# شذا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B0%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B0%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شذا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B0%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شذا

شَذا كلِّ شيءٍ: حَدُّه. والشَّذاةُ: الحِدَّةُ، وجمعها شَذَواتٌ وشَذاً. التهذيب في ترجمة شَدا بالدال المهملة قال: قال أَبو بكر الشَّدا حَدُّ كلِّ شيء، يكتب بالأَلف. قال: والشَّذا من الأَذى؛ وأَنشد: فلوْ كان في ليْلى شَذاً من خُصومَةٍ،
للوَّيْتُ أَعْناقَ المطِيِّ المَلاويا
وأَنشده الفراء شَداً، بالدال، وأَنشده غيره شَذاً، بالذال المعجمة، وأَكثر الناس على الدال، وهو الحدُّ؛ قال ابن بري: ومنه قول أَوس: أَقولُ فأَمَّا المُنْكَراتِ فأَتَّقي،
وأَمَّا الشَّذا، عَنِّي، المُلِمَّ فأَشْذِبُ
وقال أَسماء بن خارجة:
يا ضَلَّ سَعْيُكَ ما صَنَعْتَ بما
جَمَّعْتَ من شُبٍّ إلى دُبِّ؟
فاعْمِدْ إلى أَهْلِ الوَقِير، فَما
يَخْشى شَذاك مُقَرْقَمُ الإزْبِ
وضَرِمَ شَذاهُ: اشتَدَّ جُوعُه، يقال ذلك للجائِعِ؛ قال الطرِمَّاح: يَظَلُّ غُرابُها ضَرِماً شَذاهُ،
شَجٍ لخُصومَة الذِّئْبِ الشَّنُونِ
والشَّذا، مقصورٌ: الأَذى والشرُّ.
والشَّذاةُ: ذُبابٌ، وقيل: ذبابٌ أَزْرقُ عظيمٌ يقع على الدواب فيُؤْذِيها، والجَمع شَذاً، مقصور، وقيل: هو ذُبابٌ يعضّ الإبلَ، وقيل: الشَّذا ذُبابُ الكلْب، وقيل: كل ذُبابٍ شَذاً؛ وأَنشد ابن بري ليزيد بن الحكم يصف قداحاً:
يقيها الشَّذا بالنَّجوِ طَوراً، وتارةً
يُقَلِّبها فيكفِّه ويَذوقُ
يقول: لا يترك الذباب يسقُطُ عليها؛ وقال آخر:
عَرْكَ الجِمالِ جُنُوبَهنَّ من الشَّذا
قال: وقد يقع هذا الذُّبابُ على البعير، الواحدة شذاةٌ. وأَشْذى الرجلُ: آذى، ومنه قيل للرجل: آذيْتَ وأَشْذيْتَ. ابن الأَعرابي: شَذا إذا آذى، وشَذا إذا تطيَّبَ بالشَّذْوِ وهو المِسْكُ، ويقال: وهو رائحة المسك. وفي حديث علي، عليه السلام: أَوْصَيْتُهم بما يجب عليهم من كفِّ الأَذى وصرف الشَّذا؛ هو بالقصر الشَّرُّ والأَذى. وكل شيءٍ يُؤْذي فهو شَذاً؛ وأَنشد:
حَكَّ الجِمال جُنوبَهنَّ من الشَّذا
ويقال: إني لأَخشى شَذاة فلان أَي شَرَّه. وقال الليث: شَذاتهُ شدَّتهُ وجَرْأَته. والشَّذاةُ: بقية القوَّة والشِّدَّة؛ قال الراجز: فاطِمَ رُدِّي لي شَذاً من نَفْسي،
وما صَريمُ الأَمر مثلُ اللَّبْسِ
والشَّذا: كِسَر العود الصغار، منه. والشَّذا: كِسَر العود الذي يُتَطيَّب به. والشَّذا: شِدَّةُ ذكاءِ الريح الطَّيِّبة، وقيل: شِدَّة ذكاءِ الريح؛ قال ابن الإطْنابة:
إذا ما مَشَتْ نادى بما في ثِيابها
ذكيُّ الشَّذا، والمَنْدَليُّ المُطَيَّرُ
قال ابن بري: ويقال البيتُ للعُجَير السَّلولي، ويروى: إذا اتَّكأَتْ. قال: وقال ابن ولاَّد الشَّذا المِسك في بيت العُجَير. والشَّذا: المِسْك؛ عن ابن جني، وهو الشَّذْوُ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
إن لك الفَضلَ على صُحْبَتي،
والمِسكُ قد يَسْتَصحِبُ الرَّامِكا
حتى يظلَّ الشَّذْوُ، من لوْنهِ،
أَسْودَ مَضْنوناً به حالِكا
وقال الأَصمعي: الشَّذا من الطيب يكتَبُ بالأَلف؛ وأَنشد: ذكيُّ الشَّذا والمندليُّ المطيَّرُ
قال: وقال أَبو عمرو بن العلاء الشَّذْوُ لونُ المِسك؛ وأَنشد: حتى يظلِّ الشَّذْوُْ من لونهِ
قال ابن بري: والشِّذْيُ، بكسر الشين، لونُ المسك؛ عن أَبي عمرو وعيسى بن عمر؛ وأَنشد:
حتى يظلَّ الشِّذْيُ من لوْنهِ
قال: وذكره ابن ولاَّدٍ بفتح الشين وغُلِّط فيه، وصحح ابن حمزة كسر الشين. والشَّذا: الجرب. والشَّذاةُ: القطْعة من الملحِ، والجمع شَذاً. والشَّذا: شجرٌ ينبُت بالسَّراةِ يُتَّخذ منه المَساوِيك وله صمغٌ. والشَّذا: ضربٌ من السُّفن؛ عن الزجاجي، الواحدة شَذاةٌ؛ قال أَبو منصور: هذا معروف ولكنه ليس بعربي. قال ابن بري: الشَّذاةُ ضرْبٌ من السُّفُن، والجمع شَذَواتٌ.

### Türkçe

**شَذا** her şeyin: onun sınırı(=ucu). Ve **الشَّذاةُ**: keskinliktir; çoğulu **شَذَواتٌ** ve **شَذاً**’dır. **التهذيب**’de, **شَدا**’nın **الدال** المهملة ile olan tercümesinde dedi ki: Ebû Bekir dedi: **الشَّدا** her şeyin sınırıdır; elif ile yazılır. Dedi ki: ve **الشَّذا** **الأَذى**’dandır; ve şu beyiti okudu:

“Eğer Leylâ’da düşmanlıktan bir **شَذاً** olsaydı,
bükerdim eğri büğrü develerin boyunlarını.”

Ferrâ onu **شَداً** diye, **الدال** ile okuttu; başkası onu **شَذاً** diye, **الذال** المعجمة ile okuttu; insanların çoğu **الدال** üzerinedir; ve o sınırdır. İbn Berrî dedi: ve ondan Evs’un sözü:

“Derim ki: münkerlere gelince, sakınırım;
ama **الشَّذا**’ya gelince, bana ilişen(=uğrayan)ı budarım.”

Ve Esmâ b. Hârice dedi:

“Ey çaban saptı; ne yaptın,
gençlikten ihtiyarlığa topladığınla?
Öyleyse vakarlıların ehline yönel; çünkü
yamalı elbisenin yamalısı senin **شَذاك**’ından korkmaz.”

Ve **ضَرِمَ شَذاهُ**: açlığı şiddetlendi; bu, aç olana söylenir. Tarimmâh dedi:

“Onun kargası, **شَذاهُ**’u tutuşmuş halde kalır,
kurtların şenûn olanı ile husumetten kederli.”

Ve **الشَّذا** (maksûr): eziyet ve kötülüktür.

Ve **الشَّذاةُ**: bir sinektir; ve denildi ki: binek hayvanlarının üzerine konan, onlara eziyet eden büyük mavi bir sinektir; çoğulu **شَذاً** (maksûr)dur. Ve denildi ki: o, develeri ısıran bir sinektir. Ve denildi ki: **الشَّذا** köpek sineğidir. Ve denildi ki: her sinek **شَذاً**’dır. İbn Berrî, Yezîd b. el-Hakem’e ait, okları vasfeden şu beyiti okudu:

“Bazen kurtuluşla onu **الشَّذا**’dan korur, bazen de
onu avucunda çevirir ve tadar.”

Yani: sineğin onun üzerine düşmesine izin vermez. Ve bir başkası dedi:

“Develerin yanlarını **الشَّذا**’dan kaşıması.”

Dedi ki: bu sinek deve üzerine de konabilir; tekili **شذاةٌ**’dır. Ve **أَشْذى** adam: eziyet etti; ondan dolayı adama “eziyet ettin ve **أَشْذيْتَ**” denildi. İbnü’l-A‘râbî: **شَذا** (eziyet etti) demektir; ve **شَذا** ( **الشَّذْوِ** ile güzel koku sürdü) demektir; o da misk’tir; ve denilir ki: o, misk kokusudur.

Ali’nin, عليه السلام, hadisinde: “Onlara, üzerlerine vacip olan şeylerden, eziyeti engellemek ve **الشَّذا**’yı defetmek hususunda vasiyet ettim.” O, kısaltma ile, kötülük ve eziyettir. Eziyet eden her şey **شَذاً**’dır. Ve şu beyiti okudu:

“Develerin yanlarını **الشَّذا**’dan kaşıması.”

Ve denilir ki: “Ben falanın **شَذاة**’sinden korkarım”, yani onun kötülüğünden. Leys dedi: onun **شَذاتهُ**’u onun şiddeti ve cüreti(=cesareti)dir. Ve **الشَّذاةُ**: kuvvet ve şiddetin kalıntısıdır. Râciz dedi:

“Fâtım, nefsimden bana bir **شَذاً** geri ver;
işin kesinliği, karışıklık gibi değildir.”

Ve **الشَّذا**: küçük odun kırıntılarıdır; ondan. Ve **الشَّذا**: kendisiyle güzel koku edinilen odunun kırıntılarıdır. Ve **الشَّذا**: güzel kokunun keskinliğinin şiddetidir; ve denildi ki: kokunun keskinliğinin şiddetidir. İbnü’l-İtnâbe dedi:

“Yürüdüğünde, elbiselerinde olanı çağırır:
**ذكيُّ الشَّذا** ve uçurulmuş mendelî.”

İbn Berrî dedi: ve bu beytin Uceyr es-Selûlî’ye ait olduğu söylenir; ve “yaslandığında” diye rivayet edilir. Dedi ki: İbn Vallâd, Uceyr’in beytinde **الشَّذا**’nın misk olduğunu söyledi. Ve **الشَّذا**: misk’tir; İbn Cinnî’den; ve o **الشَّذْوُ**’dur; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyiti okudu:

“Senin, arkadaşlığım üzerinde faziletin vardır;
misk de râmiği arkadaş edinir.
Ta ki **الشَّذْوُ**, renginden dolayı,
kapkara, onunla kıskanılmış, koyu olsun.”

Asma‘î dedi: **الشَّذا** güzel kokudandır; elif ile yazılır. Ve şu beyiti okudu:

“**ذكيُّ الشَّذا** ve uçurulmuş mendelî.”

Dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ dedi: **الشَّذْوُ** miskin rengidir. Ve şu beyiti okudu:

“Ta ki **الشَّذْوُ** renginden…”

İbn Berrî dedi: ve **الشِّذْيُ**, şîn’in kesresiyle, miskin rengidir; Ebû Amr ve Îsâ b. Ömer’den. Ve şu beyiti okudu:

“Ta ki **الشِّذْيُ** renginden…”

Dedi ki: İbn Vallâd onu şîn’in fethasıyla zikretti ve onda hatalı sayıldı; İbn Hamza şîn’in kesresini sahih kıldı. Ve **الشَّذا**: uyuzdur. Ve **الشَّذاةُ**: tuzdan bir parçadır; çoğulu **شَذاً**’dır.

Ve **الشَّذا**: Serât’ta biten bir ağaçtır; ondan misvaklar yapılır ve onun zamkı vardır. Ve **الشَّذا**: gemilerden bir türdür; Zeccâcî’den; tekili **شَذاةٌ**’dır. Ebû Mansûr dedi: bu bilinen bir şeydir; fakat Arapça değildir. İbn Berrî dedi: **الشَّذاةُ** gemilerden bir türdür; çoğulu **شَذَواتٌ**’dır.
