# شذر — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B0%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B0%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B0%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: شذر

(باب الشين والذال وما يثلثهما)
(شذر) الشين والذال والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على تفرُّقِ شيءٍ وتميُّزِه. والآخَر على الوعيد والتسرُّع. من ذلك قولُ العرب: تفرّق القومُ شَذَر مذَر، إذا تبدَّدُوا في البلاد. ومنه الشُّذْرة: قطعة من ذَهَب.‏
وأمّا الأصل الآخَر فالتشذُّر، وهو كالنَّشاط والتسرُّع للأمر. وتشذَّرَ القومُ في الحرب: تطاوَلوا. وتشَذّرت النّاقة: حَرّكَتْ رأسَها فَرَحا. والتشذُّر: الوعيد؛ ومنه حديث سليمان بن صُرَد، أنَّه بلغه عن عليّ عليه السلام قولٌ "تَشَذَّرَ فيه(1)".‏
فأما قولهم إنّ التشذُّر الاستثفار بالثَّوب، فذلك من قياس الباب الذي ذكرناه، وكأنَّه وُصِف بالجِدّ في أمره فقيل تشذَّر. ومنه: أتَى فلان فرسَه فتشذَّره، أي ركِبه من ورائه.‏
(شذم) الشين والذال والميم ليس بشيء، وذكروا فيه كلمةً يقال إنّها من المقلوب. قالوا: الشَّيذمان الذي في قول الطرماح:‏
* فَرَاها الشَّيذُمانُ عن الجَنِينِ(2) *‏
يقال إنّما هو الشَّيْمُذان.‏
(شذي) الشين والذال والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على الحَدّ والحِدّة. يقال إنّ فيه شَذَاةً، أي حِدّةً وجُرأة. وقال الخليل: يقال للجائع إذا اشتد جُوعه: ضَرِم شَذاهُ(3). والشَّذَى: الأذى والشّرّ. ويقال إنّ الشَّذَا ذُباب الكَلْب. والشَّذا: كِسَرُ العُود، وأحسَبُه سمِّي بذلك لحِدّة رائحته. قال الشّاعر:‏
إذا ما مشَت نَادَى بما في ثيابِها *** رياحُ الشَّذا والمَنْدَليُّ المَطَّيرُ(4)‏
فأمّا الذي من السُّفُن يُعرف بالشَّذَا فما أُراه عربيّاً.‏
(شذب) الشين والذال والباء أصلٌ يدلُّ على تجريدِ شيءٍ من قِشره، ثم يُحمَل عليه. فالشَّذْب: قَشْر اللَّحم. وكلُّ شيءٍ نحَّيتَه عن شيءٍ فقد شَذَبته. ومن الباب: التَّشذيب: التقطيع. فأَمَّا الشوْذَب فمن هذا الباب أيضاً، وهو الطَّوِيلُ من كلِّ شيء، كأنّه في طوله مشذّب، أي مجرَّد؛ وإذا جُرِّد الشّيءُ من قِشرِه كانَ أظهَرَ لطُوله. وفرسٌ مشذّب: طويل، بمنْزلة الجذْع المشذّب.‏
---------------------
(1) في اللسان: "بلغني عن أمير المؤمنين ذرء من قول، تشذر لي فيه بشتم وإيعاد، فسرت إليه جواداً. أي مسرعاً".‏
(2) صدره في الديوان 179 واللسان (شذم):‏  * على حولاء يطفو السخد منها *‏
(3) في الأصل: "ضرم شذواه"، صوابه من اللسان.‏
(4) هو العجير السلولي، أو عمرو بن الإطنابة. اللسان (شذا، طير).‏

ـ

### Türkçe

(Şîn, ẕâl ve bunların üçlüleri bâbı)
(**شذر**) **الشين** ve **الذال** ve **الراء** iki asıldır: bunlardan biri bir şeyin dağılmasına ve onun temâyüzüne delâlet eder. Diğeri tehdit ve acele etmeye (delâlet eder). Bundan (olarak) Arapların sözü: “Kavim **شَذَر مذَر** dağıldı”, yani beldelerde dağılıp saçıldıkları zaman. Ondan **الشُّذْرة**: altından bir parça.

Ama diğer asıl ise **التشذُّر**’dür; o, iş için canlılık ve acele etme gibidir. Kavim savaşta **تشذَّرَ** etti: uzadılar. Dişi deve **تشَذّرت**: başını sevinçten hareket ettirdi. Ve **التشذُّر**: tehdittir; ondan Süleyman b. Ṣurad hadisi: ona Ali’den -aleyhi’s-selâm- bir söz ulaştığı (rivayet edilir): “Onda **تَشَذَّرَ فيه**(1).”

Şu hâlde onların “**التشذُّر** elbiseyle **الاستثفار** etmektir” sözlerine gelince, bu, zikrettiğimiz bâbın kıyasındandır; sanki işinde ciddiyetle vasfedilmiş de “**تشذَّر**” denilmiştir. Ondan: Falan, atına geldi de onu **تشذَّره** etti; yani ona arkasından bindi.

(**شذم**) **الشين** ve **الذال** ve **الميم** bir şey değildir; onda bir kelime zikrettiler, ters çevrilmişten olduğu söylenir. Dediler ki: Ṭırmâḥ’ın sözünde olan **الشَّيذمان**:
* “Onu **الشَّيذُمانُ** ceninden ayırdı”(2) *
denilir ki ancak o **الشَّيْمُذان**’dır.

(**شذي**) **الشين** ve **الذال** ve illetli harf tek bir asıldır; o da sınır ve keskinliğe delâlet eder. “Onda **شَذَاةً** vardır” denir; yani keskinlik ve cüret. Halîl dedi ki: Aç olana, açlığı şiddetlendiği zaman: “**ضَرِم شَذاهُ**(3)” denir. Ve **الشَّذَى**: eziyet ve şerdir. Ve **الشَّذَا**’nın köpek sineği olduğu söylenir. Ve **الشَّذا**: odun kırıntılarıdır; ben onu, kokusunun keskinliğinden dolayı böyle adlandırılmış sanıyorum. Şair dedi ki:
Eğer yürürse, elbiselerinde olanı çağırır *** **الشَّذا** rüzgârları ve uçucu **المَنْدَليُّ**(4)
Ama gemilerden olup **الشَّذَا** diye bilinen şeye gelince, onu Arapça görmüyorum.

(**شذب**) **الشين** ve **الذال** ve **الباء** bir asıldır; bir şeyi kabuğundan soymaya delâlet eder, sonra ona hamledilir. O hâlde **الشَّذْب**: etin soyulmasıdır. Ve bir şeyi bir şeyden uzaklaştırdığın her şeyde onu **شَذَبته** etmiş olursun. Bâbdan: **التَّشذيب**: parçalama. Ama **الشوْذَب** ise bu bâbdandır da; o, her şeyin uzunudur; sanki uzunluğunda **مشذّب**’dir, yani soyulmuş/çıplaklaştırılmıştır; bir şey kabuğundan soyulunca uzunluğu daha belirgin olur. Ve **فرسٌ مشذّب**: uzun; **الجذْع** **المشذّب** menzilesinde.

---------------------
(1) Lisân’da: “Müminlerin emîrinden bir sözün bir parçası bana ulaştı; onda bana sövme ve tehdit ile **تشذر** etti; ben de ona bir atlı olarak yürüdüm; yani acele eden olarak.”
(2) Sadrı Dîvân’da 179 ve Lisân (**شذم**)’de:
* “Bir **حولاء** üzerine; ondan **السخد** yüzer” *
(3) Asılda: “**ضرم شذواه**”; doğrusu Lisân’dandır.
(4) O, **العجير السلولي**’dir; yahut **عمرو بن الإطنابة**. Lisân (**شذا**، **طير**).
