# شدخ (ش-د-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AF%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - د - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والشين والدال معهما
خ د ش، ش د خ مستعملان فقط
خدش:
الخَدْشُ مزق الجلد قل أو كثر، وخادشةُ السفا: أطرافه. وكان أهل الجاهلية يسمون كاهل البعير: مُخَدِّشاً، لأنه يَخْدِشُ الفم لقلة لحمه.
شدخ:
الشَّدْخُ: كسر الشيء الأجوف كالرأس ونحوه، وكذلك كل شيء رخص كالعرفج وما أشبهه.
والغرة والشادخة: التي تَغْشَى الوجه من أصل الناصية إلى الأنف، فإذا غشيء العينين فهو: الإغراب.
قال مرار:
شادخٌ غرتها مـن نـسـوةٍ		هن يفضلن نساء الناس، غر
والشَّدّاخةُ: الشديدة الشَّدْخ.
والشِدّاخُ: رجل من الليث يكنى أبا الملوح، واسمه: يعمر بن الملوح، وكان حكم بين خزاعة وقصي حين أقتتلوا في أمر البيت، وكثر القتل، فشَدَخَ دماء خزاعة تحت قدمه، أي: أبطلها، وقضى بالبيت لقصي، وفيه يقول الشاعر:
إذا خطرت بنو الشّدّاخ حولي		ومد البحر من ليث بن بكر
والمُشَدَّخُ: بسر يغمز حتى يَنْشَدِخَ، ثم ييبس في الشتاء.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve**الشين** ve**الدال** onlarla birlikte

**خ د ش**، **ش د خ** yalnızca kullanılmış ikisidir
**خدش**:
**الخَدْشُ** deriyi yırtmaktır; az olsun çok olsun. Ve **خادشةُ السفا**: onun uçlarıdır. Ve cahiliye ehli devenin kâhilini **مُخَدِّشاً** diye adlandırırlardı; çünkü eti azlığından ağzı **يَخْدِشُ**.

**شدخ**:
**الشَّدْخُ**: baş ve benzeri gibi içi boş şeyi kırmaktır; ve yine her gevşek şey, **العرفج** gibi ve ona benzeyenler.

Ve **الغرة** ve **الشادخة**: perçemin kökünden buruna kadar yüze örtülen (şey)dir; eğer iki gözü örterse o: **الإغراب**dır.
**مرار** dedi:
شادخٌ غرتها مـن نـسـوةٍ		هن يفضلن نساء الناس، غر

Ve **الشَّدّاخةُ**: **الشَّدْخ**ça şiddetli olandır.
Ve **الشِدّاخُ**: **الليث**’ten bir adamdır; **أبا الملوح** künyelenir; ve adı: **يعمر بن الملوح**. Ve **البيت** işi hakkında çarpıştıkları vakit **خزاعة** ile **قصي** arasında hükmetti; ve öldürme çoğaldı; böylece **خزاعة**’nın kanlarını ayağının altında **شَدَخَ** etti; yani: onları iptal etti. Ve **البيت** hakkında **قصي** lehine hükmetti. Ve onda şair der ki:
إذا خطرت بنو الشّدّاخ حولي		ومد البحر من ليث بن بكر

Ve **المُشَدَّخُ**: **بسر**dir; **يغمز** edilir, ta ki **يَنْشَدِخَ**; sonra kışın kurur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَدْخُ: كسر الشيء الأجوف. تقول: شدخت رأسَه فانشدخ. وشَدَّخْتُ الرؤوس، شدّد لكثرة. والمُشَدَّخُ: البسر يُغْمَزُ حتّى يَنْشَدِخَ. والشادِخَةُ: الغُرَّة التي فشَتْ في الوجه من الناصية إلى الأنف ولم تصب العينين تقول منه شدخت الغُرّة، إذا اتَّسعت في الوجه.

##### Türkçe

**الشَدْخُ**: içi boş olan şeyin kırılması. Dersin ki: başını **شدخت** de **فانشدخ** oldu. Ve başları **شَدَّخْتُ**; çokluk için şeddeli kılındı. Ve **المُشَدَّخُ**: **البسر**; **يُغْمَزُ** ki **حتّى يَنْشَدِخَ**. Ve **الشادِخَةُ**: alın saç bitiminden buruna kadar yüzde yayılmış olup iki göze isabet etmeyen **الغُرَّة**; ondan dersin: yüzde genişlediği zaman **شدخت الغُرّة**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ش د
خدش ، شدخ
استعمل منه : خدش ، شدخ .
خدش : قال الليث : الخَدْشُ مزْقُ الجِلْد ، قَلَّ
أو كثر .
قلت : وجاء في الحديث : ) ( مَنْ سَأَلَ وَهُوَ
غَنِيٌّ جَاءَتْ مَسْأَلَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خُدُوشاً أَوْ
خَمَوشاً ) ( .
قلت : الخَدْشُ والْخَمْشُ : بالأظافير .
يقال : خَدَشَتِ المرأةُ وجهها عند
المصيبة ، وخَمَشَت إذا ظفَّرَتْ في أعالي
حُرِّ وجهها فأَدْمَتْهُ ، أو قَشَرَتْه ولم تُدْمِه .
وخادِشَةُ السَّفا طرَفُه _ من سُنْبل البُرِّ أو
الشعير أو البُهْمَى ، وهو شوْكُه .
وكان أهل الجاهلية يسمُّونَ كاهِلَ البعير :
مُخَدِّشاً ، لأنه يخْدِشُ الفَمَ إذا أُكِل ، لِقِلَّةِ
لَحْمِه .
ويقال : شَدَّ فُلاَنٌ الرَّحْلَ عَلَى مُخَدِّشِ
بعيره ، قاله ابن شُمَيْلٍ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الخَدُوشُ : الذُّباب ، والخَدُوشُ : البُرْغُوث
والخَمُوشُ : الْبَقُّ .
وخادَشْتُ الرَّجُل _ إذَا خدَشْتَ وجْهه
وخدَشَ هو وجهَك ، ومنه سُمِّيَ الرجل :
خِدَاشاً .
شدخ : أخبرني المنذري _ عن ثعلب عن ابن
الأعرابي _ :
يقال للغلام : حَفْرٌ ، ثم يافِعٌ ، ثم شدَخٌ ثم
مُطبِّخٌ ، ثم كوْكبٌ .
وقال أبو عبيدة : يقال لِغُرَّة الفرس _ إذا
كانت مستديرة _ : وتيرَةٌ فإذا سالَتْ وطالت
فهي شادِخةٌ ، وقد شدَختْ شُدُوخاً .
وأنشد أبو عبيد :
سَقْياً لكُمْ يَا نُعْمُ سَقْيَيْنِ اثْنَينِ
شَادِخَةُ الْغُرَّةِ نَجْلاَءُ الْعَيْن
وقال الآخَرُ :
شَدَخَتْ غُرَّةُ السَّوَابِقِ فِيهِمْ
فِي وُجُوهٍ إلَى اللِّمَامِ الْجِعَادِ
وقال الليث : الشَّدْخُ : كسْرُكَ الشيءَ
الأجوفَ _ كالرأْس ونحوه ، وكذلك كلُّ
شيء رَخْصٍ _ كالعَرْفَجِ وما أشبَهه .
وكان يَعْمَرُ الشَّدَّاخ أَحَدَ حُكَّام العربِ في
الجاهلية _ سمي شُدَّاخاً لأنه حكم بين
خُزَاعَة وقُصيٍّ حين حكَّموه فيما تنازعوا
فيه من أمر الكعبة ، وكَثُرَ القتْلُ ، فشَدَخ
دِماءَ خُزَاعَةَ تحت قَدمه وأبطلها ، وقضى
بالبيت لقُصَي ، وخرج شُدَّاخٌ نعتاً مَخْرَجَ
) ( رجلٌ طُوّالٌ ، وماءٌ طُيّابٌ ) ( .
ومن العرب من يقول : يَعْمَرُ الشَّدّاخُ .
وقال الليث : المُشَدَّخُ بُسرٌ يُغْمَزُ حتى
يَنْشَدِخَ ثم يَيْبَسَ في الشتاء .
قلت : المُشَدَّخُ _ من الْبُسْر _ : ما افْتُضِخَ
والفَضْخُ والشَّدْخُ واحد ، وأمرٌ شَادِخٌ _ أي :
مَائل عن القصد ، وقد شَدِخَ يشْدَخُ شَدَخاً
فهو شَادِخٌ .
قلت : لا أعرفُ هَذَا الحرف ولا أحُقُّه .
ورُوي عن ابن عمر : أنه قال _ في
السِّقْطِ _ : إذا كان شَدَخاً أو مُضْغةً فادْفنه
في بيتك .
شمر : _ عن أبي عَدْنَان عن الأصمعي _ :
يقال : هو شَدَخٌ صغير - إذا كان رَطْبًا .
قال : وأخبرتني أُمُّ الْمَخِيلَةِ أن الشَّدَخَ :
الذي يولَدُ لغير تَمَامٍ ، ولا يكون إلا سَقِطاً
وهو الشَّدَخَة .

##### Türkçe

خ ش د
**خدش** , **شدخ**
Ondan kullanılan: **خدش** , **شدخ** .

**خدش** : Leys dedi: **الخَدْشُ** deriyi yırtmaktır; az da olsa çok da olsa.
Dedim: Hadiste geldi: “Kim zengin olduğu hâlde isterse, kıyamet günü onun istemesi **خُدُوشاً** yahut **خَمَوشاً** olarak gelir.”
Dedim: **الخَدْشُ** ve **الْخَمْشُ**: tırnaklarla(olan).
Denir: Kadın musibet anında yüzünü **خَدَشَتِ**; ve **خَمَشَت** (denir) eğer yüzünün üst taraflarında tırnakladı da onu kanattıysa; yahut onu soydu da kanatmadıysa.
Ve **خادِشَةُ السَّفا** onun ucu—buğdayın yahut arpanın yahut **البُهْمَى**’nın başağından—ve o onun dikenidir.
Ve cahiliye ehli devenin omuz başını: **مُخَدِّشاً** diye adlandırırlardı; çünkü yenildiğinde etinin azlığından dolayı ağzı **يخْدِشُ**.
Ve denir: Falan, semeri devesinin **مُخَدِّشِ**’i üzerine sıktı; bunu İbn Şümeyl söyledi.

Sa‘leb—İbnü’l-A‘râbî’den—dedi:
**الخَدُوشُ**: sinek; ve **الخَدُوشُ**: pire; ve **الخَمُوشُ**: tahta kurusu.

Ve ben adamla **خادَشْتُ**—sen onun yüzünü **خدَشْتَ** ve o da senin yüzünü **خدَشَ** ettiği zaman; bundan dolayı adama **خِدَاشاً** adı verildi.

**شدخ** : Münzirî bana haber verdi—Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den—:
Oğlana denir: **حَفْرٌ**; sonra **يافِعٌ**; sonra **شدَخٌ**; sonra **مُطبِّخٌ**; sonra **كوْكبٌ**.
Ebû Ubeyde dedi: Atın alnındaki aklığa—eğer yuvarlak ise—**وتيرَةٌ** denir; eğer akıp uzarsa o **شادِخةٌ**’dır; ve **شدَختْ** **شُدُوخاً**.
Ebû Ubeyd inşad etti:
سَقْياً لكُمْ يَا نُعْمُ سَقْيَيْنِ اثْنَينِ
شَادِخَةُ الْغُرَّةِ نَجْلاَءُ الْعَيْن

Bir başkası dedi:
شَدَخَتْ غُرَّةُ السَّوَابِقِ فِيهِمْ
فِي وُجُوهٍ إلَى اللِّمَامِ الْجِعَادِ

Leys dedi: **الشَّدْخُ**: içi boş şeyi—baş ve benzeri gibi—kırmandır; ve aynı şekilde her yumuşak şey—**العَرْفَجِ** ve ona benzeyenler gibi.
Ve **يَعْمَرُ الشَّدَّاخ** cahiliyede Arapların hâkimlerinden biriydi—ona **شُدَّاخاً** adı verildi; çünkü Kâbe işi hakkında ihtilaf ettikleri şeyde onu hakem kıldıkları zaman Huzâa ile Kusayy arasında hükmetti; öldürme çoğaldı; Huzâa’nın kanlarını ayağının altında **شَدَخ** etti ve onları iptal etti; ve evi Kusayy’a hükmetti; ve **شُدَّاخٌ** bir sıfat olarak şu çıkış gibi çıktı: “**رجلٌ طُوّالٌ** ve **ماءٌ طُيّابٌ**”.
Araplardan kimi der: **يَعْمَرُ الشَّدّاخُ**.
Leys dedi: **المُشَدَّخُ**: bastırılıp **يَنْشَدِخَ** oluncaya kadar sıkılan, sonra kışın kuruyan **بُسرٌ**’dur.
Dedim: **المُشَدَّخُ**—**الْبُسْر**’den—**افْتُضِخَ** olan şeydir; ve **الفَضْخُ** ile **الشَّدْخُ** birdir; ve **أمرٌ شَادِخٌ**—yani: kasttan meyletmiş; ve **شَدِخَ** **يشْدَخُ** **شَدَخاً**; o hâlde o **شَادِخٌ**’dır.
Dedim: Bu harfi tanımıyorum ve onu hak etmiyorum.
İbn Ömer’den rivayet edildi: o—**السِّقْطِ** hakkında—dedi ki: Eğer **شَدَخاً** yahut **مُضْغةً** ise onu evinde göm.

Şemmer:—Ebû Adnân’dan, Asma‘î’den—:
Denir: O **شَدَخٌ** küçüktür—eğer yaş ise.
Dedi: Ve Ümmü’l-Mahîle bana haber verdi ki **الشَّدَخَ**: tamam olmaksızın doğan(şey)dir; ve ancak **سَقِطاً** olur; ve o **الشَّدَخَة**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والدال وما يثلثهما)
(شدف) الشين والدال والفاء يدلُّ على ارتفاعٍ في شيء. من ذلك الشَّدَف وهو الشَّخص، وقد قلنا إن الشَّخْصَ يدلُّ على سُمُوٍّ وارتفاع. وجمع الشَّدَف شُدوف. ومنه فرسٌ أشدفُ وشُنْدُفٌ. وناسٌ يقولون: الشَّدَف كالمَيل في أحد الشِّقَّيْن والصواب هو الأوّل، وهو أقْيَس. ويقال للقوس: الشَّدْفاءُ؛ لاعوجاجها.‏
(شدق) الشين والدال والقاف أصلٌ يدلُّ على انفراج في شيء. من ذلك الشِّدق للإنسان وغيره. والشَّدَق: سَعة الشِّدق. ورجلٌ أشدقُ، وخطيبٌ أشدَقُ. والأصل في ذلك شِدْقُ الوادي: عُرْضُه. ويقال نزلنا شِدْقَ العراق، أي ناحيتَه، وهو الشِّدْقُ(1).‏
(شدن) الشين والدال والنون أُصيل يدلُّ على صلاحٍ في جسم. يقال شَدَن الظبيُ يشدُن شدوناً، إذا صَلَحَ جسمه. ويقال للمُهْر أيضاً شَدَنَ. فإذا أفردْتَ الشادنَ فهو ولد الظّبْي. وظبيةٌ مُشْدِنٌ. فأمّا الشّدَنية فيقال إنّها المنسوبة إلى موضعٍ باليمن، قال عنترة:‏ هل تُبَلغَنِّي دارَها شَدَنِيَّةٌ *** لُعِنَتْ بمحروم الشَّرَابِ مُصَرَّمِ(2)‏
(شده) الشين والدال والهاء كلمة من الإبدال. يقال شُدِهَ الرجل مثل دَُهِش.‏
(شدو) الشين* والدال والحرف المعتلّ أصيلٌ يدلُّ على أخْذٍ بطَرَف من عِلم. من ذلك الشَّدْو، أنْ يحسِن الإِنسانُ من العلم أو غيره شيئاً. يقال يَشْدُو شيئاً من عِلْم. وقال بعضهم: كلُّ مَن عَلِم شيئاً واستدلَّ ببعضه على بعض فذلك الشَّدْو.‏
(شدح) الشين والدال والحاء ليس بشيء. وحُكي أنّ الشَّوْدَح: الطّوِيل من النُّوق. ويقال بل هي السَّريعة. وانشَدَحَ الرجل، إذا استلقَى على ظهره. وهذا ليس بشيءٍ، ولعلّه أن يكون انسدَح. وقد ذكرناه(3).‏
(شدخ) الشين والدال والخاء كلمةٌ تدلُّ على كسرِ شيءٍ أجوفَ. من ذلك شدخت الشيءَ شَدْخاً. والمُشَدَّخ: البسر يُغمَز حتى ينشدخ. ومن ذلك الغُرّة الشَّادِخة: التي تَغْشَى الوجهَ من أصل النّاصية إلى الأنف.‏
---------------------ـ
(1) أي يقال بفتح الشين أيضاً. وذكر في القاموس لغة ثالثة، وهي "الشديق".‏
(2) البيت في معلقته المشهورة.‏
(3) انظر ما سبق في (سدح).‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** و**الدال** وما يثلثهما)
(**شدف**) **الشين** ve**الدال** ve**الفاء** bir şeyde yükseklik üzerine delâlet eder. Bundan: **الشَّدَف** ki o **الشَّخص**tır; ve biz demiştik ki **الشَّخْصَ** yücelik ve yükseklik üzerine delâlet eder. **الشَّدَف**’in çoğulu **شُدوف**tur. Ve ondan: **فرسٌ أشدفُ** ve **شُنْدُفٌ**. Ve birtakım insanlar derler ki: **الشَّدَف** iki yarıdan birinde meyil gibidir; doğru olan ise birincisidir ve o daha kıyasîdir. Ve yaya denilir: **الشَّدْفاءُ**; onun eğriliğinden dolayı.‏
(**شدق**) **الشين** ve**الدال** ve**القاف** bir asl olup bir şeyde yarılma/açılma üzerine delâlet eder. Bundan: insan ve başkası için **الشِّدق**. Ve **الشَّدَق**: **الشِّدق**’in genişliğidir. Ve **رجلٌ أشدقُ**; ve **خطيبٌ أشدَقُ**. Ve bunun aslı: vadinin **شِدْقُ**u: onun enidir. Ve denilir: **نزلنا شِدْقَ العراق**; yani onun tarafı; ve o **الشِّدْقُ**tur(1).‏
(**شدن**) **الشين** ve**الدال** ve**النون** beden içinde salah üzerine delâlet eden köklü bir (lafız)dır. Denilir: **شَدَن الظبيُ يشدُن شدوناً**; bedeni düzeldiği vakit. Ve tay için de **شَدَنَ** denilir. **الشادن**’i tekil yaptığında o, ceylan yavrusudur. Ve **ظبيةٌ مُشْدِنٌ**. Amma **الشّدَنية** hakkında denilir ki o, Yemen’de bir mevkie nisbet edilendir; **عنترة** dedi ki:‏
**هل تُبَلغَنِّي دارَها شَدَنِيَّةٌ *** لُعِنَتْ بمحروم الشَّرَابِ مُصَرَّمِ**(2)‏
(**شده**) **الشين** ve**الدال** ve**الهاء** ibdâlden bir kelimedir. Denilir: **شُدِهَ الرجل**; **دَُهِش** gibi.‏
(**شدو**) **الشين** ve**الدال** ve illetli harf köklü olup ilmin bir ucundan tutma üzerine delâlet eder. Bundan: **الشَّدْو**; insanın ilimden veya başkasından bir şeyi güzel yapmasıdır. Denilir: **يَشْدُو شيئاً من عِلْم**. Ve bazısı dedi ki: her kim bir şeyi bilip onun bir kısmıyla bir kısmına delil getirirse işte o **الشَّدْو**dur.‏
(**شدح**) **الشين** ve**الدال** ve**الحاء** bir şey değildir. Ve hikâye olundu ki: **الشَّوْدَح** develerden uzun olandır. Ve denilir: bilakis o süratlidir. Ve **انشَدَحَ الرجل**; sırtı üzerine uzandığı vakit. Ve bu bir şey değildir; ve umulur ki o **انسدَح** olsun. Onu zikrettik(3).‏
(**شدخ**) **الشين** ve**الدال** ve**الخاء** içi boş bir şeyin kırılması üzerine delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **شدخت الشيءَ شَدْخاً**. Ve **المُشَدَّخ**: **البسر**dir; ta ki ezilip **ينشدخ** oluncaya kadar. Ve bundan: **الغُرّة الشَّادِخة**: alnın perçem kökünden buruna kadar yüzü örten (şey)dir.‏
---------------------ـ
(1) Yani **الشين**’in fethasıyla da denilir. Ve **القاموس**’ta üçüncü bir lügat zikretti; o da "**الشديق**"tir.‏
(2) Beyit, onun meşhur muallakasındadır.‏
(3) (**سدح**) maddesinde geçen şeye bak.‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش د خ
شدخ الشـيء الأجـوف أو الرخـص إذا كسـره أو غمـزه ويقـال‏:‏ شـدخ الـرأس والحنظـل وشـدخ البسر فانشدح وحنظل وبسر مشدخ وعندهم المشدخ وهو بسر يغمز وييبس للشتاء‏.‏
وغلام شادخ‏:‏ شاب‏.‏
وغرة شادخة‏:‏ غشت الوجه من الناصية إلى الأنف‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ شـدخ دماءهـم تحـت قدمـه‏:‏ أبطلهـا ومنـه قيل ليعمر بن الملوح الذي حكم بين خزاعة وقصيّ حين اقتتلوا فأبطل دماء خزاعة وقضى بالبيت لقصيّ‏:‏ الشداخ وله يقول قصيّ‏:‏ إذا خطرت بنو الشداخ حولي ومد البحـر مـن ليـث بـن بكـر

##### Türkçe

ش د خ
**شدخ**: içi boş olan şeyi veya yumuşak olanı, onu kırdığı yahut ezdiği zaman; ve denilir: **شدخ الرأس** ve **الحنظل** ve **شدخ البسر**; böylece yarıldı; ve **حنظل** ve **بسر**: **مشدخ** (ezilmiş). Ve onların yanında **المشدخ** vardır; o, ezilen ve kış için kurutulan **بسر**’dir.

Ve **غلام شادخ**: gençleşmiş (delikanlı).

Ve **غرة شادخة**: alnın başlangıcından buruna kadar yüzü kapladı.

Ve mecazdan: **شدخ دماءهم تحت قدمه**: onları iptal etti. Ve ondan dolayı, **خزاعة** ile **قصيّ** çarpıştıklarında aralarında hükmeden, **خزاعة**’nın kanlarını iptal edip evi **قصيّ** için hükmeden **يعمر بن الملوح**’a: **الشداخ** denildi. Ve ona **قصيّ** şöyle der:
إذا خطرت بنو الشداخ حولي
ومد البحـر مـن ليـث بـن بكـر

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّدْخُ: الكسرُ في كل شيء رَطْب؛ وقيل: هو التَّهْشِيم يعني به كَسْرَ اليابس وكلِّ أَجوفَ؛ شَدَخَه بَشْدَخُه شَدْخاً فانْشَدَخ وتَشَدَّخ. الليث: الشَّدْخ كسرك الشيءَ الأَجْوَفَ كالرأْس ونحوه؛ شَدَخَ رأْسَه فانْشَدَخَ وشُدِّختِ الرُؤُوس، شُدِّدَ للكثرة. وفي الحديث: فَشَدَخُوه بالحجارة؛ الشَّدْخُ: كسر الشيء الأَجْوَفِ وكذلك كل شيء رَخْصٍ كالعَرْفَجِ وما أَشبهه.
والمُشَدَّخُ: بُسْرٌ يُغْمَز حتى يَنْشَدِخ.
ابن سيده: وعَجَلَةٌ شَدْخَةٌ رَطْبَة رَخْصَةٌ، أَعني بالعَجَلَة ضرباً من النبات. وطِفْلٌ شَدَخٌ: رَخْصٌ. وغلام شادِخٌ: شابٌّ. الجوهري: المُشَدَّخُ البُسْر يُغْمَز حتى يَنْشَدخ ثم يُيَبَّسُ في الشتاء؛ قال أَبو منصور: المُشَدَّخ من البُسْرِ ما افْتُضِخ، والفَضْخ والشَّدْخ واحد؛ وقول جرير:
ورَكِبَ الشادِخَةَ المُحَجَّله
يعني ركب فِعْلَة مشهورة قبيحة من قِبَلِ أَبيه؛ وقال ابن بري: الشعر للعَيِّفِ العَبْدِيِّ يهجو به الحرث بن أَبي شمر الغساني. ابن الأَعرابي: يقال للغلام جَفْر ثم يافِعٌ ثم شَدَخ ثم مُطَبَّخ ثم كَوْكَبٌ. وروي في حديث ابن عمر أَنه قال في السِّقْطِ: إِذا كان شَدَخاً أَو مُضْغَةً فادْفِنْه في بيتك؛ الشَّدَخ، بالتحريك: الذي يسقط من جوف أُمه رَطْباً رَخصاً لم يَشْتَدَّ.
وشَدَخَتِ الغُرّة تَشْدَخُ شَدْخاً وشُدُوخاً: انتشرت وسالت سُفْلاً فملأَت الجبهة ولم تبلغ العينين؛ وقيل: غَشِيَتِ الوجهَ من أَصل الناصية إِلى الأَنف؛ قال:
غُرَّتُنا بالمَجْدِ شادِخَةٌ
للناظرين، كأَنها البَدْرُ
وفرس أَشْدَخُ، والأُنثى شَدْخاء: ذو شادِخَةٍ. قال أَبو عبيدة يقال لغُرَّة الفرس إِذا كانت مستديرة: وَتِيرة، فإِذا سالت وطالت، فهي شادِخَة، وقد شَدَخَتْ شُدُوخاً: اتسعت في الوجه؛ وأَنشد أَبو عبيد: سَقْياً لكم يا نُعْمُ سَقْيَيْنِ اثْنَيْن،
شادِخَة الغُرَّة نَجْلاء العَيْن
وقال الراجز:
شَدَخَتْ غُرَّة السَّوابقِ فيهم،
في وُجوهٍ إِلى الكِمامِ الجِعَادِ
والشُِّدَّاخُ: أَحد حُكَّام كنانة، وهو لقب له واسمه يَعْمَرُ بنُ عَوْف؛ قال الأَزهري: كان يَعْمَرُ الشُِّدَّاخُ أَحد حكام العرب في الجاهلية، سمي شُدَّاخاً لأَنه حكم بين خُزاعة وقُصَيّ حين حَكَّموه فيما تنازعوا فيه من أَمر الكعبة، وكثر القتلُ فَشَدَخَ دِماء خزاعة تحت قدمه وأَبطلها وقضى بالبيت لِقُصَيّ؛ وخُرِّجَ شُِدَّاخٌ نعتاً مخرج رجل طُوَّال وماء طِيَّاب. ومن العرب من يقول: يَعْمَرُ الشَّدَّاخُ. وأَمْرٌ شادِخٌ أَي مائل عن القصد؛ وقد شَدَخَ يَشْدَخُ شَدْخاً، فهو شادخ؛ قال أَبو منصور: لا أَعرف هذا الحرف ولا أَحقه؛ ثم قال: صححه قول أَبي النجم:
مُقْتَدِرُ النَّفْسِ على تَسْخِيرِها،
بأَمْرِه الشادِخِ عن أُمُورِها
أَي يَعْدِلُ عن سَنَنها ويَمِيل؛ وقال الراجز:
شادِخَة تَشْدَخُ عن أَذْلالِها
قال أَبو عبيدة: أَي تَعْدِلُ عن طريقها. وبنو الشَّدَّاخِ: بطنٌ. والأَشْداخُ: وادٍ من أَودية تِهامَةَ؛ قال حسان بن ثابت: أَلم تَسْأَلِ الرَّبْعَ الجَديدَ التَّكَلُّما،
بِمَدْفَعِ أَشْداخٍ فَبُرْقَةِ أَظْلَما

##### Türkçe

**الشَّدْخُ**: her şeydeki yaş (râtıb) kırmadır; ve denildi ki: o, **التَّهْشِيم**’dir; bununla kuru olanın ve her oyuk olanın kırılması kastedilir; onu **شَدَخَه**; onu **بَشْدَخُه** **شَدْخاً** (şedh ettim) de; böylece **انْشَدَخ** ve **تَشَدَّخ**. **الليث**: **الشَّدْخ** senin oyuk şeyi, baş ve benzeri gibi, kırmandır; onun başını **شَدَخَ**; böylece **انْشَدَخ**; ve başlar **شُدِّختِ**; çokluk için şeddelendi. Hadiste: “Onu taşlarla **فَشَدَخُوه**”; **الشَّدْخُ**: oyuk şeyin kırılmasıdır; ve yine her yumuşak şeyin, **العَرْفَجِ** ve ona benzerin gibi.

Ve **المُشَدَّخُ**: ezilerek **يَنْشَدِخ** oluncaya kadar sıkılan **بُسْرٌ**’dur.

**ابن سيده**: ve **عَجَلَةٌ شَدْخَةٌ**: yaş, yumuşak; **عَجَلَة** ile bir bitki türünü kastediyorum. Ve **طِفْلٌ شَدَخٌ**: yumuşak. Ve **غلام شادِخٌ**: genç.

**الجوهري**: **المُشَدَّخُ**: **بُسْر**’dur; **يَنْشَدخ** oluncaya kadar sıkılır, sonra kışın kurutulur; **أَبو منصور** dedi: **المُشَدَّخ** **البُسْرِ**den **ما افْتُضِخ** olandır; **الفَضْخ** ile **الشَّدْخ** birdir; ve Cerîr’in sözü:
ورَكِبَ الشادِخَةَ المُحَجَّله
yani, babası tarafından meşhur çirkin bir fiili yaptı; ve **ابن بري** dedi: şiir, el-Hâris b. Ebî Şemr el-Gassânî’yi hicvettiği **العَيِّفِ العَبْدِيِّ**’yedir. **ابن الأَعرابي**: oğlana önce **جَفْر** denir, sonra **يافِعٌ**, sonra **شَدَخ**, sonra **مُطَبَّخ**, sonra **كَوْكَبٌ**. İbn Ömer hadîsinde rivayet edildi ki, o düşük hakkında dedi: “Eğer **شَدَخاً** yahut **مُضْغَةً** olursa, onu evinde defnet”; **الشَّدَخ** (harekeli): annesinin karnından yaş, yumuşak olarak düşen, henüz sertleşmemiş olandır.

Ve **شَدَخَتِ الغُرّة** **تَشْدَخُ** **شَدْخاً** ve **شُدُوخاً**: yayıldı ve aşağıya aktı; böylece alnı doldurdu ve iki göze ulaşmadı; ve denildi ki: perçemin kökünden buruna kadar yüzü kapladı; dedi ki:
غُرَّتُنا بالمَجْدِ شادِخَةٌ
للناظرين، كأَنها البَدْرُ
Ve **فرس أَشْدَخُ**, dişisi **شَدْخاء**: **شادِخَةٍ** sahibi. **أَبو عبيدة** dedi: atın **غُرَّة**sine, eğer yuvarlak olursa, **وَتِيرة** denir; eğer akıp uzarsa, o **شادِخَة**’dir; ve **شَدَخَتْ** **شُدُوخاً**: yüzde genişledi; **أَبو عبيد** inşad etti:
سَقْياً لكم يا نُعْمُ سَقْيَيْنِ اثْنَيْن،
شادِخَة الغُرَّة نَجْلاء العَيْن
Ve recez söyleyen dedi:
شَدَخَتْ غُرَّة السَّوابقِ فيهم،
في وُجوهٍ إِلى الكِمامِ الجِعَادِ
Ve **الشُِّدَّاخُ**: Kinâne’nin hâkimlerinden biridir; o, ona bir lakaptır; adı **يَعْمَرُ بنُ عَوْف**’tur; **الأَزهري** dedi: **يَعْمَرُ الشُِّدَّاخُ** câhiliyede Arapların hâkimlerinden biriydi; **شُدَّاخاً** diye adlandırıldı; çünkü onu, Kâbe işi hakkında çekiştikleri şeyde hüküm vermesi için hakem kıldıklarında, Huzâa ile Kusayy arasında hükmetti; öldürme çoğaldı; Huzâa’nın kanlarını ayağının altında **فَشَدَخَ** etti ve onları iptal etti; ve evi Kusayy’a hükmetti; ve **شُِدَّاخٌ**, “uzun adam” ve “hoş su” gibi, bir sıfat olarak çıkarıldı. Araplardan kimi der ki: **يَعْمَرُ الشَّدَّاخُ**.

Ve **أَمْرٌ شادِخٌ**: yani kasttan sapmış; ve **شَدَخَ** **يَشْدَخُ** **شَدْخاً**; o hâlde o **شادخ**tır; **أَبو منصور** dedi: bu harfi tanımıyorum ve onu haklı bulmuyorum; sonra dedi: onu, Ebû’n-Necm’in sözü sahih kıldı:
مُقْتَدِرُ النَّفْسِ على تَسْخِيرِها،
بأَمْرِه الشادِخِ عن أُمُورِها
yani onun yolundan sapar ve meyleder; ve recez söyleyen dedi:
شادِخَة تَشْدَخُ عن أَذْلالِها
**أَبو عبيدة** dedi: yani yolundan sapar. Ve **بنو الشَّدَّاخِ**: bir koldur. Ve **الأَشْداخُ**: Tihâme vadilerinden bir vadidir; Hassân b. Sâbit dedi:
أَلم تَسْأَلِ الرَّبْعَ الجَديدَ التَّكَلُّما،
بِمَدْفَعِ أَشْداخٍ فَبُرْقَةِ أَظْلَما

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش د خ * * الشَّدْخُ * كسر الشيء الأجوف وبابه قطع و * شَدَخَ * رأسه * فانْشَدَخَ

##### Türkçe

* ش د خ * * **الشَّدْخُ** * içi boş olan şeyi kırmaktır; babı **قطع**’dır. Ve **شَدَخَ** başını; böylece **فانْشَدَخَ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشدخ، كالمنع: الكسر في كل شيء رطب رخص، كالعرفج وما أشبهه، وقيل: هو التهشيم، يعنى به كسر يابس، وكل أجوف كالرأس ونحوه. وشدخه يشدخه شدخا فتشدخ وانشدخ. وشدخت الرؤوس، شدد للكثرة. والشدخ: الميل عن القصد. وقد شدخ يشدخ شدخا، وهو شادخ. قال أبو منصور: لاأعرف هذا الحرف ولا أحقه. ثم قال: صححه قول أبي النجم الآتي ذكره عند قوله: الشادخ. والشدخ: انتشار الغرة وسيلانها سفلا فتملأ الجبهة ولم تبلغ العينين، وقيل: إذا غشيت الوجه من أصل الناصية إلى الأنف. وهي أي الغرة الشادخة. وقد شدخت تشدخ شدوخا وشدخا. قال:
  غرتنا بالمجد شادخة                      للناظرين كأنها بدر وهو أشدخ وهي شدخاء: ذو شادخة. وقال أبو عبيدة: يقال لغرة الفرس إذا كانت مستديرة: وتيرة، فإذا سالت وطالت فهي شادخة. وقد شدخت شدوخا: اتسعت في الوجه، وقال الراجز:
  شدخت غرة السوابق فيهـم                      في وجوه إلى اللمام الجعاد

  والمشدخ، كمعظم: بسر يغمز حتى ينشدخ. زاد الجوهري: ثم ييبس في الشتاء. وقال أبو منصور: المشدخ من البسر: ما افتضخ، والفضخ والشدخ واحد. والمشدخ: مقطع العنق. ومنه قولهم: شدخه إذا أصاب مشدخة. والشدخة من النبات: الرخصة الرطبة، ويقال عجلة شدخة، كذا في المحكم، ويعني بالعجلة ضربا من النبات. ويعمر بن عوف الكناني جد بني دأب الذين أخذ عنهم كثير من علم الأخبار والأنساب، ولقبه الشداخ، كطوال، بالضم فالتشديد. أنكره جماعة وقالوا: لا يصح لأنه جمع والجموع لا تكون ألقابا، وصححه آخرون وقالوا: لعله أطلق عليه وعلى ذويه. ويروى فيه الكسر مع التشديد، مثل طياب، وقد يفتح، فهو مثلث، والفتح هو الراجح. وفي الروض الأنف: الشداخ، بفتح الشين، كما قاله ابن هشام، وبضمها إنما هو جمع، وجائز أن يسمى هو وبنوه الشداخ، كالمناذرة في المنذر وبنيه. أحد حكامهم، أي بني كنانة في الجاهلية. والحاكم هنا هو الذي يتولى فصل قضاياهم بأحكامه، لقب به لأنه حكم أي جعل حاكما بين قضاعة، هكذا في سائر نسخ القاموس تبعا لبعض المؤرخين، ويوجد في بعض النسخ: بين خزاعة، وقصي، ومثله في اللسان، به جزم السهيلي وابن قتيبة وغيرهما، وذلك حين حكموه فيما تنازعوا فيه من أمر الكعبة وكثر القتل والسفك، فشدخ دماء قضاعة، وفي نسخة: خزاعة تحت قدمه وأبطلها، فقضى. وفي نسخة: وقضى بالبيت لقصي. وهو مجاز، ووقع في الأساس: ومنه قيل لقصي الشداخ، لإبطاله دماء خزاعة. والصواب ما ذكرنا. والأشدخ: الأسد. والأشداخ: واد بعقيق المدينة، من أودية تهامة. قال حسان بن ثابت:
  ألم تسل الربع الجديد التكلما                      بمدفع أشداخ فبرقة أظلما والشادخ: الصغير إذا كان رطبا، غلام شادخ: شاب، كما في الأساس واللسان. وفي النهاية: الشدخ، محركة: الولد لغير تمام، إذا كان سقطا رطبا رخصا لم يشتد. وقد جاء ذلك في حديث ابن عمر أنه قال في السقط إذا كان شدخا أو مضغة فادفنه في بيتك وطفل شدخ: رخص. وعن ابن الأعرابي: يقال للغلام: جفر، ثم يافع، ثم شدخ، ثم مطبخ، ثم كوكب. وأمر شادخ: مائل عن القصد. وقد شدخ شدوخا. قال أبو النجم:
  مقتدر النفس على تسخيرها                      بأمره الشادخ عن أمورها أي يعدل عن سننها ويميل. وقال الراجز:
  شادخة تشدخ عن أذلالها قال أبو عبيدة: أي تعدل عن طريقها. ومما يستدرك عليه: الشادخة: الفعلة المشهورة القبيحة، وبه فسر قول جرير
  وركب الشادخة المحجلة بنو الشداخ بطن.

##### Türkçe

**الشدخ**، **كالمنع**: her rıht ve yumuşak şeydeki kırmadır; **كالعرفج** ve benzerleri gibi. Ve denildi: o, **التهشيم**’dir; bununla kuru bir şeyi kırma kastedilir; ve her oyuklu şey, baş ve benzeri gibi. Ve onu kırdı: onu kırar, **شدخا**; böylece kırıldı ve kırıldı. Ve başları kırdım; çokluk için şeddelendi. Ve **الشدخ**: kasttan sapmadır. Ve gerçekten saptı, sapar, **شدخا**; ve o, **شادخ**’tır. Ebû Mansûr dedi: Bu harfi tanımıyorum ve onu haklı bulmuyorum. Sonra dedi: Onu, **الشادخ** sözü yanında zikri gelecek olan Ebû’n-Necm’in sözü sahih kıldı. Ve **الشدخ**: **الغرة**’nin yayılması ve aşağıya doğru akmasıdır; böylece alnı doldurur ve iki göze ulaşmaz. Ve denildi: perçemin kökünden buruna kadar yüzü kapladığı zaman. Ve o, yani **الغرة** **الشادخة**’dir. Ve gerçekten yayıldı: yayılır, **شدخا** ve **شدخا**. Dedi ki:
  Bizim **غرة**miz şanla **شادخة**dir;                      bakanlar için sanki o bir dolunaydır; ve o **أشدخ**tur ve o **شدخاء**dır: **شادخة** sahibi.

Ebû Ubeyde dedi: Atın **غرة**si yuvarlak olduğu zaman ona **وتيرة** denir; akıp uzadığı zaman ise o **شادخة**dir. Ve gerçekten yayıldı, **شدوخا**: yüzde genişledi. Ve recez söyleyen dedi ki:
  Onların içinde öncülerin **غرة**si yayıldı                      yüzlerde, kıvırcık saçın toplanmasına kadar

**والمشدخ**، **كمعظم**: bastırılıp ezilinceye kadar sıkılan hurma koruğu. Cevherî artırdı: sonra kışın kurur. Ebû Mansûr dedi: koruktan **المشدخ**: **افتضخ** olan şeydir; ve **الفضخ** ile **الشدخ** birdir. Ve **المشدخ**: boynun kesildiği yer. Ondandır onların sözü: onu kırdı; **مشدخة**’ye isabet ettiği zaman. Ve bitkiden **الشدخة**: yumuşak, rıht olan. Ve denilir: **عجلة شدخة**; **المحكم**’de böyledir; ve **العجلة** ile bitkiden bir türü kasteder. Ve Kinânî Âmir b. Avf, haberler ve neseb ilminin çoğunu kendilerinden aldıkları Benî De’b’in dedesi; lakabı **الشداخ**’tır, **كطوال**; damme ile sonra teşdîd. Bir topluluk onu inkâr etti ve dediler: sahih olmaz; çünkü o bir cem‘dir ve cem‘ler lakap olmaz. Başkaları onu sahih kıldı ve dediler: belki o, ona ve yakınlarına ıtlak edilmiştir. Ve onda teşdîd ile kesre rivayet edilir; **مثل طياب**. Ve bazen fetha edilir; o halde o, üçlüdür; ve fetha daha râcih olandır. Ve **الروض الأنف**’te: **الشداخ**; şînin fethasıyla, İbn Hişâm’ın dediği gibi; ve onun dammesi ise ancak bir cem‘dir. Ve caizdir ki o ve oğulları **الشداخ** diye adlandırılsın; **كالمناذرة**’de, Münzir ve oğullarında olduğu gibi. Câhiliye’de Benî Kinâne’nin hâkimlerinden biridir. Ve buradaki **الحاكم**, hükümleriyle onların davalarını ayırmayı üstlenen kimsedir; ona bu lakap verildi; çünkü hükmetti, yani **قضاعة** arasında hakem kılındı. Böylece, bazı tarihçilere tâbi olarak **القاموس**’un diğer nüshalarında böyledir. Ve bazı nüshalarda bulunur: **خزاعة** ile **قصي** arasında. Ve **اللسان**’da da bunun gibidir; Süheylî, İbn Kuteybe ve başkaları bununla kesin hüküm verdiler. Bu, Kâbe işi hakkında çekiştikleri ve öldürme ile kan dökme çoğaldığı zaman idi; böylece **قضاعة**’nın kanlarını —bir nüshada: **خزاعة**’nın— ayağının altında kırdı ve onu iptal etti; böylece hükmetti. Bir nüshada: ve evi **قصي**’ye hükmetti. Ve o mecazdır. Ve **الأساس**’ta vâki oldu: Ondandır ki **قصي**’ye **الشداخ** denildi; **خزاعة**’nın kanlarını iptal etmesi sebebiyle. Doğrusu, bizim zikrettiğimizdir. Ve **الأشدخ**: aslandır. Ve **الأشداخ**: Medine’nin **عقيق**’inde bir vadidir; Tihâme vadilerindendir. Hassân b. Sâbit dedi ki:
  Yeni yurdu konuşmak üzere sormaz mısın                      **بمدفع أشداخ**’ta, sonra kararmış bir tepecikte

Ve **الشادخ**: rıht olduğu zaman küçük; **غلام شادخ**: genç, **الأساس** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **النهاية**’de: **الشدخ** —harekeli—: tam olmadan çocuk; rıht, yumuşak bir düşük olduğu zaman; sertleşmemiş. Ve bu, İbn Ömer hadîsinde gelmiştir: o, düşük hakkında dedi ki: eğer o **شدخا** veya **مضغة** ise, onu evinde göm. Ve **طفل شدخ**: yumuşak. İbnü’l-A‘râbî’den: oğlana denilir: **جفر**; sonra **يافع**; sonra **شدخ**; sonra **مطبخ**; sonra **كوكب**. Ve **أمر شادخ**: kasttan sapan. Ve gerçekten saptı, **شدوخا**. Ebû’n-Necm dedi ki:
  Nefsine, onu boyun eğdirmeye kadir                      onun emriyle, işlerinden **الشادخ** olanla
yani onun yolundan sapar ve meyleder. Ve recez söyleyen dedi ki:
  **شادخة**; aşağılıklarından sapar

Ebû Ubeyde dedi: yani yolundan sapar. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الشادخة**: meşhur çirkin fiil. Ve bununla Cerîr’in sözü tefsir edildi:
  Ve **الشادخة** **المحجلة**’yi bindi

Benû’ş-Şeddâh: bir batındır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَدَخَ
1 شَدَخَ ذ , (S, A, Msb, &c.,) aor. شَدَخَ , (Msb, K, *) inf. n. شَدْخٌ, (S, A, Msb, K, &c.,) He broke, or crushed, syn. كَسَرَ, (S, A, Msb, K,) and فَضَخَ, (TA, and Ham p. 363,) or هَشَّمَ, (TA,) a hollow thing, (S, A, L, TA,) or a soft, or tender, or an easily-broken, thing, (A,) or a moist thing, (K,) or a moist and soft thing, such as the عَرْفَج and the like, (L, TA,) a person's head, (S, A, L, Msb, TA,) and a colocynth, and an unripe date, (A,) and any hollow bone, and a rod, (Msb,) or, as some say, a dry thing, (K,) with the hand, or with a stone &c.: (Ham ubi suprà:) or he pressed, or squeezed, syn. غَمَزَ, [app. so as to crush,] a hollow thing, or a soft, or tender, or an easilybroken, thing, as a head, and a colocynth, and an unripe date. (A.) ― -b2- [Hence,] شَدَخَ دِمَآءَهُمْ تَحْتَ قَدَمِهِ (tropical:) He made their blood (lit. bloods) to go for nothing, or to be of no account. (A, K. *) And [simply] شَدَخَ الدِّمَآءَ (assumed tropical:) He made the blood [of men] (lit. bloods) to go for nothing, unretaliated, or uncompensated by mulcts; or to be of no account. (Ham p. 91.) And شَدَخْتُ الدِّيَاتَ تَحْتَ قَدَمَىَّ (assumed tropical:) I made the bloodwits to be of no account [so that they should not be exacted]. (Ham ibid.) ― -b3- And شَدَخَهُ He hit, or hurt, his مُشَدَّخ, i. e. the part of the neck so called. (K.) -A2- And شَدَخَ aor. شَدَخَ , (TA,) inf. n. شَدْخٌ (K, TA) and شُدُوخٌ, (TA,) He, (a man, TK,) or it, (a thing, or an affair, TA,) deviated, or declined, (K, TA,) from the right course, aim, or scope, (TA,) or from the [proper] way. (AO, TA.) ― -b2- شَدَخَتِ الغُرَّةُ, (S, TA,) aor. شَدَخَ , (TA,) inf. n. شَدْخٌ (K, TA) and شُدُوخٌ, (TA,) The blaze on the horse's forehead spread widely upon the face (S) [from the forelock to the nose, without reaching to the eyes: see شَادِخَةٌ]: or spread, and extended downwards, (K, TA,) filling the forehead, without reaching to the eyes: or covered the face from the root of the forelock to the nose. (TA.)

شَدَّخْتُ الرُّؤُوسَ
2 شَدَّخْتُ الرُّؤُوسَ ذ I broke, or crushed, the heads; or did so much: the verb is with teshdeed to denote muchness, or frequency, or application to many objects. (S, TA.) ― -b2- [And شدّخ البُسْرَ He pressed, or squeezed, the unripe dates, so as to crush them: see مُشَدَّخٌ.]

5 تَشَدَّخَ see what next follows.

انشدخ
7 انشدخ ذ It was, or became, broken, or crushed; (S, A, Msb, K, TA;) said of a hollow thing, (S, A, TA,) or a soft, or tender, or an easily-broken thing, (A,) or a moist thing, (K,) or a moist and soft thing, (TA,) a person's head, (S, A, Msb, TA,) a colocynth, and an unripe date, (A,) and any hollow bone, and a rod, (Msb,) or, as some say, a dry thing; (K;) and so ↓ تشدّخ [but app. implying muchness, or frequency, or relation to many things, as quasi-pass. of 2, q. v., whereas the former verb is quasi-pass. of 1]: (K:) or it was, or became, pressed or squeezed [app. so as to be crushed; or it was, or became, crushed by being pressed or squeezed: see مُشَدَّخٌ]. (A.)

شَدَخٌ
شَدَخٌ ذ An abortive fœtus, (L, K, TA,) in a soft, or tender, state, before it has become firm. (L, TA.) ― -b2- See also شَادِخٌ, in two places.

شَدْخَةٌ
شَدْخَةٌ ذ A soft, or tender, or succulent, plant: (K:) applied in the M as an epithet to the species of plant called عِجْلَة. (TA.)

شَادِخٌ
شَادِخٌ ذ A child that is soft, or tender; (K;) as also ↓ شَدَخٌ: (IAar, L:) or غُلَامٌ شَادِخٌ signifies a youth: (A:) accord. to IAar, a boy is called جَفْرٌ; then, يَافِعٌ; then, ↓ شَدَخٌ; then, مُطَبِّخٌ; and then, كَوْكَبٌ. (TA. [See also مُطَبِّخٌ.]) -A2- Also A thing, or an affair, deviating from the right course, aim, or scope, (K, TA,) or from its [proper] way. (AO, TA.) ― -b2- See also the next paragraph.

شَادِخَةٌ
شَادِخَةٌ ذ , [as a subst.,] (S, L, K, TA,) or غُرَّةٌ ↓ شَادِخَةٌ, (A,) A blaze on a horse's forehead spreading [widely (see 1)] upon the face, (S,) or covering the face, (A,) from the forelock to the nose, (S, A,) without reaching to the eyes: (S:) or spreading, and extending downwards, (K, TA,) filling the forehead, without reaching to the eyes: or covering the face from the root of the forelock to the nose: (TA:) or such as is long; such as is round being called وَتِيرَةٌ. (AO, TA.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) A notorious, and a bad, or an evil, an abominable, or a foul, deed. (S, TA.) A rلjiz says,
لَا هُمَّ اـِنَّ الحَارِثَ بْنَ جَبَلَهْ
زَنَّى عَلَى أَبِيهِ ثُمَّ قَتَلَهْ
وَرَكِبَ الشَّادِخَةَ المُحَجَّلَهْ
i. e. [O God, (لَاهُمَّ being for اَللّٰهُمَّ,) verily El- Hلrith Ibn-Jebeleh straitened, or oppressed, his father, (زَنَّى being for زَنَّأَ,) then slew him,] and committed a bad and notorious deed in slaying him. (S.)

أَشْدَخُ
أَشْدَخُ ذ A horse having a blaze such as is termed شَادِخَةٌ: fem. شَدْخَآءُ. (K, L, TA.) ― -b2- الأَشْدَخُ The lion. (K.)

مُشَدَّخٌ
مُشَدَّخٌ ذ Unripe dates pressed, or squeezed, (يُغْمَزُ, in some copies of the S and K and in the L and TA يُغْمَرُ, [but the former I think to be evidently the right reading,]) until they become broken or crushed (يَنْشَدِخُ), (S, A, * L, K,) and dried for the winter, (A,) or then dried in the winter. (L.) -A2- المُشَدَّخُ i. q. مُقَطَّعُ العُنُقِ [app. meaning The part of the neck where it is cut up by the butcher]. (K.)

مِشْدَاخٌ
مِشْدَاخٌ ذ [A post-classical term] A surgical instrument with which the head of the fœtus is crushed [in the womb]. (Albucasis de Chirurgia, p. 342.)

##### Türkçe

**شَدَخَ**
1 **شَدَخَ** ذ, (S, A, Msb, &c.,) muzâri‘ı **شَدَخَ**, (Msb, K, *) mastarı **شَدْخٌ**, (S, A, Msb, K, &c.,) O, kırdı veya ezdi; eşanlamlısı **كَسَرَ**, (S, A, Msb, K,) ve **فَضَخَ**, (TA, ve Ham s. 363,) yahut **هَشَّمَ**, (TA,) içi boş bir şeyi, (S, A, L, TA,) veya yumuşak, yahut nazik, yahut kolay kırılan bir şeyi, (A,) veya nemli bir şeyi, (K,) veya **عَرْفَج** ve benzeri gibi nemli ve yumuşak bir şeyi, (L, TA,) bir kimsenin başını, (S, A, L, Msb, TA,) ve bir Ebu Cehil karpuzunu, ve ham bir hurmayı, (A,) ve her içi boş kemiği, ve bir çubuğu, (Msb,) yahut, bazılarının dediğine göre, kuru bir şeyi, (K,) elle, veya bir taş vb. ile: (Ham, yukarıda geçtiği yerde:) yahut o, bastırdı veya sıktı; eşanlamlısı **غَمَزَ**, [görünüşe göre ezmek üzere,] içi boş bir şeyi, veya yumuşak, yahut nazik, yahut kolay kırılan bir şeyi, bir baş gibi, ve bir Ebu Cehil karpuzu, ve ham bir hurma. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **شَدَخَ دِمَآءَهُمْ تَحْتَ قَدَمِهِ** (mecaz:) O, onların kanını (lafzen kanlar) boşa giderdi, yahut hesaba katılmaz kıldı. (A, K. *) Ve [sadece] **شَدَخَ الدِّمَآءَ** (varsayılan mecaz:) O, kanı [insanların kanını] (lafzen kanlar) boşa giderdi; kısas yapılmaksızın, yahut diyetlerle tazmin edilmeksizin; yahut hesaba katılmaz kıldı. (Ham s. 91.) Ve **شَدَخْتُ الدِّيَاتَ تَحْتَ قَدَمَىَّ** (varsayılan mecaz:) Ben, diyetleri hesaba katılmaz kıldım [öyle ki talep edilmesin]. (Ham, aynı yer.) ― -b3- Ve **شَدَخَهُ** O, onun **مُشَدَّخ**’ını, yani boynun bu adla anılan kısmını vurdu, yahut incitti. (K.) -A2- Ve **شَدَخَ** muzâri‘ı **شَدَخَ**, (TA,) mastarı **شَدْخٌ** (K, TA) ve **شُدُوخٌ**, (TA,) O, (bir adam, TK,) veya o, (bir şey, yahut bir iş, TA,) sapmış, yahut meyletmişti, (K, TA,) doğru gidişten, hedefden, yahut maksattan, (TA,) veya [münasip] yoldan. (AO, TA.) ― -b2- **شَدَخَتِ الغُرَّةُ**, (S, TA,) muzâri‘ı **شَدَخَ**, (TA,) mastarı **شَدْخٌ** (K, TA) ve **شُدُوخٌ**, (TA,) Atın alnındaki akıtma yüzde genişçe yayıldı (S) [perçem kökünden buruna kadar, gözlere ulaşmaksızın: bk. **شَادِخَةٌ**]: yahut yayıldı ve aşağı doğru uzadı, (K, TA,) alnı doldurarak, gözlere ulaşmaksızın: yahut perçemin kökünden buruna kadar yüzü kapladı. (TA.)

**شَدَّخْتُ الرُّؤُوسَ**
2 **شَدَّخْتُ الرُّؤُوسَ** ذ Başları kırdım veya ezdim; yahut bunu çokça yaptım: fiil, çokluğu, yahut tekrarını, yahut birçok nesneye uygulanmasını göstermek için şeddeli gelir. (S, TA.) ― -b2- [Ve **شدّخ البُسْرَ** Ham hurmaları, onları ezip kıracak şekilde bastırdı veya sıktı: bk. **مُشَدَّخٌ**.]

5 **تَشَدَّخَ** bir sonraki maddeye bak.

**انشدخ**
7 **انشدخ** ذ O, kırıldı veya ezildi; (S, A, Msb, K, TA;) içi boş bir şey hakkında söylenir, (S, A, TA,) veya yumuşak, yahut nazik, yahut kolay kırılan bir şey, (A,) veya nemli bir şey, (K,) veya nemli ve yumuşak bir şey, (TA,) bir kimsenin başı, (S, A, Msb, TA,) bir Ebu Cehil karpuzu, ve ham bir hurma, (A,) ve her içi boş kemik, ve bir çubuk, (Msb,) yahut, bazılarının dediğine göre, kuru bir şey; (K;) ve bunun gibi aşağıdaki **تشدّخ** [fakat görünüşe göre çokluğu, yahut tekrarını, yahut birçok şeyle ilişkisini ima eder; 2’nin sanki edilgeni gibi, ona bak; hâlbuki önceki fiil 1’in sanki edilgenidir]: (K:) yahut o, bastırılıp sıkıldı [görünüşe göre ezilecek şekilde; yahut bastırılıp sıkılmakla ezildi: bk. **مُشَدَّخٌ**]. (A.)

**شَدَخٌ**
**شَدَخٌ** ذ Yumuşak, yahut nazik, bir halde, henüz sertleşmeden önce, düşmüş cenin, (L, K, TA,). (L, TA.) ― -b2- Ayrıca iki yerde **شَادِخٌ**’e de bak.

**شَدْخَةٌ**
**شَدْخَةٌ** ذ Yumuşak, yahut nazik, yahut sulu bir bitki: (K:) M’de **عِجْلَة** denilen bitki türüne bir sıfat olarak uygulanır. (TA.)

**شَادِخٌ**
**شَادِخٌ** ذ Yumuşak, yahut nazik, bir çocuk; (K;) bunun gibi aşağıdaki **شَدَخٌ**: (IAar, L:) yahut **غُلَامٌ شَادِخٌ** bir delikanlı demektir: (A:) IAar’a göre, oğlana **جَفْرٌ** denir; sonra, **يَافِعٌ**; sonra, aşağıdaki **شَدَخٌ**; sonra, **مُطَبِّخٌ**; ve sonra, **كَوْكَبٌ**. (TA. [Ayrıca **مُطَبِّخٌ**’e de bak.]) -A2- Ayrıca doğru gidişten, hedefden, yahut maksattan, (K, TA,) veya [münasip] yolundan sapmış bir şey, yahut bir iş. (AO, TA.) ― -b2- Ayrıca bir sonraki paragrafa da bak.

**شَادِخَةٌ**
**شَادِخَةٌ** ذ, [isim olarak,] (S, L, K, TA,) veya aşağıdaki **شَادِخَةٌ** **غُرَّةٌ**, (A,) Atın alnındaki, yüzde [genişçe (bk. 1)] yayılan akıtma, (S,) veya yüzü kaplayan, (A,) perçemden buruna kadar, (S, A,) gözlere ulaşmaksızın: (S:) yahut yayılan ve aşağı doğru uzanan, (K, TA,) alnı dolduran, gözlere ulaşmaksızın: yahut perçemin kökünden buruna kadar yüzü kaplayan: (TA:) yahut uzun olan türden; yuvarlak olanına **وَتِيرَةٌ** denir. (AO, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (varsayılan mecaz:) Meşhur ve kötü, yahut şerli, iğrenç, yahut çirkin bir fiil. (S, TA.) Bir recez şöyle der:
لَا هُمَّ اـِنَّ الحَارِثَ بْنَ جَبَلَهْ
زَنَّى عَلَى أَبِيهِ ثُمَّ قَتَلَهْ
وَرَكِبَ الشَّادِخَةَ المُحَجَّلَهْ
yani [Ey Allah, (**لَاهُمَّ**’ın **اَللّٰهُمَّ** yerine olmasıyla,) şüphesiz el-Hâris b. Cebele, babasını sıkıştırdı yahut ezdi, (**زَنَّى**’nın **زَنَّأَ** yerine olmasıyla,) sonra onu öldürdü,] ve onu öldürmesinde kötü ve meşhur bir fiil işledi. (S.)

**أَشْدَخُ**
**أَشْدَخُ** ذ **شَادِخَةٌ** diye adlandırılan türden bir akıtması olan at: dişisi **شَدْخَآءُ**. (K, L, TA.) ― -b2- **الأَشْدَخُ** Aslan. (K.)

**مُشَدَّخٌ**
**مُشَدَّخٌ** ذ Ham hurmalar, kırılıp ezilinceye kadar (**يَنْشَدِخُ**) bastırılıp sıkılmış, (S, A, * L, K,) (S ve K’nin bazı nüshalarında ve L ve TA’da **يُغْمَزُ** yerine **يُغْمَرُ**, [fakat ben birincisinin açıkça doğru okunuş olduğunu düşünüyorum,]) ve kış için kurutulmuş, (A,) yahut sonra kışın kurutulmuş. (L.) -A2- **المُشَدَّخُ** **مُقَطَّعُ العُنُقِ** ile aynı (K) [görünüşe göre anlamı: kasabın parçaladığı boyun kısmı].

**مِشْدَاخٌ**
**مِشْدَاخٌ** ذ [Klasik sonrası bir terim] Ceninin başının [rahimde] ezildiği cerrahî bir alet. (Albucasis de Chirurgia, s. 342.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَدَخَ
شَدَخَ A ( n. ac. شَدْخ 1 ),
a.  Broke, smashed, crushed.

b.  Struck on the neck.

c.  ( n. ac. شَدْخ 1 ,  شُدُوْخ 27 ) [ 'An ], Turned away from; renounced.

شَدَّخَ
شَدَّخَ II ,
a.  see I (a) .

تَشَدَّخَ
تَشَدَّخَ V ,  اِنْشَدَخَ VII ,
a.  Was broken, &c.

شَدْخَة
شَدْخَة 1t ,
a.  Soft, succulent plant.

شَدَخ
شَدَخ 4 ,
a.  Abortion.

##### Türkçe

شَدَخَ
**شَدَخَ** A (mast. is. **شَدْخ** 1),
a. Kırdı, parçaladı, ezdi.

b. Boyna vurdu.

c. (mast. is. **شَدْخ** 1, **شُدُوْخ** 27) [‘An], -den çevirdi; vazgeçti.

شَدَّخَ
**شَدَّخَ** II,
a. I (a)’ya bak.

تَشَدَّخَ
**تَشَدَّخَ** V, **اِنْشَدَخَ** VII,
a. Kırıldı, vb.

شَدْخَة
**شَدْخَة** 1t,
a. Yumuşak, sulu bitki.

شَدَخ
**شَدَخ** 4,
a. Düşük.
