# شذي (ش-ذ-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B0%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B0%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - ذ - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B0%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والذال وما يثلثهما)
(شذر) الشين والذال والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على تفرُّقِ شيءٍ وتميُّزِه. والآخَر على الوعيد والتسرُّع. من ذلك قولُ العرب: تفرّق القومُ شَذَر مذَر، إذا تبدَّدُوا في البلاد. ومنه الشُّذْرة: قطعة من ذَهَب.‏
وأمّا الأصل الآخَر فالتشذُّر، وهو كالنَّشاط والتسرُّع للأمر. وتشذَّرَ القومُ في الحرب: تطاوَلوا. وتشَذّرت النّاقة: حَرّكَتْ رأسَها فَرَحا. والتشذُّر: الوعيد؛ ومنه حديث سليمان بن صُرَد، أنَّه بلغه عن عليّ عليه السلام قولٌ "تَشَذَّرَ فيه(1)".‏
فأما قولهم إنّ التشذُّر الاستثفار بالثَّوب، فذلك من قياس الباب الذي ذكرناه، وكأنَّه وُصِف بالجِدّ في أمره فقيل تشذَّر. ومنه: أتَى فلان فرسَه فتشذَّره، أي ركِبه من ورائه.‏
(شذم) الشين والذال والميم ليس بشيء، وذكروا فيه كلمةً يقال إنّها من المقلوب. قالوا: الشَّيذمان الذي في قول الطرماح:‏
* فَرَاها الشَّيذُمانُ عن الجَنِينِ(2) *‏
يقال إنّما هو الشَّيْمُذان.‏
(شذي) الشين والذال والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على الحَدّ والحِدّة. يقال إنّ فيه شَذَاةً، أي حِدّةً وجُرأة. وقال الخليل: يقال للجائع إذا اشتد جُوعه: ضَرِم شَذاهُ(3). والشَّذَى: الأذى والشّرّ. ويقال إنّ الشَّذَا ذُباب الكَلْب. والشَّذا: كِسَرُ العُود، وأحسَبُه سمِّي بذلك لحِدّة رائحته. قال الشّاعر:‏
إذا ما مشَت نَادَى بما في ثيابِها *** رياحُ الشَّذا والمَنْدَليُّ المَطَّيرُ(4)‏
فأمّا الذي من السُّفُن يُعرف بالشَّذَا فما أُراه عربيّاً.‏
(شذب) الشين والذال والباء أصلٌ يدلُّ على تجريدِ شيءٍ من قِشره، ثم يُحمَل عليه. فالشَّذْب: قَشْر اللَّحم. وكلُّ شيءٍ نحَّيتَه عن شيءٍ فقد شَذَبته. ومن الباب: التَّشذيب: التقطيع. فأَمَّا الشوْذَب فمن هذا الباب أيضاً، وهو الطَّوِيلُ من كلِّ شيء، كأنّه في طوله مشذّب، أي مجرَّد؛ وإذا جُرِّد الشّيءُ من قِشرِه كانَ أظهَرَ لطُوله. وفرسٌ مشذّب: طويل، بمنْزلة الجذْع المشذّب.‏
---------------------
(1) في اللسان: "بلغني عن أمير المؤمنين ذرء من قول، تشذر لي فيه بشتم وإيعاد، فسرت إليه جواداً. أي مسرعاً".‏
(2) صدره في الديوان 179 واللسان (شذم):‏  * على حولاء يطفو السخد منها *‏
(3) في الأصل: "ضرم شذواه"، صوابه من اللسان.‏
(4) هو العجير السلولي، أو عمرو بن الإطنابة. اللسان (شذا، طير).‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** و**الذال** وما يثلثهما)
(**شذر**) **الشين** ve**الذال** ve**الراء** iki asıldır: bunlardan biri bir şeyin dağılmasına ve ayrışmasına delâlet eder. Diğeri tehdit ve acele etmeye (delâlet eder). Bundan, Arapların sözü: “Kavim **شَذَر** **مَذَر** dağıldı”, yani beldelere dağılıp saçıldıkları zaman. Ondan **الشُّذْرة**: altından bir parça.
Ve amma diğer asıl ise **التشذُّر**dür; o, canlılık ve işe acele etme gibidir. Ve kavim savaşta **تشذَّرَ** etti: uzadılar (boy attılar). Ve deve **تشَذّرت**: başını sevinçten hareket ettirdi. Ve **التشذُّر**: tehdittir; ondan Süleyman b. **صُرَد** hadisi: ona, Ali عليه السلام’dan bir söz ulaştı: “Onda **تَشَذَّرَ** etti(1).”
Şu hâlde onların “**التشذُّر** elbiseyle **الاستثفار**dır” sözlerine gelince, bu, zikrettiğimiz babın kıyasındandır; sanki işinde ciddiyetle vasfedildi de “**تشذَّر**” denildi. Ondan: Falan, atına geldi de onu **تشذَّره** etti; yani ona arkasından bindi.

(**شذم**) **الشين** ve**الذال** ve**الميم** bir şey değildir; onda bir kelime zikrettiler, denilir ki o, ters çevrilmiş (mقلوب) olandandır. Dediler ki: **الشَّيذمان** ki **الطرماح**’ın sözünde (geçer):
* فَرَاها الشَّيذُمانُ عن الجَنِينِ(2) *
denilir ki ancak o **الشَّيْمُذان**dır.

(**شذي**) **الشين** ve**الذال** ve illetli harf tek bir asıldır; o, keskinliğe ve keskinliğe delâlet eder. Denilir ki onda **شَذَاةً** vardır; yani keskinlik ve cüret. Ve **الخليل** dedi: Şiddetli acıktığı zaman aç olana denilir: **ضَرِم شَذاهُ**(3). Ve **الشَّذَى**: eziyet ve şer. Ve denilir ki **الشَّذَا** köpeğin sineğidir. Ve **الشَّذا**: odunun kırıklarıdır; ve ben onu, kokusunun keskinliğinden dolayı böyle adlandırılmış sanıyorum. Şair dedi:
إذا ما مشَت نَادَى بما في ثيابِها *** رياحُ الشَّذا والمَنْدَليُّ المَطَّيرُ(4)
Şu hâlde gemilerden **الشَّذَا** diye bilinen şeye gelince, onu Arapça görmüyorum.

(**شذب**) **الشين** ve**الذال** ve**الباء** bir asıldır; bir şeyin kabuğundan soyulmasına delâlet eder, sonra ona hamledilir. O hâlde **الشَّذْب**: etin soyulmasıdır. Ve her şey ki onu bir şeyden uzaklaştırdın, muhakkak onu **شَذَبته** etmişsindir. Babdandır: **التَّشذيب**: parçalama. Amma **الشوْذَب** ise bu babdandır da; o, her şeyin uzunudur; sanki uzunluğunda **مشذّب**dir, yani soyulmuş; ve bir şey kabuğundan soyulunca, uzunluğu için daha belirgin olur. Ve **فرسٌ مشذّب**: uzun; **الجذْع** **المشذّب** menzilesinde.

---------------------
(1) **اللسان**’da: “Bana **أمير المؤمنين**’den bir sözün bir parçası ulaştı; onda bana sövme ve tehdit ile **تشذر** etti; ben de ona bir atlı olarak yürüdüm; yani acele eden olarak.”
(2) Onun صدر’ı divanda 179 ve **اللسان** (**شذم**)’dedir:
* على حولاء يطفو السخد منها *
(3) Asılda: “**ضرم شذواه**”; doğrusu **اللسان**’dandır.
(4) O, **العجير السلولي**’dir; yahut **عمرو بن الإطنابة**. **اللسان** (**شذا**، **طير**).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B0%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ذ ا * * الشَّذَا * حدة ذكاء الرائحة

##### Türkçe

* ش ذ ا * * **الشَّذَا** * koku keskinliğidir; kokunun zekâsı (keskinliği).
