# شدخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شدخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شدخ

الشدخ، كالمنع: الكسر في كل شيء رطب رخص، كالعرفج وما أشبهه، وقيل: هو التهشيم، يعنى به كسر يابس، وكل أجوف كالرأس ونحوه. وشدخه يشدخه شدخا فتشدخ وانشدخ. وشدخت الرؤوس، شدد للكثرة. والشدخ: الميل عن القصد. وقد شدخ يشدخ شدخا، وهو شادخ. قال أبو منصور: لاأعرف هذا الحرف ولا أحقه. ثم قال: صححه قول أبي النجم الآتي ذكره عند قوله: الشادخ. والشدخ: انتشار الغرة وسيلانها سفلا فتملأ الجبهة ولم تبلغ العينين، وقيل: إذا غشيت الوجه من أصل الناصية إلى الأنف. وهي أي الغرة الشادخة. وقد شدخت تشدخ شدوخا وشدخا. قال:
  غرتنا بالمجد شادخة                      للناظرين كأنها بدر وهو أشدخ وهي شدخاء: ذو شادخة. وقال أبو عبيدة: يقال لغرة الفرس إذا كانت مستديرة: وتيرة، فإذا سالت وطالت فهي شادخة. وقد شدخت شدوخا: اتسعت في الوجه، وقال الراجز:
  شدخت غرة السوابق فيهـم                      في وجوه إلى اللمام الجعاد

  والمشدخ، كمعظم: بسر يغمز حتى ينشدخ. زاد الجوهري: ثم ييبس في الشتاء. وقال أبو منصور: المشدخ من البسر: ما افتضخ، والفضخ والشدخ واحد. والمشدخ: مقطع العنق. ومنه قولهم: شدخه إذا أصاب مشدخة. والشدخة من النبات: الرخصة الرطبة، ويقال عجلة شدخة، كذا في المحكم، ويعني بالعجلة ضربا من النبات. ويعمر بن عوف الكناني جد بني دأب الذين أخذ عنهم كثير من علم الأخبار والأنساب، ولقبه الشداخ، كطوال، بالضم فالتشديد. أنكره جماعة وقالوا: لا يصح لأنه جمع والجموع لا تكون ألقابا، وصححه آخرون وقالوا: لعله أطلق عليه وعلى ذويه. ويروى فيه الكسر مع التشديد، مثل طياب، وقد يفتح، فهو مثلث، والفتح هو الراجح. وفي الروض الأنف: الشداخ، بفتح الشين، كما قاله ابن هشام، وبضمها إنما هو جمع، وجائز أن يسمى هو وبنوه الشداخ، كالمناذرة في المنذر وبنيه. أحد حكامهم، أي بني كنانة في الجاهلية. والحاكم هنا هو الذي يتولى فصل قضاياهم بأحكامه، لقب به لأنه حكم أي جعل حاكما بين قضاعة، هكذا في سائر نسخ القاموس تبعا لبعض المؤرخين، ويوجد في بعض النسخ: بين خزاعة، وقصي، ومثله في اللسان، به جزم السهيلي وابن قتيبة وغيرهما، وذلك حين حكموه فيما تنازعوا فيه من أمر الكعبة وكثر القتل والسفك، فشدخ دماء قضاعة، وفي نسخة: خزاعة تحت قدمه وأبطلها، فقضى. وفي نسخة: وقضى بالبيت لقصي. وهو مجاز، ووقع في الأساس: ومنه قيل لقصي الشداخ، لإبطاله دماء خزاعة. والصواب ما ذكرنا. والأشدخ: الأسد. والأشداخ: واد بعقيق المدينة، من أودية تهامة. قال حسان بن ثابت:
  ألم تسل الربع الجديد التكلما                      بمدفع أشداخ فبرقة أظلما والشادخ: الصغير إذا كان رطبا، غلام شادخ: شاب، كما في الأساس واللسان. وفي النهاية: الشدخ، محركة: الولد لغير تمام، إذا كان سقطا رطبا رخصا لم يشتد. وقد جاء ذلك في حديث ابن عمر أنه قال في السقط إذا كان شدخا أو مضغة فادفنه في بيتك وطفل شدخ: رخص. وعن ابن الأعرابي: يقال للغلام: جفر، ثم يافع، ثم شدخ، ثم مطبخ، ثم كوكب. وأمر شادخ: مائل عن القصد. وقد شدخ شدوخا. قال أبو النجم:
  مقتدر النفس على تسخيرها                      بأمره الشادخ عن أمورها أي يعدل عن سننها ويميل. وقال الراجز:
  شادخة تشدخ عن أذلالها قال أبو عبيدة: أي تعدل عن طريقها. ومما يستدرك عليه: الشادخة: الفعلة المشهورة القبيحة، وبه فسر قول جرير
  وركب الشادخة المحجلة بنو الشداخ بطن.

### Türkçe

**الشدخ**، **كالمنع**: her rıht ve yumuşak şeydeki kırmadır; **كالعرفج** ve benzerleri gibi. Ve denildi: o, **التهشيم**’dir; bununla kuru bir şeyi kırma kastedilir; ve her oyuklu şey, baş ve benzeri gibi. Ve onu kırdı: onu kırar, **شدخا**; böylece kırıldı ve kırıldı. Ve başları kırdım; çokluk için şeddelendi. Ve **الشدخ**: kasttan sapmadır. Ve gerçekten saptı, sapar, **شدخا**; ve o, **شادخ**’tır. Ebû Mansûr dedi: Bu harfi tanımıyorum ve onu haklı bulmuyorum. Sonra dedi: Onu, **الشادخ** sözü yanında zikri gelecek olan Ebû’n-Necm’in sözü sahih kıldı. Ve **الشدخ**: **الغرة**’nin yayılması ve aşağıya doğru akmasıdır; böylece alnı doldurur ve iki göze ulaşmaz. Ve denildi: perçemin kökünden buruna kadar yüzü kapladığı zaman. Ve o, yani **الغرة** **الشادخة**’dir. Ve gerçekten yayıldı: yayılır, **شدخا** ve **شدخا**. Dedi ki:
  Bizim **غرة**miz şanla **شادخة**dir;                      bakanlar için sanki o bir dolunaydır; ve o **أشدخ**tur ve o **شدخاء**dır: **شادخة** sahibi.

Ebû Ubeyde dedi: Atın **غرة**si yuvarlak olduğu zaman ona **وتيرة** denir; akıp uzadığı zaman ise o **شادخة**dir. Ve gerçekten yayıldı, **شدوخا**: yüzde genişledi. Ve recez söyleyen dedi ki:
  Onların içinde öncülerin **غرة**si yayıldı                      yüzlerde, kıvırcık saçın toplanmasına kadar

**والمشدخ**، **كمعظم**: bastırılıp ezilinceye kadar sıkılan hurma koruğu. Cevherî artırdı: sonra kışın kurur. Ebû Mansûr dedi: koruktan **المشدخ**: **افتضخ** olan şeydir; ve **الفضخ** ile **الشدخ** birdir. Ve **المشدخ**: boynun kesildiği yer. Ondandır onların sözü: onu kırdı; **مشدخة**’ye isabet ettiği zaman. Ve bitkiden **الشدخة**: yumuşak, rıht olan. Ve denilir: **عجلة شدخة**; **المحكم**’de böyledir; ve **العجلة** ile bitkiden bir türü kasteder. Ve Kinânî Âmir b. Avf, haberler ve neseb ilminin çoğunu kendilerinden aldıkları Benî De’b’in dedesi; lakabı **الشداخ**’tır, **كطوال**; damme ile sonra teşdîd. Bir topluluk onu inkâr etti ve dediler: sahih olmaz; çünkü o bir cem‘dir ve cem‘ler lakap olmaz. Başkaları onu sahih kıldı ve dediler: belki o, ona ve yakınlarına ıtlak edilmiştir. Ve onda teşdîd ile kesre rivayet edilir; **مثل طياب**. Ve bazen fetha edilir; o halde o, üçlüdür; ve fetha daha râcih olandır. Ve **الروض الأنف**’te: **الشداخ**; şînin fethasıyla, İbn Hişâm’ın dediği gibi; ve onun dammesi ise ancak bir cem‘dir. Ve caizdir ki o ve oğulları **الشداخ** diye adlandırılsın; **كالمناذرة**’de, Münzir ve oğullarında olduğu gibi. Câhiliye’de Benî Kinâne’nin hâkimlerinden biridir. Ve buradaki **الحاكم**, hükümleriyle onların davalarını ayırmayı üstlenen kimsedir; ona bu lakap verildi; çünkü hükmetti, yani **قضاعة** arasında hakem kılındı. Böylece, bazı tarihçilere tâbi olarak **القاموس**’un diğer nüshalarında böyledir. Ve bazı nüshalarda bulunur: **خزاعة** ile **قصي** arasında. Ve **اللسان**’da da bunun gibidir; Süheylî, İbn Kuteybe ve başkaları bununla kesin hüküm verdiler. Bu, Kâbe işi hakkında çekiştikleri ve öldürme ile kan dökme çoğaldığı zaman idi; böylece **قضاعة**’nın kanlarını —bir nüshada: **خزاعة**’nın— ayağının altında kırdı ve onu iptal etti; böylece hükmetti. Bir nüshada: ve evi **قصي**’ye hükmetti. Ve o mecazdır. Ve **الأساس**’ta vâki oldu: Ondandır ki **قصي**’ye **الشداخ** denildi; **خزاعة**’nın kanlarını iptal etmesi sebebiyle. Doğrusu, bizim zikrettiğimizdir. Ve **الأشدخ**: aslandır. Ve **الأشداخ**: Medine’nin **عقيق**’inde bir vadidir; Tihâme vadilerindendir. Hassân b. Sâbit dedi ki:
  Yeni yurdu konuşmak üzere sormaz mısın                      **بمدفع أشداخ**’ta, sonra kararmış bir tepecikte

Ve **الشادخ**: rıht olduğu zaman küçük; **غلام شادخ**: genç, **الأساس** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **النهاية**’de: **الشدخ** —harekeli—: tam olmadan çocuk; rıht, yumuşak bir düşük olduğu zaman; sertleşmemiş. Ve bu, İbn Ömer hadîsinde gelmiştir: o, düşük hakkında dedi ki: eğer o **شدخا** veya **مضغة** ise, onu evinde göm. Ve **طفل شدخ**: yumuşak. İbnü’l-A‘râbî’den: oğlana denilir: **جفر**; sonra **يافع**; sonra **شدخ**; sonra **مطبخ**; sonra **كوكب**. Ve **أمر شادخ**: kasttan sapan. Ve gerçekten saptı, **شدوخا**. Ebû’n-Necm dedi ki:
  Nefsine, onu boyun eğdirmeye kadir                      onun emriyle, işlerinden **الشادخ** olanla
yani onun yolundan sapar ve meyleder. Ve recez söyleyen dedi ki:
  **شادخة**; aşağılıklarından sapar

Ebû Ubeyde dedi: yani yolundan sapar. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الشادخة**: meşhur çirkin fiil. Ve bununla Cerîr’in sözü tefsir edildi:
  Ve **الشادخة** **المحجلة**’yi bindi

Benû’ş-Şeddâh: bir batındır.
