# شذب — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B0%D8%A8/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B0%D8%A8/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B0%D8%A8.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: شذب

(باب الشين والذال وما يثلثهما)
(شذر) الشين والذال والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على تفرُّقِ شيءٍ وتميُّزِه. والآخَر على الوعيد والتسرُّع. من ذلك قولُ العرب: تفرّق القومُ شَذَر مذَر، إذا تبدَّدُوا في البلاد. ومنه الشُّذْرة: قطعة من ذَهَب.‏
وأمّا الأصل الآخَر فالتشذُّر، وهو كالنَّشاط والتسرُّع للأمر. وتشذَّرَ القومُ في الحرب: تطاوَلوا. وتشَذّرت النّاقة: حَرّكَتْ رأسَها فَرَحا. والتشذُّر: الوعيد؛ ومنه حديث سليمان بن صُرَد، أنَّه بلغه عن عليّ عليه السلام قولٌ "تَشَذَّرَ فيه(1)".‏
فأما قولهم إنّ التشذُّر الاستثفار بالثَّوب، فذلك من قياس الباب الذي ذكرناه، وكأنَّه وُصِف بالجِدّ في أمره فقيل تشذَّر. ومنه: أتَى فلان فرسَه فتشذَّره، أي ركِبه من ورائه.‏
(شذم) الشين والذال والميم ليس بشيء، وذكروا فيه كلمةً يقال إنّها من المقلوب. قالوا: الشَّيذمان الذي في قول الطرماح:‏
* فَرَاها الشَّيذُمانُ عن الجَنِينِ(2) *‏
يقال إنّما هو الشَّيْمُذان.‏
(شذي) الشين والذال والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على الحَدّ والحِدّة. يقال إنّ فيه شَذَاةً، أي حِدّةً وجُرأة. وقال الخليل: يقال للجائع إذا اشتد جُوعه: ضَرِم شَذاهُ(3). والشَّذَى: الأذى والشّرّ. ويقال إنّ الشَّذَا ذُباب الكَلْب. والشَّذا: كِسَرُ العُود، وأحسَبُه سمِّي بذلك لحِدّة رائحته. قال الشّاعر:‏
إذا ما مشَت نَادَى بما في ثيابِها *** رياحُ الشَّذا والمَنْدَليُّ المَطَّيرُ(4)‏
فأمّا الذي من السُّفُن يُعرف بالشَّذَا فما أُراه عربيّاً.‏
(شذب) الشين والذال والباء أصلٌ يدلُّ على تجريدِ شيءٍ من قِشره، ثم يُحمَل عليه. فالشَّذْب: قَشْر اللَّحم. وكلُّ شيءٍ نحَّيتَه عن شيءٍ فقد شَذَبته. ومن الباب: التَّشذيب: التقطيع. فأَمَّا الشوْذَب فمن هذا الباب أيضاً، وهو الطَّوِيلُ من كلِّ شيء، كأنّه في طوله مشذّب، أي مجرَّد؛ وإذا جُرِّد الشّيءُ من قِشرِه كانَ أظهَرَ لطُوله. وفرسٌ مشذّب: طويل، بمنْزلة الجذْع المشذّب.‏
---------------------
(1) في اللسان: "بلغني عن أمير المؤمنين ذرء من قول، تشذر لي فيه بشتم وإيعاد، فسرت إليه جواداً. أي مسرعاً".‏
(2) صدره في الديوان 179 واللسان (شذم):‏  * على حولاء يطفو السخد منها *‏
(3) في الأصل: "ضرم شذواه"، صوابه من اللسان.‏
(4) هو العجير السلولي، أو عمرو بن الإطنابة. اللسان (شذا، طير).‏

ـ

### Türkçe

(Şîn, ذال ve bunların üçlü kılındığı şeyler bâbı)
(**شذر**) **الشين** ve **الذال** ve **الراء** iki asıldır: bunlardan biri bir şeyin dağılmasına ve ayrışmasına delâlet eder. Diğeri tehdit ve acele etmeye (delâlet eder). Bundan (olarak) Arapların sözü: “Kavim **شَذَر مذَر** dağıldı”, yani beldelere dağılıp saçıldıkları zaman. Ondan **الشُّذْرة**: altından bir parça.

Ama diğer asıl ise **التشذُّر**dür; o, iş için canlılık ve acele etme gibidir. Kavim savaşta **تشذَّرَ** etti: uzadılar (boyca/yükseldiler). Dişi deve **تشَذّرت**: başını sevinçle hareket ettirdi. **التشذُّر**: tehdittir; ondan Süleyman b. Ṣurad hadisi: ona Ali’den -aleyhi’s-selâm- bir söz ulaştı ki: “Onda **تَشَذَّرَ فيه**(1).”

Şu hâlde onların “**التشذُّر** elbiseyle **الاستثفار**dır” sözlerine gelince, bu, zikrettiğimiz bâbın kıyasındandır; sanki işinde ciddiyetle vasfedildi de “**تشذَّر**” denildi. Ondan: “Falan, atına geldi de onu **تشذَّره** etti”, yani ona arkasından bindi.

(**شذم**) **الشين** ve **الذال** ve **الميم** bir şey değildir; onda bir kelime zikrettiler, ters çevrilmişten olduğu söylenir. Dediler ki: Ṭırmâḥ’ın sözünde olan **الشَّيذمان**:
* **فَرَاها الشَّيذُمانُ عن الجَنِينِ**(2) *
denilir ki ancak o **الشَّيْمُذان**dır.

(**شذي**) **الشين** ve **الذال** ve illetli harf tek bir asıldır; o da sınır ve keskinliğe delâlet eder. Denilir ki onda **شَذَاةً** vardır; yani keskinlik ve cesaret. Halîl dedi ki: Aç olana, açlığı şiddetlendiği zaman denilir: **ضَرِم شَذاهُ**(3). **الشَّذَى**: eziyet ve şerdir. Denilir ki **الشَّذَا** köpeğin sineğidir. **الشَّذا**: odunun kırıntılarıdır; ben onu, kokusunun keskinliğinden dolayı böyle adlandırılmış sanıyorum. Şair dedi ki:
إذا ما مشَت نَادَى بما في ثيابِها *** رياحُ **الشَّذا** والمَنْدَليُّ المَطَّيرُ(4)
Ama gemilerden olup **الشَّذَا** diye bilinen şeye gelince, onu Arapça görmüyorum.

(**شذب**) **الشين** ve **الذال** ve **الباء** bir asıldır; bir şeyin kabuğundan soyulmasına delâlet eder, sonra onun üzerine taşınır. O hâlde **الشَّذْب**: etin soyulmasıdır. Herhangi bir şeyi bir şeyden uzaklaştırdıysan onu **شَذَبته** etmişsindir. Bâbdan: **التَّشذيب**: parçalama. Ama **الشوْذَب** de bu bâbdandır; o, her şeyden uzun olandır; sanki uzunluğunda **مشذّب**dir, yani soyulmuş/çıplaklaştırılmıştır; bir şey kabuğundan soyulunca uzunluğu daha belirgin olur. Ve **فرسٌ مشذّب**: uzun (attır); **الجذْع المشذّب** menzilesinde.

---------------------
(1) Lisân’da: “Bana Müminlerin Emîri’nden bir sözün bir parçası ulaştı: onda bana sövme ve tehdit ile **تشذر** etti; ben de ona bir atlı olarak yürüdüm; yani acele eden olarak.”
(2) Sadrı divanda 179 ve Lisân’da (**شذم**):  * على حولاء يطفو السخد منها *
(3) Asılda: “**ضرم شذواه**”; doğrusu Lisân’dandır.
(4) O, el-ʿUcayr es-Sulûlî’dir; yahut ʿAmr b. el-İṭnâbe. Lisân (**شذا**، **طير**).
