# شذر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B0%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B0%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B0%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شذر

الشذر، بالفتح: قطع من الذهب تلقط من معدنه بلا إذابة الحجارة: ومما يصاغ من الذهب فرائد يفصل بها اللؤلؤ والجوهر. أو خرز يفضل بها وفي بعض الأصول: به النظم أو هو اللؤلؤ الصغار، على التشبيه بالشذر، لبياضها. وقال شمر: الشذر: هنات صغار كأنها رؤوس النمل، من الذهب، يجعل في الخوق، الواحدة شذرة، بهاء، وأنشد شمر للمرار الأسدي يصف ظبيا:
  أتين على اليمين كأن شذرا                      تتابع في النظام له زليل

  وأبو شذرة: كنية الزبرقان بن بدر، نقله الصاغاني. أبو العلاء: شذرة بن محمد ابن أحمد بن شذرة الخطيب: محدث، عن أبن المقري الأصبهاني وغيره. وأبو الرجاء محمد، وأبو المرجى أحمد، ابنا إبراهيم بن أحمد بن شذرة، الأصبهانيان، حدثا عن ابن ريدة، وعنهما السلفي. من أمثالهم: تفرقوا شذر مذر، بالتحريك فيهما، ويكسر أولهما، وقد تبدل الميم من مذر باء موحدة، وقال بعضهم: هو الأصل، لأنه من التبذير، وهو التفريق، قاله شيخنا، قلت: والذي يظهر أن الميم هو الأصل، لأن المقصود منه إنما هو الإتباع فقط، لا ملاحظة معنى التفريق كأخواته الآتية، فتأمل، أي ذهبوا في كل وجه. وزاد الميداني فقال: ويقال: ذهبوا شغر بغر، وشذر مذر، وجذع مذع أي تفرقوا في كل وجه. وزاد في اللسان: ولا يقال ذلك في الإقبال، وفي حديث عائشة رضي الله عنها:  إن عمر رضي الله عنه شرد الشرك شذر مذر، أي فرقه وبدده في كل وجه. ورجل شذارة، بالكسر: غيور ويقال أيضا: شنذارة، بالنون، وشبذارة، بالموحدة، وقد تقدمت الإشارة إلى ذلك. والشيذر، كحيدر: د، أوفقير ماء، والفقير: هو المكان السهل تحفر فيه ركايا متناسبة، والذي نص عليه الصاغاني في التكملة: الشوذر: بلد، وقيل: فقير ماء، ولم يذكره صاحب اللسان. والشوذر: الملحفة، معرب، فارسيته جادر، ومن سجعات الحريري: برز على جوذر، عليه شوذر. الشوذر: الإتب، وهو برد يشق، ثم تلقيه المرأة في عنقها من غير كمين ولا جيب، قال:
  منضرج عن جانبيه الشوذر وقال الفراء: الشوذر: هو الذي تلبسه المرأة تحت ثوبها. وقال الليث: الشوذر: ثوب تجتابه المرأة والجارية إلى طرف عضدها. شوذر: ع بالبادية. اسم د، بالأندلس، هذا الذي أشار إليه الصاغاني. عن ابن الأعرابي: تشذر فلان وتقتر، إذا تشمر وتهيأ للقتال والحملة، وفي حديث حنين:  كأنهم قد تشذروا  أي تهيئوا لها وتأهبوا. تشذر الرجل: توعد وتهدد، وتغضب، ومنه قول سليمان بن صرد بلغني عن أمير المؤمنين ذرء من قول تشذر لي فيه بشتم وإيعاد، فسرت إليه جوادا، أي مسرعا، قال أبو عبيد: لست أشك فيها بالذال، قال: وقال بعضهم: تشزر، بالزاي، كأنه في النظر الشزر، وهو نظر المغضب. تشذر: نشط. تشذر: تسرع في الأمر، وفي التكملة: إلى الأمر. تشذر: تهدد، ولو ذكره عند توعد كان أجمع، كما فعله صاحب اللسان وغيره. تشذرت الناقة إذا رأت رعيا يسرها فحركت رأسها فرحا ومرحا. تشذر السوط: مال وتحرك، قال:
  وكان ابن أجمال إذا ما تشـذرت                      صدور السياط شرعهن المخوف. تشذر القوم والجمع: تفرقوا وذهبوا كل مذهب في كل وجه، وكذلك تشذرت غنمك. تشذروا في الحرب: تطاولوا. تشذر بالثوب وبالذنب استثفر. من ذلك تشذر فرسه، إذا ركبه من ورائه. والمتشذر: الأسد، لنشاطه، أو تسرعه إلى الأمور، أو تهيئه للوثوب. ومما يستدرك عليه: شذرت النظم تشذيرا، إذا فصلته بالخرز. قال الصاغاني: فأما قولهم: شذر كلامه بشعر، فمولد، وهو على المثل. وشذر به، إذا ندد به وسمع، وكذلك شتر به. وتشذرت الناقة: جمعت قطريها، وشالت بذنبها. والشذيور، كسفرجل: قصر بقومس، كان الخوارج التجئوا إليه، يقال بالسين أيضا، كذا في التكلمة للصاغاني.

### Türkçe

**الشذر**، fetih ile: taşları eritme olmaksızın madeninden toplanan altın parçalarıdır; ve altından yapılan şeylerden, onunla inci ve cevherin ayrıldığı gerdanlık taneleridir. Yahut onunla ayrılan boncuk; ve bazı asıllarda: onunla dizim; yahut o, beyazlıkları sebebiyle **الشذر**e benzetme üzere küçük incidir. Şemmer dedi ki: **الشذر**: altından, sanki karınca başları gibi küçük şeylerdir; **الخوق** içine konur; bir tanesi **شذرة**dir, هاء ile. Ve Şemmer, Murâr el-Esedî’nin bir ceylanı vasfederken söylediği şu beyti rivayet etti:
  Sağ tarafta geldiler, sanki **شذرا**                      dizimde ardı ardına gelir; onun için bir **زليل** vardır

**أبو شذرة**: Zuberqân b. Bedr’in künyesidir; onu Sâğânî nakletti. Ebû’l-Alâ: **شذرة** b. Muhammed b. Ahmed b. **شذرة** el-Hatîb: muhaddis; İbnü’l-Mukrî el-İsfahânî ve başkalarından. Ve Ebû’r-Racâ Muhammed ile Ebû’l-Mercâ Ahmed, İbrâhîm b. Ahmed b. **شذرة**’nin iki oğludur; ikisi de İsfahânlıdır; İbn Rîde’den hadis rivayet ettiler; onlardan da Selefî rivayet etti. Onların darbımesellerinden: **تفرقوا شذر مذر**; ikisinde de hareke ile; ikisinin evveli de kesrelenir; ve **مذر**’deki **الميم** bazen tek noktalı **باء** ile değiştirilir. Bazıları dedi ki: asıl olan odur; çünkü o **التبذير**dendir; o da ayırıp dağıtmaktır; bunu şeyhimiz söyledi. Ben dedim ki: görünen şu ki asıl olan **الميم**’dir; çünkü ondan maksat ancak sırf **الإتباع**tır; gelecek kardeşleri gibi ayırıp dağıtma mânâsını gözetmek değildir; öyleyse düşün: yani her yönden gittiler. Meydânî artırdı ve dedi ki: **ذهبوا شغر بغر** ve **شذر مذر** ve **جذع مذع** denir; yani her yönde dağılıp ayrıldılar. Lisân’da artırdı: bu, gelişte söylenmez. Âişe رضي الله عنها hadîsinde: “Şüphesiz Ömer رضي الله عنه şirki **شذر مذر** olarak **شرد** etti”; yani onu her yönde ayırdı ve dağıttı. Ve **شذارة** adam, kesre ile: kıskançtır; ayrıca **شنذارة** denir, **النون** ile; ve **شبذارة** denir, tek noktalı **الموحدة** ile; buna daha önce işaret geçti. Ve **الشيذر**, **حيدر** vezninde: bir beldedir; yahut su **فقير**idir; **الفقير**: içinde birbirine uygun kuyular kazılan düz yerdir. Sâğânî’nin **التكملة**’de açıkça belirttiği: **الشوذر**: bir beldedir; ve “su **فقير**idir” denildi; Lisân sahibi onu zikretmedi. **الشوذر**: örtüdür; muarrebdir; Farsçası **جادر**’dir. Harîrî’nin secilerinden: “**جوذر** üzerinde ortaya çıktı; üzerinde **شوذر**.” **الشوذر**: **الإتب**dir; o, yarılan bir bürddür; sonra kadın onu, kolsuz ve yakasız olarak boynuna atar. Şöyle dedi:
  İki yanından **الشوذر** boyanmış.
Ferrâ dedi ki: **الشوذر**: kadının elbisesinin altında giydiği şeydir. Leys dedi ki: **الشوذر**: kadının ve cariyenin, pazusunun ucuna kadar yırtıp giydiği elbisedir. **شوذر**: bedeviyede bir ayn’dır. Endülüs’te bir dâl’in adıdır; Sâğânî’nin işaret ettiği budur. İbnü’l-A‘râbî’den: “Falan **تشذر** etti ve **تقتر** etti” denir; yani sıvandı ve savaş ve hücuma hazırlandı. Huneyn hadîsinde: “Sanki onlar **تشذروا** etmişler”; yani ona hazırlandılar ve ona hazırlanıp teçhiz oldular. Adam **تشذر** etti: tehdit etti ve gözdağı verdi; ve öfkelendi. Ondandır: Süleymân b. Surad’ın sözü: “Müminlerin emîrinden bana ulaştı ki, bana sövme ve tehdit ile onda bana karşı **تشذر** ettiğine dair bir şey”; bunun üzerine ona bir ata binerek gittim; yani hızlıca. Ebû Ubeyd dedi ki: onda **الذال** ile olduğundan şüphe etmiyorum. Dedi ki: Bazıları da **تشزر** dedi, **الزاي** ile; sanki o, **النظر الشزر**dedir; o da öfkeli bakıştır. **تشذر**: canlandı. **تشذر**: işte acele etti; **التكملة**’de: işe. **تشذر**: tehdit etti; onu “**توعد**” yanında zikretseydi daha toparlayıcı olurdu; Lisân sahibi ve başkalarının yaptığı gibi. Dişi deve **تشذرت** oldu: onu sevindiren bir otlak gördüğünde başını sevinç ve şenlikten oynattı. Kamçı **تشذر** etti: eğildi ve hareket etti. Şöyle dedi:
  İbn Ecmâl, ne zaman **تشـذرت** olursa                      kamçıların göğüsleri; onları korkutan sürer.
Topluluk **تشذر** etti; ve cem‘: dağıldılar ve her yönden her gidişe gittiler; senin koyunların da böyle **تشذرت** olur. Savaşta **تشذروا** ettiler: boy uzattılar. **تشذر** etti elbise ile ve kuyruk ile: **استثفر** etti. Ondandır: atı **تشذر** etti; yani onu arkasından bindi. Ve **المتشذر**: aslandır; onun canlılığı sebebiyle; yahut işlere çabuk atılması sebebiyle; yahut sıçramaya hazırlanması sebebiyle. Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: “Dizimi **شذرت** ettim, **تشذيرا**”; yani onu boncukla ayırdım. Sâğânî dedi ki: “Onların ‘Sözünü şiirle **شذر** etti’ sözüne gelince: muvelleddir; ve o, mesel üzerinedir.” Ve “Onunla **شذر** etti” denir; yani onu ayıpladı ve duyurdu; “Onunla **شتر** etti” de böyledir. Dişi deve **تشذرت** oldu: iki yanını topladı ve kuyruğunu kaldırdı. Ve **الشذيور**, **سفرجل** vezninde: Kûmis’te bir kaledir; Hâricîler ona sığınmışlardı; **السين** ile de söylenir; Sâğânî’nin **التكملة**’sinde böyle.
