# شخص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AE%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شخص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شخص

الشَّخْصُ: جماعةُ شَخْصِ الإِنسان وغيره، مذكر، والجمع أَشْخاصٌ وشُخُوصٌ وشِخاص؛ وقول عمر بن أَبي ربيعة:
فكانَ مِجَنِّي، دُونَ مَنْ كنتُ أَتّقي،
ثَلاثَ شُخُوصٍ: كاعِبانِ ومُعْصِرُ
فإِنه أَثبت الشَّخْصَ أَراد به المرأَة. والشَّخْصُ: سوادُ الإِنسان وغيره تراه من بعيد، تقول ثلاثة أَشْخُصٍ. وكلّ شيء رأَيت جُسْمانَه، فقد رأَيتَ شَخْصَه. وفي الحديث: لا شَخْصَ أَغْيَرُ من اللّه؛ الشَّخْص: كلُّ جسم له ارتفاع وظهور، والمرادُ به إِثباتُ الذات فاسْتُعير لها لفظُ الشَّخْصِ، وقد جاء في رواية أُخرى: لا شيءَ أَغْيَرُ من اللّه، وقيل: معناه لا ينبغي لشَخْصٍ أَن يكون أَغْيَرَ من اللّه.
والشَّخِيصُ: العظِيم الشَّخْصِ، والأُنْثى شَخِيصةٌ، والاسمُ الشَّخاصةُ؛ قال ابن سيده: ولم أَسمع له بفِعْل فأَقول إِن الشَّخاصة مصدر، وقد شَخُصْت شَخاصةً. أَبو زيد: رجل شَخِيصٌ إِذا كان سَيِّداً، وقيل: شَخِيصٌ إِذا كان ذا شَخْصٍ وخَلْقٍ عظيم بَيّن الشَّخاصةِ.
وشَخُصَ الرجلُ، بالضم، فهو شَخِيصٌ أَي جَسيِم. وشَخَصَ، بالفتح، شُخُوصاً: ارتفع. ابن سيده: وشَخَصَ الشيءُ يَشْخَصُ شُخُوصاً انْتَبَرَ، وشخَصَ الجُرْحُ وَرِمَ. والشُّخُوصُ: ضِدُّ الهُبوطِ. وشَخَصَ السهمُ يَشْخَصُ شُخُوصاً، فهو شاخِصٌ: علا الهدفَ؛ أَنشد ثعلب:
لها أَسْهُمٌ لا قاصِراتٌ عن الحَشَا،
ولا شاخِصاتٌ عن فُؤادي طَوالِعُ
وأَشْخَصَه صاحِبُه: عَلاه الهَدَفَ. ابن شميل: لَشَدّ ما شَخَصَ سَهْمُك وقَحَزَ سَهْمُك إِذا طمَحَ في السماء، وقد أَشْخَصَه الرامي إِشْخاصاً؛ وأَنشد:
ولا قاصِراتٌ عن فُؤادِي شواخِصُ
وأَشْخَصَ الرامي إِذا جازَ سَهْمُه الغَرَضَ من أَعْلاه، وهو سَهْم شاخصٌ. والشُّخُوصُ: السَّيْرُ من بَلَدٍ إِلى بلدٍ. وقد شَخَصَ يَشْخَصُ شُخُوصاً وأَشْخَصْتُه أَنا وشَخَصَ من بلدٍ إِلى بلدٍ شُخُوصاً أَي ذَهَبَ. وقولهم: نحن على سفر قد أَشْخَصْنا أَي حان شُخُوصُنا. وأَشْخَصَ فلان بفلان وأَشْخَسَ به إِذا اغْتابَه. وشَخَصَ الرجل بِبَصَرِه عند الموت يَشْخَصُ شُخُوصاً: رَفَعَه فلم يَطْرِفْ، مشتق من ذلك. شمر: يقال شَخَصَ الرجل بَصَرَه فَشَخَصَ البَصَرُ نَفْسُه إِذا سَما وطَمَحَ وشَصا كلُّ ذلك مثلُ الشُخُوص. وشَخَصَ بَصَرُ فلانٍ، فهو شاخصٌ إِذا فَتَحَ عَيْنَيْه وجَعَلَ لا يَطْرِف. وفي حديث ذكر المَيّت: إِذا شَخَصَ بَصَرُه؛ شُخُوصُ البَصَرِ ارتفاعُ الأَجفانِ إِلى فَوْقُ وتَحْديدُ النظَر وانْزِعاجُه. وفرسٌ شاخِص الطَّرْفِ: طامِحُه، وشاخِصُ العظامِ: مُشْرِفُها. وشُخِصَ به: أَتى إِليه أَمْرٌ يُقْلِقُه. وفي حديث قَيْلَة: إِن صاحِبَها اسْتَقْطَعَ النبيَّ، صلّى اللّه عليه وسلّم، الدَّهْناءَ فأَقْطعَه إِيّاها، قالت: فشُخِصَ بي. يقال للرجل إِذا أَتاه ما يُقْلِقُه: قد شُخِصَ به كأَنه رُفِعَ من الأَرض لقَلَقِه وانْزِعاجِه، ومنه شُخُوصُ المسافِرِ خُروجُه عن مَنْزلهِ. وشَخَصَت الكلمة في الفَمِ تَشْخَصُ إِذا لم يَقْدِرْ على خَفْضِ صوته بها. التهذيب: وشَخَصَت الكلِمةُ في الفَمِ نَحْوَ الحنَكِ الأَعْلى، وربما كان ذلك في الرجل خِلْقَةً أَي يَشْخَصُ صَوْتُه لا يَقْدِر على خَفْضه. وشَخَصَ عن أَهلِه يَشْخَصُ شُخُوصاً: ذهَبَ. وشَخَصَ إِليهم: رجَعَ، وأَشْخَصَه هو.
وفي حديث عثمان: إِنما يَقْصُر الصلاةَ من كان شاخِصاً أَو بِحَضْرة عَدُوٍّ أَي مُسافِراً. والشاخِصُ: الذي لا يُغِبُّ الغَزْوَ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
أَما تَرَيْني اليَوْم ثِلْباً شاخِصا
الثِّلْبُ: المُسِنّ. وفي حديث أَبي أَيوب: فلم يَزَلْ شاخِصاً في سبيل اللّه.
وبنو شَخِيصٍ: بُطَيْنٌ، قال ابن سيده: أَحْسَبُهم انْقَرَضُوا. وشَخْصانِ: موضعٌ؛ قال الحرث بن حلزة:
أَوْقَدَتْها بَيْنَ العَقِيقِ فشَخْصَيْـ
ـنِ بِعُودٍ، كما يَلُوحُ الضِّياءُ
وكلامٌ مُتَشاخِصٌ ومُتَشاخِسٌ أَي مُتَفاوِت.

### Türkçe

**الشَّخْصُ**: insanın ve başkasının **شَخْص**’unun topluluğu; müzekkerdir; çoğulu **أَشْخاصٌ** ve **شُخُوصٌ** ve **شِخاص**’tır. Ömer b. Ebî Rebîa’nın sözü:
فكانَ مِجَنِّي، دُونَ مَنْ كنتُ أَتّقي،
ثَلاثَ شُخُوصٍ: كاعِبانِ ومُعْصِرُ
Çünkü o, **الشَّخْص**’u sabit kıldı; onunla kadın kastediyor. Ve **الشَّخْصُ**: insanın ve başkasının uzaktan gördüğün karaltısıdır; “üç **أَشْخُصٍ**” dersin. Her neyi cisimlerini görmüşsen, onun **شَخْص**’unu görmüşsündür. Hadiste: “Allah’tan daha kıskanç bir **شَخْص** yoktur”; **الشَّخْص**: yükselti ve görünüşü olan her cisimdir; onunla kastedilen zâtın ispatıdır; bunun için **الشَّخْص** lafzı ona ödünç alınmıştır. Başka bir rivayette gelmiştir: “Allah’tan daha kıskanç hiçbir şey yoktur.” Denildi ki: manası, hiçbir **شَخْص**’ın Allah’tan daha kıskanç olması uygun değildir.

Ve **الشَّخِيصُ**: **الشَّخْص**’u büyük olan; dişisi **شَخِيصةٌ**; isim **الشَّخاصةُ**’dır. İbn Sîde dedi ki: Ona bir fiil işitmedim ki “**الشَّخاصة** masdardır” diyeyim; hâlbuki “**شَخُصْت** **شَخاصةً**” (dedin). Ebû Zeyd: Bir adam, efendi olduğu zaman **شَخِيصٌ**’tir. Ve denildi ki: **شَخِيصٌ**, **شَخْص** ve büyük bir yaratılışa sahip olduğu zaman, **الشَّخاصة**’si açık-seçik olandır.

Ve adam **شَخُصَ** (damme ile), o hâlde o **شَخِيصٌ**’tir; yani iri-cüsseli. Ve **شَخَصَ** (fetha ile), **شُخُوصاً**: yükseldi. İbn Sîde: Ve şey **شَخَصَ** **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: belirginleşti. Ve yara **شخَصَ**: şişti. Ve **الشُّخُوصُ**: inişin zıddıdır. Ve ok **شَخَصَ** **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**, o hâlde o **شاخِصٌ**’tir: hedefi aştı; Sa‘leb inşad etti:
لها أَسْهُمٌ لا قاصِراتٌ عن الحَشَا،
ولا شاخِصاتٌ عن فُؤادي طَوالِعُ
Ve sahibi onu **أَشْخَصَه**: hedefi aştırdı. İbn Şümeyl: Okun göğe doğru dikilip yükseldiği zaman “ne şiddetli **شَخَصَ** okun ve **قَحَزَ** okun” (denir); atıcı onu **أَشْخَصَه** **إِشْخاصاً**; ve inşad etti:
ولا قاصِراتٌ عن فُؤادِي شواخِصُ
Ve atıcı, oku hedefi üst tarafından geçtiği zaman **أَشْخَصَ** eder; o, **شاخصٌ** bir oktur. Ve **الشُّخُوصُ**: bir beldeden bir beldeye yürüyüştür. Ve **شَخَصَ** **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**; ve ben onu **أَشْخَصْتُه**; ve bir beldeden bir beldeye **شُخُوصاً** **شَخَصَ**: yani gitti. “Biz, yola çıkmış olduğumuz bir sefer üzerindeyiz; **أَشْخَصْنا**” sözleri: yani bizim **شُخُوص**’umuzun vakti geldi. Ve falan, falanla **أَشْخَصَ** ve onunla **أَشْخَسَ** etti: onu gıybet ettiği zaman. Ve adam, ölüm anında bakışıyla **شَخَصَ** eder; **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: onu kaldırdı da göz kırpmadı; bu ondan türemiştir. Şemr: “Adam bakışını **شَخَصَ** etti de bakışın kendisi **فَشَخَصَ** etti” denir; yükselip dikildiği zaman; ve **شَصا**; bütün bunlar **الشُخُوص** gibidir. Ve falanın bakışı **شَخَصَ** eder; o hâlde o **شاخصٌ**’tir: iki gözünü açıp göz kırpmamaya başladığı zaman. Ölü zikri hakkında hadiste: “Bakışı **شَخَصَ** ettiği zaman”; bakışın **شُخُوص**’u, göz kapaklarının yukarıya yükselmesi, bakışın keskinleşmesi ve onun huzursuzlanmasıdır. Ve **شاخِص الطَّرْفِ** bir at: bakışı dik olanıdır; ve **شاخِصُ العظامِ**: kemiklerin çıkık olanıdır. Ve onunla **شُخِصَ**: ona onu tedirgin eden bir iş geldi. **قَيْلَة** hadîsinde: “Onun sahibi, Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, **الدَّهْناءَ**’yı iktâ‘ istemişti; o da onu ona iktâ‘ etti.” Dedi ki: “Bunun üzerine benimle **فشُخِصَ**.” Adamı tedirgin eden şey geldiği zaman ona denir: “Onunla **شُخِصَ**”; sanki tedirginliği ve huzursuzluğu sebebiyle yerden kaldırılmış gibidir. Bundan da yolcunun **شُخُوص**’u, onun evinden çıkmasıdır. Ve kelime ağızda **شَخَصَت** eder; **تَشْخَصُ**: onunla sesini alçaltmaya güç yetiremediği zaman. **التهذيب**: Kelime ağızda, üst damağa doğru **شَخَصَت** eder; bazen bu, adamda yaratılıştan olur; yani sesi **يَشْخَصُ** eder; onu alçaltmaya güç yetiremez. Ve ailesinden **شَخَصَ** eder; **يَشْخَصُ** **شُخُوصاً**: gitti. Ve onlara **شَخَصَ**: döndü; ve onu **أَشْخَصَه**.

Osman hadîsinde: “Namazı ancak **شاخِصاً** olan yahut düşman huzurunda olan kısaltır”; yani yolcu. Ve **الشاخِصُ**: gazveyi aksatmayan kimsedir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
أَما تَرَيْني اليَوْم ثِلْباً شاخِصا
**الثِّلْبُ**: yaşlı. Ebû Eyyûb hadîsinde: “Allah yolunda **شاخِصاً** olmaya devam etti.”

Ve **بنو شَخِيصٍ**: küçük bir kabiledir. İbn Sîde dedi ki: Sanırım onlar tükenip yok oldular.

Ve **شَخْصانِ**: bir yerdir. Hâris b. Hılleze dedi ki:
أَوْقَدَتْها بَيْنَ العَقِيقِ فشَخْصَيْـ
ـنِ بِعُودٍ، كما يَلُوحُ الضِّياءُ
Ve **مُتَشاخِصٌ** ve **مُتَشاخِسٌ** bir söz: yani farklılık gösteren.
