# شدد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AF%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شدد

الشِّدَّةُ: الصَّلابةُ، وهي نَقِيضُ اللِّينِ تكون في الجواهر والأَعراض، والجمع شِدَدٌ؛ عن سيبويه، قال: جاء على الأَصل لأَنه لم يُشْبِهِ الفعل، وقد شَدَّه يَشُدُّه ويَشِدُّه شَدّاً فاشْتَدَّ؛ وكلُّ ما أُحْكِمَ، فقد شُدَّ وشُدِّدَ؛ وشَدَّدَ هو وتشَادّ: وشيء شَدِيدٌ: بَيِّنُ الشِّدَّةِ. وشيء شَديدٌ: مُشتَدٌّ قَوِيٌّ.
وفي الحديث: لا تَبيعُوا الحَبَّ حتى يَشْتَدَّ؛ أَراد بالحب الطعام كالحنطة والشعير، واشتدَادُه قُوَّتُه وصلابَتُه. قال ابن سيده: ومن كلام يعقوب في صفة الماء: وأَما ما كان شديداً سَقْيُهُ غليظاً أَمرُهُ؛ إِنما يرِيدُ به مُشْتَدّاً سَقْيُه أَي صعباً.
وتقول: شَدَّ اللَّهُ مُلْكَه: وشَدَّدَه: قَوَّاه. والتشديد: خلاف التخفيف. وقوله تعالى: وشدَدْنا ملكَه أَي قوَّيناه، وكان من تقوية ملكِه أَنه كان يَحْرسُ محرابه في كل ليلة ثلاثة وثلاثون أَلفاً من الرجال؛ وقيل: إِن رجلاً اسْتَعْدَى إِليه على رجل، فادّعى عليه أَنه أَخذ منه بقراً فأَنكر المدّعَى عليه، فسأَل داودُ، عليه السلام، المدّعيَ البينة فلم يُقِمْها، فرأَى داودُ في منامه أَن الله، عز وجل، يأْمره أَن يقتل المَدّعَى عليه، فتثبت داود، عليه السلام، وقال: هو المنام، فأَتاه الوحي بعد ذلك أَن يقتله فأَحضره ثم أَعلمه أَن الله يأْمرُه بقتله، فقال المدّعَى عليه: إِن الله ما أَخَذَني بهذا الذنب وإِني قتلت أَبا هذا غِيلَة، فقتله داود، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، وذلك مما عظَّمَ الله به هَيْبَتَه وشدَّدَ ملْكه. وشدَّ على يده: قوَّاه وأَعانه؛ قال:
فإِني، بحَمْدِ اللَّهِ، لا سَمَّ حَيَّةٍ
سَقَتْني، ولا شَدَّتْ على كفِّ ذابح
وشَدَدْتُ الشيءَ أَشُدُّه شَدّاً إِذا أَوثَقْتَه. قال الله تعالى: فشُدُّوا الوَثاق. وقال تعالى: اشْدُدْ به أَزري. ابن الأَعرابي: يقال حَلَبْتَ بالساعِدِ الأَشَدِّ أَي استعَنْتَ بمن يقومُ بأَمرك ويُعْنى بحاجتك. وقال أَبو عبيد: يقال حَلَبْتُها بالساعِدِ الأَشَدِّ أَي حين لم أَقْدِر على الرِّفْق أَخَذْتُه بالقُوَّةِ والشِّدَّةِ؛ ومثلُه قوله مُجاهرَةً إِذا لم أَجِدْ مُخْتَلى. ومن أَمثالهم في الرجل يحرز بعض حاجته ويَعْجِز عن تمامها: بَقِيَ أَشَدُّه. قال أَبو طالب: يقال إِنه كان فيما يحكى عن البهائم أَن هرّاً كان قد أَفنى الجُرْذان، فاجتمع بقيتها وقلن: تعالَيْن نحتال بحيلة لهذا الهرّ، فأَجمع رأْيُهن على تعليق جُلْجُل في رقبته، فإِذا رآهن سمعن صوت الجلجل فهربن منه، فجئن بجلجل وشددنه في خيط ثم قلن: من يعلقه في عنقه؟ فقال بعضهن: بقي أَشَدُّه؛ وقد قيل في ذلك: أَلا آمْرُؤٌ يَعْقِدُ خَيْطَ الجُلْجُلِ
ورجل شديدٌ: قويٌّ، والجمع أَشِدّاءُ وشِدادٌ وشُددٌ: عن سيبويه، قال: جاء على الأَصل لأَنه لم يشبه الفعل. وقد شَدَّ يشِدّ، بالكسر لا غير، شِدَّةً إِذا كان قويّاً، وشادَّه مُشادَّة وشِداداً: غالبه. وفي الحديث: مَن يُشادّ هذا الدِّينَ يَغْلِبُه؛ أَراد يَغْلِبُه الدينُ، أَي من يُقاويه ويعاوِمُه ويُكَلِّف نفسه من العبادة فوق طاقته.
والمُشادَدَة: المُغالَبَة، وهو مثل الحديث الآخر: إِن هذا الدينَ مَتِينٌ فأَوْغِلْ فيه برفق.
وأَشَدَّ الرجلُ إِذا كانت دوابُّه شِداداً.
والمُشادَّة في الشيء: التَّشَدُّد فيه. ويقال للرجل
(* قوله «ويقال
للرجل» كذا بالأَصل ولعل الأَولى ويقول الرجل) إِذا كُلِّفَ عملاً: ما أَملك شَدّاً ولا إِرخاءً أَي لا أَقدر على شيء. وشَدَّ عَضُدَه أَي قَوَّاه. واشْتَدَّ الشيءُ: من الشِّدَّة. أَبو زيد: أَصابَتْني شُدَّى على فُعْلَى أَي شِدَّة.
وأَشَدَّ الرجل إِذا كانت معه دابة شديدة. وفي الحديث: يَرُدُّ مُشِدُّهُمْ على مُضْعِفِهِمْ؛ المُشِدُّ: الذي دوابه شَديدة قوية، والمُضْعِفُ: الذي دوابه ضعيفة. يريد أَن القويّ من الغُزاة يُساهِمُ الضعيف فيما يَكْسِبه من الغنيمة.
والشَّديدُ من الحروف ثمانية أَحرف وهي: الهمزة والقاف والكاف والجيم والطاء والدال والتاء والباء، قال ابن جني: ويجمعها في اللفظ قولك: «أَجَدْتَ طَبَقَكَ، وأَجِدُكَ طَبَقْتَ». والحروف التي بين الشديدة والرخوة ثمانية وهي: الأَلف والعين والياء واللام والنون والراء والميم والواو يجمعها في اللفظ قولك: «لم يُرَوِّعْنا» وإِن شئت قلت «لم يَرَ عَوْناً» ومعنى الشديد أَنه الحرف الذي يمنع الصوت أَن يجْرِيَ فيه، أَلا ترى أَنك لو قلت الحق والشرط ثم رمت مدّ صوتك في القاف والطاء لكان ممتنعاً؟ ومِسْكٌ شَديدُ الرائحة: قويها ذَكِيُّها. ورجل شديد العين: لا يغلبه النوم، وقد يستعار ذلك في الناقة؛ قال الشاعر:
باتَ يقاسى كلَّ نابٍ ضِرِزَّةٍ،
شَديدةِ حَفْنِ العَينِ، ذاتِ ضَرِيرِ
وقوله تعالى: ربنا اطمس على أَموالهم واشدد على قلوبهم؛ أَي اطبع على قلوبهم.
والشِّدَّة: المَجاعة. والشَّدائِدُ: الهَزاهِزُ. والشِّدَّة: صعوبة الزمن؛ وقد اشتدَّ عليهم. والشِّدَّة والشَّدِيدَةُ من مكاره الدهر، وجمعها شَدائد، فإِذا كان جمع شديدة فهو على القياس، وإِذا كان جمع شدّة فهو نادر. وشِدَّة العيْش: شَظَفُه. ورجل شَدِيد: شحيح. وفي التنزيل العزيز: وإِنه لحبِّ الخيرِ لشديد؛ قال أَبو إِسحق: إِنه من أَجل حُبِّ المال لبخيل. والمُتَشَدِّدُ: البخيل كالشديد؛ قال طرفة:
أَرى المَوْتَ يَعْتامُ الكِرامَ، ويَصْطَفي
عَقِيلَةَ مالِ الفاحِشِ المُتَشَدِّدِ
وقول أَبي ذؤَيب:
حَدَرْناهُ بالأَثوابِ في قَعْرِ هُوَّةٍ
شديدٍ، على ما ضُمَّ في اللَّحْدِ، جُولُها
أَراد شَحِيحٍ على ذلك. وشَدَّدَ الضَّرْبَ وكلَّ شيء: بالَغَ فيه. والشَّدُّ: الحُضْرُ والعَدْوُ، والفعل اشْتَدَّ أَي عدا. قال ابن رُمَيْضٍ العنبري، ويقال رُمَيْصٍ، بالصاد المهملة:
هذا أَوانُ الشَّدِّ فاشْتَدِّي زِيَمْ.
وزِيَم: اسم فرسه؛ وفي حديث الحجاج:
هذا أَوانُ الحرب فاشْتَدِّي زِيَمْ
هو اسم ناقته أَو فرسه. وفي حديث القيامة: كحُضْرِ الفَرَس ثم كشَدِّ الرجل الشَّديدِ العَدْوِ؛ ومنه حديث السَّعْي: لا يَقْطَع الوادي إِلاَّ شَدّاً أَي عَدْواً. وفي حديث أُحد: حتى رأَيت النساء يَشْتَدِدْنَ في الجبل أَي يَعْدُون؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاءت اللفظة في كتاب الحميدي، والذي جاء في كتاب البخاري يشْتَدْنَ، بدال واحدة، والذي جاء في غيرهما يُسْنِدْنَ، بسين مهملة ونون، أَي يُصَعِّدْنَ فيه، فإِن صحت الكلمة على ما في البخاري، وكثيراً ما يجيءُ أَمثالها في كتب الحديث، وهو قبيح في العربية لأَن الإِدغام إِنما جاز في الحرف المُضَعَّفِ، لما سكن الأَول وتحرك الثاني، فأَما مع جماعة النساء فإِن التضعيف يظهر لأَن ما قبل نون النساء لا يكون إِلا ساكناً فيلتقي ساكنان، فيحرك الأَوّل وينفك الإِدغام فتقول يشتددن، فيمكن تخريجه على لغة بعض العرب من بكر بن وائل، يقولون رَدْتُ ورَدْتِ وَرَدْنَ، يريدون رَدَدْتُ ورَدَدْتِ ورَدَدْنَ، قال الخليل: كأَنهم قدروا الإِدغام قبل دخول التاء والنون، فيكون لفظ الحديث يَشْتَدْنَ. وشدّ في العَدْوِ شدّاً واشْتَدَّ: أَسْرَعَ وعَدَا. وفي المثل: رُبَّ شَدٍّ في الكُرْزِ؛ وذلك أَنّ رجلاً خرج يركض فرساً له فرمت بِسَخْلَتِها فأَلقاها في كُرْزٍ بين يديه، والكرز الجُوالِقُ، فقال له إِنسان: لِمَ تحمله، ما تصنع به؟ فقال: رُبَّ شَدٍّ في الكُرْزِ؛ يقول: هو سريع الشدِّ كأُمه؛ يُضْرَبُ للرجل يُحْتَقَرُ عندك وله خَبَرٌ قد علمته أَنت؛ قال عمرو ذو الكلب:
فَقُمْتُ لا يَشْتَدُّ شَدِّي ذو قَدَم
جاء بالمصدر على غير الفعل ومثله كثير؛ وقول مالك بن خالد الخُناعي: بأَسَرعِ الشَّدِّ مني، يومَ لا نِيَةٌ،
لَمَّا عَرَفْتُهم، واهْتَزَّتِ اللِّمَمُ
يريد بأَسَرعَ شدّاً مني، فزاد اللام كَزيادتها في بنات الأَوبر، وقد يجوز أَن يريد بأَسرعَ في الشد فحذف الجار وأَوصَلَ الفِعْلَ. قال سيبويه: وقالوا شَدَّ ما أَنَّكَ ذاهب، كقولك: حَقّاً أَنك ذاهب، قال: وإِن شئت جعلت شَدَّ بمنزلة نِعْمَ كما تقول: نِعْمَ العملُ أَنك تقولُ الحَقَّ. والشِّدَّة: النَّجْدَة وثَباتُ القلب. وكلُّ شَديدٍ شُجاعٌ. والشَّدة، بالفتح: الحملة الواحدة. والشَّدُّ. الحَمْل. وشَدَّ على القوم في القتال يَشِدُّ ويَشُدُّ شَدّاً وشُدوداً: حَمَلَ. وفي الحديث: أَلا تَشِدُّ فَنَشِدَّ معك؟ يقال: شَدَّ في الحرب يَشِد، بالكسر؛ ومنه الحديث: ثم شَدَّ عليه فكان كأَمْسِ الذاهب أَي حَمَلَ عليه فقتله. وشَدَّ فلان على العدوِّ شَدَّة واحدة، وشدَّ شَدَّاتٍ كثيرة.
أَبو زيد: خِفْتُ شُدَّى فلانٍ أَي شِدَّته؛ وأَنشد:
فإِني لا أَلِينُ لِقَوْلِ شُدَّى،
ولو كانتْ أَشَدَّ من الحَديدِ
ويقال: أَصابَتْني شُدَّى بعدك أَي الشِّدَّةُ مُدَّةً.
وشَدَّ الذئب على الغنم شَدّاً وشُدُوداً: كذلك. ورُؤِيَ فارس يومَ الكُلابِ من بني الحرث يَشِدُّ على القوم فيردّهم ويقول: أَنا أَبو شَدّادٍ، فإِذا كرُّوا عليه رَدَّهم وقال: أَنا أَبو رَدَّاد. وفي حديث قيام شهر رمضان: أَحْيا الليلَ وشَدَّ المِئْزر؛ وهو كناية عن اجتناب النساء، أَو عن الجِدِّ والاجتهاد في العمل أَو عنهما معاً.
والأَشُدُّ: مَبْلَغُ الرجل الحُنْكَةَ والمَعْرِفَةَ؛ قال الله عز وجل: حتى إِذا بلغ أَشُده؛ قال الفراء: الأَشُدُّ واحدها شَدٌّ في القياس، قال: ولم أَسمع لها بواحد؛ وأَنشد:
قد سادَ، وهْو فَتىً، حتى إِذا بَلَغَتْ
أَشُدُّه، وعَلا في الأَمْرِ واجْتَمَعا
أَبو الهيثم: واحدة الأَنْعُم نعْمَةٌ وواحدة الأَشُدِّ شِدَّة. قال: والشِّدَّة القُوَّة والجَلادَة. والشَّديدُ: الرجل القَوِيّ، وكأَنّ الهاء في النعمة والشِّدَّة لم تكن في الحرف إِذ كانت زائدة، وكأَنّ الأَصلَ نِعْمَ وشَدَّ فجمعا على أَفْعُل كما قالوا: رجُل وأَرجُل، وقَدَح وأَقْدُح، وضِرْسٌ وأَضْرُس. ابن سيده: وبلغ الرجل أَشُدَّهُ إِذا اكْتَهَل. وقال الزجاج: هو من نحو سبع عشرة إِلى الأَربعين. وقال مرة: هو ما بين الثلاثين والأَربعين، وهو يذكر ويؤَنث؛ قال أَبو عبيد: واحدها شَدٌّ في القياس؛ قال: ولم أَسمع لها بواحدة؛ وقال سيبويه: واحدتها شِدَّة كنِعْمَة وأَنْعُم؛ ابن جني: جاء على حذف التاء كما كان ذلك في نِعْمَة وأَنْعُم. وقال ابن جني: قال أَبو عبيد: هو جمع أَشَدّ على حذف الزيادة؛ قال: وقال أَبو عبيدة: ربما استكرهوا على حذف هذه الزيادة في الواحد؛ وأَنشد بيت عنترة: عَهْدِي به شَدَّ النَّهارِ، كأَنَّما
خُضِبَ اللَّبانُ ورأْسُه بالعِظْلِمِ
أَي أَشَدَّ النهار، يعني أَعلاه وأَمْتَعَه. قال ابن سيده: وذهب أَبو عثمان فيما رويناه عن أَحمد بن يحيى عنه أَنه جمع لا واحد له. وقال السيرافي: القياس شَدٌّ وأَشُدّ كما يقال قَدٌّ وأَقُدٌّ، وقال مرة أُخرى: هو جمع لا واحد له، وقد يقال بلغ أَشَدَّه، وهي قليلة؛ قال الأَزهري: الأَشُدُّ في كتاب الله تعالى في ثلاثة معان يقرب اختلافها، فأَما قوله في قصة يوسف، عليه السلام: ولمَّا بَلَغَ أَشُدَّه؛ فمعناه الإِدْراكُ والبلوغ وحينئذ راودته امرأَة العزيز عن نفسه؛ وكذلك قوله تعالى: ولا تقْرَبوا مالَ اليتيم إِلاَّ بالتي هي أَحسن حتى يبلغَ أَشُدَّه؛ قال الزجاج: معناه احفظوا عليه ماله حتى يبلغَ أَشُدَّه فإِذا بلغ أَشُدَّه فادفعوا إِليه ماله؛ قال: وبُلُوغُه أَشُدَّه أَن يُؤْنَسَ منه الرُّشْدُ مع أَن يكون بالغاً؛ قال: وقال بعضهم: حتى يبلغ أَشده؛ حتى يبلغ ثمانيَ عَشْرَة سنة؛ قال أَبو إِسحق: لست أَعرف ما وجه ذلك لأَنه إِن أَدْرَكَ قبل ثماني عَشْرَة سنة وقد أُونِسَ منه الرشد فطلَبَ دفْعَ ماله إِليه وجب له ذلك؛ قال الأَزهري: وهذا صحيح وهو قول الشافعي وقول أَكثر أَهل العلم. وفي الصحاح: حتى يبلغ أَشدّه أَي قوته، وهو ما بين ثماني عَشْرة إِلى ثلاثين، وهو واحد جاء على بناء الجمع مِثْلَ آنْكٍ وهو الأُسْرُبُّ، ولا نظير لهما، ويقال: هو جمع لا واحد له من لفظه، مِثْلُ آسالٍ وأَبابِيلَ وعَبادِيدَ ومَذاكِيرَ. وكان سيبويه يقول: واحده شِدَّة وهو حسن في المعنى لأَنه يقال بلغ الغلام شِدَّته، ولكن لا تجمع فِعْلة على أَفْعُل؛ وأَما أَنْعُم فإِنه جمع نُعْم من قولهم يوم بُؤْس ويومُ نُعْم. وأَما من قال واحده شَدٌّ مثل كلب وأَكْلُب أَو شِدٌّ مثل ذئب وأَذؤب فإِنما هو قياس، كما يقولون في واحد الأَبابيلِ إِبَّوْل قياساً على عِجَّولٍ، وليس هو شيئاً سُمِعَ من العرب. وأَما قوله تعالى في قصة موسى، صلوات الله على نبينا وعليه: ولما بلغ أَشدّه واستوى؛ فإِنه قرن بلوغ الأَشُدِّ بالاستواءِ، وهو أَن يجتمع أَمره وقوته ويكتهل ويَنْتَهِيَ شَبابُه. وأَما قول الله تعالى في سورة الأَحقاف: حتى إِذا بلغ أَشُدَّه وبلغ أَربعين سنة؛ فهو أَقصى نهاية بلوغ الأَشُدِّ وعند تمامها بُعِثَ محمد، صلى الله عليه وسلم، نبيّاً وقد اجتمعت حُنْكَتُه وتمامُ عَقْلِه، فَبُلوغُ الأَشُدِّ مَحصورُ الأَول مَحْصُورُ النِّهايةِ غير مَحْصُورِ ما بين ذلك.
وشَدَّ النهارُ أَي ارتفع. وشَدُّ النهار: ارتفاعُه، وكذلك شَدُّ الضُّحَى. يقال: جئتك شَدَّ النهارِ وفي شَدِّ النهارِ، وشَدَّ الضُّحَى وفي شَدِّ الضحى. ويقال: لقِيتُه شَدَّ النهار وهو حين يرتفع، وكذلك امتدَّ. وأَتانا مَدَّ النهار أَي قبل الزوال حين مَضَى من النهار خَمْسَةٌ. وفي حديث عِتْبانَ بنِ مالك: فَغَدا عليَّ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بعْدَما اشْتَدَّ النهارُ أَي علا وارتفعت شمسه؛ ومنه قول كعب: شَدَّ النهارِ ذراعَيْ عَ ْطَلٍ نَصَفٍ
قامَتْ، فَجاوَبَها نُكْدٌ مَثَاكِيلُ
أَي وقْتَ ارتفاعِه وعُلُوِّه. وشَدَّه أَي أَوثقه، يَشُدُّوه ويَشِدُّه أَيضاً، وهو من النوادر. قال الفراء: ما كان من المضاعف على فَعَلْتُ غيرَ واقع، فإِنّ يَفْعِلُ منه مكسور العين، مثل عفَّ يعِفُّ وخَفَّ يَخِفُّ وما أَشبهه، وما كان واقعاً مثل مَدَدْتُ فإِنَّ يَفْعُل منه مضموم إِلا ثلاثة أَحرف، شَدَّه يَشُدُّه ويَشِدُّهُ، وعَلَّه يَعُلُّه ويَعِلُّه من العَلَلِ وهو الشُّرْب الثاني، ونَمَّ الحديثَ يَنُمُّه ويَنِمُّه، فإِنْ جاء مثل هذا أَيضاً مما لم نسمعه فهو قليل، وأَصله الضم. قال: وقد جاء حرف واحد بالكسر من غير أَن يَشْركَه الضم، وهو حَبَّهُ يَحِبُّهُ. وقال غيره: شَدَّ فلان في حُضْرِه. وتَشَدَّدَتِ القَيْنَةُ إِذا جَهَدَتْ نفسَها عند رفع الصوت بالغناء؛ ومنه قول طرفة:
إِذا نحنُ قُلْنا: أَسْمِعِينا، انْبَرَتْ لنا
على رِسْلِها مَطْرُوقَةً، لم تَشَدَّدِ
وشَدَّاد: اسم. وبنو شَدَّادٍ وبنو الأَشَدِّ: بطنان.

### Türkçe

**الشِّدَّةُ**: katılık; o, yumuşaklığın zıddıdır; cevherlerde ve arazlarda olur. Çoğulu **شِدَدٌ**’dür; Sîbeveyh’ten: dedi ki: asl üzere geldi; çünkü fiile benzemedi. Ve onu **شَدَّه**; onu **يَشُدُّه** ve onu **يَشِدُّه**; **شَدّاً** (ile) (sıktı/bağladı), böylece **فاشْتَدَّ**; ve her ne sağlamlaştırıldıysa, artık **شُدَّ** ve **شُدِّدَ** olmuştur. Ve **شَدَّدَ** o ve **تشَادّ**: ve **شَدِيدٌ** bir şey: **الشِّدَّةِ**si apaçık olan. Ve **شَديدٌ** bir şey: kuvvetli, sağlam.

Ve hadiste: “**لا تَبيعُوا الحَبَّ حتى يَشْتَدَّ**”; **الحب** ile yiyeceği, buğday ve arpa gibi, kastetti; onun **اشتدَادُه**u, onun kuvveti ve katılığıdır. İbn Sîde dedi ki: Yakub’un suyun vasfında sözünden: “Ve amma ne ki **شديداً** onun sulaması, kalın onun işi”; bununla ancak “**مُشْتَدّاً** onun sulaması”yı, yani zor, kasteder.

Ve dersin: “**شَدَّ اللَّهُ مُلْكَه**” ve “**شَدَّدَه**”: onu kuvvetlendirdi. Ve **التشديد**: **التخفيف**in hilâfıdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وشدَدْنا ملكَه**” yani onu kuvvetlendirdik; ve onun mülkünü kuvvetlendirmeden idi ki, her gece mihrabını otuz üç bin erkek korurdu; ve denildi ki: bir adam ona bir adam hakkında yardım istedi; ona karşı, ondan sığır aldığını iddia etti; üzerine iddia edilen inkâr etti; bunun üzerine Dâvûd, عليه السلام, iddia edenden delil istedi, onu ikame etmedi; Dâvûd rüyasında Allah’ın, عز وجل, ona, üzerine iddia edileni öldürmesini emrettiğini gördü; Dâvûd, عليه السلام, duraksadı ve dedi: o rüyadır; bundan sonra ona vahiy geldi ki onu öldürsün; onu getirdi, sonra ona, Allah’ın onu öldürmesini emrettiğini bildirdi; üzerine iddia edilen dedi ki: Allah beni bu günahla almadı; ben bu adamın babasını gizlice öldürdüm; böylece Dâvûd, nebîmize ve ona salât ve selâm olsun, onu öldürdü; bu, Allah’ın onunla heybetini büyüttüğü ve mülkünü **شدَّدَ** ettiği şeylerdendir. Ve “**شدَّ على يده**”: onu kuvvetlendirdi ve ona yardım etti; dedi ki:

“Şüphesiz ben, Allah’a hamd ile, ne bir yılan zehri
Bana içirdi, ne de bir kesenin avucu üzerine sıktı.”

Ve “**شَدَدْتُ الشيءَ أَشُدُّه شَدّاً**” dediğinde: onu sağlamca bağladığında. Yüce Allah dedi ki: “**فشُدُّوا الوَثاق**”. Ve dedi ki: “**اشْدُدْ به أَزري**”. İbnü’l-A‘râbî: “**حَلَبْتَ بالساعِدِ الأَشَدِّ**” denir; yani işini gören ve ihtiyacınla ilgilenen kimseyle yardım istedin. Ebû Ubeyd dedi ki: “**حَلَبْتُها بالساعِدِ الأَشَدِّ**” denir; yani yumuşaklığa güç yetiremediğim vakit onu kuvvet ve **الشِّدَّةِ** ile aldım; bunun benzeri, onun açıkça sözü: “**إِذا لم أَجِدْ مُخْتَلى**”. Ve onların, bir adamın ihtiyacının bir kısmını koruyup tamamından âciz kalması hakkında darb-ı mesellerinden: “**بَقِيَ أَشَدُّه**”. Ebû Tâlib dedi ki: anlatıldığı üzere hayvanlar hakkında: bir kedi fareleri tüketmişti; kalanı toplandı ve dediler: gelin bu kedi için bir hile ile çare bulalım; görüşleri, boynuna bir çıngırak asmak üzerinde birleşti; onları gördüğünde çıngırağın sesini işitirler, ondan kaçarlardı; bir çıngırak getirdiler, onu bir ipe bağladılar, sonra dediler: onu boynuna kim asar? Bazıları dedi ki: “**بقي أَشَدُّه**”; ve bunun hakkında şöyle denmiştir:

“Dikkat edin, bir adam yok mu ki çıngırağın ipini bağlasın?”

Ve **شديدٌ** bir adam: kuvvetli; çoğulu **أَشِدّاءُ** ve **شِدادٌ** ve **شُددٌ**; Sîbeveyh’ten: dedi ki: asl üzere geldi; çünkü fiile benzemedi. Ve **شَدَّ**; yalnız kesre ile **يشِدّ**; **شِدَّةً** (ile) (olur) — güçlü olduğunda. Ve **شادَّه**; **مُشادَّة** ve **شِداداً**: onunla galiplik yarışı yaptı. Ve hadiste: “**مَن يُشادّ هذا الدِّينَ يَغْلِبُه**”; dinin onu yeneceğini kastetti; yani ona güç yetirmeye kalkışan, onunla boğuşan ve kendini ibadette gücünün üstüne yükleyen kimse.

Ve **المُشادَدَة**: **المُغالَبَة**dır; ve o, diğer hadisin benzeridir: “Bu din sağlamdır; onda yumuşaklıkla derinleş.”

Ve adam **أَشَدَّ** olur; binekleri **شِداداً** olduğunda.

Ve bir şeyde **المُشادَّة**: onda **التَّشَدُّد**dür. Ve adama denir
(* “**ويقال للرجل**” asılda böyle; belki daha evlâsı “**ويقول الرجل**”) bir iş yüklendiğinde: “**ما أَملك شَدّاً ولا إِرخاءً**” yani hiçbir şeye güç yetiremem. Ve “**شَدَّ عَضُدَه**” yani onu kuvvetlendirdi.

Ve **اشْتَدَّ** şey: **الشِّدَّة**dendir. Ebû Zeyd: “Bana **شُدَّى** isabet etti” **فُعْلَى** üzere; yani **شِدَّة**.

Ve adam **أَشَدَّ** olur; yanında **شديدة** bir binek olduğunda. Ve hadiste: “**يَرُدُّ مُشِدُّهُمْ على مُضْعِفِهِمْ**”; **المُشِدُّ**: binekleri **شَديدة** kuvvetli olan; ve **المُضْعِفُ**: binekleri zayıf olan. İster ki: gazilerden kuvvetli olan, ganimetten kazandığı şeyde zayıfla ortak olur.

Ve harflerden **الشَّديدُ** sekiz harftir; onlar: **الهمزة** ve **القاف** ve **الكاف** ve **الجيم** ve **الطاء** ve **الدال** ve **التاء** ve **الباء**. İbn Cinnî dedi ki: ve onları lafızda şu sözünle toplarsın: “**أَجَدْتَ طَبَقَكَ، وأَجِدُكَ طَبَقْتَ**”. Ve **الشديدة** ile **الرخوة** arasında olan harfler sekizdir; onlar: **الأَلف** ve **العين** ve **الياء** ve **اللام** ve **النون** ve **الراء** ve **الميم** ve **الواو**; onları lafızda şu sözünle toplarsın: “**لم يُرَوِّعْنا**”; istersen “**لم يَرَ عَوْناً**” dersin. Ve **الشديد**in manası: o, seste akışı kendisinde engelleyen harftir; görmez misin ki sen **الحق** ve **الشرط** desen, sonra sesini **القاف** ve **الطاء**da uzatmaya yeltenseydin, imkânsız olurdu? Ve “**مِسْكٌ شَديدُ الرائحة**”: onun kokusu kuvvetli, onunki keskin. Ve “**شديد العين**” bir adam: uyku onu yenmez; bu, deve hakkında da mecazen kullanılır; şair dedi ki:

“Geceledi, her keskin azı dişiyle ıstırap çekerek,
**شَديدةِ حَفْنِ العَينِ** (olan), **ذاتِ ضَرِيرِ**.”

Ve Yüce Allah’ın sözü: “Rabbimiz, mallarını sil ve kalpleri üzerine **اشدد**”; yani kalpleri üzerine mühür vur.

Ve **الشِّدَّة**: kıtlıktır. Ve **الشَّدائِدُ**: sarsıntılardır. Ve **الشِّدَّة**: zamanın zorluğudur; ve onlara zor geldi. Ve **الشِّدَّة** ve **الشَّدِيدَةُ**: dehrin hoş olmayan şeylerindendir; çoğulu **شَدائد**dir; eğer **شديدة**nin çoğulu ise kıyas üzeredir; eğer **شدّة**nin çoğulu ise nadirdir. Ve “**شِدَّة العيْش**”: onun yoksulca oluşudur. Ve **شَدِيد** bir adam: cimri. Ve aziz tenzilde: “Ve o, hayır sevgisine elbette **لشديد**dir”; Ebû İshâk dedi ki: mal sevgisi sebebiyle cimridir. Ve **المُتَشَدِّدُ**: cimri; **الشديد** gibi; Tarafe dedi ki:

“Ölümü görüyorum: kerem sahiplerini seçip alıyor, ve seçiyor
Fahişin, cimrinin malının kıymetlisini.”

Ve Ebû Züeyb’in sözü:

“Onu elbiselerle, bir çukurun dibinde aşağı indirdik,
**شديدٍ** (olan), lahitte toplanan şeye karşı, onun çevresi.”

Bununla, ona karşı cimriyi kastetti. Ve **شَدَّدَ الضَّرْبَ** ve her şeyi: onda mübalağa etti.

Ve **الشَّدُّ**: hızlı yürüyüş ve koşudur; fiil **اشْتَدَّ** yani koştu. İbn Rumeyd el-Anberî dedi ki — ve **رُمَيْصٍ** da denir, noktasız **الصاد** ile:

“Bu, **الشَّدِّ**in vaktidir; öyleyse **فاشْتَدِّي** **زِيَمْ**.”

Ve **زِيَم**: onun atının adıdır. Ve Haccâc’ın hadisinde:

“Bu, savaşın vaktidir; öyleyse **فاشْتَدِّي** **زِيَمْ**.”

O, onun devesinin yahut atının adıdır. Ve kıyamet hadisinde: “atın hızlı yürüyüşü gibi, sonra hızlı koşan güçlü adamın **شَدِّ**i gibi”; ve ondan sa‘y hadisi: “vadiyi ancak **شَدّاً** ile keser” yani koşarak. Ve Uhud hadisinde: “ta ki kadınları dağda **يَشْتَدِدْنَ** görür oldum” yani koşuyorlar; İbnü’l-Esîr dedi ki: lafız Humeydî’nin kitabında böyle geldi; Buhârî’nin kitabında gelen **يشْتَدْنَ**dır, tek **الدال** ile; başkalarında gelen **يُسْنِدْنَ**dır, noktasız **السين** ve **النون** ile; yani orada yukarı çıkıyorlar. Eğer kelime Buhârî’deki üzere sahih olursa — ve benzerleri hadis kitaplarında çokça gelir — Arapçada çirkindir; çünkü idğam ancak **المُضَعَّف** harfte caiz oldu; birincisi sükûn bulup ikincisi harekete geçtiğinde. Amma kadınlar cem‘î ile birlikte olunca, şeddelenme ortaya çıkar; çünkü **نون النساء**dan önce olan ancak sâkin olur; böylece iki sâkin birleşir; birincisi harekete getirilir ve idğam çözülür; böylece **يشتددن** dersin. Onu, Bekr b. Vâil’den bazı Arapların dili üzere çıkarmak mümkün olur; derler: **رَدْتُ** ve **رَدْتِ** ve **رَدْنَ**; **رَدَدْتُ** ve **رَدَدْتِ** ve **رَدَدْنَ**yı kastederler. Halîl dedi ki: sanki onlar idğamı **التاء** ve **النون** girmeden önce takdir ettiler; böylece hadisin lafzı **يَشْتَدْنَ** olur.

Ve koşuda **شدّ** ile **شدّاً**; ve **اشْتَدَّ**: hızlandı ve koştu. Ve meselde: “Belki **شَدٍّ** vardır **في الكُرْزِ**”; bu, bir adamın atını koşturarak çıktığı, onun koyununun yavrusunu attığı, onu önünde bir **كُرْزٍ**e düşürdüğü içindir; ve **الكرز**: çuvaldır. Bir adam ona dedi ki: niçin onu taşıyorsun, onunla ne yaparsın? Dedi ki: “Belki **شَدٍّ** vardır **في الكُرْزِ**”; der ki: o, annesi gibi hızlı koşuşludur; senin yanında hor görülen, fakat senin bildiğin bir haberi olan adam için darb-ı mesel yapılır. Amr Zü’l-Kelb dedi ki:

“Böylece kalktım; benim **شَدّ**im, ayak sahibi, koşuşu hızlanmaz.”

Masdarı fiilin dışında getirdi; bunun benzeri çoktur. Ve Mâlik b. Hâlid el-Hunâ‘î’nin sözü:

“Benden daha hızlı **الشَّدِّ** ile, niyetin olmadığı günde,
Onları tanıyınca, ve saç tutamları sallanınca.”

“Benden daha hızlı **شدّاً** ile”yi kasteder; **اللام**ı, **بنات الأَوبر**deki ziyadesi gibi, ziyade etti. Ve caiz olur ki “koşuşta daha hızlı”yı kasteder; cer harfini hazfetti ve fiili ulaştırdı. Sîbeveyh dedi ki: ve dediler: “**شَدَّ ما أَنَّكَ ذاهب**”, senin “**حَقّاً أَنك ذاهب**” demen gibi. Dedi ki: istersen **شَدَّ**ı **نِعْمَ** menzilesinde kılarsın; “**نِعْمَ العملُ أَنك تقولُ الحَقَّ**” dediğin gibi.

Ve **الشِّدَّة**: yiğitlik ve kalbin sebatıdır. Ve her **شَديدٍ** cesurdur. Ve **الشَّدة**, fetha ile: tek hamledir. Ve **الشَّدُّ**: حمل. Ve savaşta kavme karşı **شَدَّ**: **يَشِدُّ** ve **يَشُدُّ**; **شَدّاً** ve **شُدوداً**: حمل etti. Ve hadiste: “Bize حمل etmez misin de seninle birlikte حمل edelim?” denir: savaşta **شَدَّ**; kesre ile **يَشِد**; ve ondan hadiste: “sonra ona **شَدَّ** etti; böylece giden dün gibi oldu” yani ona حمل etti de onu öldürdü. Ve falan düşmana bir **شَدَّة** حمل etti; ve çok **شَدَّاتٍ** حمل etti.

Ebû Zeyd: “Falanın **شُدَّى**sından korktum” yani onun **شِدَّة**sinden; ve okudu:

“Şüphesiz ben, **شُدَّى** sözüne yumuşamam,
Demirden daha şiddetli olsa bile.”

Ve denir: “Senden sonra bana **شُدَّى** isabet etti” yani **الشِّدَّةُ** bir müddet.

Ve kurt koyuna **شَدَّ**; **شَدّاً** ve **شُدُوداً**: böyledir. Ve Külâb günü Benî’l-Hâris’ten bir süvari görüldü; kavme **يَشِدُّ** eder, onları geri çevirir ve derdi: “Ben **أَبو شَدّادٍ**ım”; onlar ona dönüp saldırdıklarında onları geri çevirir ve derdi: “Ben **أَبو رَدَّاد**ım.” Ve Ramazan ayını ihya hadîsinde: “geceyi ihya etti ve **شَدَّ المِئْزر**”; o, kadınlardan uzak durmaya kinayedir; yahut işte ciddiyet ve gayrete; yahut ikisine birlikte.

Ve **الأَشُدُّ**: adamın olgunluk ve bilgiye eriştiği mertebedir; Yüce Allah dedi ki: “ta ki **أَشُده**ne ulaşınca.” Ferrâ dedi ki: **الأَشُدُّ**un tekili kıyasta **شَدٌّ**dür; dedi ki: onun için bir tekil işitmedim; ve okudu:

“Efendi oldu, o bir delikanlı iken; ta ki ulaştığında
**أَشُدُّه**ne; ve işte yükseldi ve ikisi toplandı.”

Ebû’l-Heysem: **الأَنْعُم**un teki **نعْمَةٌ**dir; ve **الأَشُدِّ**ün teki **شِدَّة**dir. Dedi ki: ve **الشِّدَّة** kuvvet ve dayanıklılıktır. Ve **الشَّديدُ**: kuvvetli adamdır; ve sanki **النعمة** ve **الشِّدَّة**deki **الهاء**, harfte değilmiş gibidir; zira o ziyadedir. Ve sanki asl **نِعْمَ** ve **شَدَّ** idi; böylece **أَفْعُل** üzere çoğul yapıldılar; “**رجُل** ve **أَرجُل**”, “**قَدَح** ve **أَقْدُح**”, “**ضِرْسٌ** ve **أَضْرُس**” dedikleri gibi. İbn Sîde: adam **أَشُدَّهُ**ne ulaştı; olgunlaştığında. Zeccâc dedi ki: o, yaklaşık on yediden kırka kadardır. Bir defa dedi ki: o, otuz ile kırk arasıdır; ve o müzekker de müennes de olur. Ebû Ubeyd dedi ki: onun teki kıyasta **شَدٌّ**dür; dedi ki: onun için bir tekil işitmedim. Sîbeveyh dedi ki: onun teki **شِدَّة**dir; **نِعْمَة** ve **أَنْعُم** gibi. İbn Cinnî: **نِعْمَة** ve **أَنْعُم**da olduğu gibi **التاء**ın hazfi üzere geldi. İbn Cinnî dedi ki: Ebû Ubeyd dedi: o, ziyadenin hazfi üzere **أَشَدّ**ın cem‘idir. Dedi ki: Ebû Ubeyde dedi: bazen tekilde bu ziyadeyi hazfetmeye zorlandılar. Ve Antara’nın beytini okudu:

“Benim ahdim ondadır: **شَدَّ النَّهارِ**; sanki
Göğüs ve baş, **العِظْلِم** ile boyanmış.”

Yani günün **أَشَدَّ**i; yani onun en yükseği ve en şiddetlisi. İbn Sîde dedi ki: Ebû Osman, Ahmed b. Yahyâ’dan rivayet ettiğimiz üzere, onun tekili olmayan bir cem‘ olduğuna gitti. Sîrâfî dedi ki: kıyas **شَدٌّ** ve **أَشُدّ**dür; “**قَدٌّ** ve **أَقُدٌّ**” denildiği gibi. Bir başka defa dedi ki: o, tekili olmayan bir cem‘dir; ve “**بلغ أَشَدَّه**” denir; o azdır. Ezherî dedi ki: **الأَشُدُّ** Allah’ın kitabında, farklılıkları yakın üç manadadır: Yusuf kıssasında, عليه السلام: “**ولمَّا بَلَغَ أَشُدَّه**” sözüne gelince; manası idrak ve buluğdur; o vakit azizin karısı onu nefsinden murad etti. Ve Yüce Allah’ın sözü: “yetimin malına, en güzel olanla ancak yaklaşın, ta ki **أَشُدَّه**ne ulaşsın”; Zeccâc dedi ki: manası: onun malını, **أَشُدَّه**ne ulaşıncaya kadar koruyun; **أَشُدَّه**ne ulaştığında malını ona verin. Dedi ki: onun **أَشُدَّه**ne ulaşması: ondan rüşdün sezilmesiyle birlikte, bâliğ olmasıdır. Dedi ki: bazıları dedi: “ta ki **أَشده**ne ulaşsın”: ta ki on sekiz yıla ulaşsın. Ebû İshâk dedi ki: bunun vechi nedir bilmiyorum; çünkü on sekiz yıldan önce idrak ederse ve ondan rüşd sezilirse, malının kendisine verilmesini talep ederse, bu ona vacip olur. Ezherî dedi ki: bu doğrudur; bu Şâfiî’nin ve ilim ehlinin çoğunun sözüdür. Ve **الصحاح**ta: “ta ki **أَشدّه**ne ulaşsın” yani onun kuvveti; o, on sekiz ile otuz arasıdır; ve o, cem‘ binası üzere gelen bir tekildir; **آنْكٍ** gibi; o da **الأُسْرُبُّ**dur; ikisinin benzeri yoktur. Ve denir: o, lafzından tekili olmayan bir cem‘dir; **آسالٍ** ve **أَبابِيلَ** ve **عَبادِيدَ** ve **مَذاكِيرَ** gibi. Sîbeveyh derdi: onun teki **شِدَّة**dir; ve bu manada güzeldir; çünkü “delikanlı **شِدَّته**ne ulaştı” denir; fakat **فِعْلة** **أَفْعُل** üzerine cem‘ edilmez. Amma **أَنْعُم**, “**يوم بُؤْس** ve **يومُ نُعْم**” sözlerinden **نُعْم**ın cem‘idir. Amma “teki **شَدٌّ**dür, **كلب** ve **أَكْلُب** gibi; yahut **شِدٌّ**dür, **ذئب** ve **أَذؤب** gibi” diyen, ancak kıyastır; tıpkı **الأَبابيلِ**in tekinde, **عِجَّولٍ** üzerine kıyasla **إِبَّوْل** demeleri gibi; bu, Araplardan işitilmiş bir şey değildir. Ve Yüce Allah’ın, Mûsâ kıssasında, nebîmize ve ona salât olsun: “**ولما بلغ أَشدّه واستوى**” sözüne gelince; **الأَشُدِّ**e ulaşmayı **الاستواء** ile birleştirdi; o, işinin ve kuvvetinin toplanması, olgunlaşması ve gençliğinin sona ermesidir. Ve Yüce Allah’ın **الأَحقاف** sûresinde sözü: “ta ki **أَشُدَّه**ne ulaştı ve kırk yıla ulaştı”; bu, **الأَشُدِّ**e ulaşmanın en uç nihayetidir; ve onun tamamında Muhammed, صلى الله عليه وسلم, peygamber olarak gönderildi; onun olgunluğu ve aklının tamamı toplanmıştı. Böylece **بُلوغُ الأَشُدِّ**: başlangıcı sınırlı, nihayeti sınırlı; ikisi arasındaki ise sınırlı değildir.

Ve “**شَدَّ النهارُ**” yani yükseldi. Ve “**شَدُّ النهار**”: onun yükselişidir; ve aynı şekilde “**شَدُّ الضُّحَى**”. “Sana **شَدَّ النهارِ** geldim” ve “**في شَدِّ النهارِ**”; ve “**شَدَّ الضُّحَى**” ve “**في شَدِّ الضحى**” denir. Ve “Onu **شَدَّ النهار**da gördüm” denir; o, yükseldiği vakittir; ve aynı şekilde uzadı. Ve “Bize **مَدَّ النهار** geldi” yani zevalden önce; gündüzden beş geçtiğinde. Ve İtbân b. Mâlik hadisinde: “Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, bana, gün **اشْتَدَّ** ettikten sonra geldi” yani güneşi yükseldi ve yükseldi. Ve ondan Ka‘b’ın sözü:

“**شَدَّ النهارِ** (vaktinde), iki kolu, yarı çıplak bir dişi devenin,
Kalktı; ona ağır yükler cevap verdi.”

Yani onun yükseliş ve yüceliş vaktinde. Ve “**شَدَّه**” yani onu sağlamca bağladı; onu **يَشُدُّوه** ve onu **يَشِدُّه** de (denir); bu, nadirlerdendir. Ferrâ dedi ki: ikizli fiilden, **فَعَلْتُ** üzere, geçişsiz olan ne ise, onun **يَفْعِلُ**u aynın kesresi iledir; **عفَّ يعِفُّ** ve **خَفَّ يَخِفُّ** ve benzerleri gibi. Ve geçişli olan ne ise, **مَدَدْتُ** gibi, onun **يَفْعُل**u aynın zammı iledir; ancak üç harf müstesna: **شَدَّه يَشُدُّه ويَشِدُّهُ**; ve **عَلَّه يَعُلُّه ويَعِلُّه** — **العَلَلِ**den, o ikinci içiştir; ve **نَمَّ الحديثَ يَنُمُّه ويَنِمُّه**. Eğer bunun gibi, işitmediğimizden de gelirse, o azdır; ve aslı zammedir. Dedi ki: zamme ortak olmaksızın kesre ile bir tek harf geldi; o da **حَبَّهُ يَحِبُّهُ**dur.

Ve başkası dedi ki: falan, onun hızlı yürüyüşünde **شَدَّ** etti. Ve şarkıcı cariye **تَشَدَّدَتِ** olur; şarkıda sesi yükseltirken nefsini zorladığında. Ve ondan Tarafe’nin sözü:

“Biz dediğimizde: bize dinlet; bize karşı atıldı,
Kendi yumuşaklığı üzere, dövülmüş; **لم تَشَدَّدِ**.”

Ve **شَدَّاد**: bir isimdir. Ve **بنو شَدَّادٍ** ve **بنو الأَشَدِّ**: iki kabiledir.
