# شدق (ش-د-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%AF%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - د - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والشين والدال معهما
ش ق د، ش د ق، د ق ش مستعملات شقد: الشِّقدةُ: حَشيشةٌ كثيرة الإهالة واللبن تطبخ بدقيق ولبن وأشياء، تؤكل، وهي القِشْدَة أيضاً.
الشِّدْق: طفطفة الفم من باطن الخدين، والأَشْدَق: العريض الشِّدْقَيْنِ وما يليه. وتَشَدَّقَ في الكلام إذا فتح فاه.
واللجام الشادِقُ الداخل الفم، وشَدَقَه يَشْدِقُه شَدْقاً وأَشدَقْتُه أنا إياه إِشداقاً.
دقش:
قلت لأبي الدَّقيش: ما الدَّقْشِ والدُّقَيْش? قال: لا أدري. قلت: فاكتنيت بكنية لا تدري? قال: إنما الكنى والأسماء علامات من شاء تسمى بما شاء لا قياس ولا حتم.

##### Türkçe

**القاف** ve **الشين** ve **الدال** bunlarla birlikte

**ش ق د**، **ش د ق**، **د ق ش** kullanımdadır. **شقد**: **الشِّقدةُ**: çokça içyağı ve süt bulunan bir ottur; un ve süt ve şeylerle pişirilir; yenir; o, **القِشْدَة** de(dir).

**الشِّدْق**: ağzın, yanakların iç tarafından olan etli çıkıntısıdır; **الأَشْدَق**: **الشِّدْقَيْنِ** ve onun bitişiğinin geniş olanı. Ve konuşmada **تَشَدَّقَ**: ağzını açtığı zaman.

Ve **الشادِقُ** gem: ağzın içine giren (gem). Ve **شَدَقَه** onu **يَشْدِقُه** **شَدْقاً**; ve ben onu ona **أَشدَقْتُه** **إِشداقاً**.

**دقش**:
**الدَّقيش**’in babasına dedim: **الدَّقْشِ** ve **الدُّقَيْش** nedir? Dedi: Bilmiyorum. Dedim: Öyleyse bilmediğin bir künye ile künyelendin mi? Dedi: Kunyeler ve isimler ancak alâmetlerdir; dileyen dilediğiyle adlanır; ne kıyas vardır ne de zorunluluk.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشِدَْقُ: جانب الفم؛ يقال: نفخ في شِدْقَيْهِ؛ والجمع الأَشْداقُ. والشَدَقُ بالتحريك: سعةُ الشِدْقِ، يقال: خطيب أَشْدَقُ، بيِّن الشَدَقِ. والمُتَشَدِّقُ: الذي يلوي شِدقهُ للتَفَصُّحِ.

##### Türkçe

**الشِدَْقُ**: ağzın yanı; denir ki: **نفخ في شِدْقَيْهِ**; çoğulu **الأَشْداقُ**’tur. Ve harekeli olarak **الشَدَقُ**: **الشِدْقِ**’in genişliğidir; denir ki: **خطيب أَشْدَقُ**، **بيِّن الشَدَقِ**. Ve **المُتَشَدِّقُ**: fesahat taslamak için **شِدقهُ**’nu büken kimsedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ش د
قشد ، شدق ، دقش ، شقد ، دشق .
قشد : قال الليث : يقال لِثُفْلِ السَّمْنِ القِشْدَةُ والقِلْدة .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم في قول العرب : إذا طَلَعت البَلْدة أُكِلَتِ القِشدة .
قال : وتسمَّى القشدة الإثرَ والخُلاصة والأُلاَقةَ .
قال : وسُمِّيَتْ أُلاقةً لأنها تَليقُ بالقِدر أي : تَلْزَقُ بأَسْفلِها حين يُصَفَّى السَّمن ويَبقى الإثْرُ مع شعَرٍ وعُود وغيرِ ذلك إن كان ويخرج السَّمن مُهذَّباً صافياً كأَنّه الخل .
أبو عبيد عن الكسائي : يقال لثُفْل السَّمْنِ القِلْدة والقِشدةُ بالدال والكُدادةُ ، وقد قشَدْنا القِشْدَة .
شقد : قال الليث : الشِّقْدَةُ : حشيشةٌ كثيرةُ الإهالة واللّبَنِ .
قال أبو منصور : لمْ أَسْمَع الشِّقْدَة لغير الليث وكأنه أراد القِشدة فقلبه كما يقال جذب وجبذ .
دقش : قال الليث : سألْتُ أَبا الدُّقَيش ؛ فقلت : ما الدَّقَشُ ؟ فقال : لا أَدرِي ، قلت : فما الدُّقَيْشُ ؟ قال : ولا هذا ، قلت : فاكْتَنَيْتَ بما لا تدري ما هُوَ . قال : إنما الكُنَى والأسماءُ علاماتٌ .
وقال ابنُ دُرَيد : قال أبو حاتم : السجزي : الدّقشة دُوَيْبَّةٌ رقْطَاء أصغرُ من العَظَاءَةِ قال : والدَّقْش عنده النقْشُ .
ورَوى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : أبو الدُّقَيْشِ كنيةٌ واسمه الدَّقَش .
قلت : وهذا قريبٌ من قول أبي حاتم .
شدق : قال الليث : الشِّدْقُ : والشَّدْقُ لُغتان .
قال : والأَشدق العريضُ الشِّدْق الواسعُه والمائلُه أيَّ ذلك كان .
وقال غيره : رجُلٌ أَشدق إذا كان مُفَوَّهاً ذا بَيان ورجالٌ شُدْقٌ .
وقيل لعمرو بن سعيد : الأشدقُ لأنّه كان أحد خطباء العرب ، وجمْع الشدق شُدوق وأشداق ، والشَّدَقُ : سَعَةُ الشدقيْن .
ويقال : هو يتشدَّق في كلامه إذا توسَّع فيه وتَفَيْهَق ، وهو مذمومٌ وشدْقا الوادي ناحِيتاه .
دشق : أبو عبيد وغيره : بيْتٌ دَوْشَقٌ إذا كان ضخماً ، وَجملٌ دَوْشَقٌ إذا كان ضخماً فإذا كان سريعاً فهو دِمَشْقٌ .

##### Türkçe

ق ش د
**قشد** ، **شدق** ، **دقش** ، **شقد** ، **دشق** .

**قشد** : Leys dedi: İçyağının tortusuna **القِشْدَةُ** ve **القِلْدة** denir.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den, Arapların şu sözü hakkında haber verdi: “**البَلْدة** طلوع edince **القِشدة** yenildi.”

Dedi: **القشدة** ayrıca **الإثرَ** ve **الخُلاصة** ve **الأُلاَقةَ** diye adlandırılır.

Dedi: **أُلاقةً** diye adlandırıldı; çünkü o, tencereye yapışır; yani: içyağı süzülünce onun altına yapışır; ve **الإثْرُ** bir kıl ve bir çöp ve bunun dışında başka şeylerle birlikte kalır—eğer varsa—; ve içyağı arıtılmış, duru olarak, sanki sirke imiş gibi çıkar.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: İçyağının tortusuna **القِلْدة** ve **القِشدةُ** ( **الدال** ile) ve **الكُدادةُ** denir; ve biz **القِشْدَة**’yi **قشَدْنا**.

**شقد** : Leys dedi: **الشِّقْدَةُ**: içyağı ve sütü çok olan bir ottur.

Ebû Mansûr dedi: Leys’ten başkası için **الشِّقْدَة**’yi işitmedim; sanki o **القِشدة**’yi kastetti de onu çevirdi; nitekim **جذب** ve **جبذ** denildiği gibi.

**دقش** : Leys dedi: Ebû **الدُّقَيش**’e sordum; dedim ki: **الدَّقَشُ** nedir? Dedi ki: Bilmiyorum. Dedim: Peki **الدُّقَيْشُ** nedir? Dedi: Bunu da (bilmiyorum). Dedim: Öyleyse sen, ne olduğunu bilmediğin şeyle künyelendin. Dedi: Künye ve isimler ancak alâmetlerdir.

İbn Düreyd dedi: Ebû Hâtim dedi: Siczî: **الدّقشة** benekli bir küçük hayvancıktır; **العَظَاءَةِ**’den daha küçüktür. Dedi: Ve **الدَّقْش** onun yanında **النقْشُ**’tur.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: Ebû **الدُّقَيْشِ** bir künyedir; onun adı **الدَّقَش**’tır.

Dedim: Bu, Ebû Hâtim’in sözüne yakındır.

**شدق** : Leys dedi: **الشِّدْقُ** ve **الشَّدْقُ** iki lugattır.

Dedi: **الأَشدق** geniş **الشِّدْق**’lu, geniş olanı ve eğri olanı—hangisi olursa olsun—dur.

Başkası dedi: Bir adam **أَشدق** (olur) eğer **مُفَوَّهاً** (ağzı geniş) olup beyan sahibi ise; ve adamlar **شُدْقٌ** (olur).

Ve Amr b. Saîd’e **الأشدقُ** denildi; çünkü o, Arapların hatiplerinden biriydi. **الشدق**’ın çoğulu **شُدوق** ve **أشداق**’tır. Ve **الشَّدَقُ**: iki **شدق**’ın genişliğidir.

Ve denir: O, sözünde **يتشدَّق** eder; yani onda genişler ve böbürlenir; o yerilmiştir. Ve vadinin iki **شدق**’ı: onun iki tarafıdır.

**دشق** : Ebû Ubeyd ve başkası: **دَوْشَقٌ** bir ev, eğer iri ise; ve **دَوْشَقٌ** bir deve, eğer iri ise; eğer hızlı ise o, **دِمَشْقٌ**’tur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والدال وما يثلثهما)
(شدف) الشين والدال والفاء يدلُّ على ارتفاعٍ في شيء. من ذلك الشَّدَف وهو الشَّخص، وقد قلنا إن الشَّخْصَ يدلُّ على سُمُوٍّ وارتفاع. وجمع الشَّدَف شُدوف. ومنه فرسٌ أشدفُ وشُنْدُفٌ. وناسٌ يقولون: الشَّدَف كالمَيل في أحد الشِّقَّيْن والصواب هو الأوّل، وهو أقْيَس. ويقال للقوس: الشَّدْفاءُ؛ لاعوجاجها.‏
(شدق) الشين والدال والقاف أصلٌ يدلُّ على انفراج في شيء. من ذلك الشِّدق للإنسان وغيره. والشَّدَق: سَعة الشِّدق. ورجلٌ أشدقُ، وخطيبٌ أشدَقُ. والأصل في ذلك شِدْقُ الوادي: عُرْضُه. ويقال نزلنا شِدْقَ العراق، أي ناحيتَه، وهو الشِّدْقُ(1).‏
(شدن) الشين والدال والنون أُصيل يدلُّ على صلاحٍ في جسم. يقال شَدَن الظبيُ يشدُن شدوناً، إذا صَلَحَ جسمه. ويقال للمُهْر أيضاً شَدَنَ. فإذا أفردْتَ الشادنَ فهو ولد الظّبْي. وظبيةٌ مُشْدِنٌ. فأمّا الشّدَنية فيقال إنّها المنسوبة إلى موضعٍ باليمن، قال عنترة:‏ هل تُبَلغَنِّي دارَها شَدَنِيَّةٌ *** لُعِنَتْ بمحروم الشَّرَابِ مُصَرَّمِ(2)‏
(شده) الشين والدال والهاء كلمة من الإبدال. يقال شُدِهَ الرجل مثل دَُهِش.‏
(شدو) الشين* والدال والحرف المعتلّ أصيلٌ يدلُّ على أخْذٍ بطَرَف من عِلم. من ذلك الشَّدْو، أنْ يحسِن الإِنسانُ من العلم أو غيره شيئاً. يقال يَشْدُو شيئاً من عِلْم. وقال بعضهم: كلُّ مَن عَلِم شيئاً واستدلَّ ببعضه على بعض فذلك الشَّدْو.‏
(شدح) الشين والدال والحاء ليس بشيء. وحُكي أنّ الشَّوْدَح: الطّوِيل من النُّوق. ويقال بل هي السَّريعة. وانشَدَحَ الرجل، إذا استلقَى على ظهره. وهذا ليس بشيءٍ، ولعلّه أن يكون انسدَح. وقد ذكرناه(3).‏
(شدخ) الشين والدال والخاء كلمةٌ تدلُّ على كسرِ شيءٍ أجوفَ. من ذلك شدخت الشيءَ شَدْخاً. والمُشَدَّخ: البسر يُغمَز حتى ينشدخ. ومن ذلك الغُرّة الشَّادِخة: التي تَغْشَى الوجهَ من أصل النّاصية إلى الأنف.‏
---------------------ـ
(1) أي يقال بفتح الشين أيضاً. وذكر في القاموس لغة ثالثة، وهي "الشديق".‏
(2) البيت في معلقته المشهورة.‏
(3) انظر ما سبق في (سدح).‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** و**الدال** وما يثلثهما)
(**شدف**) **الشين** ve**الدال** ve**الفاء**, bir şeyde yükseklik üzerine delâlet eder. Bundan: **الشَّدَف**; o, **الشَّخص**tur. Ve biz demiştik ki **الشَّخْصَ**, yücelik ve yükseklik üzerine delâlet eder. **الشَّدَف**’in çoğulu **شُدوف**tur. Ve ondan: **فرسٌ أشدفُ** ve **شُنْدُفٌ**. Ve birtakım insanlar derler ki: **الشَّدَف**, iki yarıdan birinde meyil gibidir; doğru olan ise birincisidir ve o daha kıyasîdir. Ve yaya: **الشَّدْفاءُ** denir; eğriliğinden dolayı.

(**شدق**) **الشين** ve**الدال** ve**القاف** bir asıldır; bir şeyde yarılma/açılma üzerine delâlet eder. Bundan: insan ve başkası için **الشِّدق**. Ve **الشَّدَق**: **الشِّدق**’in genişliğidir. Ve **رجلٌ أشدقُ**; ve **خطيبٌ أشدَقُ**. Ve bunun aslı: vadinin **شِدْقُ**’u; yani onun genişliğidir. Ve denir: **نزلنا شِدْقَ العراق**; yani onun tarafına; ve o **الشِّدْقُ**tur(1).

(**شدن**) **الشين** ve**الدال** ve**النون** köklü bir asıldır; bedende salah/düzgünlük üzerine delâlet eder. Denir: **شَدَن الظبيُ يشدُن شدوناً**, bedeni düzeldiği zaman. Ve tay için de **شَدَنَ** denir. **الشادن**’i tekil yaptığında, o ceylan yavrusudur. Ve **ظبيةٌ مُشْدِنٌ**. Amma **الشّدَنية**; onun Yemen’de bir yere nisbet edilen olduğu söylenir. **عنترة** dedi ki:
هل تُبَلغَنِّي دارَها **شَدَنِيَّةٌ** *** لُعِنَتْ بمحروم **الشَّرَابِ** مُصَرَّمِ(2)

(**شده**) **الشين** ve**الدال** ve**الهاء** ibdâlden bir kelimedir. Denir: **شُدِهَ الرجل**; **دَُهِش** gibi.

(**شدو**) **الشين*** ve**الدال** ve illetli harf, köklü bir asıldır; ilmin bir ucundan alma üzerine delâlet eder. Bundan: **الشَّدْو**; insanın ilimden veya başkasından bir şeyi güzel yapmasıdır. Denir: **يَشْدُو شيئاً من عِلْم**. Ve bazısı dedi ki: Her kim bir şeyi bilir ve onun bir kısmıyla bir kısmına delil getirirse, işte o **الشَّدْو**dur.

(**شدح**) **الشين** ve**الدال** ve**الحاء** bir şey değildir. Ve hikâye olundu ki: **الشَّوْدَح**; develerden uzun olandır. Ve denir: bilakis o süratlidir. Ve **انشَدَحَ الرجل**, sırtı üzerine uzandığı zaman. Ve bu bir şey değildir; ve umulur ki o **انسدَح** olsun. Onu zikretmiştik(3).

(**شدخ**) **الشين** ve**الدال** ve**الخاء**, içi boş bir şeyi kırmaya delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **شدخت الشيءَ شَدْخاً**. Ve **المُشَدَّخ**: **البسر**; ezilir de ta ki **ينشدخ** oluncaya kadar. Ve bundan: **الغُرّة الشَّادِخة**; alnın başlangıcından buruna kadar yüzü kaplayan.

---------------------ـ
(1) Yani **الشين**’in fethasıyla da denir. Ve **القاموس**’ta üçüncü bir lugat zikretti; o da “**الشديق**”tir.
(2) Beyit, onun meşhur muallakasındadır.
(3) ( **سدح** ) maddesinde geçen şeye bak.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش د ق
هو أشدق‏:‏ واشع الشدقين وهما نهيتا الفم من الجانبين‏.‏
وتقول‏:‏ غضبوا فانقلبت أحداقهم وأزبدت أشداقهم‏.‏
ورجل أشدق‏:‏ واسع الشدق وقوم شدق وفيهم شدق‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خطيب أشدق‏:‏ مفوه كليم‏.‏
ومنه قيل لعمرو بن سعيد‏:‏ الأشدق وتشدق في كلامه‏:‏ تشبه بالأشدق تفصحاً‏.‏
ونزلوا بشدق الوادي‏.‏
ونزلنا بشدق العراق‏:‏ بناحيته‏.‏
وأقبل سيل فأفعم أشداق الأودية‏.‏

##### Türkçe

ش د ق
O, **أشدق**’tır: yani iki **شدق**’ı geniş olan; ve onlar, ağzın iki yandan iki ucudur.

Ve dersin ki: Öfkelendiler de göz çukurları ters döndü ve **أشداق**’ları köpürdü.

Ve **رجل أشدق**: **شدق**’ı geniş olan; ve kavim **شدق**’tır ve onların içinde **شدق** vardır.

Ve mecazdandır: **خطيب أشدق**: ağzı laf yapan, fasih konuşan.

Ve ondan dolayı Amr b. Saîd’e **الأشدق** denildi; ve sözünde **تشدق** etti: fasihlik için **الأشدق**’a benzemeye çalıştı.

Ve vadinin **شدق**’ında indiler.

Ve Irak’ın **شدق**’ında indik: onun tarafında.

Ve bir sel geldi de vadilerin **أشداق**’larını doldurdu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشِّدْق: جانب الفم. ابن سيده: الشِّدْقان والشَّدْقانِ
طِفْطِفَةُ الفم من باطن الخَدَّينِ. يقال نفخ في شِدْقَيه. وشِدْقا الفرس: مَشَقُّ فَمِه إلى منتهى حدِّ اللجام، والجمع من كل ذلك أَشْداق وشُدوق. وحكى اللحياني: إنه لَواسعُ الأَشْداقِ، وهو من الواحد الذي فُرِّق فجعل كلُّ واحد منه جزءاً، ثم جمع على هذا. وشَفةٌ شَدْقاء: واسعةُ مَشَقِّ الشِّدْقَيْنِ. والأَشْدَق: العريض الشِّدْق الواسعُه المائلُه، أَيَّ ذلك كان. وشِدْقا الوادي: ناحيتاه. ورجل أَشْدَق: واسع الشِّدْق، والأُنثى شَدْقاء. والشِّدَق، بالتحريك: سَعة الشِّدْق، وفي التهذيب: سَعة الشِّدْقَيْنِ وقد شَدِقَ شَدَقاً. وخَطِيبٌ أَشْدَق بَيِّنُ الشَّدَقِ: مُجِيد. والمُتَشَدِّق: الذي يَلْوي شِدْقَه للتَّفَصُّح. ورجل أَشْدَق إذا كان مُتَفَوِّهاً ذا بيانٍ، ورجال شُدْقٌ؛ قال: ومنه قيل لعمرو بن سعيد الأَشْدَق لأَنه كان أَحدَ خُطباء العرب. ويقال: هو مُتَشَدِّق في منطقه إذا كان يتوسع فيه ويَتَفَيْهَق. وفي الحديث في صفته، صلى الله عليه وسلم: يَفْتَتِح الكلام ويختَتِمه بأَشْداقِه؛ الأَشْداقُ: جوانب الفم وإنما يكون ذلك لرُحْبِ شِدْقيه، والعرب تَمْتَدِح بذلك، ورجل أَشْدَق بيّن الشَّدَق. فأَما حديثه الآخر: أَبْغَضُكم إلىَّ الثّرْثارون المُتَشَدِّقون، فهم المتوسعون في الكلام من غير احتياط واحتراز، وقيل: أَراد بالمُتَشَدِّق المُسْتهزئ بالناس يَلْوي شِدْقه بهم وعليهم. وتَشَدَّق في كلامه: فتح فمه واتسع.
والشَّداقُ من سِماتِ الإبل: رَسْمٌ على الشِّدْق؛ عن ابن حبيب في تذكرة أَبي عليّ.
والشَّدْقَم والشَّدْقَميّ: الأشْدَق، زادُوا فيه الميم كزيادتهم لها في فُسْحُمٍ وسُتْهُم، وجعله ابن جني رُباعِيّاً من غير لفظ الشِّدْق. وشِدقٌ شَدْقَم: عريض. وفي حديث جابر: حدَّثَه رجل بشيء فقال: ممن سمعتَ هذا؟ فقال: من ابن عباس، قال: من الشَّدقَم؟ أي الواسع الشِّدْق، وبوصف به المِنْطِيق البليغ المُفَوَّه، والميم زائدة. وشَدْقَم: اسم فحل. والأَشْدق: سعيد بن خالد بن سعيد بن العاص.

##### Türkçe

**الشِّدْق**: ağzın yanı. İbn Sîde: **الشِّدْقان** ve **الشَّدْقانِ** ağzın, iki yanağın iç tarafından olan yumuşak kısmıdır. “İki **شِدْق**’ına üfledi” denir. Atın **شِدْقا**’sı: ağzının, gemin sınırının sonuna kadar olan yarığıdır; bütün bunların çoğulu **أَشْداق** ve **شُدوق**’tur. el-Lihyânî nakletti: “O, **الأَشْداق**’ı geniştir”; bu, tekilden olup ayrıştırılmıştır; ondan her bir tekil bir parça kılınmıştır, sonra bunun üzere cem‘ edilmiştir. **شَدْقاء** bir dudak: iki **الشِّدْق**’ın yarığının geniş olanı. **الأَشْدَق**: **الشِّدْق**’ı geniş olan, onun geniş olanı, onun eğik olanı; hangisi olursa olsun. Vâdinin **شِدْقا**’sı: iki tarafıdır. **أَشْدَق** bir adam: **الشِّدْق**’ı geniş; dişisi **شَدْقاء**’dır. **الشِّدَق** (harekeli): **الشِّدْق**’ın genişliği; ve et-Tehzîb’de: iki **الشِّدْق**’ın genişliği; ve o, **شَدِقَ** (fiiliyle) **شَدَقاً** (mastarıyla) olmuştur. **أَشْدَق** bir hatip, **بَيِّنُ الشَّدَقِ**: iyi yapan (mücid). **المُتَشَدِّق**: fasihlik taslamak için **شِدْق**’ını büken kimsedir. **أَشْدَق** bir adam, eğer çok konuşan, beyan sahibi ise; ve **شُدْقٌ** adamlar; dedi ki: Bundan dolayı Amr b. Saîd’e **الأَشْدَق** denildi; çünkü o, Arapların hatiplerinden biriydi. Denir: O, konuşmasında **مُتَشَدِّق**’tir; eğer onda genişler ve **يَتَفَيْهَق** ederse. Hadiste, onun sıfatında—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—: “Sözü **بأَشْداقِه** ile açar ve onu bitirir”; **الأَشْداقُ**: ağzın yanlarıdır; bu ancak iki **شِدْق**’ının genişliği sebebiyle olur; Araplar bununla övünür; ve **أَشْدَق** bir adam, **بيّن الشَّدَق**. Amma onun diğer hadisi: “Bana en buğz edileniniz, çok konuşanlar, **المُتَشَدِّقون** olanlardır”; onlar, ihtiyat ve sakınma olmaksızın sözde genişleyenlerdir; ve denildi: **المُتَشَدِّق** ile, insanlarla ve onların aleyhine **شِدْق**’ını bükerek onlarla alay edeni kastetti. Konuşmasında **تَشَدَّق** etti: ağzını açtı ve genişledi.

**والشَّداقُ** develerin damgalarındandır: **الشِّدْق** üzerinde bir izdir; İbn Habîb’den, Ebû Alî’nin Tezkire’sinde.

**والشَّدْقَم** ve **الشَّدْقَميّ**: **الأشْدَق**; ona **الميم**’i, **فُسْحُمٍ** ve **سُتْهُم**’de ona artırdıkları gibi artırdılar; İbn Cinnî onu, **الشِّدْق** lafzı olmaksızın dörtlü (rubâ‘î) kıldı.

**وشِدقٌ شَدْقَم**: geniş. Câbir hadîsinde: Bir adam ona bir şey anlattı; dedi ki: “Bunu kimden işittin?” Dedi ki: “İbn Abbâs’tan.” Dedi ki: “**من الشَّدقَم**?” yani **الشِّدْق**’ı geniş olandan; bununla, beliğ, iyi konuşan **المِنْطِيق** vasfedilir; **الميم** ziyadedir. **وشَدْقَم**: bir aygırın adıdır.

**والأَشْدق**: Saîd b. Hâlid b. Saîd b. el-Âs.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش د ق * * الشِّدْقُ * جانب الفم وجمعه * أَشْدَاقٌ

##### Türkçe

* ش د ق * * **الشِّدْقُ** * ağzın yanı; çoğulu **أَشْدَاقٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشدق، بالكسر عن الجوهري ويفتح عن ابن سيده، وقال الليث: هما لغتان والدال مهملة وهو: طفطفة الفم من باطن الخدين وهما شدقان، يقال: نفخ في شدقيه. قال ابن سيده: وشدقا الفرس، مشق فمه إلى منتهى اللجام.
 والشدق من الوادي بالكسر والفتح: عرضاه وناحيتاه وكذلك شدقاه كشديقه كأمير، وهو مجاز ج: أشداق، وحكى اللحياني إنه لواسع الأشداق، وهو من الواحد الذي فرق فجعل كل واحد منه جزءا، ثم جمع على هذا، وقال ذو الرمة:
  أشداقها كصدوع النبع في قـلـل                      مثل الدحاريج لم ينبت بها الزغب وفي الحديث:  كان يفتتح الكلام ويختتمه بأشداقه  أي بجوانب الفم، وإنما يكون ذلك لرحب شدقيه، والعرب تمتدح بذلك.
 وشديق كزبير: واد بالطائف ويقال له: نخب أيضا، كما في العباب، وضبطه غيره كأمير، وبإعجام الدال.
 والشدق، محركة: سعة الشدق كما في الصحاح، وفي التهذيب: سعة الشدقين.
 وخطيب أشدق بين الشدق، أي: بليغ مجيد، وقد شدق شدقا.
 وامرأة شدقاء واسعة الشدق: ج شدق بالضم.
 ويقال: رجل أشدق، ورجال شدق، أي: متفوه ذو بيان.
 وتشدق لوي شدقه للتفصح كما في الصحاح، ويقال: هو متشدق في منطقه، ومتفيهق: إذا كان يتوسع فيه.
 ومما يستدرك عليه: الشدوق، بالضم: جمع الشدق. وشفة شدقاء: واسعة مشق الشدقين.
 والأشدق: العريض الشدق، الواسعه، المائله، أي ذلك كان.

  ولقب سعيد بن خالد بن سعيد بن العاص، لفصاحته، وولده عمرو بن سعيد الأشدق: أحد خطباء العرب.
 والمتشدق أيضا: المتوسع في الكلام من غير احتياط واحتراز، وقد نهى عن ذلك، وقيل: هو المستهزىء بالناس، يلوي شدقه بهم وعليهم. وتشدق في كلامه: فتح فمه واتسع.
 والشداق، ككتاب : من سمات الإبل وسم على الشدق، عن ابن حبيب في تذكرة أبي علي.
 والشدقم، والشدقمي: الأشدق، زادوا فيه الميم كزيادتهم لها في فسحم وستهم، وجعله ابن جني رباعيا من غير لفظ الشدق.
 وشدق شدقم : عريض، وفي حديث جابر رضى الله عنه:  حدثه رجل بشيء، فقال: ممن سمعت هذا? فقال: من ابن عباس، قال: من الشدقم? أي: الواسع الشدق، ويوصف به البليغ المنطيق، والمفوه، والميم زائدة . وشدقم: اسم فحل، ومنه الشدقميات.
 وبنو شدقم: بطن من الحسنيين بالمدينة، على ساكنها أفضل الصلاة وأتم التسليم.
 والشدق، محركة: العوج في الوادي قال رؤبة:
  مشرعة ثلماء من سيل الشدق ذكره الصاغاني في  لمق  .

##### Türkçe

**الشدق**, el-Cevherî’ye göre kesre ile; İbn Sîde’ye göre fetha ile; el-Leys dedi ki: ikisi iki lugattır; **الدال** mu‘ceme değildir; o: iç yanakların iç tarafından ağzın **طفطفة**’sidir; ikisi **شدقان**’dır; denir: **نفخ في شدقيه**. İbn Sîde dedi ki: ve atın **شدقا**’sı: gemin sonuna kadar ağzının yarılmasıdır.

Ve vadinin **الشدق**’ı, kesre ve fetha ile: onun genişliği ve iki yanı; ve yine onun **شدقاه**’ı, **كشديقه** gibi, **كأمير**; ve o mecazdır; çoğulu: **أشداق**. el-Lihyânî, onun **لواسع الأشداق** olduğunu hikâye etti; ve o, tekilden olup ayrıldı da her birini onun bir parçası kıldı, sonra bunun üzerine cem‘ etti. Zû’r-Rumme dedi ki:
أشداقها كصدوع النبع في قـلـل                      مثل الدحاريج لم ينبت بها الزغب
Ve hadiste: **كان يفتتح الكلام ويختتمه بأشداقه**; yani ağzın yanlarıyla; bu ancak onun iki **شدق**’ının genişliğinden olur; ve Araplar bununla övünür.

Ve **شديق** **كزبير**: Tâif’te bir vadidir; ve ona: **نخب** da denir; **العباب**’da olduğu gibi. Başkası onu **كأمير** diye ضبط etti; ve **الدال**’ın i‘câmı ile.

Ve **الشدق**, harekeli: **الشدق**’ın genişliği; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **التهذيب**’de: iki **شدق**’ın genişliği.

Ve **خطيب أشدق بين الشدق**, yani: beliğ, iyi; ve **شدق شدقا**.

Ve **امرأة شدقاء**: **الشدق**’ı geniş; çoğulu: **شدق** (damme ile).

Ve denir: **رجل أشدق**, ve **رجال شدق**, yani: ağzı laf yapan, beyan sahibi.

Ve **تشدق**: fasihlik taslamak için **شدق**’ını bükmesidir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denir: o, söz söyleyişinde **متشدق**’tır; ve **متفيهق**: onda genişliğe giderse.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الشدوق**, damme ile: **الشدق**’ın cem‘i. Ve **شفة شدقاء**: iki **شدق**’ın yarığı geniş.

Ve **الأشدق**: **الشدق**’ı geniş olan, onun genişi, onun eğrisi; yani, o her ne ise.

Ve Sa‘îd b. Hâlid b. Sa‘îd b. el-Âs’ın lakabı, fesahatinden dolayı; ve onun oğlu ‘Amr b. Sa‘îd **الأشدق**: Arap hatiplerinden biridir.

Ve **المتشدق** da: ihtiyat ve sakınma olmaksızın sözde genişleyen; ve bundan nehyedilmiştir. Ve denildi ki: o, insanlarla alay edendir; onlarla ve onların üzerine **شدق**’ını büker. Ve **تشدق في كلامه**: ağzını açtı ve genişledi.

Ve **الشداق**, **ككتاب**: develerin alâmetlerindendir; **الشدق** üzerine vurulan bir dağdır; Ebû ‘Alî’nin tezkiresinde İbn Habîb’den.

Ve **الشدقم**, ve **الشدقمي**: **الأشدق**; ona **الميم**’i, **فسحم** ve **ستهم**’de ona ziyade ettikleri gibi ziyade ettiler. İbn Cinnî onu, **الشدق** lafzı olmaksızın rubâ‘î kıldı.

Ve **شدق شدقم**: geniştir. Câbir رضى الله عنه hadîsinde: **حدثه رجل بشيء، فقال: ممن سمعت هذا? فقال: من ابن عباس، قال: من الشدقم?** yani: **الشدق**’ı geniş olan; ve onunla beliğ, konuşkan, **المفوه** vasıflanır; ve **الميم** zâiddir. Ve **شدقم**: bir aygır adıdır; ve ondan **الشدقميات**.

Ve **بنو شدقم**: Medine’de Hasenîlerden bir batındır; sâkinine en faziletli namaz ve en tam selâm üzerine.

Ve **الشدق**, harekeli: vadide eğriliktir. Ru’be dedi ki:
مشرعة ثلماء من سيل الشدق
es-Sağânî onu **لمق**’da zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَدِقَ
1 شَدِقَ ذ , inf. n. شَدَقٌ, said of a man, He was wide in the شِدْق [q. v.]. (M, TA. *) ― -b2- And He was eloquent. (TA.)

تشدّق
5 تشدّق ذ He twisted his شِدْقَانِ, [i. e. the two sides of his mouth, or the quivering flesh of his mouth, inside his cheeks,] in order to affect clearness, or distinctness, of speech, or to be more clear, or distinct, in speech. (K.) And تشدّق فِى كَلَامِهِ He opened his mouth and was diffuse in his speech. (M, TA.)

شَدْقٌ
شَدْقٌ ذ : see what next follows.

شِدْقٌ
شِدْقٌ ذ (Lth, S, M, Mgh, O, Msb, K) and ↓ شَدْقٌ (Lth, M, O, Msb, K) The quivering flesh (طَفْطَفَة) of the mouth, inside the two cheeks; (Lth, O, K;) or so the dual of each: (M:) or the side of the mouth; (S, Mgh, Msb;) so says Az: (Msb:) pl. (of the former, S, Msb) أَشْدَاقٌ (Lth, S, M, O, Msb, K) and (of the latter, Msb, TA) شُدُوقٌ. (M, Msb, TA.) One says, نَفَخَ فِى شِدْقَيْهِ [He blew in the sides of his mouth so as to distend them]. (S.) And اـِنَّهُ لَوَاسِعُ الأَشْدَاقِ, meaning [Verily he is wide] in the شِدْق; using the pl. as a sing.; a phrase mentioned by Lh. (M, TA.) شِدْقَا الفَرَسِ means The chink of the mouth of the horse, to the extremity thereof at [the place of] the bit [on each side]. (M.) تَرْكَبُ شِدْقَهَا مِنَ النَّشَاطِ [app. meaning (assumed tropical:) She goes at random, (like تَرْكَبُ رَأْسَهَا,) by reason of briskness, liveliness, or sprightliness,] is said of a woman and of a she-camel and of a mare. (K voce مِضْرَارٌ.) ― -b2- And (tropical:) The two sides of a valley; as also ↓ شَدِيقٌ: (K:) or the duals, شِدْقَانِ and شَدْقَانِ, have this signification; the sings. signify the side of a valley; (O;) or so شِدْقٌ, with kesr; (Msb;) and so ↓ شَدِيقٌ. (O.)

شَدَقٌ
شَدَقٌ ذ [mentioned above as inf. n. of 1] Wideness of the شِدْق: (S, K:) or, as in the T, wideness of the شِدْقَانِ. (TA.) ― -b2- And Eloquence. (S, * TA.) ― -b3- and (assumed tropical:) A bending, or winding, in a valley. (TA.)

شِدَاقٌ
شِدَاقٌ ذ A certain brand with which a camel is marked upon the شِدْق. (M, TA.)

شَدِيقٌ
شَدِيقٌ ذ : see شِدْقٌ, in two places.

شَدْقَمٌ
شَدْقَمٌ ذ and شَدْقَمِىٌّ: see the next paragraph; the former in three places: and see also art. شدقم.

أَشْدَقُ
أَشْدَقُ ذ A man wide in the شِدْق: (M:) or a man wide in the شِدْقَانِ: (Mgh, Msb:) or wide in the شِدْق, and inclining therein in any manner: (TA:) fem. شَدْقَآءُ: (M, K:) and pl. شُدْقٌ: (K:) and ↓ شَدْقَمٌ and ↓ شَدْقَمِىٌّ signify the same as أَشْدَقُ; the م being augmentative, as in فُسْحُمٌ and سُتْهُمٌ; or, accord. to IJ, it is radical: (M, TA:) whence, i. e. from شَدْقَمٌ in the sense expl. above, (I 'Ab, TA,) one says also ↓ شِدْقٌ شَدْقَمٌ, meaning a wide شدق: (I 'Ab, M, TA:) and شَفَةٌ شَدْقَآءُ means a lip wide in the part where each شِدْق is cleft [by the extremity of the mouth]. (M, TA.) ― -b2- It is also applied as an epithet to an orator, (S, M, K, TA,) meaning Eloquent; (M, K, TA;) good and eloquent in speech; (M, * TA;) and so ↓ شَدْقَمٌ. (TA.)

مُتَشَدِّقٌ
مُتَشَدِّقٌ ذ One who twists his شِدْقَانِ in order to affect clearness, or distinctness, of speech, or to be more clear, or distinct, in speech. (S. [See 5.]) ― -b2- Diffuse in speech, without preparation, or caution, or precaution: or one who ridicules men, twisting his شِدْقَانِ with them and against them. (TA.) And مُتَشَدِّقٌ فِى مَنْطِقِهِ Diffuse in his speech. (TA.)

##### Türkçe

**شَدِقَ**
1 **شَدِقَ** ذ , mastar ismi **شَدَقٌ**, bir adam hakkında söylenir: **شِدْق**’ta [bk. ilgili madde] geniş idi. (M, TA. *) ― -b2- Ve fasih idi. (TA.)

**تشدّق**
5 **تشدّق** ذ Konuşmada açıklık yahut belirginlik taslamak, yahut konuşmada daha açık veya daha belirgin olmak için **شِدْقَانِ**’ını, [yani ağzının iki yanını; yahut yanaklarının içinde, ağzının titreyen etini,] büktü. (K.) Ve **تشدّق فِى كَلَامِهِ** Ağzını açtı ve sözünde tafsilatlı oldu. (M, TA.)

**شَدْقٌ**
**شَدْقٌ** ذ : hemen ardından gelen şeye bak.

**شِدْقٌ**
**شِدْقٌ** ذ (Lth, S, M, Mgh, O, Msb, K) ve ↓ **شَدْقٌ** (Lth, M, O, Msb, K) ağzın, iki yanağın içinde bulunan titreyen eti (**طَفْطَفَة**); (Lth, O, K;) yahut her birinin tesniyesi böyledir: (M:) yahut ağzın yanı; (S, Mgh, Msb;) Az böyle der: (Msb:) çoğulu (birincinin, S, Msb) **أَشْدَاقٌ** (Lth, S, M, O, Msb, K) ve (ikincinin, Msb, TA) **شُدُوقٌ**. (M, Msb, TA.) Denir ki, **نَفَخَ فِى شِدْقَيْهِ** [ağzının yanlarına üfledi; onları şişirmek için]. (S.) Ve **اـِنَّهُ لَوَاسِعُ الأَشْدَاقِ**, yani [şüphesiz o geniştir] **شِدْق**’ta; çoğulu tekil yerine kullanarak; Lh’nin zikrettiği bir ibare. (M, TA.) **شِدْقَا الفَرَسِ** atın ağzının yarığı demektir; gemin [her iki yandaki] bulunduğu yerde, onun ucuna kadar. (M.) **تَرْكَبُ شِدْقَهَا مِنَ النَّشَاطِ** [görünüşe göre (mecazî olarak:) çeviklik, canlılık yahut ataklık sebebiyle rastgele gider, (tıpkı **تَرْكَبُ رَأْسَهَا** gibi,)] bir kadın, bir dişi deve ve bir kısrak hakkında söylenir. (K voce **مِضْرَارٌ**.) ― -b2- Ve (mecazî:) bir vadinin iki yanı; bunun gibi ↓ **شَدِيقٌ**: (K:) yahut tesniyeler, **شِدْقَانِ** ve **شَدْقَانِ**, bu manaya sahiptir; tekiller bir vadinin yanını ifade eder; (O;) yahut kesre ile **شِدْقٌ** böyledir; (Msb;) ve yine ↓ **شَدِيقٌ** böyledir. (O.)

**شَدَقٌ**
**شَدَقٌ** ذ [yukarıda 1’in mastar ismi olarak zikredildi] **شِدْق**’ın genişliği: (S, K:) yahut T’de olduğu üzere, **شِدْقَانِ**’ın genişliği. (TA.) ― -b2- Ve fesahat. (S, * TA.) ― -b3- ve (varsayılan mecaz:) bir vadide bir eğrilik yahut kıvrımlılık. (TA.)

**شِدَاقٌ**
**شِدَاقٌ** ذ Devenin **شِدْق**’ı üzerine vurulduğu bir tür dağlama nişanı. (M, TA.)

**شَدِيقٌ**
**شَدِيقٌ** ذ : iki yerde **شِدْقٌ**’a bak.

**شَدْقَمٌ**
**شَدْقَمٌ** ذ ve **شَدْقَمِىٌّ**: bir sonraki paragrafa bak; birincisi üç yerde: ayrıca شدقم maddesine de bak.

**أَشْدَقُ**
**أَشْدَقُ** ذ **شِدْق**’ta geniş olan bir adam: (M:) yahut **شِدْقَانِ**’da geniş olan bir adam: (Mgh, Msb:) yahut **شِدْق**’ta geniş olup onda herhangi bir tarzda meyleden: (TA:) müennesi **شَدْقَآءُ**: (M, K:) ve çoğulu **شُدْقٌ**: (K:) ve ↓ **شَدْقَمٌ** ve ↓ **شَدْقَمِىٌّ** **أَشْدَقُ** ile aynı manaya gelir; **م** ziyade harftir; **فُسْحُمٌ** ve **سُتْهُمٌ**’de olduğu gibi; yahut IJ’ye göre aslîdir: (M, TA:) buradan, yani yukarıda açıklanan manadaki **شَدْقَمٌ**’dan, (I 'Ab, TA,) ayrıca ↓ **شِدْقٌ شَدْقَمٌ** denir; yani geniş bir شدق: (I 'Ab, M, TA:) ve **شَفَةٌ شَدْقَآءُ** her bir **شِدْق**’ın [ağzın ucuyla] yarıldığı yerde geniş olan bir dudak demektir. (M, TA.) ― -b2- Hatibe de sıfat olarak kullanılır, (S, M, K, TA,) yani fasih; (M, K, TA;) sözde iyi ve fasih; (M, * TA;) ve ↓ **شَدْقَمٌ** da böyledir. (TA.)

**مُتَشَدِّقٌ**
**مُتَشَدِّقٌ** ذ Konuşmada açıklık yahut belirginlik taslamak, yahut konuşmada daha açık veya daha belirgin olmak için **شِدْقَانِ**’ını büken kimse. (S. [Bk. 5.]) ― -b2- Hazırlıksız, yahut ihtiyat yahut sakınma olmaksızın sözünde tafsilatlı olan: yahut insanlarla alay eden; onlarla ve onlara karşı **شِدْقَانِ**’ını bükerek. (TA.) Ve **مُتَشَدِّقٌ فِى مَنْطِقِهِ** sözünde tafsilatlı olan. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَدِقَ
شَدِقَ A ( n. ac. شَدَق 4 ),
a.  Was wide in the corners of the mouth.

تَشَدَّقَ
تَشَدَّقَ V
a.  [ Bi ], Was verbose, voluble in ( speech ).

شَدْق
شَدْق 1 ,
a.  see 2 .

شِدْق
شِدْق 2 , ( pl. أَشْدَاْق 38 ),
a.  Corner of the mouth; jaw.

b.  see 25 .

شَدِيْق
شَدِيْق 25 , ( pl. شُدُق 10 ),
a.  Side, slope of a valley.

شَدْقَم
شَدْقَم
a.  Wide-mouthed.

b.  Lion.

شِدْيَاق
شِدْيَاق
a.  see under شَدَوَ

##### Türkçe

شَدِقَ
**شَدِقَ** A (n. ac. **شَدَق** 4),
a. Ağzın köşelerinde geniş idi.

تَشَدَّقَ
**تَشَدَّقَ** V
a. [Bi], (konuşmada) geveze idi, çok konuşan idi.

شَدْق
**شَدْق** 1,
a. 2’ye bak.

شِدْق
**شِدْق** 2, (pl. **أَشْدَاْق** 38),
a. Ağzın köşesi; çene.

b. 25’e bak.

شَدِيْق
**شَدِيْق** 25, (pl. **شُدُق** 10),
a. Bir vadinin yanı, yamacı.

شَدْقَم
**شَدْقَم**
a. Ağzı geniş.

b. Aslan.

شِدْيَاق
**شِدْيَاق**
a. **شَدَوَ** maddesi altında bak.
