْصُ**: insanın ve başkasının karaltısıdır; onu uzaktan görürsün,
3. **الشَّخْص**: yükselişi ve görünüşü olan her cisim; murat, zâtın ispatıdır; ona **الشَّخْص** lafzı ödünç alınmıştır,
4. ve **الشَّخِيصُ**: **الشَّخْص**u büyük olan; ve adam **شَخُصَ** etti, damme ile; o hâlde o **شَخِيصٌ**tir, yani iri cüsseli.
5. ve **شَخَصَ**, fetha ile, **شُخُوصاً**: yükseldi. Ve şey **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: kabardı/yükseldi,
6. ve yara **شخَصَ** etti: şişti.
7. ve **الشُّخُوصُ**: inişin zıddıdır.
8. ve ok **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**; o hâlde o **شاخِصٌ**tir: hedefi aştı/yükseldi;
9. ve **الشُّخُوصُ**: bir beldeden bir beldeye yürüyüştür. Ve **شَخَصَ** **شُخُوصاً**; ben onu **أَشْخَصْتُه**; ve bir beldeden bir beldeye **شُخُوصاً**: yani gitti.
10. ve falan, falanla **أَشْخَصَ** etti ve onunla **أَشْخَسَ** etti: onu gıybet ettiği zaman.
11. ve adam ölüm anında bakışıyla **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: onu kaldırdı da kırpmadı; “adam bakışını **شَخَصَ** etti, bakışın kendisi **شَخَصَ** etti” denir: yükseldiği, yukarı fırladığı zaman; ve **شَصا**; bunların hepsi **الشُخُوص** gibidir. Bakışın **شُخُوصُ**u: göz kapaklarının yukarıya yükselmesi, bakışın keskinleşmesi ve huzursuzlanmasıdır.
12. ve kelime ağızda **تَشْخَصُ**: onunla sesini alçaltmaya güç yetiremediği zaman.
13. ve ailesinden **شَخَصَ** eder, **شُخُوصاً**: gitti. Ve onlara **شَخَصَ** etti: döndü; ve onu **أَشْخَصَهُ** etti.

لسان العرب
● - شخص: **الشَّخْصُ**: insanın ve başkasının **شَخْص**unun topluluğu; müzekkerdir. Cem‘i: **أَشْخاصٌ** ve **شُخُوصٌ** ve **شِخاص**. Ömer b. Ebî Rebîa’nın sözü:
فكانَ مِجَنِّي، دُونَ مَنْ كنتُ أَتّقي،
ثَلاثَ شُخُوصٍ: كاعِبانِ ومُعْصِرُ
Çünkü o, **الشَّخْص**u sabit kıldı; onunla kadını murat etti. Ve **الشَّخْصُ**: insanın ve başkasının karaltısıdır; onu uzaktan görürsün; “üç **أَشْخُصٍ**” dersin. Ve cisimlerini gördüğün her şeyin, **شَخْص**unu görmüşsündür. Hadiste: “Allah’tan daha kıskanç hiçbir **شَخْص** yoktur”; **الشَّخْص**: yükselişi ve görünüşü olan her cisim; murat, zâtın ispatıdır; ona **الشَّخْص** lafzı ödünç alınmıştır. Başka bir rivayette gelmiştir: “Allah’tan daha kıskanç hiçbir şey yoktur.” Ve denildi: manası, hiçbir **شَخْص**ın Allah’tan daha kıskanç olması uygun değildir. Ve **الشَّخِيصُ**: **الشَّخْص**u büyük olan; dişisi **شَخِيصةٌ**; isim **الشَّخاصةُ**dur. İbn Sîde dedi: Ona fiil olarak işitmedim ki “**الشَّخاصة** masdardır” diyeyim; hâlbuki ben **شَخُصْت** **شَخاصةً**. Ebû Zeyd: adam **شَخِيصٌ**tur: efendi olduğu zaman; ve denildi: **شَخِيصٌ**: **شَخْص**u ve yaratılışı büyük, **الشَّخاصة**si açık olduğu zaman. Ve adam **شَخُصَ**, damme ile; o hâlde o **شَخِيصٌ**tir, yani iri cüsseli. Ve **شَخَصَ**, fetha ile, **شُخُوصاً**: yükseldi. İbn Sîde: ve şey **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: kabardı/yükseldi; ve yara **شخَصَ** etti: şişti. Ve **الشُّخُوصُ**: inişin zıddıdır. Ve ok **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**; o hâlde o **شاخِصٌ**tir: hedefi aştı/yükseldi; Sa‘leb’in inşadı:
لها أَسْهُمٌ لا قاصِراتٌ عن الحَشَا،
ولا شاخِصاتٌ عن فُؤادي طَوالِعُ
Ve sahibi onu **أَشْخَصَهُ** etti: hedefi aştırdı. İbn Şümeyl: “Okun ne kadar da **شَخَصَ** etti ve okun **قَحَزَ** etti” (yani) göğe doğru fırladığı zaman; ve atıcı onu **إِشْخاصاً** ile **أَشْخَصَهُ** etti. Ve inşad etti:
ولا قاصِراتٌ عن فُؤادِي شواخِصُ
Ve atıcı **أَشْخَصَ** etti: oku, hedefi üst tarafından geçtiği zaman; o, **سَهْم شاخصٌ**tir. Ve **الشُّخُوصُ**: bir beldeden bir beldeye yürüyüştür. Ve **شَخَصَ** **شُخُوصاً**; ben onu **أَشْخَصْتُه**; ve bir beldeden bir beldeye **شُخُوصاً**: yani gitti. Ve onların sözü: “Biz bir sefer üzerindeyiz; **أَشْخَصْنا**” yani **شُخُوص**umuzun vakti geldi. Ve falan, falanla **أَشْخَصَ** etti ve onunla **أَشْخَسَ** etti: onu gıybet ettiği zaman. Ve adam ölüm anında bakışıyla **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: onu kaldırdı da kırpmadı; bundan türemiştir. Şemmer: “adam bakışını **شَخَصَ** etti, bakışın kendisi **شَخَصَ** etti” denir: yükseldiği, yukarı fırladığı zaman; ve **شَصا**; bunların hepsi **الشُخُوص** gibidir. Ve falanın bakışı **شَخَصَ** etti; o **شاخصٌ**tir: iki gözünü açtığı ve kırpmadığı zaman. Ölü zikri hadîsinde: “Bakışı **شَخَصَ** ettiği zaman”; bakışın **شُخُوصُ**u: göz kapaklarının yukarıya yükselmesi, bakışın keskinleşmesi ve huzursuzlanmasıdır. Ve **فرسٌ شاخِص الطَّرْفِ**: bakışı yukarı fırlayan; ve **شاخِصُ العظامِ**: çıkıntılı olanı. Ve onunla **شُخِصَ** edildi: onu huzursuz eden bir iş ona geldi. Kayle hadîsinde: “Şüphesiz onun sahibi Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, **الدَّهْناء**yı iktâ‘ istedi; o da onu ona iktâ‘ etti”; dedi ki: “Bunun üzerine benimle **فشُخِصَ بي**.” Adam için, onu huzursuz eden bir şey geldiğinde: “Onunla **شُخِصَ** edildi” denir; sanki kaygısı ve huzursuzluğu sebebiyle yerden kaldırılmış gibidir. Bundan: yolcunun **شُخُوصُ**u, evinden çıkmasıdır. Ve kelime ağızda **تَشْخَصُ**: onunla sesini alçaltmaya güç yetiremediği zaman. **التهذيب**: ve kelime ağızda üst damağa doğru **شَخَصَت**; bazen bu, adamda yaratılıştan olur; yani sesi **يَشْخَصُ** eder; onu alçaltmaya güç yetiremez. Ve ailesinden **شَخَصَ** eder, **شُخُوصاً**: gitti. Ve onlara **شَخَصَ** etti: döndü; ve onu **أَشْخَصَهُ** etti. Osman hadîsinde: “Namazı ancak **شاخِص** olan yahut düşman huzurunda olan kısaltır”; yani yolcu. Ve **الشاخِصُ**: gazveyi aksatmayan; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
أَما تَرَيْني اليَوْم ثِلْباً شاخِصا
**الثِّلْبُ**: yaşlı. Ebû Eyyûb hadîsinde: “Allah yolunda **شاخِصاً** olmaya devam etti.” Ve **بنو شَخِيصٍ**: küçük bir kabile; İbn Sîde dedi: sanırım yok olup gittiler. Ve **شَخْصانِ**: bir yer; Hâris b. Hillize’nin sözü:
أَوْقَدَتْها بَيْنَ العَقِيقِ فشَخْصَيْـ
ـنِ بِعُودٍ، كما يَلُوحُ الضِّياءُ
Ve **كلامٌ مُتَشاخِصٌ ومُتَشاخِسٌ**: yani farklı ve değişken.

مقاييس اللغة:
(**شخص**) **الشين** ve **الخاء** ve **الصاد** tek bir asıldır; bir şeyde yükselmeye delalet eder. Bundan: **الشّخص**; o, uzaktan sana yükselip göründüğünde insanın karaltısıdır. Sonra bunun üzerine taşınır da “bir beldeden bir beldeye **شَخَصَ** etti” denir; bu onun kıyasıdır. Bundan ayrıca: bakışın **شُخُوص**u. Ve “adam **شَخِيصٌ** ve kadın **شَخِيصة**” denir; yani iri cüsseli. بابtan: atıcı **أَشْخَصَ** etti: oku hedefi üst tarafından geçtiği zaman; o, **سهمٌ شَاخِص**tir. Ve denir: ona bir iş gelip onu kaygılandırdığında: onunla **شُخِصَ** edildi; bu, çünkü o kaygılandığında yeri onu sıçratır da yükselir.

القاموس المحيط:
**الشَّخْصُ** insanın ve başkasının karaltısıdır; onu uzaktan görürsün; cem‘i: **أشْخُصٌ** ve **شُخُوصٌ** ve **أشخاصٌ**. Ve **شَخَصَ** ( **كمَنَعَ** ), **شُخُوصاً**: yükseldi. Bakışı: iki gözünü açtı ve kırpmamaya başladı. Bakışını: onu kaldırdı. Bir beldeden bir beldeye: gitti. Ve yükselişte yürüdü. Yara: kabardı ve şişti. Ok: hedeften yükseldi/üstünden geçti. Yıldız: doğdu. Kelime ağızdan: üst damağa doğru yükseldi; bazen bu, yaratılıştan olur: sesiyle **يَشْخَصَ** eder; onu alçaltmaya güç yetiremez. Ve onunla **شُخِصَ** edildi ( **كعني** ): onu kaygılandıran ve huzursuz eden bir iş ona geldi. Ve ( **ككَرُمَ** ): şişmanladı ve irileşti. Ve **الشَّخِيصُ**: iri cüsseli; dişisi **بهاءٍ** iledir; ve efendi; ve sözden: çatık suratlı. Ve onu **أشْخَصَهُ** etti: onu huzursuz etti. Falan: yürüyüşü ve gidişi vakti geldi. Onunla: onu gıybet etti. Atıcı: oku hedefi geçti. Ve **المُتَشاخِصُ**: farklı olan; ve değişken olan.

تاج العروس:
شخص
“ **الشَّخْصُ** ”: insanın ve başkasının karaltısıdır; onu uzaktan görürsün; ve **الصّحاح**ta: uzaktan. “Cem‘i”: azda “ **أَشْخُصٌ** ” ve çokta “ **شُخُوصٌ** ve **أَشْخَاصٌ** ”; ve ondan kaçırdığı: **شِخَاصٌ**. Ve **الخَطَّابِيُّ** ve başkaları zikretti ki: ancak, kendisinde **شُخُوصٌ** ve yükseliş bulunan mürekkep bir cisme **شَخْص** denir. Ama Sîbeveyh’in Ömer b. Ebî Rebîa’dan inşad ettiği:
فكَان نَصِيرِي دُونَ مَنْ كُنْتُ أَتَّقِي ... ثَلاَثُ شُخُوص كَاعِبَانِ ومُعْصِرُ
O, üç nefis murat etti. Ve hadiste: “Allah’tan daha kıskanç hiçbir **شَخْص** yoktur.” İbnü’l-Esîr dedi: **الشَّخْصُ**: yükselişi ve görünüşü olan her cisim. Murat, zâtın ispatıdır; ona **الشَّخْص** lafzı ödünç alınmıştır. Başka bir rivayette gelmiştir: “Allah’tan daha kıskanç hiçbir şey yoktur.” Ve denildi: manası, hiçbir **شَخْص**ın Allah’tan daha kıskanç olması uygun değildir. Ve **شَخَصَ** ( **كمَنَع** ) **شُخُوصاً**: yükseldi. Ve denilir: “bakışı **شَخَصَ** etti; o **شاخِصٌ**tir”: iki gözünü açtığı ve kırpmamaya başladığı zaman. Yüce Allah’ın sözü: “ **فَإِذَا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا** ”. Ölü bakışını **شَخَصَ** etti: onu göğe kaldırdı da kırpmadı. Ve ölüm anında bakışıyla **شَخَصَ** etti: böyledir; bu mecazdır. Ve **أَبْصَارٌ شاخِصَةٌ** ve **شَوَاخِصُ**. Ve dersin: “Gelişini işittim de kalbim iki kanadım arasında raks eder.” İbnü’l-Esîr dedi: ölünün bakışının **شُخُوصُ**u: göz kapaklarının yukarıya yükselmesi, bakışın keskinleşmesi ve huzursuzlanmasıdır. **شَخَصَ** “bir beldeden bir beldeye” **شُخُوصاً**: gitti; ve denildi: “yükselişte yürüdü”; eğer inişte yürürse o **هابِطٌ**tur. Ve ben onu **أَشْخَصْتُ**. **شَخَصَ** “yara”: kabardı ve şişti; **اللَّيْث**ten. Ve **المُحْكَم**de: şey **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: kabardı. Ve yara **شَخَصَ** etti: şişti. **شَخَصَ** “ok”: hedeften yükseldi; o, **سَهْمٌ شَاخِصٌ**tir; bu mecazdır. İbn Şümeyl dedi: “Okun ne kadar da **شَخَصَ** etti ve okun **قَحَزَ** etti”: göğe doğru fırladığı zaman. Humeyd b. Sevr’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) sözü:
إِنَّ الحِبَالَةَ أَلْهَتْنِي عِبَادَتُهَا ... حَتَّى أَصِيدَكُمَا في بَعْضِها قَنَصَا
شَاةُ أُوَارِدُهَا لَيْثٌ يُقَاتِلُهَا ... رامٍ رَمَاهَا بوَبْل النَّبْلِ أَوْشَخَصا
“**أَصيدكما**” yani “sizin için avlarım”; ve koyunla kadına kinaye yaptı. **شَخَصَ** “yıldız”: doğdu. A‘şâ’nın, Alkame b. Ulâse’yi hicvederek sözü:
تَبيتُون في المَشْتَى مِلاَءَ بُطُونُكُمْ ... وجَارَاتُكُمْ غَرْثَى يَبِتْنَ خَمَائصَا
يُراقِبْنَ مِنْ جُوعٍ خِلالَ مَخَافَةٍ ... نُجُومَ الثُّرَيَّا الطَّالِعَاتِ الشَّواخِصَا
**شَخَصَتِ** “kelime ağızdan”: üst damağa doğru yükseldi; bazen bu, adamda yaratılıştan olur: sesiyle **يَشْخَصَ** eder de onunla sesini alçaltmaya güç yetiremez. Mecazdan: onunla **شُخِصَ** edildi ( **كعُنِي** ): onu kaygılandıran ve huzursuz eden bir iş ona geldi. Bundan Kayle bint Mahreme et-Temîmiyye (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadîsi: “ **فشُخِصَ بِي** ”. Adam için, onu kaygılandıran bir şey geldiğinde: “Onunla **شُخِصَ** edildi” denir; sanki kaygısı ve huzursuzluğu sebebiyle yerden kaldırılmış gibidir. Bundan: yolcunun **شُخُوصُ**u: evinden çıkmasıdır. Adam **شَخُصَ** ( **ككَرُم** ) **شَخَاصَةً**; o hâlde o **شَخِيصٌ**tir: şişmanladı ve irileşti. Ve **الشَّخِيصُ**: iri cüsseli; ve denildi: **الشَّخْص**u büyük olan. Ve o **شَخِيصَةٌ**dir, **بهَاءٍ** ile; isim **الشَّخَاصَةُ**dur. İbn Sîde dedi: Ona fiil olarak işitmedim; ben derim ki: **الشَّخَاصَةً** masdardır; ben **شَخُصْت** **شَخَاصَةً**. Ebû Zeyd dedi: **الشَّخِيصُ**: efendi. Ve denildi: adam **شَخيصٌ**: **شَخْص**u ve yaratılışı büyük, **الشَّخَاصَة**si açık olduğu zaman. Mecazdan: **الشَّخِيصُ** “sözden”: çatık suratlı; İbn Abbâd’dan. Ve onu **أَشْخَصَهُ** “mekândan”: onu huzursuz etti ve kaygılandırdı da gitti. Falan **أَشخَصَ** etti: yürüyüşü ve gidişi vakti geldi. “Biz bir sefer üzerindeyiz; **قد أَشْخَصْنَا**” denir: yani **شُخُوص**umuzun vakti geldi. Ebû Ubeyde dedi: onunla **أَشْخَصَ** etti ve onunla **أَشْخَسَ** etti: onu gıybet ettiği zaman; Yakub ondan nakletti; bu mecazdır. Atıcı **أَشْخَصَ** etti: oku hedefi geçtiği zaman; **الصّحاح**ın bazı nüshalarında: **الغَرَضَ**; yani üst tarafından; bu mecazdır. İbn Abbâd dedi: “ **المُتَشَاخِصُ** ”: farklı olan iş. Ve Ebû Ubeyd dedi: **المُتَشاخِصُ** ve **المُتَشاخِسُ**: değişken söz. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الشُّخُوصُ**: inişin zıddıdır; İbn Düreyd’den. Ve kavminden **شَخَصَ** etti: onlardan çıktı. Ve onlara **شَخَصَ** etti: döndü. Ve **الشّاخِصُ**: gazveyi aksatmayan; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
" أَمَا تَرَيْنِي اليَوْمَ ثِلْباً شاخِصَا
ve **الثِّلْبُ**: yaşlı. Ebû Eyyûb hadîsinde: “Allah yolunda **شاخصاً** olmaya devam etti.” Osman (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadîsinde: “Namazı ancak **شاخِصاً** olan yahut düşman huzurunda olan kısaltır”; yani yolcu. Ve şeyin **تَشْخيص**i: onu tayin etmektir. Ve **شْيءٌ مُشَخَّصٌ**; bu mecazdır. Ve ona **أَشْخَصَ** etti: ona çatık davrandı; bu mecazdır; ve bunun gibi onların sözü: “Falan **بالشَّاخصات** ile attı.” Ve **المَشَاخِصُ**: suretli dinarlardır. Ve **بَنُو شَخِيص** ( **كأَمِيرٍ** ): küçük bir kabile; İbn Sîde dedi: sanırım yok olup gittiler. Dedim ki: ve **الشَّخِيصُ**: **عَنْزٍ** ve **بَكْرٍ** ve **تَغْلِبَ**in kardeşidir; **بَنُو وَائِل بنِ قاسِط**. Denildi: ona **الشَّخيصُ** doğduğunda çıktı da uzakta küçük bir **شَخْص** gördü; onu **الشَّخِيصَ** diye adlandırdı. Süheylî dedi: şu dört tanesi **وَائِل** kabileleridir; onlar **رَبِيعَة**nın çoğunluğudur. Ve **شَخْصَانِ**: bir yer. Hâris b. Hillize dedi:
أَوْقَدَتْهَا بَيْنَ العَقيقِ فشَخْصَيْ ... نِ بعُودٍ كَما يَلُوحُ الضِّيَاءُ
