# شدد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AF%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شدد

الشدة، بالكسر، اسم من الاشتداد وهي الصلابة تكون في الجواهر والأعراض، والجمع: شدد، عن سيبويه، قال: جاء على الأصل لأنه لم يشبه الفعل، وقد شده يشده ويشده شدا فاشتد، وكل ما أحكم فقد شد، وشدد، وشدد هو، وتشاد، وشيء شديد،: بين الشدة وشيء شديد: مشتد قوي.

  وف ي الحدجيث: لا تبيعوا الحب حتى يشتد، أي يقوى. والشدة، بالفتح الحملة الواحدة، والشد: الحمل. وشد على القوم في الحرب يشد ويشد شدا وشدودا: حمل. وفي الحديث: ألا تشد فنشد معك، يقال شد في الحرب، يشد، بالكسر، ومنه الحديث: ثم شد عليه فكان كأمس الذاهب. أي حمل عليه فقتله. وشد فلان على العدو شدة واحدة، وشد شدات كثيرة، وشد الذئب على الغنم شدا وشدودا، كذلك.
 ورئي فارس يوم الكلاب من بني الحارث يشد على القوم فيردهم ويقول: أنا أبو شداد. فإذا كروا عليه ردهم وقال: أنا أبو رداد. والشد بالفتح: الحضر والعدو، والفعل اشتد، أي عدا، قال ابن رميض العنبري:
  هذا أوان الشد فاشتدي زيم وزيم: اسم فرسه. وفي حديث القيامة: كحضر الفرس ثم كشد الرجل الشديد العدو، ومنه حديث السعي: لا يقطع الوادي إلا شدا أي عدوا، وفي حديث أحد: حتى رأيت النساء يشتددن في الجبل أي يعدون. وشد في العدو شدا واشتد: أسرع وعدا، وقال عمرو ذو الكلب:
  فقمت لا يشتد شدي ذو قدم جاء بالمصدر على غير الفعل، ومثله كثير. والشد في النار: ارتفاعها، هكذا في النسخ التي بأيدينا، وهو غلط، والصواب على ما في الأمهات: والشد في النهار: ارتفاعه. وشد النهار: ارتفع، وكذلك شد الضحى، يقال جئتك شد النهار، وفي شد النهأر، وشد الضحى وفي شد الضحى. ويقال لقيته شد النهار، وهو حين يرتفع، وكذلك امتد، وأتانا مد النهأر، أي قبل الزوال حين مضى من النهار خمسة. وفي حديث عتبان بن مالك: فغدا علي رسول الله صلى الله عليه وسلم بعدما اشتد النهار أي علا وارتفعت شمسه، ومنه قول كعب:
  شد النهار ذراعي عيطل نصف                      قامت فجاوبها نكد مثـاكـيل أي وقت ارتفاعه وعلوه. والشد: التقوية تقول: شد الله ملكه، وشدده، أي قواه. وقوله تعالى  وشددنا ملكه  أي قويناه، وشد على يده: قواه وأعانه، قال:
  فإنس بحمد اللـه لا سـم حـية                      سقتني ولا شدت على كف ذابح وشد عضده: قواه، واشتد الشيء، من الشدة. والشد: الإيثاق وشده: أوثقه. ويشده ويشده أيضا، وهو من النوادر قال الفراء: ما كان من المضاعف على فعلت غير واقع فإن يفعل منه مكسور العين، مثل: عف يعف وخف يخف، وما أشبهه. وما كان واقعا مثل: مددت فإن يفعل منه مضموم إلا ثلاثة أحرف. شده يشده ويشده، وعله يعله ويعله، من العلل، ونم الحديث ينمه وينمه. فإن جاء مثل هذا مما لم نسمعه، فهو قليل، وأصله الضم. قال: وقد جاء حرف واحد بالكسر، من غير أن يشركه الضم، وهو حبة يحبه. وقال غيره: شد فلان في حضره. وقد حققنا ذلك في مؤلفاتنا التصريفية. قال الله تعالى:  فشدوا الوثاق  وقال تعالى:  اشدد به أزري  واشتد الرجل عدا، كشد. وقد تقدم. والمشادة في الشيء: التشدد فيه والمغالبة، ومنه الحديث: لن يشاد الدين أحد إلا غلبه أراد غلبه الدين، أي من يقاومه ويقاويه ويكلف نفسه من العبادة فوق طاقته. وشاده مشادة وشدادا: غالبه،وهو مثل الحديث الآخر: إن هذا الدين متين فأوغل في برفق. والمتشدد: البخيل، كالشديد، قال طرفة:
  أرى الموت يعتام الكرام ويصطي                      عقيلة مال الفاحش المـتـشـدد

  والأشد مبلغ الرجل الحنكة والمعرفة، قال الله تعالى:  حتى إذا بلغ أشده  وقال الأزهري: الأشد في كتاب الله تعالى على ثلاثة معان يقرب اختلافها: فأما قوله في قصة يوسف عليه السلام:  ولما بلغ أشده  فمعناه الإدراك والبلوغ، وحينئذ راودته امرأة العزيز عن نفسه. وكذلك قوله تعالى:  ولا تقربوا مال اليتم إلا بالتي هي أحسن حتى يبلغ أشده  بفتح فضم، ويضم أوله وهي قليلة، حكاها السيرافي. قال الزجاج. معناه احفظوا عليه ماله حتى يبلغ أشده، فإذا بلغ أشده فادفعوا إليه ماله. قال وبلوغه أشده أن يؤنس منه الرشد مع أن يكون بالغا. قال: وقال بعضهم  حتى يبلغ أشده  حتى يبلغ ثماني عشرة سنة، قال أبو إسحاق: لست أعرف ما وجه ذلك، لأنه إن أدرك قبل ثمان عشرة سنة وقد أونس منه الرشد فطلب دفع ماله إليه وجب له ذلك. قال الأزهري: وهذا صحيح، وهو قول الشافعي وقول أكثر أهلي العلم. وفي الصحاح  حتى يبلغ أشده  أي قوته، وهو ما بين ثماني عشرة إلى ثلاثين سنة، وقال الزجاج: هو من نحو سبع عشرة إلى الأربعين، وقال مرة: هو ما بين الثلاثين والأربعين، وهو مذكر ومؤنث، وفي التهذيب: وأما قوله تعالى، في قصة موسى عليه اسلام:  ولما بلغ أشده واستوى  فإنه قرن بلوغ الأشد بالاستواء، وهو أن يجتمع أمره وقوته، ويكتهل وينتهي شبابه، وأما قوله تعالى في سورة الأحقاف.  حتى إذا بلغ أشده وبلغ أربعين سنة  فهو أقصى نهاية بلوغ الأشد، وعند تمامها بعث محمد صلى الله عليه وسلم نبيا.وقد اجتمعت حنكته وتمام عقله، وفبلوغ الأشد محصور الأول، محصور النهاية، غير محصور ما بين ذلك. قال الجوهري: وهو واحد جاء على بناء الجمع، كآنك، وهو الأسرب ولا نظير لهما. قال شيخنا: ولعل مراده: من الأسماء المطلقة التي استعملتها العرب، فلا ينافي ورود أعلام على بلاد، ككابل وآمل، وما يبديه الاستقراء، أو جمع لا واحد به من لفظه مثل أبابيل وعبابيد ومذاكير، ذهب إليه أحمد بن يحيى، فيما رواه عن أبي عثمان المازني. كذا في المحكم. وقال السيرافي أيضا. أو واحده شدة، بالكسر كنعمة وأنعم، نقله الجوهري عن سيبويه، وهو حسن في المعنى، يقال بلغ الغلام شدته. وقال أبو الهيثم: واحدة الأنعم نعمة وواحدة الأشد شدة. مع أن، وفي نص عبارة سيبويه: ولكن فعلة بالكسر لا يتجمع على أفعل، أو واحده شد، ككلب وأكلب، وقال السيرافي: القياس: شد وأشد، كما يقال: قد وأقد، أو واحده: شد، كذئب وأذؤب، قال أبو الهيثم: وكأن الهاء في النعمة والشدة لم تكن في الحرف، إذ كانت زائدة، وكأن الأصل: نعم وشد، فجمعا على أفعل، كما قالوا رجل، وأرجل، وضرس وأضرس. وقال أبو عبيد: واحدها شد في القياس. ولم أسمع لها بواحدة.
 وقال ابن جني: جاء على حذف التاء كما كان ذلك في نعمة وأنعم ونقل ابن جني عن أبي عبيد: هو جمع أشد، على حذف الزيادة، قال وقال أبو عبيدة: ربما استكرهوا على حذف هذه الزيادة في الواحد، وأنشد بيت عنترة:
  عهدي به شد النهار كأنمـا                      خضب اللبأن ورأسه بالعظم

  أي أشد النهار، يعني أعلاه وأمتعه وما هما أي شدا وشدا بمسموعين عن العرب بل قياس، كما يقولون في واحد الأبابيل: إبول، قياسا على عجول، وليس هو شيئا سمع من العرب، كما سبقت الإشارة إليه. قال الفراء: الأشد، واحدها شد، في القياس، قال: ولم أسمع لها بواحد. ومثله عن أبي عبيد. والشدة: النجدة وثبات القلب والشديدة: الشجاع والقوي من الرجال، والجمع: أشداء وشداد وشدد، عن سيبويه، قال جاء على الأصل لأنه لم يشبه الفعل، وقد شد يشد بالسر لا غير. والشديد البخيل، وفي التنزيل العزيز:  وإنه لحب الخير لشديد  قال أبو إسحاق: إنه من أجل حب المال لبخيل. وقال أبو ذؤيب.

  حدرناه بالأثوأب في قعـر هـوة                      شديد على ما ضم في اللحد جولها أراد: شحيح على ذلك.
 والشديد: الأسد، لقوته وجلادته. والشديد: اسم مولى لأبي بكر رضي الله عنه مذكور في حديث إسماعيل بن أبي خالد عن قيس بن أبي حازم. والشديد بن قيس المحدث البرتي روى عنه يزد بن أبي حبيب، وكان شريفا بمصر، ولي بحر مصر. وشديد، كزبير: شاعر وهو شديد بن شداد بن عامر بن لقيط العامري، في زمن بني أمية. وشداد، ككتان: اسم جماعة. والحروف الشديدة ثمانية وهي الهمزة، والجيم، والدال، والتاء، والطاء، والباء والقاف، والكاف. قال ابن جني: ويجمعها في اللفظ قولك: أجدت طبقك، وقولهم: أجدك طبقت، أو أجدك قطبت. والحروف التي بين الشديدة والرخوة ثمانية، يجمعها في اللفظ قولك:  لم يروعنا  وإن شئت: قلت  لم يرعونا  . ومعنى الشديد أنه الحرف الذي يمنع الصوت أن يجري فيه، ألا ترى أنك لو قلت الحق والشط، ثم رمت مد صوتك في القاف والطاء لكان ممتنعا. وأشد الرجل إشدادا، إذا كانت معه دابة شديدة، وفي الحديث:  يرد مشدهم على مضعفهم. المشد: الذي دوابه قوية، والمضعف: الذي دوابه ضعيفة، يريد أن القوي من الغزاة يساهم الضعيف فيما يكسبه من الغنيمة. ويقال: أشد لقد كان كذا، وأشد مخففة، أي أشهد وهو غريب نقله الصاغاني. وأشد، على صيغة أفعل التفضيل: أخو يوسف الصديق عليه السلام. أورده تلميذه الحافظ في التبصير. وذكر الجواني في المقدمة الفاضلية إخوة سيدنا يوسف الأحد عشر الأسباط هكذا: كاد، وبنيامين، ويهوذا، ونفتالى، وزبولون، وشمعون، وروبين، ويساخا، ولاوى، ودان، وياشير. فلم يذكر فيهم أشد.
 وأبو الأشد: من الأبطال وآخر محدث، أو هو بالسن، هكذا في النسخ. وفي بعضها: وسنان بن خال الأشد، من الأبطال. وأبو الأشد السلمي: محدث، أو هو بالسين، وهذا هو الصواب، فإن الفارس البطل هو سنان بن خالد، يعرف بالأشد، لا بأبي الأشد، والمحدث هو أبو الأشد، يقال بالشين وبالسين، وعلى رواية المهملة فبسكونها، وهو الذي وقع في المسند، وعلى رواية المعجمة وهو الراجح فبتشديد الدال، وهو شيخ لعثمان بن زفر، فتأمل.
 ومما يستدرك عليه:

  عن ابن الأعرابي: يقال: حلبت بالساعد الأشد أي استعنت بمن يقوم بأمرك، ويعنى بحاجتك. وقال أبو عبيد: يقال حلبتها بالساعد الأشد أي حين لم أقدر على الرفق أخذته بالقوة والشدة. ومن أمثالهم في الرجل يحرز بعض حاجته ويعجز عن تمامها: بقي أشده قال طالب: يقال إنه كان فيما يحكى عن البهائم أن هرا كان قد أفنى الجرذان، فاجتمع بقيتها وقلن تعالين نحتال بحيلة لهذا الهر، فأجمع رأيهن على تعليق جلجل في رقبته، فإذا رآهن سمعن صوت الجلجل، فهربن منه فجئن بجلجل، وشددنه في خيط، ثم قلن: من يعلقه في عنقه? فقال بعضهن: بقي أشده. وقد قيل في ذلك:
  ألا امرؤ يعقد خيط الجلجل ويقال للرجل إذا كلف عملا: ما أملك شدا ولا إرخاء أي لا أقدر على شيء، وقال أبو زيد: أصابتني شدى، على فعلى، أي شدة. ومسك شديد الرائحة: قويها ذكيها. ورجل شديد العين: لا يغلبه النوم، وقد يستعار ذلك في الناقة قال الشاعر:
  بات يقاسي كل ناب ضـرزة                      شديدة جفن العين ذات ضرائر وقوله تعالى،  واشدد على قلوبهم  أي اطبع على قلوبهم.
 والشدة: المجاعة. والشدائد الهزاهز. والشدة: صعوبة الزمن، وقد اشتد عليهم. والشدة والشديدة: من مكاره الدهر وجمعها، شدائد، فإذا كان جمع شديدة فهو على القياس، وإذا كان جمع شدة، فهو نادر.
 وشدة العيش: شظفه.
 وفي المثل: رب شد في الكرز وذلك أن رجلا خرج يركض فرسا له، فرمت بسخلتها، فألقاها في كرز بين يديه، وهو الجوالق، فقال له إنسان: لم تحمله? ما تصنع به? فقال: رب شد في الكرز يقول هو سريع الشد كأمه، يضرب للجل يحتقر عندك، وله خبر قد علمته أنت. قال سيبويه: وقالوا: شد ما أنك ذاهب، كقولك: حقا أنك ذاهب، قال. وإن شئت جعلت شد بمنزلة نعم، كما تقول نعم العمل أنك تقول الحق. وقال أبو زيد: خفت شدى فلان، أي شدته، وأنشد.

  فإني لا ألين لقول شـدى                      ولو كانت أشد من الحديد والأشد: لقب عمرو بن أهبان بن دثأر بن فقعيس الأسدي، جاهلي. وفي حديث قيام شهر رمضان:  أحيا الليل وشد المئزر  ، وهو كناية عن اجتناب النساء، أو عن الجد والاجتهاد في العمل، أو عنهما معا. وتشددت القينة، إذا جهدت نفسها عند رفع الصوت بالغناء، ومنه قول طرفة:
  إذا نحن قلنا أسمعينا انبرت لنا                      على رسلهأ مطروقة لم تشدد وبنو شداد وبنو الأشد: بطنان. والأشداء: بطن من آل علي بن أبي طالب.
 ومما يستدرك عليه

### Türkçe

**الشدة**, kesre ile, **الاشتداد**’dan bir isimdir; o, cevherlerde ve arazlarda bulunan katılıktır; çoğulu: **شدد**; Sîbeveyh’ten: dedi ki: asıl üzere geldi; çünkü fiile benzemedi. Ve “onu sıktı/sağlamlaştırdı” **شده** “onu sıkar/sağlamlaştırır” **يشده** ve “onu sıkar/sağlamlaştırır” **ويشده** “sıkma/sağlamlaştırma” **شدا**; böylece “sıkılaştı/sağlamlaştı” **فاشتد**. Ve her ne sağlam yapılmışsa, muhakkak “sıkılmış/sağlamlaştırılmıştır” **شد**; ve “sağlamlaştırdı” **شدد**; ve “o sağlamlaştı” **وشدد هو**; ve “karşılıklı çekişti” **وتشاد**; ve “şiddetli bir şey” **وشيء شديد**. **الشدة** ile “şiddetli bir şey” **شيء شديد** arasındaki (fark): “sıkı/kuvvetli” **مشتد قوي**.

Ve hadiste: “Sevgi tanesini satmayın, ta ki **يشتد** oluncaya kadar”; yani kuvvetleninceye kadar. Ve **الشدة**, fetha ile, bir tek hamledir; ve **الشد**: hamledir. Ve savaşta kavmin üzerine hamle etti: “hamle eder” **يشد** ve “hamle eder” **ويشد** “hamle” **شدا** ve “hamleler” **وشدودا**: hamle etti. Ve hadiste: “Dikkat edin, hamle etmeyecek misin; biz de seninle hamle edelim”; denir: savaşta hamle etti; “hamle eder” **يشد**; kesre ile. Ve ondan hadistir: “Sonra onun üzerine hamle etti; böylece giden dün gibi oldu.” Yani onun üzerine hamle etti de onu öldürdü. Ve falan, düşmanın üzerine bir tek hamle etti; ve birçok hamleler hamle etti; ve kurt, koyunların üzerine “hamle” **شدا** ve “hamleler” **وشدودا** ile hamle etti; böyledir.

Ve Benî’l-Hâris’ten bir süvari, Kilâb günü, kavmin üzerine hamle ederken görülmüştür; onları geri çeviriyor ve diyordu: “Ben Ebû Şeddâd’ım.” Sonra onun üzerine tekrar hücum ettiklerinde onları geri çeviriyor ve diyordu: “Ben Ebû Reddâd’ım.” Ve **الشد**, fetha ile: hazır bulunma ve koşmadır; fiil **اشتد**; yani koştu. İbn Rumeyd el-‘Anberî dedi ki:

هذا أوان الشد فاشتدي زيم

Ve **زيم**: atının adıdır. Ve kıyamet hadîsinde: “Atın hazır bulunması gibi, sonra şiddetli koşan adamın koşması gibi.” Ve ondan sa‘y hadîsi: “Vadiyi ancak **شدا** ile keser”; yani koşarak. Ve Uhud hadîsinde: “Ta ki kadınların dağda **يشتددن** ettiklerini gördüm”; yani koşuyorlar. Ve koşmada “koştu” **شد** “koşma” **شدا** ve “koştu” **واشتد**: hızlandı ve koştu. Ve ‘Amr Zû’l-Kelb dedi ki:

فقمت لا يشتد شدي ذو قدم

Masdarı fiilin dışında getirdi; bunun benzeri çoktur. Ve **الشد** ateşte: onun yükselmesidir; elimizdeki nüshalarda böyledir; o yanlıştır; doğrusu, ana nüshalarda olan üzere: ve **الشد** gündüzde: onun yükselmesidir. “Gündüz yükseldi” **شد النهار**: yükseldi; aynı şekilde “kuşluk yükseldi” **شد الضحى**. Denir: “Sana gündüzün yükselişinde geldim” **شد النهار**; ve “gündüzün yükselişinde” **وفي شد النهأر**; ve “kuşluğun yükselişinde” **وشد الضحى**; ve “kuşluğun yükselişinde” **وفي شد الضحى**. Ve denir: “Onu gündüzün yükselişinde gördüm” **شد النهار**; o, yükseldiği zamandır; aynı şekilde “uzadı” **امتد**. Ve bize “gündüzün uzaması” **مد النهأر** geldi; yani zevâlden önce, gündüzden beş (saat) geçtiği vakit. Ve ‘Itbân b. Mâlik hadîsinde: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم bana, gündüz **اشتد** olduktan sonra sabahladı”; yani yükseldi ve güneşi yükseldi. Ve ondan Ka‘b’ın sözü:

شد النهار ذراعي عيطل نصف                      قامت فجاوبها نكد مثـاكـيل

Yani onun yükselmesi ve yücelmesi vakti. Ve **الشد**: kuvvetlendirmedir; dersin: “Allah onun mülkünü kuvvetlendirdi” **شد الله ملكه**; ve “onu kuvvetlendirdi” **وشدده**; yani onu kuvvetli kıldı. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وشددنا ملكه**; yani onu kuvvetli kıldık. Ve “eline kuvvet verdi” **شد على يده**: onu kuvvetlendirdi ve ona yardım etti. Dedi ki:

فإنس بحمد اللـه لا سـم حـية                      سقتني ولا شدت على كف ذابح

Ve “pazusunu kuvvetlendirdi” **شد عضده**: onu kuvvetli kıldı. Ve “şey şiddetlendi” **واشتد الشيء**, **الشدة**’dandır. Ve **الشد**: bağlamadır; ve “onu bağladı” **وشده**: onu bağladı. Ve “onu bağlar” **ويشده** ve “onu bağlar” **ويشده** de; bu nadirlerdendir. Ferrâ dedi ki: ikizli (muda‘af)dan **فعلت** vezni üzere olup vâki‘ olmayan her şeyde, ondan **يفعل** göz (ayn)ı kesreli gelir; meselâ: **عف يعف** ve **خف يخف** ve benzerleri. Ve vâki‘ olan her şeyde, meselâ: **مددت**; ondan **يفعل** dammeli gelir; ancak üç harf (kelime) hariç: “onu bağladı” **شده** “onu bağlar” **يشده** ve “onu bağlar” **ويشده**; ve “onu hasta etti” **وعله** “onu hasta eder” **يعله** ve “onu hasta eder” **ويعله**, **العلل**’dendir; ve “hadisi yaydı” **ونم الحديث** “onu yayar” **ينمه** ve “onu yayar” **وينمه**. Eğer işitmediğimizden bunun gibi bir şey gelirse, o azdır; aslı dammedir. Dedi ki: bir tek harf (kelime) kesre ile geldi; dammeyi ona ortak etmeden; o da “onu sevdi” **حبة** “onu sever” **يحبه**’dir. Başkası dedi ki: falan, hazır bulunmasında “koştu” **شد**. Bunu tasrîfî teliflerimizde tahkik ettik. Yüce Allah dedi ki: **فشدوا الوثاق**. Ve dedi ki: **اشدد به أزري**. Ve adam koştu: **واشتد الرجل عدا**; **كشد** gibi. Daha önce geçti. Ve bir şeyde **المشادة**: onda sıkı davranmak ve galebe etmektir. Ve ondan hadistir: “Dine hiç kimse **يشاد** etmez ki, mutlaka onu yensin.” Dinin onu yenmesini murad etti; yani ona karşı koyan, onunla kuvvet yarışına giren ve kendini ibadette gücünün üstüne yükleyen kimse. Ve onunla “çekişti” **وشاده** “çekişme” **مشادة** ve “çekişme” **وشدادا**: onunla galebe yarışına girdi; ve o, diğer hadisin benzeridir: “Şüphesiz bu din sağlamdır; öyleyse onda yumuşaklıkla derinleş.” Ve **المتشدد**: cimridir; **الشديد** gibi. Tarafe dedi ki:

أرى الموت يعتام الكرام ويصطي                      عقيلة مال الفاحش المـتـشـدد

Ve **الأشد**: erkeğin olgunluk ve marifete ulaşmasıdır. Yüce Allah dedi ki: **حتى إذا بلغ أشده**. Ezherî dedi ki: Yüce Allah’ın kitabında **الأشد** üç mânâ üzeredir; farklılıkları birbirine yakındır: Yusuf عليه السلام kıssasındaki sözüne gelince: **ولما بلغ أشده**; mânâsı idrâk ve buluğdur; o vakit Aziz’in karısı onu nefsinden murad etti. Aynı şekilde Yüce Allah’ın sözü: **ولا تقربوا مال اليتم إلا بالتي هي أحسن حتى يبلغ أشده**; fetha sonra damme ile; ve evveli de dammelenir; o azdır; Sîrâfî onu hikâye etti. Zeccâc dedi: mânâsı: onun malını, **أشده**’ne ulaşıncaya kadar koruyun; **أشده**’ne ulaşınca malını ona verin. Dedi: onun **أشده**’ne ulaşması, ondan rüşdün sezilmesiyle birlikte bâliğ olmasıdır. Dedi: bazısı dedi ki: **حتى يبلغ أشده**: on sekiz yaşa ulaşıncaya kadar. Ebû İshâk dedi: bunun vechi nedir bilmiyorum; çünkü on sekizden önce idrâk ederse ve ondan rüşd sezilirse, malının kendisine verilmesini isterse, bu ona vacip olur. Ezherî dedi: bu doğrudur; Şâfiî’nin sözü ve ilim ehlinin çoğunun sözüdür. Ve **الصحاح**’ta: **حتى يبلغ أشده**; yani kuvveti; o, on sekiz ile otuz yaş arasıdır. Zeccâc dedi: o, yaklaşık on yediden kırka kadardır. Ve bir defa dedi: o, otuz ile kırk arasıdır. Ve o, müzekker ve müennestir. Ve **التهذيب**’de: Yüce Allah’ın, Mûsâ عليه اسلام kıssasındaki sözüne gelince: **ولما بلغ أشده واستوى**; **الأشد**’e ulaşmayı **الاستواء** ile birleştirdi; o, işinin ve kuvvetinin toplanmasıdır; ve orta yaşlı olur ve gençliği biter. Ve Yüce Allah’ın Ahkâf sûresindeki sözüne gelince: **حتى إذا بلغ أشده وبلغ أربعين سنة**; o, **الأشد**’e ulaşmanın en uç nihayetidir; onun tamamında Muhammed صلى الله عليه وسلم peygamber olarak gönderildi. Olgunluğu ve aklının tamamı birleşti. Ve **بلوغ الأشد** başlangıcı sınırlı, sonu sınırlıdır; arası sınırlı değildir. Cevherî dedi: o, cem‘ binası üzere gelen bir tekildir; **آنك** gibi; ve o, **الأسرب**’dir; ikisine de benzer yoktur. Şeyhimiz dedi: belki muradı: Arapların kullandığı mutlak isimlerdendir; bu, beldelere gelen özel adların vürûduna aykırı değildir; **كابل** ve **آمل** gibi; ve istikrânın ortaya koyduğu şey; yahut lafzından tekili olmayan cem‘dir; **أبابيل** ve **عبابيد** ve **مذاكير** gibi; Ahmed b. Yahyâ buna gitmiştir; Ebû عثمان المازني’den rivayet ettiği üzere. **المحكم**’de böyledir. Ve Sîrâfî de dedi ki: yahut onun tekili, kesre ile **شدة**’dir; **نعمة** ve **أنعم** gibi; Cevherî bunu Sîbeveyh’ten nakletti; ve bu mânâda güzeldir; denir: “oğlan kendi **شدته**’sine ulaştı.” Ebû’l-Heysem dedi: **الأنعم**’ın bir teki **نعمة**’dir; ve **الأشد**’in bir teki **شدة**’dir. Şu halde ki; ve Sîbeveyh’in ibaresinin nassında: “Lâkin kesre ile **فعلة**, **أفعل** üzerine cem‘lenmez.” Yahut onun tekili **شد**’dir; **كلب** ve **أكلب** gibi. Sîrâfî dedi: kıyas: **شد** ve **أشد**; denildiği gibi: **قد** ve **أقد**. Yahut onun tekili: **شد**; **ذئب** ve **أذؤب** gibi. Ebû’l-Heysem dedi: sanki **النعمة** ve **الشدة**’deki **الهاء** harfte değildi; zira o ziyadedir; ve sanki asıl: **نعم** ve **شد** idi; böylece **أفعل** üzerine cem‘lendiler; dedikleri gibi: **رجل** ve **أرجل**; ve **ضرس** ve **أضرس**. Ebû ‘Ubeyd dedi: kıyasta onun teki **شد**’dir. Ona bir tek işitmedim.

İbn Cinnî dedi: **نعمة** ve **أنعم**’da olduğu gibi **التاء**’nın hazfi üzere geldi. Ve İbn Cinnî, Ebû ‘Ubeyd’den nakletti: o, **أشد**’in cem‘idir; ziyadenin hazfi üzere. Dedi: ve Ebû ‘Ubeyde dedi: bazen bu ziyadeyi tekilde hazfetmeye zorlandılar. Ve ‘Antere’nin beytini okudu:

عهدي به شد النهار كأنمـا                      خضب اللبأن ورأسه بالعظم

Yani günün en şiddetlisi; yani onun en üstü ve en zevklisi; ve “onlar ikisi” yani **شَدًّا** ve **شَدًّا** Araplardan işitilmiş değildir; bilakis kıyastır; tıpkı onların **الأبابيل**’in birinde “**إبول**” demeleri gibi; **عَجُول** üzerine kıyasla; ve o, Araplardan işitilmiş bir şey değildir; daha önce işaret edildiği gibi. el-Ferrâ dedi: **الأشد**; onun teki kıyasta **شَدّ**’dır; dedi: ve onun için bir tek işitmedim. Bunun benzeri Ebû Ubeyd’den (de rivayet edilmiştir). Ve **الشدة**: yiğitlik ve kalbin sebatı; ve **الشديدة**: erkeklerden cesur ve güçlü olan; ve cem‘i: **أشداء** ve **شداد** ve **شدد**; Sîbeveyh’den; dedi: asıl üzere geldi; çünkü fiile benzemedi; hâlbuki **شَدَّ يَشِدُّ** (yalnızca) kesre ile (gelir), başka değil. Ve **الشديد** cimridir; ve Aziz tenzilde: **وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ**. Ebû İshâk dedi: mal sevgisi sebebiyle o, cimridir. Ebû Züeyb dedi:

  **حدرناه بالأثوأب في قعـر هـوة                      شديد على ما ضم في اللحد جولها**
Murad etti: buna karşı çok cimri.

Ve **الشديد**: aslan; kuvveti ve dayanıklılığı sebebiyle. Ve **الشديد**: Ebû Bekir رضي الله عنه’un bir mevlâsının adıdır; Kays b. Ebî Hâzim’den, İsmâîl b. Ebî Hâlid hadîsinde zikredilmiştir. Ve **الشديد بن قيس** el-muhaddis el-Bertî; ondan Yezîd b. Ebî Habîb rivayet etti; Mısır’da şerefli idi; Mısır denizine (sahil/liman işine) vali oldu. Ve **شديد**; **زبير** gibi: bir şairdir; o, Emevîler zamanında, **شديد بن شداد بن عامر بن لقيط** el-Âmirî’dir. Ve **شداد**; **كتان** gibi: bir cemaatin adıdır. Ve şedîd harfler sekizdir; onlar: **الهمزة** ve **الجيم** ve **الدال** ve **التاء** ve **الطاء** ve **الباء** ve **القاف** ve **الكاف**. İbn Cinnî dedi: ve onları lafızda, senin “**أجدت طبقك**” demen toplar; ve onların “**أجدك طبقت**” yahut “**أجدك قطبت**” sözleri (de böyledir). Ve şedîd ile rehve (yumuşak) arasında olan harfler sekizdir; onları lafızda, senin “**لم يروعنا**” demen toplar; ve istersen: “**لم يرعونا**” dedin. Ve **الشديد**’in manası: o, içinde sesin akıp gitmesini engelleyen harftir; görmez misin ki sen **الحق** ve **الشط** desen, sonra sesini **القاف** ve **الطاء**’da uzatmayı istesen, imkânsız olurdu. Ve adam **أشد** olur, **إشدادا**; yanında şedîd (kuvvetli) bir binek olduğu zaman. Ve hadiste: **يرد مشدهم على مضعفهم**. **المشد**: binekleri güçlü olan; ve **المضعف**: binekleri zayıf olan; murad: gazilerden güçlü olanın, ganimetten kazandığında zayıfla ortak olmasıdır. Ve denir: **أشد**; gerçekten şöyleydi; ve **أشد** hafifletilmiş (şekliyle); yani **أشهد**; ve bu, gariptir; es-Sağânî onu nakletti. Ve **أشد**; **أفعل التفضيل** sigası üzere: Yusuf es-Sıddîk عليه السلام’ın kardeşidir. Onu talebesi el-Hâfız **التبصير**’de zikretti. Ve el-Cevânî **المقدمة الفاضلية**’de, efendimiz Yusuf’un on bir kardeşi olan esbâtı şöyle zikretti: **كاد** ve **بنيامين** ve **يهوذا** ve **نفتالى** ve **زبولون** ve **شمعون** ve **روبين** ve **يساخا** ve **لاوى** ve **دان** ve **ياشير**. Onların içinde **أشد**’i zikretmedi.

Ve **أبو الأشد**: bahadırlardan (biridir) ve bir başka muhaddistir; yahut o, **بالسن** iledir; nüshalarda böyledir. Bazısında: ve **سنان بن خال الأشد**; bahadırlardan. Ve **أبو الأشد السلمي**: bir muhaddistir; yahut o, **بالسين** iledir; ve bu doğrudur; çünkü süvari bahadır, **سنان بن خالد**’dır; **الأشد** diye bilinir, **أبو الأشد** diye değil. Muhaddis ise **أبو الأشد**’dir; **بالشين** ile ve **بالسين** ile söylenir; ve **المهملة** rivayetine göre, onun sükûnuyla; ve o, **المسند**’de vaki olandır. Ve **المعجمة** rivayetine göre—ki o daha râcihtir—**الدال**’ın teşdîdiyle; ve o, Osman b. Zafer’in şeyhidir; öyleyse düşün.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır:

İbnü’l-A‘râbî’den: denir: **حلبت بالساعد الأشد**; yani işini görenle yardım istedin ve ihtiyacınla ilgilenen (kimseyi) kasteder. Ebû Ubeyd dedi: denir: **حلبتها بالساعد الأشد**; yani yumuşaklığa güç yetiremediğim vakit onu kuvvet ve şiddetle aldım. Ve onların mesellerindendir: bir ihtiyacının bir kısmını elde edip tamamına aciz kalan adam hakkında: **بقي أشده**. Tâlib dedi: denir ki, hayvanlar hakkında anlatılagelen şeyler içinde, bir kedi fareleri tüketmişti; geri kalanı toplandı ve “gelin bu kedi için bir hile yapalım” dediler; görüşleri, boynuna bir çıngırak asmak üzerinde birleşti; onları gördüğü zaman çıngırağın sesini işitirler, ondan kaçarlardı. Bir çıngırak getirdiler, onu bir ipe bağladılar; sonra dediler: “Onu boynuna kim asar?” Bazıları dedi: **بقي أشده**. Bunun hakkında şöyle de söylenmiştir:
  **ألا امرؤ يعقد خيط الجلجل**
Ve bir adama bir iş yüklendiğinde denir: **ما أملك شدا ولا إرخاء**; yani hiçbir şeye güç yetiremem. Ebû Zeyd dedi: bana **شدى** isabet etti; **فعلى** üzere; yani şiddet. Keskin kokulu misk: kokusu güçlü, keskin olan. **شديد العين** adam: uyku onu yenmez; bu, deveye de mecazen kullanılır. Şair dedi:
  **بات يقاسي كل ناب ضـرزة                      شديدة جفن العين ذات ضرائر**
Ve onun تعالى sözü: **واشدد على قلوبهم**; yani kalplerine mühür vur.

Ve **الشدة**: kıtlık. Ve **الشدائد**: sarsıntılar. Ve **الشدة**: zamanın zorluğu; ve onlara şiddetlendi. Ve **الشدة** ve **الشديدة**: dehrin hoş olmayan şeylerindendir; ve onun cem‘i: **شدائد**; eğer **شديدة**’nin cem‘i ise kıyas üzeredir; eğer **شدة**’nin cem‘i ise nadirdir.

Ve **شدة العيش**: onun sıkıntısı (yoksunluğu).

Ve meselde: **رب شد في الكرز**; ve bu, bir adamın, bir atını koşturmak için çıkması sebebiyledir; (at) yavrusunu attı; onu önünde bir **كرز**’e—o, çuvaldır—attı. Bir insan ona dedi: “Niçin onu taşımıyorsun? Onunla ne yapacaksın?” Dedi: **رب شد في الكرز**; yani o, anası gibi hızlı bağlanandır; senin yanında küçük gördüğün adam için darb-ı meseldir; onun bir haberi vardır ki sen onu bilmişsindir. Sîbeveyh dedi: ve dediler: **شد ما أنك ذاهب**; senin “hakikaten sen gidicisin” demen gibi. Dedi: ve istersen **شد**’i **نعم** menzilesinde kılarsın; tıpkı “evet, iş: senin hakkı söylemendir” dediğin gibi. Ebû Zeyd dedi: **خفت شدى فلان**; yani onun şiddeti; ve inşâd etti:

  **فإني لا ألين لقول شـدى                      ولو كانت أشد من الحديد**
Ve **الأشد**: **عمرو بن أهبان بن دثأر بن فقعيس** el-Esedî’nin lakabıdır; câhiliyyedir. Ve Ramazan ayı kıyamı hadîsinde: **أحيا الليل وشد المئزر**; bu, kadınlardan uzak durmaya kinayedir; yahut işte ciddiyet ve gayrete; yahut ikisine birlikte. Ve **تشددت القينة**; şarkıyla sesi yükseltirken kendini zorladığı zaman. Ondan, Tarafe’nin sözü:
  **إذا نحن قلنا أسمعينا انبرت لنا                      على رسلهأ مطروقة لم تشدد**
Ve **بنو شداد** ve **بنو الأشد**: iki kabiledir. Ve **الأشداء**: Ali b. Ebî Tâlib’in âlinden bir kabiledir.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır:
