# شدخ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AF%D8%AE/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شدخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AE.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: شدخ

خ ش د
خدش ، شدخ
استعمل منه : خدش ، شدخ .
خدش : قال الليث : الخَدْشُ مزْقُ الجِلْد ، قَلَّ
أو كثر .
قلت : وجاء في الحديث : ) ( مَنْ سَأَلَ وَهُوَ
غَنِيٌّ جَاءَتْ مَسْأَلَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خُدُوشاً أَوْ
خَمَوشاً ) ( .
قلت : الخَدْشُ والْخَمْشُ : بالأظافير .
يقال : خَدَشَتِ المرأةُ وجهها عند
المصيبة ، وخَمَشَت إذا ظفَّرَتْ في أعالي
حُرِّ وجهها فأَدْمَتْهُ ، أو قَشَرَتْه ولم تُدْمِه .
وخادِشَةُ السَّفا طرَفُه _ من سُنْبل البُرِّ أو
الشعير أو البُهْمَى ، وهو شوْكُه .
وكان أهل الجاهلية يسمُّونَ كاهِلَ البعير :
مُخَدِّشاً ، لأنه يخْدِشُ الفَمَ إذا أُكِل ، لِقِلَّةِ
لَحْمِه .
ويقال : شَدَّ فُلاَنٌ الرَّحْلَ عَلَى مُخَدِّشِ
بعيره ، قاله ابن شُمَيْلٍ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الخَدُوشُ : الذُّباب ، والخَدُوشُ : البُرْغُوث
والخَمُوشُ : الْبَقُّ .
وخادَشْتُ الرَّجُل _ إذَا خدَشْتَ وجْهه
وخدَشَ هو وجهَك ، ومنه سُمِّيَ الرجل :
خِدَاشاً .
شدخ : أخبرني المنذري _ عن ثعلب عن ابن
الأعرابي _ :
يقال للغلام : حَفْرٌ ، ثم يافِعٌ ، ثم شدَخٌ ثم
مُطبِّخٌ ، ثم كوْكبٌ .
وقال أبو عبيدة : يقال لِغُرَّة الفرس _ إذا
كانت مستديرة _ : وتيرَةٌ فإذا سالَتْ وطالت
فهي شادِخةٌ ، وقد شدَختْ شُدُوخاً .
وأنشد أبو عبيد :
سَقْياً لكُمْ يَا نُعْمُ سَقْيَيْنِ اثْنَينِ
شَادِخَةُ الْغُرَّةِ نَجْلاَءُ الْعَيْن
وقال الآخَرُ :
شَدَخَتْ غُرَّةُ السَّوَابِقِ فِيهِمْ
فِي وُجُوهٍ إلَى اللِّمَامِ الْجِعَادِ
وقال الليث : الشَّدْخُ : كسْرُكَ الشيءَ
الأجوفَ _ كالرأْس ونحوه ، وكذلك كلُّ
شيء رَخْصٍ _ كالعَرْفَجِ وما أشبَهه .
وكان يَعْمَرُ الشَّدَّاخ أَحَدَ حُكَّام العربِ في
الجاهلية _ سمي شُدَّاخاً لأنه حكم بين
خُزَاعَة وقُصيٍّ حين حكَّموه فيما تنازعوا
فيه من أمر الكعبة ، وكَثُرَ القتْلُ ، فشَدَخ
دِماءَ خُزَاعَةَ تحت قَدمه وأبطلها ، وقضى
بالبيت لقُصَي ، وخرج شُدَّاخٌ نعتاً مَخْرَجَ
) ( رجلٌ طُوّالٌ ، وماءٌ طُيّابٌ ) ( .
ومن العرب من يقول : يَعْمَرُ الشَّدّاخُ .
وقال الليث : المُشَدَّخُ بُسرٌ يُغْمَزُ حتى
يَنْشَدِخَ ثم يَيْبَسَ في الشتاء .
قلت : المُشَدَّخُ _ من الْبُسْر _ : ما افْتُضِخَ
والفَضْخُ والشَّدْخُ واحد ، وأمرٌ شَادِخٌ _ أي :
مَائل عن القصد ، وقد شَدِخَ يشْدَخُ شَدَخاً
فهو شَادِخٌ .
قلت : لا أعرفُ هَذَا الحرف ولا أحُقُّه .
ورُوي عن ابن عمر : أنه قال _ في
السِّقْطِ _ : إذا كان شَدَخاً أو مُضْغةً فادْفنه
في بيتك .
شمر : _ عن أبي عَدْنَان عن الأصمعي _ :
يقال : هو شَدَخٌ صغير - إذا كان رَطْبًا .
قال : وأخبرتني أُمُّ الْمَخِيلَةِ أن الشَّدَخَ :
الذي يولَدُ لغير تَمَامٍ ، ولا يكون إلا سَقِطاً
وهو الشَّدَخَة .

### Türkçe

خ ش د
**خدش** , **شدخ**
Ondan kullanılan: **خدش** , **شدخ** .

**خدش** : Leys dedi: **الخَدْشُ** deriyi yırtmaktır; az da olsa çok da olsa.
Dedim: Hadiste geldi: “Kim zengin olduğu hâlde isterse, kıyamet günü onun istemesi **خُدُوشاً** yahut **خَمَوشاً** olarak gelir.”
Dedim: **الخَدْشُ** ve **الْخَمْشُ**: tırnaklarla(olan).
Denir: Kadın musibet anında yüzünü **خَدَشَتِ**; ve **خَمَشَت** (denir) eğer yüzünün üst taraflarında tırnakladı da onu kanattıysa; yahut onu soydu da kanatmadıysa.
Ve **خادِشَةُ السَّفا** onun ucu—buğdayın yahut arpanın yahut **البُهْمَى**’nın başağından—ve o onun dikenidir.
Ve cahiliye ehli devenin omuz başını: **مُخَدِّشاً** diye adlandırırlardı; çünkü yenildiğinde etinin azlığından dolayı ağzı **يخْدِشُ**.
Ve denir: Falan, semeri devesinin **مُخَدِّشِ**’i üzerine sıktı; bunu İbn Şümeyl söyledi.

Sa‘leb—İbnü’l-A‘râbî’den—dedi:
**الخَدُوشُ**: sinek; ve **الخَدُوشُ**: pire; ve **الخَمُوشُ**: tahta kurusu.

Ve ben adamla **خادَشْتُ**—sen onun yüzünü **خدَشْتَ** ve o da senin yüzünü **خدَشَ** ettiği zaman; bundan dolayı adama **خِدَاشاً** adı verildi.

**شدخ** : Münzirî bana haber verdi—Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den—:
Oğlana denir: **حَفْرٌ**; sonra **يافِعٌ**; sonra **شدَخٌ**; sonra **مُطبِّخٌ**; sonra **كوْكبٌ**.
Ebû Ubeyde dedi: Atın alnındaki aklığa—eğer yuvarlak ise—**وتيرَةٌ** denir; eğer akıp uzarsa o **شادِخةٌ**’dır; ve **شدَختْ** **شُدُوخاً**.
Ebû Ubeyd inşad etti:
سَقْياً لكُمْ يَا نُعْمُ سَقْيَيْنِ اثْنَينِ
شَادِخَةُ الْغُرَّةِ نَجْلاَءُ الْعَيْن

Bir başkası dedi:
شَدَخَتْ غُرَّةُ السَّوَابِقِ فِيهِمْ
فِي وُجُوهٍ إلَى اللِّمَامِ الْجِعَادِ

Leys dedi: **الشَّدْخُ**: içi boş şeyi—baş ve benzeri gibi—kırmandır; ve aynı şekilde her yumuşak şey—**العَرْفَجِ** ve ona benzeyenler gibi.
Ve **يَعْمَرُ الشَّدَّاخ** cahiliyede Arapların hâkimlerinden biriydi—ona **شُدَّاخاً** adı verildi; çünkü Kâbe işi hakkında ihtilaf ettikleri şeyde onu hakem kıldıkları zaman Huzâa ile Kusayy arasında hükmetti; öldürme çoğaldı; Huzâa’nın kanlarını ayağının altında **شَدَخ** etti ve onları iptal etti; ve evi Kusayy’a hükmetti; ve **شُدَّاخٌ** bir sıfat olarak şu çıkış gibi çıktı: “**رجلٌ طُوّالٌ** ve **ماءٌ طُيّابٌ**”.
Araplardan kimi der: **يَعْمَرُ الشَّدّاخُ**.
Leys dedi: **المُشَدَّخُ**: bastırılıp **يَنْشَدِخَ** oluncaya kadar sıkılan, sonra kışın kuruyan **بُسرٌ**’dur.
Dedim: **المُشَدَّخُ**—**الْبُسْر**’den—**افْتُضِخَ** olan şeydir; ve **الفَضْخُ** ile **الشَّدْخُ** birdir; ve **أمرٌ شَادِخٌ**—yani: kasttan meyletmiş; ve **شَدِخَ** **يشْدَخُ** **شَدَخاً**; o hâlde o **شَادِخٌ**’dır.
Dedim: Bu harfi tanımıyorum ve onu hak etmiyorum.
İbn Ömer’den rivayet edildi: o—**السِّقْطِ** hakkında—dedi ki: Eğer **شَدَخاً** yahut **مُضْغةً** ise onu evinde göm.

Şemmer:—Ebû Adnân’dan, Asma‘î’den—:
Denir: O **شَدَخٌ** küçüktür—eğer yaş ise.
Dedi: Ve Ümmü’l-Mahîle bana haber verdi ki **الشَّدَخَ**: tamam olmaksızın doğan(şey)dir; ve ancak **سَقِطاً** olur; ve o **الشَّدَخَة**’dir.
