# شرج (ش-ر-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B1%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - ر - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والشين والراء معهما
ش ج ر، ج ش ر، ش ر ج، ج ر ش مستعملات
شجر:
يقال لمجتمع الشَّجَرِ: شَجراءُ. والمَشجَرَةُ: أرض تنبت الشَّجَر الكثير، وقلَّ ما يقال: الأرض شَجيرة، وماء شَجير.
وهذه أشجَرُ من هذه أب أكثر شَجَراً.
والشَّجَرُ أصناف، فأما جِلُّ الشَّجَر فعِظامُه وما بقي على الشِّتاء، وأمّا دِقٌّ الشَّجَر فصنفانِ، أحدهما تبقى له وأرُومةٌ في الأرض في الشتاء، ويُنبتٌ في الربيع، وما يَنبت من الحَبِّ كما يَنبت من البقل، وفَرقٌ ما بين الشجَر والبقل، أنَّ الشَّجَرَ يبقى له أرُومةٌ على الشتاء ولا يبقى للبقل شيءٌ.
وأهل الحجاز يقولون: هذه الشَجَرُ، وهذه البُرُّ، وهي الشَّعيرُ، "وهي التَّمرُ" وهي الذَّهبُ، لأن القِطعة منه ذَهَبةٌ وبلُغتهم نَزَلَ: "والذين يَكنِزُونَ الذَّهبَ والفضَّة ولا يُنفقُونها في سبيل الله"، ولذلك لم يقُل : "يُنفقونَه" لأن المذكَّر غالبٌ للمؤنَّث، فإذا اجتمعتا فالذَّهبُ مذكَّر والفِضَّةُ مؤنَّثةٌ.
ويقال: شَجَرةٌ وشَجَراتٌ وشَجَر.
والمُشَجَّرُ ضربٌ من التَّصاوير على صِفةِ الشَّجَر.
وقد شَجَرَ بينهم أمرٌ وخصُومةٌ أي اختلط واختلف، واشتَجَرَ بينهم.
وتَشاجَرَ القومُ: تنازعوا واختلفوا.
ويقال: سُمِّيَ الشَّجَر لاختلاف أغصانِه ودخولِ بعضها في بعضٍ، واشتقَّ من "تشاجر القوم".
والشَّجَرُ: مَفرِجُ الفمِ، قال يصفُ فَحلاً:
ينحي إذا مت جاهلٌ تَرَمرَمَـا
شَجراً لإعناقِ الدَّواهي محِطَما
والشَّجيرُ: الغريبُ الذي لا قِدحَ له.
والشَّجُورُ البعير.
وإذا تَدَلَّت أغصان شَجَرٍ أو ثوب فرفعته وأخفيته قلت: شَجَرتُه، وهو مَشجُورٌ، قال العجاج: رفع من جلاله المَشجُور والجِلالُ واحدٌ وهو الغطاء، وجمعه أجِلَّةٌ.
والشَّجارُ: خشبُ الهَوَدَجِ فإذا غُشِّيَ غِشاوةً صار هَودَجاً.
والرِّماح شَواجِرُ يختلف بعضها في بعضٍ، واشتَجَرَتِ الرِّماحُ في جَنبِه.
والمَشجور الممسُوك، وهي خَشَبة فيها شِراعُ السفينة.
والسَّجيرُ والشَّجيرُ واحدٌ، وهما الخليط والصديقُ.
وجَشَّروا الدَّوابَّ: أرسلوها في الجَشر.
والجَشَرُ: ما يكون في سواحل البحر وقراره من الحصى والأصداف وأشباه ذلك، وربَّما اجتمع فلزق بعضه ببعض وصار حجراً تُنحَتُ منه أرحيةٌ بالبصرة لا تصلح للطَّحن، فيُجعلُ لرؤوس البلاليعِ.
قال زائدة: وجدنا أرضاً به جَشرٌ من بُقولٍ أي خليط من ضروبه.
وجَشَرَ الصُّبحُ: انكشط عنه الظَّلام، وعن عثمانَ: "لا يَغُرَّنَّكم جَشركُم عن صلاتِكم".
وقال زائدة: أرضٌ جَشِرةٌ أي صفّاء.
والجاشِرُ: الغليظ.
ومالٌ جَشرٌ أي يأوي إلى أهله.
قال أبو الدُّقَيش: أصبح بنو فُلانٍ جَشراً أي يأوُونَ إلى مكانهم في الإبلِ.
والجَشيرُ: الجُوالقُ الصَّخمُ.
والجاشِريَّةُ: امرأةٌ منسُوبةٌ.
شرج:
الشَّرَجُ: عُرى المُصحف، والعَيبةِ والخِباء ونحوهِ مِمّا يُشرَجُ بعضهُ ببعض.
وشَرَّجَتِ اللبن تَشريجاً أي نضدت بعضه ببعض.
والشَّريجةُ: جَديلة من قصبٍ للحَمامِ.
والشِّريجان: لونانِ مختلفان من كل شيءٍ، قال في وصف القطا:
شَرائجَ بين كُدريٍّ وجُونِ
والعُودُ الواحد يشقُّ منه القوسان يُدعى الشَّريج.
والشَّريجُ: العقب، يقال: أعطني شريجةً منه.
والشَّرجُ شَرَجُ الوادي إذا بَلَغَ مُنفسحه، ورُبما اجتمعت أشراجُ أوديةٍ في موضعٍ واحدٍ، قال العجّاج: بحيثُ كان الواديان شَرَجَا أي بحيث يلتقيان ويَتفَرَّقان.
قال زائدة: شَرَجُ الوادي مُنعرجة ومُلتقاه والأشرَجُ الذي له خٌصيَةٌ واحدةٌ ويقال: هو الذي خُصيتُه في صَفَنِها فلحقت.
وقال زائدةُ: تَشَرَّجَ اللَّبن خالطه دمٌ يخرج من أثر صِرار النّاقة.
وشَرَّجتُه أنا إذا خلطتُه بدُهنٍ أو بشيءٍ من دسمٍ.
وشَرَجتُ الثَّوب وشَمرَجتهُ إذا خِطتُه خِياطَةَ سُوءٍ.
والشَّريجةُ من أدواتِ النِّساء: ما تعدُّه للنَّدف.
وانشَرَج القوسُ والقناةُ: أصابها انكسار غير باتٍّ.
جرش:
الجَرسُ: حَكُّ شيءٍ خَشنٍ بشيءٍ مثله كما تجرُشَ الأفعى أثناءها إذا احتكَّت أطواؤها فتسمع لها صوتاً وجَرّشاً.
والمِلحُ: الجَريسُ كأنه حَكُّ، بعضه بعضاً حتى تفتَّت.
والجَرشُ: الأكل.
وجُرَش: موضعٌ باليمين.
ومُجرَئِشٌّ الجَبَيين بوزن مُجرَعِشّ حيث انتفخ أوساطها من ظاهرٍ وباطنٍ.
قال: ومن العُنوق: حمراءُ جُرَشيَّةٌ.
ومعنى جَرشٌ من الليل أي ساعة.
ومن العِنب جُرَشيٌّ منسوبٌ إلى جُرَش وهو جيدٌ بالِغٌ.
والجَريشُ يُتخذ من لُبابِ القمحِ.
والجِرِشَّى بوزن فِعِلَّى: النَّفس، وقال الشاعر:
بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت		إليه الجِرِشَّي وارمَعلَّ حَنينـهـا

##### Türkçe

باب **الجيم** ve**الشين** ve**الراء** onlarla birlikte

**ش ج ر**، **ج ش ر**، **ش ر ج**، **ج ر ش** kullanımdadırlar

**شجر**:
**الشَّجَر**’in topluluğuna: **شَجراءُ** denir. **المَشجَرَةُ**: çok **الشَّجَر** bitiren yer; nadiren “arazi **شَجيرة**” ve “su **شَجير**” denir.
Bu, şundan daha **أشجَرُ**’dur; yani daha çok **شَجَراً**’dır.
**الشَّجَر** türlerdir; **الشَّجَر**’in çoğu ise onun büyükleri ve kış üzerinde kalanıdır. **دِقٌّ الشَّجَر** ise iki sınıftır: birincisi, kışın yerde bir **أرُومةٌ**’u kalır ve ilkbaharda biter; ve **الحَبِّ**’den biten, **البقل**’den bittiği gibi biter. **الشجَر** ile **البقل** arasında fark vardır: **الشَّجَر**’in kış üzerinde bir **أرُومةٌ**’u kalır, **البقل** için ise hiçbir şey kalmaz.
Hicaz ehli der ki: “bu **الشَجَرُ**”, “bu **البُرُّ**”, “o **الشَّعيرُ**”, “o **التَّمرُ**” ve “o **الذَّهبُ**”; çünkü ondan parça **ذَهَبةٌ**’dir; ve onların diliyle şu indi: “**والذين يَكنِزُونَ الذَّهبَ والفضَّة ولا يُنفقُونها في سبيل الله**”; bu yüzden “**يُنفقونَه**” demedi; çünkü müzekker müennes üzerine galiptir; ikisi bir araya geldiğinde **الذَّهبُ** müzekker, **الفِضَّةُ** müennestir.
Ve denir: **شَجَرةٌ** ve **شَجَراتٌ** ve **شَجَر**.
**المُشَجَّرُ**: **الشَّجَر** sıfatı üzere tasvirlerden bir türdür.
Aralarında bir iş ve bir husumet **شَجَرَ** etti; yani karıştı ve ihtilaf etti; ve aralarında **اشتَجَرَ** etti.
**تَشاجَرَ** kavim: çekiştiler ve ihtilaf ettiler.
Ve denir: dallarının ihtilafı ve bazısının bazısına girmesi sebebiyle **الشَّجَر** diye adlandırıldı; ve “**تشاجر القوم**”dan türetildi.
**الشَّجَرُ**: ağzın açıklığıdır; bir aygırı vasfederken dedi ki:
ينحي إذا مت جاهلٌ تَرَمرَمَـا
شَجراً لإعناقِ الدَّواهي محِطَما
**والشَّجيرُ**: kendisine **قِدحَ**ı olmayan gariptir.
**والشَّجُورُ**: devedir.
Bir **شَجَر**’in dalları veya bir elbise sarktığında, onu kaldırıp gizlediğinde “onu **شَجَرتُه**” dersin; o da **مَشجُورٌ**’dur. **العجاج** dedi ki: “**المَشجُور** olan **جلاله**’sinden kaldırdı”; **الجِلالُ** tektir ve o örtüdür; çoğulu **أجِلَّةٌ**’dir.
**والشَّجارُ**: **الهَوَدَجِ**’in odunudur; bir örtüyle örtülünce **هَودَجاً** olur.
Mızraklar **شَواجِرُ**’dur; bazısı bazısına girer; ve mızraklar onun yanında **اشتَجَرَتِ**.
**والمَشجور**: tutulmuş olandır; o, geminin yelkeni içinde olan bir tahtadır.
**والسَّجيرُ** ve**الشَّجيرُ** birdir; ikisi de karışık ve dosttur.
**وجَشَّروا الدَّوابَّ**: onları **الجَشر**’de salıverdiler.
**والجَشَرُ**: denizin sahillerinde ve tabanında çakıl, midye kabukları ve bunun benzerlerinden olan şeydir; bazen toplanır da bazısı bazısına yapışır ve bir taş olur; Basra’da ondan el değirmenleri yontulur, öğütmeye elverişli olmaz; bu yüzden bilye başları için yapılır.
**زائدة** dedi: “içinde otlardan **جَشرٌ** olan bir arazi bulduk”; yani türlerinden bir karışım.
**وجَشَرَ الصُّبحُ**: ondan karanlık sıyrıldı. Ve Osman’dan: “**لا يَغُرَّنَّكم جَشركُم عن صلاتِكم**”.
Ve **زائدة** dedi: “**أرضٌ جَشِرةٌ**”; yani berrak.
**والجاشِرُ**: kalındır.
Ve “**مالٌ جَشرٌ**”; yani ehline sığınır.
**أبو الدُّقَيش** dedi: “Falancanın oğulları sabahladı **جَشراً**”; yani develerde yerlerine sığınırlar.
**والجَشيرُ**: isli çuvaldır.
**والجاشِريَّةُ**: nisbetli bir kadındır.

**شرج**:
**الشَّرَجُ**: mushafın, torbanın ve çadırın ve benzerinin halkalarıdır; bunların bazısı bazısına **يُشرَجُ** edilir.
**وشَرَّجَتِ اللبن تَشريجاً**: yani bazısını bazısına dizdi.
**والشَّريجةُ**: hamam için kamıştan bir örgüdür.
**والشِّريجان**: her şeyden iki farklı renktir; **القطا**’yı vasfederken dedi ki:
شَرائجَ بين كُدريٍّ وجُونِ
Bir tek ağaçtan iki yay yarılır; ona **الشَّريج** denir.
**والشَّريجُ**: sinirdir; denir ki: “ondan bana bir **شريجةً** ver.”
**والشَّرجُ**: vadi genişliğine ulaştığında vadinin **شَرَجُ**’udur; bazen vadilerin **أشراجُ**’ı bir yerde toplanır. **العجّاج** dedi ki: “iki vadi **شَرَجَا** olduğu yerde”; yani buluştukları ve ayrıldıkları yerde.
**زائدة** dedi: “**شَرَجُ الوادي** onun kıvrımı ve buluşma yeridir.” Ve **الأشرَجُ**: tek husyesi olan kimsedir; ve denir: husyesi kendi **صَفَنِ**’inde olup yapışıp kalan kimsedir.
Ve **زائدة** dedi: “**تَشَرَّجَ اللَّبن**”; ona, devenin bağlanmasının izinden çıkan bir kan karıştı.
Ve ben onu **وشَرَّجتُه**: onu yağla veya yağlı bir şeyle karıştırdığımda.
Ve “**وشَرَجتُ الثَّوب وشَمرَجتهُ**”: onu kötü bir dikişle diktiğimde.
Kadınların aletlerinden **الشَّريجةُ**: atmaya hazırladığı şeydir.
**وانشَرَج القوسُ والقناةُ**: onlara kesin olmayan bir kırılma isabet etti.

**جرش**:
**الجَرسُ**: kaba bir şeyi onun benzeri bir şeyle ovmaktır; yılanın dişlerini, kıvrımları sürtündüğünde gıcırdatması gibi; onun için bir ses ve bir **جَرّشاً** işitirsin.
**والمِلحُ**: **الجَريسُ**; sanki birbirini ovma, ta ki ufalanıncaya kadar.
**والجَرشُ**: yemektir.
**وجُرَش**: Yemen’de bir yerdir.
**ومُجرَئِشٌّ الجَبَيين**: **مُجرَعِشّ** vezninde; onun ortaları dıştan ve içten şiştiği yerde.
Dedi ki: ve keçilerden: “kırmızı **جُرَشيَّةٌ**.”
Ve “geceden **جَرشٌ**”un manası: bir saattir.
Üzümden **جُرَشيٌّ**: **جُرَش**’a nisbetlidir; o iyi, olgunlaşmış olandır.
**والجَريشُ**: buğdayın özünden yapılır.
**والجِرِشَّى** **فِعِلَّى** vezninde: nefistir. Şair dedi ki:
بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت		إليه الجِرِشَّي وارمَعلَّ حَنينـهـا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

شَرَجَ العَيْبَةِ بالتحريك: عُراها. وقد أشرجْتُ العَيبة، إذا داخلْت بين أَشْراجِها. ومَجَرَّةُ السماء تسمَّى شَرَجاً. وشَرَجُ الوادي مُنفَسَحَه، والجمع أشراجٌ ودابَّة أَشْرَجُ بيِّنُ الشَرَجِ، إذا كانت إحدى خُصييه أعظَم من الأخرى. والشَرَجُ أيضاً: انشِقاقٌ في القوس. وقد انْشَرَجَتْ، إذا انشقّت. والشَريجةُ: القوس تُتَّخذ من الشَريج، وهو العود الذي يُشَقُّ فِلْقين. والشَريجَةُ: شيء ينسج من سعَف النخل، يحمَل فيه البِطِّيخ ونحوه. والشَرْجُ بالتسكين: مَسيل ماءٍ من الحَرَّة إلى السَهل، والجمع ِشِراج ٌوشُروجٌ. وتقول: هذا شَرْجُ هذا، أي مثله؛ وهما شَرْجٌ واحد، أي ضَرْبٌ واحد. والشَرْجانِ: الفِرقتان: يقال: أصبحوا في هذا الأمرِ شَرْجَيْنِ، أي فِرقتين. وكلُّ لونين مختلِفين فهما شَرْجان. وشرجْتُ اللَبِنَ شَرْجاً: نضدْته. والتَشْريجُ: الخياطة المتباعِدة. وتَشَرّجَ اللحمُ بالشَحم، أي تداخَلا.

##### Türkçe

**شَرَجَ** **العَيْبَةِ** (harekeli olarak): onun halkalarıdır. Ve ben **العَيبة**’yi **أشرجْتُ**; yani onun **أَشْراجِها** arasına iç içe girdim (aralarına soktum). Ve göğün **مَجَرَّةُ**’si **شَرَجاً** diye adlandırılır. Ve vadinin **شَرَجُ**’u onun genişleğidir; çoğulu **أشراجٌ**’dur. Ve **أَشْرَجُ** bir binek hayvanı, **الشَرَجِ**’i açıkça belli olan (hayvandır); birinin **خُصييه**’inden biri ötekinden daha büyük olduğu zaman. Ve **الشَرَجُ** ayrıca: yayda bir yarılmadır. Ve **انْشَرَجَتْ**; yani yarıldığı zaman. Ve **الشَريجةُ**: **الشَريج**’den yapılan yaydır; o, iki parçaya yarılan ağaç dalıdır. Ve **الشَريجَةُ**: hurma yaprağının lifinden dokunan bir şeydir; içinde karpuz ve benzeri taşınır. Ve **الشَرْجُ** (sükûn ile): **الحَرَّة**’den düzlüğe doğru bir su akıntısı yatağıdır; çoğulu **ِشِراج ٌ** ve **شُروجٌ**’dur. Ve dersin ki: “Bu, bunun **شَرْجُ**’udur”; yani onun benzeridir; ve ikisi **شَرْجٌ** واحد’dır; yani tek bir türdür. Ve **الشَرْجانِ**: iki fırkadır; denir ki: “Bu işte **شَرْجَيْنِ** olarak sabahladılar”; yani iki fırka (oldular). Ve birbirinden farklı her iki renk, ikisi de **شَرْجان**’dır. Ve ben **اللَبِنَ**’i **شَرْجاً** **شرجْتُ**: onu üst üste dizdim. Ve **التَشْريجُ**: aralıklı dikiştir. Ve et, yağ ile **تَشَرّجَ**; yani ikisi birbirine karışıp iç içe girdi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ش ر
جشر ، جرش ، شجر ، شرج : مستعملة .
جشر : ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : بَعِيرٌ مَجْشُورٌ : به سُعَالٌ جافٌّ .
وقال غيرُه : جُشِرَ فهو مَجْشُورٌ ، وجَشِرَ يَجْشَرُ جَشَراً ، وهي الجُشْرَةُ .
قال حُجْرٌ :
رُبَّ همَ جَشِمْتُه في هواكُمْ
وبَعِيرٍ مُنَفَّهٍ مَجْشُورِ
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : جَشَرَ الصُّبْحُ يجْشُرُ جُشُوراً إذا انْفَلَقَ .
قال : واصْطَبحْتُ الجاشِرِيّةَ وهي الشَّرْبةُ التي مع الصُّبْح .
وفي حديث عُثْمان أنّه قال : ( لا يغُرَّنَّكُم جَشَرُكُم مِنْ صَلاتِكُم فإنّما يَقْصُرُ الصَّلاَةَ مَنْ كان شَاخِصاً أو بحَضْرةِ عدُوَ ) .
قال أبو عبيد : الجَشَرُ : القَوْمُ الذين يخرُجُونَ بدَوَابِّهِمْ إلى المَرْعى .
وقال الأخطلُ يذكر قَتْل عميْرِ بن
الحُبابِ :
يَسْألُهُ الصُّبْرُ من غسّانَ إذا حضَرُوا
والحَزْنُ كيف قرَاهُ الغِلْمَةُ الجَشَرُ
يُعرِّفُونَكَ رأس ابنِ الحُبَابِ وقَدْ
أمْسَى وللسَّيْفِ في خَيْشُومِهِ أثَرُ
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : بنُو فلانٍ جَشَرٌ إذا كانُوا يَبِيتُون مكانَهُم لا يأْوُونَ بُيُوتَهُمْ ، وكذلك : مَالٌ جَشَرٌ : يَرْعَى مكانه ، لا يأْوِي إلى أَهْلِه .
وجَشَرْنَا دَوَابَّنَا : أَخْرَجْنَاها إلى الرِّعْيِ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : المُجَشَّرُ : الذي لا يَرْعَى قُرْبَ الماء ، والمُنَدَّى : الذي يَرْعَى قُرْبَ الماء .
ويقال : قَوْمٌ جَشْرٌ وجَشَرٌ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الجَشْرُ حِجَارَةٌ تَنْبُتُ في البُحُورِ .
وقال شمرٌ : يقال : مكانٌ جشرٌ أي كثيرُ الجَشَرِ بتَحْرِيكِ الشِّينِ .
وقال الرِّياشيُّ : الجَشَرُ : حجارَةٌ في البَحْرِ خَشِنَةٌ .
وقال أبُو نَصْرٍ : جَشِرَ السَّاحِلُ يَجْشَرُ جشَرَاً .
والجاشِرِيَّةُ : قَبِيلَةٌ في رَبِيعَةَ .
ورجُلٌ مَجْشُورٌ : به سُعَالٌ ، وأنشد :
وسَاعِلٍ كَسَعَلِ المَجْشُورِ
وقال أبو زيد : الجُشْرَةُ والجَشَرُ : بَحَحٌ في الصَّوْتِ .
قال : والجُشَّةُ والجَشَشُ : انْتِشَارُ الصَّوْتِ في بُحَّةٍ .
وقال ابن الأعرابي : الجُشْرَةُ : الزُّكَاُم .
( أبو عبيد عن أبي عَمْرٍ و ) : الجَشِيرُ : الجُوَالِقُ الضَّخْمُ ، وجَمْعُه : أَجْشِرَةٌ وجُشُرٌ .
وقال الليث : الجَشَرُ : ما يكونُ في سواحِلِ البَحْرِ وقَرَارِه مِنَ الحَصَا والأصْدَافِ يَلْزَمُ بَعْضُهَا ببَعْضٍ فَتَصِيرُ حَجَراً تُنْحَتُ مِنهُ الأرْحِيَة بالبَصْرَةِ ، لا تَصْلُحُ للطَّحِينِ ، ولكِنَّهَا تُسَوَّى لِرُؤُوسِ البَلاَليع .
جرش : قال الليث : الجَرْشُ : حَكُّ شَيْءٍ خَشِنٍ بشيءٍ مِثْلِه ، كما تَجْرُشُ الأفْعَى أَثْنَاءَهَا إِذا احْتَكَّتْ أَطْوَاؤُهَا ، تَسْمَعُ لذلك جَرْشاً وصَوْتاً .
والمِلْحُ الجَرِيشُ : المَجْرُوشُ كأنه قَدْ حَكَّ بَعْضُهُ بعْضاً فتَفَتَّتَ .
( أبو عبيد عن الأصمعي وأبي عمرٍ و ) : الجِرِشَّى : النَّفْسُ وأنشد :
بَكَى جَزَعاً مِنْ أَنْ يَمُوتَ وَأَجْهَشت
إِليه الجِرشَّى وارْمَعَلَّ خَنِينُهَا
وقال اللحياني : مضى جَرْشٌ من اللَّيْلِ وجَوْشٌ ، وجُشٌّ ، وجُؤْشُوشٌ أي ساعةٌ .
وقال الأصمعي : المُجْرَئِشُّ : الغَلِيظُ
الجَنْبِ .
وقال النَّضْرُ قال أبو الهُذَيْلِ : اجْرَأَشَّ إِذا ثابَ جِسْمُه بعْدَ هُزَالٍ وقال أبو الدُّقَيْشِ : هو الذي هُزِلَ وظَهَرَتْ عِظَامُه .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : المُجْرَئِشُّ : المُجْتَمعُ الجَنْبِ وقال الليث : هوالمُنْتَفِخُ الوَسَطِ من ظاهِرٍ وباطنٍ .
قال : ومنَ العُنُوقِ : حَمْراءٌ جُرَشِيَّةٌ ، ومنَ العِنَبِ : عِنَبٌ جُرَشِيٌّ جَيِّدٌ بالغٌ يُنْسَبُ إلى جُرَش .
قال : والجَرْشُ : الأكْلُ .
( قلت ) : الصَّوابُ الجَرْسُ بالسِّينِ : الأكْلُ ، وسَتَراهُ في بَابِه مُفَسَّراً إنْ شَاءَ اللَّهُ .
والجُرَاشَةُ : مِثْلُ المُشَاطَةِ ، والنُّحَاتَةِ .
والجَرِيشُ : دَقِيقٌ فيه غِلَظٌ ، يَصْلُحُ لِلْخَبيصِ المُرَمَّلِ .
شجر : الشَّجَرَةُ : الواحِدةُ تُجْمَعُ على الشَّجَرِ والشّجَرَاتِ والأشجار .
والمُجْتِمعُ الكَثيرُ منه في مَنْبَتِهِ : شَجْرَاءٌ .
وأَمَّا المَشْجَرَةُ فهيَ أرضٌ تُنْبِتُ الشَّجَرَ الكَثيرَ .
وأرضٌ شَجِيرَةٌ ، ووادٍ شَجيرٌ : ذُو شَجَرٍ كَثيرٍ .
قال : والشَّجَرُ : أصنافٌ ، فأَمَّا جِلُّ الشّجَرِ فعِظَامُه التي تَبْقَى على الشِّتَاءِ ، وأَمَّا دَقُّ الشَجَرِ فصِنْفَانِ : أَحَدُهُمَا تَبْقَى له أَرُومَةٌ في الأرضِ في الشِّتَاءِ ، ويَنْبُتُ في الربيعِ ، ومنه ما يَنْبُتُ مِنَ الحِبَّةِ كما تَنْبُتُ البُقُولُ ، وفَرْقُ مَا بَيْنَ دِقِّ الشّجَرِ والبَقْلِ ، أَنَّ الشّجَرَ تَبْقَى له أَرُومَةٌ على الشِّتَاءِ ، ولا يَبْقَى لِلبَقْلِ شَيْءٌ .
وأَهْلُ الحِجَازِ يَقُولُونَ هَذهِ الشّجَرُ ، وهذِه البُرُّ ، وهي الشِّعِيرُ وهي التَّمْرُ ، ويَقُولُونَ هِيَ الذَّهَبُ ، لأنَّ القِطْعَةَ مِنهُ ذَهَبَةٌ ، وبِلُغَتِهِمْ نَزَلَ ) وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا ) ( التوبة : 34 ) فأنّثَ .
قال : والمُشَجَّرُ منَ التَّصَاويرِ : ما يُصَوَّرُ على صِيغَةِ الشّجَرِ .
وقال الله جلّ وعَزَّ : ( فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ) ( النساء : 6 ) .
قال الزّجاج أي فيما وقعَ مِنْ الاخْتِلاَفِ من الخصوماتِ حتَّى اشْتَجَرُوا وتشَاجَرُوا أي تَشَابَكُوا مُخْتَلِفِينَ ، ويقال : الْتَقَى فِئَتَانِ فَتَشَاجَرُوا بِرمَاحِهِم أَيْ تَشَابَكُوا ، واشْتَجَرُوا بِرِمَاحِهِم كذلك ، وكُلُّ شيءٍ خالفَ بَعْضُه بَعْضاً فقَدِ اشْتَبَكَ واشْتَجَرَ ، وسُمِّيَ الشّجَرُ شجراً لدخولِ بعضِ أَغْصَانِه في بعضٍ ، ومِنْ هذا قِيلَ لمِرَاكِبِ النِّساءِ : مَشَاجِرُ ، لِتَشَابُكِ عِيدَانِ الهَوْدَجِ ، بَعْضِهَا في بَعْضٍ ، وَاحِدُهَا : مِشْجَرٌ ، وشِجَارٌ قالَه الأصمعي .
قال : والشِّجَارُ أيضاً : الخَشَبَةُ التي تُوضَعُ خَلْفَ البَابِ يُقَالُ لها بالفارسيَّةِ : المَتْرَسُ ، وكذلك الخشَبَةُ التي يُضَبَّبُ بها السَّرِيرُ مِنْ تَحْتُ هِيَ الشِّجَارُ .
وأنشد :
لَوْلاَ طُفَيْلٌ ضاعتِ الغَرَائِرُ
وفَاءَ والمُعْتَقُ شَيءٌ بائِرُ
غُلَيِّمٌ رِطْلٌ وشَيْخٌ دَامِرُ
كَأَنَّمَا عِظَامُنَا المَشَاجِرُ
والمِشْجَرُ : مَرْكَبٌ مِنْ مَرَاكِبِ النِّسَاءِ ، ومنه قول لبيد :
وأَرْبَدُ فَارِسُ الهَيْجَا إِذا مَا
تَقَعَّرَتِ المَشَاجِرُ بالفِئَامِ
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : الشَّجْرُ : ما بَيْنَ اللَّحْيَيْنِ .
وقال غيرُه : باتَ فلانٌ مُشْتَجِراً إذا اعْتَمَدَ بِشّجْرِه على كَفِّهِ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الشَّجِيرُ : الغَرِيبُ .
قال : والسَّجِيرُ بالسِّينِ : الصَّدِيقُ .
ويقال : نَزَلَ فلانٌ شَجِيراً في بَنِي فلانٍ أَي غَرِيباً .
وقال المُنَخَّلُ :
وإِذَا الرِّيَاحُ تَكَمَّشَتْ
بجَوَانِبِ البَيْتِ الكبير
أَلْفَيْتَنِيِ هَشَّ النَّدَى
بِشَرِيجِ قِدْحِي أو شَجِيرِي
فالقِدْحُ الشَّجِيرُ هو المُسْتَعَارُ الذي يُتَيَمَّنُ بِفَوْزِه ، والشَّرِيجُ : قِدْحُهُ الذي هو له .
يقالُ : هذا شَرِيجُ هذا وشَرْجُه أي مِثْلُهُ :
( الحَرَّانِيُّ عنِ ابن السِّكِّيت ) : شاجَرَ المالُ إِذا رَعَى العُشْبَ والبَقْلَ فلَمْ يُبْقِ مِنْهُمَا شيئاً فَصارَ إلى الشَّجَرِ يَرْعَاهُ .
قال الراجزُ يصفُ إبلاً :
تَعْرِفُ في أَوْجُهِها البَشَائِرِ
آسَانَ كُلِّ آفِقٍ مُشَاجِرِ
وقال الليث : الشِّجَارُ : خَشَبُ الهَوْدَج ، فإذا غُشِّيَ غِشَاءَه صارَ هَوْدَجاً .
قال : وإِذا تَدَلَّتْ أَغْصَانُ شَجَرٍ أَو ثَوْبٍ فَرَفَعْتَهُ وأَجْفَيْتَهُ قُلْتَ : شَجَرْتُه ، فهو مَشْجُورُ .
وقال العجاج :
رَفَّعَ مِنْ جِلاَلِهِ المَشجُورِ
والشَّجْرُ : مَفْرَجُ الفَم .
وفي حديث العباس ، قال كُنتُ آخُذُ بَحكَمَةِ بغلَةِ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وقد شَجَرتُها أي ضربت لِجَامَها أكفُّها حتى فَتَحَت فاها .
وفي حديث سعد ( أنَّ أمَّه قالت له : لا أَطْعَمُ طَعَاماً ولا أشربُ شَرَاباً أو تكفُرَ بمحمَّدٍ ) .
قال : فكانوا إذا أرادوا أن يُطعِموها ( أو
يسُقوها ) شَجَرُوا فَاهَا أي أدخلوا فيه عُوداً فَفَتَحُوهُ .
وكل شيء عَمَدْتَهُ بِعِمَادٍ فقد شَجَرْتَه .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : شَجَرْتُ فلاناً أشجرُه شَجْراً إذا صَرَفْتَه .
وقال أبو عبيدة : كل شيء اجتمع ثم فرَّق بينه شيء فانفرق ، يقال له : شجر .
وفي الحديث ذكر فتْنَةٍ ( يَشْتَجِرُونَ فيها اشتجَارَ أطْباقِ الرَّأسِ ) أي يختلفون كما تَشْتَجِرُ الأصابع إذا دخل بعضُها في بعضٍ .
وقال أبو وَجْزَةَ :
طاف الخَيَالُ بنا وهناً فأرَّقَنا
من آل سُعدى فبات النَّوم مُشْتَجِرَا
معنى اشتجار النوم تجافيه عنهُ ، وكأنه من الشَّجير وهو الغريبُ ، ومنه : شَجَر الشيءَ إذا نحَّاه .
قال العجاج :
وَشَجَرَ الهُدَّاب عَنْهُ فَجَفَا
أي جافاه عنه فَتَجَافَى ، وإذا تجافى قيل : انْشَجَرَ واشْتَجَرَ .
ويقال : فلان من شَجَرَةٍ مباركةٍ أي من أصْلٍ مبارك .
وقال ابن السكيت : الاشْتِجَارُ والانْشِجَارُ : النَّجَاءُ .
وقال عَوِيجٌ :
عَمْداً تعدَّيناك واشْتَجَرْتَ بنا
طوالُ الهوادي مُطْبَعَاتٌ مِنَ الوِقْرِ
ويُروى : وانشَجَرَتْ بنا .
( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) شَجَرَ : طَعَنَ بالرُّمْحِ ، وشَجَرَ إذا كَثُرَ جَمْعُه .
( أبو زيد ) أرض شَجِيْرَةٌ : كثيرة الشجَرِ ، وأرض عَشِيبةٌ : كثيرةُ العُشْبِ ، وَبقِيْلةٌ ، وعاشبةٌ ، وَبقِلَةٌ ، وَثَمِيْرَةٌ إذا كثر ثَمَرَتُهَا ، وأرض مُبْقِلَةٌ ومُعْشِبَةٌ .
( ابن الأعرابي ) الشَّجَرَةُ : النقطة الصغيرة في ذَقَنِ الغُلامِ .
قال : والشِّجَارُ : المُتَرَّسُ .
والشِّجَارُ : الهَوْدَجُ الصغير الذي يكفي واحداً حَسْبُ .
والشِّجارُ عُودٌ يُجْعَلُ في فمِ الجدْي لئلا يرضعَ أمَّه .
وأخبرني المُنْذِريُّ عن ثعلبٍ عن الفراء أنه أنشده للقتال :
إذا لاقيت منا ذا ثَنَايَا
قال : الشِّجَارُ : خشبتان على القَليْبِ في هذا الموضع .
وقال : الشِّجُارُ : عمودٌ من أعمدةِ البيت .
شرج : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : شَرَجَ إذا سَمِنَ سِمَناً حَسناً . وشَرِجَ إذا فَهِم .
وفي حديث الزبير : ( أنّهُ خاصَم رجلاً من الأنصَارِ في سُيُولِ شرَاجِ الحَرَّة إلى
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : يا زُبَيُر : احبِسِ الماءَ حتى يبلُغَ الجُدُر ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : الشِّرَاجُ : مجارِي الماءِ من الحِرارِ إلى السَّهلِ ، واحدها : شَرجٌ ، ونحو ذلك قال أبو عمرٍ و .
قال أبو عبيد : ومن أمثالهم ( أشبَهُ شَرْجٌ شَرْجاً لو أنّ أُسَيْمِراً ) .
قال : وكان المفضَّلُ يحدِّثُ أنَّ صاحب المَثَل لُقَيمُ بن لُقمان ، وكان هو وأبوه قد نزلا منزِلاً يقال له : شَرْجٌ ، فذهب لُقَيمٌ يُعشِّي إبله ، وقد كان لُقمان حَسَدَ لُقيماً فأراد هلاكه واحتَفَر له خَنْدقاً وقطع كل ما هنالك من السَّمُرِ ثم ملأ به الخَندقَ ، وأوقَدَ عليه ليقع فيه لُقيم ، فلما أقبل عرف المكانِ ، وأنكر ذهاب السَّمُر ، فعندها قال : ( أشْبَهَ شَرْجٌ شرجاً لو أن أُسَيْمِراً ) ، فذهب مثلاً .
وقال ابن السكيت ، يقال : هما شَرْجٌ واحدٌ أي ضَرْبٌ واحدٌ ، ساكِنةٌ الراء .
وشَرْج أيضاً : ماءٌ لبني عبسٍ . قال : وهو شَرَجُ العيبة بفتح الراء .
قال : والشَّرَج في الدَّابة مفتوحُ الراء أن تكونَ إحدى خُصيَيْه أعظَمَ من الأخرى .
يقال : دابَّةٌ أشرَج .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي : الأشرج : الذي له خصيَةٌ واحدة من الدَّوابِّ .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : شرَجَ ، وبَشَكَ ، وَخَدَب ، كلُّه إذا كَذَب .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : السَّدَّاج ، والسَّرَّاج : الكذَّاب بالسِّين ، وقد سَدَج وسَرَج إذا كذَبَ .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : من القِسِيِّ : الشَّرِيجُ ، وهي التي تُشَقُّ من العُود فِلقتَيَنِ ، وهي القَوسُ الفِلْقُ أيضاً .
ويقال : هذا شَرِيجُ هذا وشَرجُه أي مثله .
وكل مُخْتَلِطَينِ : شريجٌ .
وقال الليث : الشَّريجةُ : جَدِيلةٌ من قَصَبٍ للحَمَام .
والشَّريجَان : لونان مُختلفانِ .
ويقال لِخَطَّي نيرَي البُردِ : شَريجَانِ ، أحدُهَما أخضرُ والآخَرُ أبيضُ أو أحمرَ .
والشَّريجُ : العَقَبُ ، تقولُ أعطني شَرِيجَةً منه .
وقال في صِفَة القَطَا :
سَبُقت بوِرْدِهِ فُرَّاط شِربٍ
شَرَائِجُ بين كُدريَ وجُونِ
وقال :
شَرِيجَانِ من لَوْنَينِ خِلطَان منهما
سَواءٌ ومنه واضحُ اللَّون مُغرِبُ
( أبو عبيد عن أبي زيد ) أخرَطتُ الخَرِيطة ، وشرَّجتها ، وأشرَجْتُها ، وَشَرَجْتُها :
شَدَدتُها .
وفي الحديث : ( أصبح الناسُ شَرْجَينِ في السّفَر ) يعني نصفين ، نصفٌ صِيَامٌ ، ونصفَ مَفَاطيرُ .
ويقال : مَرَرْتُ بفتياتٍ مُشَارِجَاتٍ أي أترابٍ مِتساوياتٍ في السِّنِّ .
وقال الأسودُ بن يَعْفُرَ :
فَشَوى لنا الوَحَدَ المُدِلُّ بحُضْرِهِ
بِشَريج بين الشدِّ والإِرْوَادِ
أي بَعِدْوٍ خِلْطٍ من شدَ شديدٍ ، وشدَ فيه إرواد .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الشارج : الشّريكُ .
ويقال : شَرَجْتُ العَسَل وغيرَه بالماء إذا مَزَجْتَهُ .
وقال أبو ذؤيب يَصِفُ عَسَلاً :
فَشرّجها من نُطْفَةٍ رَجَبِيَّةٍ
سُلاَسِلةٍ من ماءِ لِصبٍ سُلاسلِ
قال المُؤَرِّجُ : الشَّرجَةُ : حُفْرةٌ تُحفرُ ثم تُبسَطُ فيها سُفرةٌ ، وَيُصَبُّ الماء عليها فتشرَبُه الإبل .
وأنشد في صفة إِبِلٍ عِطَاشٍ سُقِيَتْ :
سَقَيْنَا صواديها على مَتْنِ شَرْجَةٍ
أضَامِيمَ شتَّى من حِيَالٍ ولُقّح
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الشريجةُ : العَقَبةُ التي يُلصق بها ريشُ السَّهم ، فإن رِيْشَ بالغِرَاء ، فالغِراءُ : الرُّوْمةُ .
ويُرْوَى عن يوسفَ بنِ عُمَرَ أنه قال : أنا شَرِيجُ الحجاج بن يوسف ، يريد أنا مثله في السِّنِّ .

##### Türkçe

ج ش ر
**جشر** ، **جرش** ، **شجر** ، **شرج** : kullanımdadır.

**جشر** : (Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **بَعِيرٌ مَجْشُورٌ** : onda kuru bir öksürük vardır.
Başkası dedi ki: **جُشِرَ**; o hâlde o **مَجْشُورٌ**’dur; ve **جَشِرَ يَجْشَرُ جَشَراً**; o da **الجُشْرَةُ**’dir.
**حُجْرٌ** dedi ki:
رُبَّ همَ جَشِمْتُه في هواكُمْ
وبَعِيرٍ مُنَفَّهٍ مَجْشُورِ

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **جَشَرَ الصُّبْحُ يجْشُرُ جُشُوراً**; sabah yarıldığı zaman.
Dedi ki: **واصْطَبحْتُ الجاشِرِيّةَ**; o, sabahla birlikte olan içecektir.
**عُثْمان** hadîsinde, onun şöyle dediği vardır: (Sizi namazınızdan **جَشَرُكُم** aldatmasın; çünkü namazı ancak yolcu olan yahut düşman huzurunda bulunan kısaltır.)
Ebû Ubeyd dedi ki: **الجَشَرُ**: binekleriyle otlağa çıkan kavimdir.
**الأخطل** da **عميْرِ بن الحُبابِ**’ın öldürülmesini anarak dedi ki:
يَسْألُهُ الصُّبْرُ من غسّانَ إذا حضَرُوا
والحَزْنُ كيف قرَاهُ الغِلْمَةُ الجَشَرُ
يُعرِّفُونَكَ رأس ابنِ الحُبَابِ وقَدْ
أمْسَى وللسَّيْفِ في خَيْشُومِهِ أثَرُ

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **بَنُو فلانٍ جَشَرٌ**; yerlerinde geceleyip evlerine sığınmadıkları zaman; aynı şekilde: **مَالٌ جَشَرٌ**: yerinde otlar, ehline sığınmaz.
**وجَشَرْنَا دَوَابَّنَا**: onları otlamaya çıkardık.

(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi ki: **المُجَشَّرُ**: suya yakın otlamayan; **المُنَدَّى**: suya yakın otlayan.
Ve denir: **قَوْمٌ جَشْرٌ** ve **جَشَرٌ**.

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **الجَشْرُ**: denizlerde biten taşlardır.
Şemmer dedi ki: **مكانٌ جشرٌ** denir; yani **الجَشَرِ**’i çok olan; **الشِّين**’in harekelenmesiyle.
Er-Riyâşî dedi ki: **الجَشَرُ**: denizde kaba taşlardır.
Ebû Nasr dedi ki: **جَشِرَ السَّاحِلُ يَجْشَرُ جشَرَاً**.
**الجاشِرِيَّةُ**: Rebî‘a içinde bir kabiledir.
**ورجُلٌ مَجْشُورٌ**: onda öksürük vardır; ve şu okunmuştur:
وسَاعِلٍ كَسَعَلِ المَجْشُورِ

Ebû Zeyd dedi ki: **الجُشْرَةُ** ve **الجَشَرُ**: seste kısıklıktır.
Dedi ki: **الجُشَّةُ** ve **الجَشَشُ**: kısıklık içinde sesin yayılmasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الجُشْرَةُ**: nezledir.

(Ebû Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan ve …) : **الجَشِيرُ**: büyük çuvaldır; çoğulu: **أَجْشِرَةٌ** ve **جُشُرٌ**.
Leys dedi ki: **الجَشَرُ**: deniz sahillerinde ve dibinde bulunan çakıl ve midye kabuklarından olup bir kısmı bir kısmına yapışır da taş olur; Basra’da ondan değirmen taşları yontulur; öğütmeye elverişli değildir; fakat lağım başları için düzeltilir.

**جرش** : Leys dedi ki: **الجَرْشُ**: kaba bir şeyi benzeri bir şeyle ovmaktır; yılanın kıvrımları birbirine sürtündüğünde dişlerini **تَجْرُشُ** etmesi gibi; bunun için bir **جَرْشاً** ve bir ses işitirsin.
**والمِلْحُ الجَرِيشُ**: öğütülmüş olandır; sanki bir kısmı bir kısmını ovmuş da ufalanmıştır.

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî ve Ebû ‘Amr’dan ve …) : **الجِرِشَّى**: nefistir; ve şu okunmuştur:
بَكَى جَزَعاً مِنْ أَنْ يَمُوتَ وَأَجْهَشت
إِليه الجِرشَّى وارْمَعَلَّ خَنِينُهَا

El-Lihyânî dedi ki: Geceden bir **جَرْشٌ** ve bir **جَوْشٌ** ve bir **جُشٌّ** ve bir **جُؤْشُوشٌ** geçti; yani bir saat.
El-Asmaî dedi ki: **المُجْرَئِشُّ**: yanları kalın olandır.
En-Nadr dedi; Ebû’l-Huzeyl dedi ki: **اجْرَأَشَّ**; zayıflıktan sonra cismi geri döndüğü zaman. Ebû’d-Dukayş dedi ki: o, zayıflayıp kemikleri ortaya çıkan kimsedir.

(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) : **المُجْرَئِشُّ**: yanları toplanmış olandır. Leys dedi ki: o, dıştan ve içten orta kısmı şişkin olandır.
Dedi ki: **العُنُوقِ**’tan: **حَمْراءٌ جُرَشِيَّةٌ**; ve **العِنَبِ**’den: **عِنَبٌ جُرَشِيٌّ**; iyi, olgun; **جُرَش**’a nisbet edilir.
Dedi ki: **الجَرْشُ**: yemektir.
(ben dedim): doğrusu **الجَرْسُ**’tur, **السِّين** ile: yemektir; onu, Allah dilerse, kendi bâbında açıklanmış olarak göreceksin.
**والجُرَاشَةُ**: **المُشَاطَةِ** ve **النُّحَاتَةِ** gibidir.
**والجَرِيشُ**: içinde kalınlık bulunan un; kumlu helvaya elverişlidir.

**شجر** : **الشَّجَرَةُ**: tek olan; **الشَّجَرِ** ve **الشّجَرَاتِ** ve **الأشجار** üzerine toplanır.
Onun bitim yerinde toplanmış çok olanı: **شَجْرَاءٌ**.
**المَشْجَرَةُ** ise çok ağaç bitiren arazidir.
**وأرضٌ شَجِيرَةٌ** ve **وادٍ شَجيرٌ**: çok ağaçlı.
Dedi ki: **الشَّجَرُ**: sınıflardır; **جِلُّ الشّجَرِ** ise kışın kalan büyük dallarıdır; **دَقُّ الشَجَرِ** ise iki sınıftır: ikisinden biri, kışın yerde bir kökü kalır ve baharda biter; ondan bir kısmı da tıpkı sebzelerin bittiği gibi taneden biter; ince ağaç ile ot arasındaki fark şudur: ağacın kışın bir kökü kalır; ota ise hiçbir şey kalmaz.
Hicaz ehli “**هَذهِ الشّجَرُ**” ve “**هذِه البُرُّ**” der; “**هي الشِّعِيرُ**” ve “**هي التَّمْرُ**” der; “**هِيَ الذَّهَبُ**” derler; çünkü ondan bir parça **ذَهَبَةٌ**’dir; ve onların lugatiyle şu indi: ) وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا ) (التوبة: 34); böylece müennes yaptı.
Dedi ki: tasvirlerden **المُشَجَّرُ**: ağaç sûretinde tasvir edilendir.
Allah, azze ve celle, dedi ki: ( فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ) (النساء: 6).
Ez-Zeccâc dedi ki: yani aralarında husumetlerden vuku bulan ihtilâfta; ta ki **اشْتَجَرُوا** ve **تشَاجَرُوا**; yani ihtilâf ederek birbirine dolaştılar; ve denir: iki fırka karşılaştı da mızraklarıyla **فَتَشَاجَرُوا**; yani birbirine dolaştılar; ve mızraklarıyla **اشْتَجَرُوا** da böyledir; her şeyin bir kısmı bir kısmına muhalefet ederse, artık dolaşmış ve **اشْتَجَرَ** olmuştur; ve ağaca, dallarının bir kısmının bir kısmına girmesinden dolayı **شجراً** adı verildi; bundan dolayı kadınların bineklerine **مَشَاجِرُ** denildi; hevdecin çubuklarının bir kısmının bir kısmına dolaşmasından dolayı; bunun teki: **مِشْجَرٌ**; ve **شِجَارٌ**; el-Asmaî bunu söyledi.
Dedi ki: **الشِّجَارُ** ayrıca: kapının arkasına konulan tahta; Farsça ona **المَتْرَسُ** denir; aynı şekilde sedirin altından sağlamlaştırıldığı tahta da **الشِّجَارُ**’dır.
Ve şu okunmuştur:
لَوْلاَ طُفَيْلٌ ضاعتِ الغَرَائِرُ
وفَاءَ والمُعْتَقُ شَيءٌ بائِرُ
غُلَيِّمٌ رِطْلٌ وشَيْخٌ دَامِرُ
كَأَنَّمَا عِظَامُنَا المَشَاجِرُ

**والمِشْجَرُ**: kadın bineklerinden bir binektir; Lebîd’in sözü de bundandır:
وأَرْبَدُ فَارِسُ الهَيْجَا إِذا مَا
تَقَعَّرَتِ المَشَاجِرُ بالفِئَامِ

(Ebû Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan ve …) : **الشَّجْرُ**: iki çene arasıdır.
Başkası dedi ki: falan kimse **مُشْتَجِراً** olarak geceledi; yani **شّجْرِه** ile avucuna dayanarak.

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **الشَّجِيرُ**: gariptir.
Dedi ki: **السَّجِيرُ** **بالسِّينِ**: dosttur.
Ve denir: falan kimse, falan oğulları içinde **شَجِيراً** olarak indi; yani garip olarak.
**المُنَخَّلُ** dedi ki:
وإِذَا الرِّيَاحُ تَكَمَّشَتْ
بجَوَانِبِ البَيْتِ الكبير
أَلْفَيْتَنِيِ هَشَّ النَّدَى
بِشَرِيجِ قِدْحِي أو شَجِيرِي

Buna göre **القِدْحُ الشَّجِيرُ**: uğur sayılarak zaferiyle tefe’ül edilen ödünç alınmış oktur; **الشَّرِيجُ** ise kendisinin olan oktur.
Denir: “bu, bunun **شَرِيجُ**’idir ve **شَرْجُه**’dur”; yani onun benzeridir.

(El-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten) : **شاجَرَ المالُ**; ot ve sebzeyi otlayıp onlardan hiçbir şey bırakmadığında; sonra ağaca yönelip onu otlar.
Recez söyleyen, develeri vasfederek dedi ki:
تَعْرِفُ في أَوْجُهِها البَشَائِرِ
آسَانَ كُلِّ آفِقٍ مُشَاجِرِ

Leys dedi ki: **الشِّجَارُ**: hevdecin tahtasıdır; örtüsü örtülünce hevdec olur.
Dedi ki: Bir ağacın yahut bir elbisenin dalları sarktığında, onu kaldırıp yukarı çektiğinde “**شَجَرْتُه**” dersin; o hâlde o **مَشْجُورٌ**’dur.
El-‘Accâc dedi ki:
رَفَّعَ مِنْ جِلاَلِهِ المَشجُورِ

**والشَّجْرُ**: ağzın açıklığıdır.
Abbâs hadîsinde: “Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) katırının geminden tutuyordum; onu **شَجَرتُها**”; yani gemini avuçlarıyla vurdum da ağzını açtı.
Sa‘d hadîsinde: (annesinin ona: Muhammed’i inkâr etmedikçe yemek yemem ve içecek içmem, dediği).
Dedi ki: Onu yedirmek (yahut içirmek) istediklerinde ağzını **شَجَرُوا**; yani içine bir çubuk soktular da onu açtılar.
Her neyi bir direkle dayarsan, onu **شَجَرْتَه** olmuş olursun.

(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den) : **شَجَرْتُ فلاناً**; onu **أشجرُه شَجْراً**; onu çevirdiğim zaman.
Ebû ‘Ubeyde dedi ki: Her şey toplanır da sonra araya bir şey girip ayırır da ayrılırsa, ona **شجر** denir.
Hadîste bir fitne zikrinde: (içinde, başın tabakalarının **اشتجَارَ**’ı gibi **يَشْتَجِرُونَ**) yani parmaklar birbirine girdiğinde nasıl dolaşırsa öyle ihtilâf ederler.
Ebû Vecze dedi ki:
طاف الخَيَالُ بنا وهناً فأرَّقَنا
من آل سُعدى فبات النَّوم مُشْتَجِرَا

Uykunun **اشتجار**’ının manası: ondan uzaklaşmasıdır; sanki **الشَّجير**’den, yani garipten; ve bundandır: bir şeyi **شَجَر** etti; yani onu uzaklaştırdı.
El-‘Accâc dedi ki:
وَشَجَرَ الهُدَّاب عَنْهُ فَجَفَا

Yani ondan uzaklaştı da uzak durdu; uzak durduğunda **انْشَجَرَ** ve **اشْتَجَرَ** denir.
Ve denir: falan kimse mübarek bir **شَجَرَةٍ**’dendir; yani mübarek bir asıldandır.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الاشْتِجَارُ** ve **الانْشِجَارُ**: kurtuluştur.
**عَوِيجٌ** dedi ki:
عَمْداً تعدَّيناك واشْتَجَرْتَ بنا
طوالُ الهوادي مُطْبَعَاتٌ مِنَ الوِقْرِ

Ve “**وانشَجَرَتْ بنا**” diye de rivayet edilir.

(Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den) **شَجَرَ**: mızrakla sapladı; ve **شَجَرَ**; topluluğu çok olduğunda.
(Ebû Zeyd) **أرض شَجِيْرَةٌ**: ağacı çok; **وأرض عَشِيبةٌ**: otu çok; ve **بقِيْلةٌ** ve **عاشبةٌ** ve **وَبقِلَةٌ**; ve **وَثَمِيْرَةٌ**; meyvesi çok olduğunda; ve **أرض مُبْقِلَةٌ** ve **مُعْشِبَةٌ**.
(İbnü’l-A‘râbî) **الشَّجَرَةُ**: oğlanın çenesindeki küçük noktadır.
Dedi ki: **الشِّجَارُ**: **المُتَرَّسُ**’tur.
**والشِّجَارُ**: bir kişiye yetecek küçük hevdeçtir.
**والشِّجارُ**: oğlağın ağzına, anasını emmesin diye konulan çubuktur.
El-Münzirî bana, Se‘leb’den, el-Ferrâ’dan haber verdi; onun, savaş için şu beyti okuduğunu:
إذا لاقيت منا ذا ثَنَايَا
Dedi ki: **الشِّجَارُ**: bu yerde kuyunun üzerinde iki tahta parçasıdır.
Ve dedi ki: **الشِّجُارُ**: evin direklerinden bir direkten ibarettir.

**شرج** : (Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) : **شَرَجَ**; güzel bir şişmanlıkla şişmanladığında. Ve **شَرِجَ**; anladığında.
Zübeyr hadîsinde: (onun, **الحَرَّة**’nin **شرَاجِ**’ının selleri hususunda Ensâr’dan bir adamla çekiştiği; Peygambere ( صلى الله عليه وسلم ) gelince, “Ey Zübeyr, suyu tut; ta ki duvarlara ulaşsın” dediği).
Ebû Ubeyd dedi ki: el-Asmaî dedi ki: **الشِّرَاجُ**: lavlardan ovaya su akıntılarının mecralarıdır; teki: **شَرجٌ**; Ebû ‘Amr da buna benzer söyledi.
Ebû Ubeyd dedi ki: Onların darb-ı mesellerindendir: ( **أشبَهُ شَرْجٌ شَرْجاً لو أنّ أُسَيْمِراً** ).
Dedi ki: el-Mufaddal, meselin sahibinin **لُقَيمُ بن لُقمان** olduğunu anlatırdı; o ve babası **شَرْجٌ** denilen bir menzile inmişlerdi; **لُقَيمٌ** develerine akşam otlatmaya gitti; **لُقمان** ise **لُقيماً** kıskanmıştı da helâkini istedi; onun için bir hendek kazdı ve oradaki **السَّمُرِ**’ün hepsini kesti, sonra hendek içine doldurdu ve üzerine ateş yaktı ki **لُقيم** içine düşsün; **لُقيم** gelince yeri tanıdı ve **السَّمُرِ**’ün gitmesini yadırgadı; o sırada dedi ki: ( **أشْبَهَ شَرْجٌ شرجاً لو أن أُسَيْمِراً** ); böylece mesel oldu.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: denir: “ikisi bir **شَرْجٌ**’dir”; yani bir tek türdür; **الراء** sâkindir.
**وشَرْج** ayrıca: Benî ‘Abs’a ait bir sudur. Dedi ki: o, **شَرَجُ العيبة**’dir; **الراء**’ın fethiyle.
Dedi ki: binek hayvanda **الشَّرَج**; **الراء**’ı meftûh; iki husyesinden birinin ötekinden daha büyük olmasıdır.
Denir: **دابَّةٌ أشرَج**.
Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الأشرج**: hayvanlardan tek husyesi olan.

(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den) : **شرَجَ** ve **بَشَكَ** ve **وَخَدَب**; hepsi, yalan söylediğinde.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) : **السَّدَّاج** ve **السَّرَّاج**: **بالسِّين**; çok yalancı; ve **سَدَج** ve **سَرَج**; yalan söylediğinde.

(Ebû Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan ve …) : yaylardan: **الشَّرِيجُ**; o, ağaçtan iki parçaya yarılarak çıkarılandır; o, **القَوسُ الفِلْقُ** da denir.
Ve denir: “bu, bunun **شَرِيجُ**’idir ve **شَرجُه**’dur”; yani onun benzeridir.
Her iki karışık olan: **شريجٌ**.
Leys dedi ki: **الشَّريجةُ**: güvercinler için kamıştan bir örgüdür.
**والشَّريجَان**: iki farklı renktir.
Ve elbisenin iki parlak çizgisine **شَريجَانِ** denir; ikisinden biri yeşil, diğeri beyaz yahut kırmızıdır.
**والشَّريجُ**: topuk kirişi; “ondan bana bir **شَرِيجَةً** ver” dersin.
**القَطَا**’nın vasfında dedi ki:
سَبُقت بوِرْدِهِ فُرَّاط شِربٍ
شَرَائِجُ بين كُدريَ وجُونِ
Ve dedi ki:
شَرِيجَانِ من لَوْنَينِ خِلطَان منهما
سَواءٌ ومنه واضحُ اللَّون مُغرِبُ

(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den) **أخرَطتُ الخَرِيطة** ve **شرَّجتها** ve **أشرَجْتُها** ve **وَشَرَجْتُها**: onu sıktım/bağladım.
Hadîste: (insanlar seferde **شَرْجَينِ** olarak sabahladılar); yani iki yarım; yarısı oruçlu, yarısı iftarlı.
Ve denir: **مَرَرْتُ بفتياتٍ مُشَارِجَاتٍ**; yani yaşta denk, eşit.
**الأسودُ بن يَعْفُرَ** dedi ki:
فَشَوى لنا الوَحَدَ المُدِلُّ بحُضْرِهِ
بِشَريج بين الشدِّ والإِرْوَادِ

Yani şiddetli bir koşu ile içinde yavaşlık bulunan bir koşunun karışığı olan bir koşuyla.

(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi ki: **الشارج**: ortaktır.
Ve denir: **شَرَجْتُ العَسَل** ve başkasını su ile; onu karıştırdığım zaman.
Ebû Züeyb, balı vasfederek dedi ki:
فَشرّجها من نُطْفَةٍ رَجَبِيَّةٍ
سُلاَسِلةٍ من ماءِ لِصبٍ سُلاسلِ

El-Muerric dedi ki: **الشَّرجَةُ**: bir çukur; kazılır, sonra içine bir sofra yayılır; üzerine su dökülür de develer onu emer.
Ve susuz develerin sulandığı vasıfta şu okunmuştur:
سَقَيْنَا صواديها على مَتْنِ شَرْجَةٍ
أضَامِيمَ شتَّى من حِيَالٍ ولُقّح

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **الشريجةُ**: okun tüyünün yapıştırıldığı topuk kirişi; tüy **بالغِرَاء** ile (yapıştırılır); **الغِراءُ** ise **الرُّوْمةُ**’dur.
Yûsuf b. ‘Umar’dan rivayet edilir ki şöyle dedi: “Ben, Haccâc b. Yûsuf’un **شَرِيجُ**’iyim”; yani yaşta onun gibiyim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والراء وما يثلثهما)
(شرز) الشين والراء والزّاء أصلٌ يدلُّ على خلافِ الخَير، في جميع فروعهِ: من هلاك، ومنازَعة وغير ذلك. ومن ذلك قول العرب للعدوّ: أَشْرزَه الله، أي أهلكَه. ورماه بِشَرْزةٍ، أي مَهلكة. ويقال إنَّ المشارَزة كالمصاحبة والمنازعة. والمشارِز: الرجل السيِّئ الخلُق، الشَّديد الخَلْق.
ومن الباب : أَشْرزت [الشيء([1])]، إِذا قطعتَه فلم تصلْه.
(شرس) الشين والراء والسين أصلٌ قريبٌ من الذي قبله. من ذلك الشَّرْس: شِدّة الدَّعْكِ للشّيء. يقال شرَسْتُهُ شَرساً. والشَّريس: الشَّكِس الكثير الخِلاف([2]). ويقال تَشَارَسَ القومُ، إِذا تَعَادَوا([3]). ويقال إنَّ الشِّرْس نبتٌ بَشِع الطّعم. والأشرس: الرَّجُل الجريء على القتال. ويقال إن الشِّراس الرِّباق([4]).
(شرص) الشين والراء والصاد ما أحسب فيه شيئاً * صحيحاً، لأنِّي لا أرى قياسَهَ مطّرِداً. على أنَّهم يقولون إن الشِّرْصَتَيْن([5]): ناحيتا النّاصية مما رقَّ فيه الشَّعَر. ويقال لكلِّ ضخمٍ رِخْو: شِرْواص([6]). ويقال إنَّ الشَّرَص الغَلْظَ من الأرض.
(شرط) الشين والراء والطاء أصلٌ يدلُّ على عَلَمٍ وعلامة، وما قارب ذلك من عَلَم. من ذلك الشَّرَط العَلاَمة. وأشراط الساعة: علاماتُها. ومن ذلك الحديث حين ذكر أشراط الساعة، وهي علاماتها. وسمِّي الشُّرَط لأنّهم جعلوا لأنفسهم عَلامةً يُعرَفون بها. ويقولون: أَشرَطَ فلاَنٌ نفسَه للهَلكة، إِذا جعلَها عَلَمَاً للهلاك. ويقال أَشْرَطَ من إِبله وغنمه، إِذا أعدَّ منها شيئاً للبيع. قال الشاعر:([7])
فأَشْرَطَ فيها نفسَه وهو مُعْصِمٌ *** وألقى بأسبابٍ لـه وتوكُّلا
ومن الباب شَرْط الحاجم، وهو معلومٌ، لأنَّ ذلك علامةٌ وأَثَر. ويقال إنَّ أشراطَ السّاعة أوائِلُها. ومن الباب الشّريط، وهو خَيط يُرْبَق به البَهْم. وإِنّما سمِّي بذلك لأنَّها إذا رُبِطَتْ به صار لذلك أَثَر. ومن الباب الشَّرَط، وهو المَسِيل الصَّغير يجيء من قدر عشر أذرع، وسمِّي بذلك لأنَّه أثّر في الأرض كَشَرْط الحاجم.
ومن الباب الشَّرَطانِ : نجمانِ يقال إنَّهما قرنا الحَمَل، وهما مَعْلَمانِ مُشْتَهِران. ويقال جملٌ شِرواطٌ، أي ضَخْم. وإِنّما سُمِّيَ شِرواطاً لأنَّه إِذا كان مع إِبل تبيَّن كأنَّه عَلَم. قال حسّانٌ:
في نَدَامَى بيضِ الوجوهِ كرامٍ  *** نُبِّهُوا بعد هَجْعَةِ الأَشراطِ([8])ففيه أقوال: قال قوم: أراد به الشّرَطينِ والثالثَ بين يديهما، ويكون على هذا قول من سمّى الثلاثة أشراطاً([9]). قال العجاج:
* من باكِرِ الأشراطِ أشْرَاطِيُّ([10]) *
وقال قوم: أراد بالأشراط الحَرَس. ويقال: الأشراط سِفْلة القوم. قال الشاعر:
أشاريط من أَشْراطِ أشراطِ طَيِّئٍ *** وكانَ أبوهُم أَشْرَطاً وابنَ أَشْرَطا([11])ومن ذلك شَرَط المِعْزَى، وهي رُذَالُها، في قول جرير:
ترى شَرَطَ المِعْزَى  مُهورَ نسائِهمْ *** وفي شَرَط المِعزَى لهُنَّ مُهورُ([12])وقال قوم: اشتقاق الشُّرَط من هذا لأنَّهم رُذَال. وقال آخرون: إِنَّما سُمُّوا شرَطاً لأنَّهم جَعَلوا لأنفسهم علامةً يُعرَفون بها، فأمَّا الشَّرَط التي هي الرُّذَال فإنّ وجهَ القياس فيها أنَّها تُشْرَط، أي تقدّم أبداً للنّوائب قبل الجُبار، فهي كالذي قُلْنَاهُ في قوله: "فأشرط فيها نَفْسَه"، أي جعلها عَلَماً للهلاك.
(شرع) الشين والراء والعين أصلٌ واحدٌ، وهو شيءٌ يُفتَح في امتدادٍ يكون فيه. من ذلك الشّريعة، وهي مورد الشَّارِبة الماء. واشتُقّ من ذلك الشِّرْعة في الدِّين، والشَّريعة. قال الله تعالى: ﴿لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجَاً﴾  [المائدة 48]، وقال سبحانه: ﴿ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الأَمْرِ﴾  [الجاثية 18]. وقال الشَّاعر في شريعة الماء:
ولمَّا رأتْ أنَّ الشَّرِيعة همُّها *** وأنَّ البياضَ من فرائِصها دامِي([13])
ومن الباب: أشرعت الرُّمَح نحوه إشراعاً. ورَّبما قالوا في هذا شَرَعْت. والإبْل الشُّرُوع: التي شَرَعَت ورَوِيَت. ويُقال أشرعْتُ طريقاً، إِذا أنفذتَه وفتحتَه، وشرعت أيضاً. وحِيتانٌ شُرَّع: تَخفِض رؤوسَها تشرب([14]). وشَرَعْت الإِبلَ، إِذا أمكنتَها من الشّريعة. هذا هو الأصل ثم حُمِل عليه كلُّ شيءٍ يُمدُّ في رفعةٍ وغير رفعة. من ذلك الشِّرَع، وهي الأوتار، واحدتها شِرْعة، والشراع جمع الجمع. قال الشاعر:
* كما ازدهرت قَينةٌ بالشِّراع([15]) *
ومن ذلك شِرَاع السَّفينة، وهو ممدودٌ في علوٍّ،  وشُبّه بذلك عنقُ البعير فقيل شرَعَ البعيرُ عنقَه. وقد مَدَّ شِراعَه إذا رفَعَ عُنقَه. وقيل في التَّفسير في قولـه تعالى: ﴿إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً﴾ [الأعراف 163]: إِنّها الرافعةُ رؤوسَها، ومنه قولهم: رُمْحٌ شُرَاعيٌّ، أي طويل، في قول الهُذَليّ([16]). ومن الفتح الذي ذكرناه أوّلاً روايةُ ابنِ السِّكّيت: شرعت الإهاب، إِذا شقَقتَ ما بين رِجلَيه.
(شرف) الشين والراء والفاء أصلٌ يدلُّ على علوٍّ وارتفاع. فالشَّرَف: *العُلُّوّ. والشريف([17]): الرجل العالي. ورجلٌ شريفٌ من قوم أشراف، يقال إِنَّه جمعٌ نادر، كحبيب وأحباب، ويتيم وأيتام. ويقال للذي غَلَبَهُ غيرُه بالشَّرَف مشروف. ويقال استشرفتُ الشّيءَ، إِذا رفعتَ بصرك تنظرُ إليه. ويقال للأنوف الأشراف، الواحدُ شرف. والمَشْرَف([18]): المكان تُشرِف عليه وتعلوه. ومشارف الأرض: أعاليها. والمشرفيّة: منسوبة إلى مَشَارف الشام. ويقال إنَّ الشُّرْفَة: خِيار المال، واشتقاقه من الشُّرْفة التي تُشَرَّفُ بها القصور، والجمع شُرَف. والمُستشرِف من الخيل: العظيم الطَّويل. قال الخليل: سهمٌ شارف: دقيق طويل، وأُذُنٌ شَرْفاءُ: طويلةُ القُوف([19]). ومَنْكِبٌ أشرفُ:عالٍ. فأَمَّا النّاقة الشَّارفُ فهي المُسِنَّة الهَرِمَة من الإِبل، وهذا ممكنٌ  أن يكون من العلوّ في السّنّ. وذُكِر عن الخليل أنَّ السَّهْم الشارف من هذا، وهو الذي طال [عهدُهُ] بالصِّيان([20]) فانتكث عَقَبُهُ وريشُهُ. قال أوس:
يُقلِّبُ سَهماً راشَهُ بمناكِبٍ  *** ظُهَارٍ لُؤامٍ فهو أعجفُ  شارفُ([21])ويزعمون أن شُرَيْفَاً أطولُ جَبَلٍ في الأرض.
(شرق) الشين والراء والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إضاءةٍ وفتحٍ. من ذلك شَرَقَت الشّمسُ، إذا طلعت. وأشرقت، إذا أضاءت. والشُّرُوق: طُلوعها. ويقولون: لا أفعل ذلك ما ذرَّ شارقٌ، أي طَلَعَ، يُرَاد بذلك طُلُوع الشمس. وأيّام التَّشْريق سمِّيت بذلك لأنَّ لحوم الأضاحِي تُشرَّق فيها للشَّمس. وناسٌ يقولون: سمِّيت بذلك لقولهم: "أشرِقْ ثَبِير، لكيما نُغير". والمَشْرِقَانِ: مَشْرِقَا الصَّيفِ والشِّتاء. والشَّرْق: المَشْرِق. وقال قوم: إنَّ اللحمَ الأحمرَ يُسمَّى شَرْقاً.  فإنْ كان صحيحاً فلأنَّه من حُمرته كأنه مُشْرِق.
ومن قياس هذا الباب: الشّاةُ الشّرقاء: المشقوقة الأُذُن، وهو من الفَتح الذي وصفناه.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولهم: شَرِقَ بالماء، إِذا غَصَّ به شَرَقَاً. قال عديّ:
لو بِغَيْرِ الماءِ حَلْقِي شَرِقٌ *** كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصارِي([22])(شرك) الشين والراء والكاف أصلانِ، أحدُهما يدلُّ على مقارنَة وخِلاَفِ انفراد، والآخر يدلُّ على امتدادٍ واستقامة.
فالأول الشِّرْكة، وهو أن يكون الشيءُ بين اثنين لا ينفردُ به أحدهما. ويقال شاركتُ فلاناً في الشيء، إذا صِرْتَ شريكه. وأشركْتُ فلاناً، إذا جعلتَه شريكاً لك. قال الله جلَّ ثناؤهُ في قِصَّةِ موسى: ﴿وَأَشْرِكْهُ في أَمْرِي﴾ [طه 32]. ويقال في الدُّعاء: اللهم أشرِكْنا في دعاء المؤمنين، أي اجعلنا لهم شركاءَ في ذلك، وشَرِكتُ الرَّجُلَ في الأمرِ أشْرَكُه.
وأمّا الأصل الآخر فالشرَك: لَقَم الطّريق، وهو شِرَاكُه أيضاً. وشِرَاك النَّعْل مشبَّه بهذا. ومنه شَرَكُ الصّائِدِ، سمِّي بذلك لامتداده.
(شرم) الشين والراء والميم أصلٌ واحدٌ لا يُخْلف، وهو يدلُّ على خَرْقٍ في الشيء ومَزْق. من ذلك قولُهم: تشرّم الشيء، إذا تمزّق. ومنه الحديث: "أَنَّهُ أُتِيَ بِمُصْحَفٍ قد تَشَرَّمتْ حواشيه". ومن الباب الشّرِيم، وهي المرأة المُفْضاة. والشَّرْم: قَطْعٌ من الأرنبة، وقَطْعٌ من ثَفْر النَّاقة([23]). والشَّارم: السهم الذي يَشرِمُ جانبَ الغَرَض. ويقال شَرَم له من ماله، إِذا قَطَع له من ماله قطعةً قليلة. والشَّرْم يقال إِنّه لُجَّة في البحر. وسَمِعت مَن يقول إِن الشَّرْمَ كالخَرْق في جانب البحر، كالمدخَل إلى البحر. وهذا أقيَسُ من القول الأوّل. قال:
تَمنّيتُ مِنْ حُبِّي بُثينَة أنّنا  *** على رَمَثٍ في الشَّرْمِ ليس لنا وَفْرُ([24])ويقال عُشْب شَرْمٌ، إِذا شُرِمَ أعلاه، أي أُكِل.
(شري) الشين والراء والحرف المعتل أصولٌ ثلاثة: أحدها يدلُّ على تعارضٍ من الاثنين في أمرين أخذاً وإِعطاءً مُمَاثَلةً، والآخر نبتٌ، و*الثالث هَيْجٌ في الشيء وعلُوّ.
فالأوّل قولهم: شَرَيت الشيء واشتريتُه، إِذا أخذتَه من صاحبه بثَمنه. وربما قالوا: شَريتُ: إِذا بعتَ. قال الله تعالى: ﴿وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]. ومما يدلُّ على المماثلة قولهم: هذا شَرْوَى هذا، أي مِثْلُهُ. وفُلاَنٌ شَروَى فلانٍ. ومنه حديث شريح في قوسٍ كَسَرَها رجلٌ لرجُل فقال شُريح: "شَرواها" أي مثلُها. وأشراء الشيء: نواحيه، الواحد شَرىً، وسمِّي بذلك لأنَّه كالنّاحية الأخرى. والشِّرَى مقصور، يقال شَرَى الشيءَ شِرىً. وأمَّا النَّبْت فالشّرْيُ، يقال إِنّه الحنظل. ويقولون الشَّرْية: النَّخْلة التي تنبُت من النَّواة. قال رُؤبة:
* وشرية في قرية *
والشَّرَى : موضع كثير الدّغَل والأُسْدِ. قال:
أسودُ شَرَى لاقت أُسودَ خفِيَّةٍ *** تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأساوِدِ([25]) والشِّريان من شجر القِسِيّ.
والأصل الثالث: قولهم شَرِيَ الرّجلُ شَرَىً، إِذا استُطِيرَ غَضَبَاً، ويقال شَرِيَ البعيرُ في سيرهِ شَرىً، إِذا أسرع. وشَرِي البرقُ، إِذا استطار. قال الشاعر:
أصاحِ تَرَى البرقَ لم يغتمضْ *** يموتُ فُواقاً ويَشْرَى فُواقا([26])ويقال استشرى الرجُل، إِذا لجَّ في الأمر. ويقال شَرِي زِمامُ النّاقة يَشْرى شَرىً، إِذا كثُر اضطرابُهُ. ويقولون: "كلُّ مُجْرٍ في الخَلاءِ يَشْرَى"([27]).
(شرب) الشين والراء والباء أصلٌ واحد منقاسٌ مطّرد، وهو الشُّرب المعروف، ثمّ يُحمل عليه ما يقاربُه مجازاً وتشبيهاً. تقول: شربت الماءَ أشرَبُهُ شَرْباً، وهو المصدر. والشُّرْب الاسم. والشَّرب: القوم الذين يَشْرَبون. والشِّرب: الحظُّ من الماء. قال الشاعر([28]) في الشَّرْب:
فقلتُ للشَّرب في درنا وقد ثَمِلُوا  *** شِيمُوا وكيف يَشِيم الشارب الثملُ
والشَّرَبَة: ماءٌ يجمع حول النَّخلة يكون منها شُربها، والجمع شَرَبٌ. والمَشْرَبة: الموضع الذي يَشْرب منه النّاس، وفي الحديث: "ملعونٌ من أَحاطَ على مَشْرَبةٍ". والمَشْرَب: الوجه الذي يُشرب منه، ويكون موضعاً ويكون مصدراً. والشَّريب: الذي يُشارِبُكَ. ويقال أَشْرَبتَنِي ما لم أَشْرَبْ، أي ادَّعيتَ عليَّ شُربَه، وهذا مَثَلٌ، وذلك إِذا ادَّعَى عليه ما لم يفعَلْه. وماء شَروبٌ وشَريبٌ، إذا صلَح أن يُشْرَبَ وفيه بعضُ الكراهة. والإشراب: لونٌ قد أُشْرِبَ من لَون، يقال: [فيه([29])] شُرْبَةُ حُمْرةٍ. ويقال أُشْرِبَ فلانٌ حبَّ فلانٍ، إِذا خالطَ قلبه. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿وَأُشْرِبُوا في قُلُوبِهِمُ العِجْلَ﴾  [البقرة 93]، قال المفسرون حُبَّ العِجْل. قال الشيباني: الشَّرْب الفَهْم، يقال شَربَ يَشْرُب شَرْباً، إِذا فَهِم. ويقال اسْمَع ثم اشْرُبْ([30]). والشاربة: القوم يكونون على ضَفّةِ نهر، ولهم ماؤُه. وشارب الإنسان معروف، ويجمع على شواربَ. والشَّوارب أيضاً: عروقٌ مُحدقةٌ بالحُلْقوم. وحمارٌ صَخِب الشَّوارب من هذا، إِذا كان شديدَ النَّهيقِ. والشارب في السيف([31]).
وأمّا اشرأبَّ فليس ببعيدٍ أن يكون من هذا القياس كأنّه كالمتهيِّئ للشُّرب، فيمدُّ عنقَه لـه. ثم يقاس على ذلك فيقال اشرأبّ لينظر شُرَأْبِيبَةً. وإنمّا زيدت الهمزةُ فرقاً بين المعنيين. وشَرَبَّةُ: مكان.
(شرث) الشين والراء والثاء أصلٌ واحدٌ، وهو الشَّرَث، وهو غِلظ الأصابع والكَفّيْن.
(شرج) الشين والراء والجيم أصلٌ منقاس يدُلُّ على اختلاطٍ ومُداخَلة. من ذلك الشَّرَجُ وهي العُرَى، سُمِّيت بذلك لأنّها تتداخل. ويقال شَرَجْتُ اللَّبنَ ، إِذا نضَدْته. ويقال شَرَّجْتُ الشرابَ، إِذا مَزَجْتَه. ويقال: إنَّ الشَّريجة القوسُ يكون عودُها لونَين. ويقال تَشَرَّجَ اللّحمُ باللّحمِ، إِذا تداخَلاَ. هذا هو الأصل. قولهم: أصبَحَ الناسُ في هذا الأمر شَرْجَيْنِ، فيُظَنُّ  أنّهم أصبحوا فِرْقَين. وهذا كذا يقال، وهو يرجع إلى المعنى الذي ذكرناه؛  لأنهم إذا اختلفوا اختلَطَ * الرّأيُ  والكلامُ وصارت مراجعاتٌ، كما قال زُهير:
رَدَّ القِيانُ جِمَالَ الحيِّ فاحتملوا  *** إلى الظهيرة أمرٌ بينَهمْ لَبِكُ([32])وأمّا شَرَج الوادي فمنفَسَحُه، والجمع أشراج.
(شرح) الشين والراء والحاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الفتح والبيان. من ذلك شرحت الكلام وغيرَهُ شَرْحاً، إِذا بيَّنتَه. واشتقاقهُ من تشريح اللحم.
(شرخ) الشين والراء والخاء أصلان: أحدهما رَيْعان الشيء، وذلك يكون في النّتاج في غالب الأمر. والآخَر يدلُّ على تساوٍ في شيئين متقابلين.
فالأوّل شَرخ الشّباب: أوّلُه ورَيْعانه. وشَرخُ كلِّ سنةٍ: نِتاجها من أولاد الأنعام. وقد شَرَخَ نابُ البعيرِ، إذا شقَّ البَضْعة وخرج. وقال الشاعر([33]):
إنَّ شَرخَ الشَّبابِ والشَّعَرَ الأسـ *** ـودَ ما لم يُعَاصَ كان جُنونا
والأصل الآخر: الشَّرْخانِ، يقال لآخِرةِ الرّحْل وواسطتِه شَرخانِ. وَشَرْخَتَا السَّهمِ: زَنَمَتَا فُوقِه([34])،  و[هو([35])] موضِعُ الوتر بينهما.
(شرد) الشين والراء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تنفيرٍ وإِبعاد، وعلى نِفَارٍ وبُعدٍ، في انتشار. وقد يقال للواحد([36]). من ذلك شَرَد البعيرُ شُرودا. وشَرّدْتُ الإبلَ تشريداً أُشرِّدُهَا. ومنه قوله جلَّ ثناؤه:﴿فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ﴾  [الأنفال 57]، يريد نكِّل بهم وسَمِّع. وهو ذلك المعنى، أنَّ المُذْنِب إذا أَذْنَبَ وعُوقِبَ عليه، فقد شُرِّدَ بتلك العقوبة غيرُهُ، لأنَّه يحذرُ مثلَ ما وقع بالمذْنِبِ فَيَشْرُد عن الذَّنْبِ وَينْكُلُ. والله أعلم.
--------------ــ
([1]) التكملة من المجمل. وقبلها في الأصل: "شرزت"، صوابه من المجمل.
([2]) ويقال: "شرس" و"أشرس" أيضاً.
([3]) في الأصل:" تهادوا"، صوابه من المجمل واللسان.
([4]) كذا وردت الكلمة بضبطها في الأصل. فإن صحت كانت جمع ربق، بالكسر، وهو الحبل والحلقة  يشد بها الغنم الصغار.
([5]) في الأصل:" الصرشصتين"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) ذكرت في القاموس، ولم تذكر في اللسان.
([7]) هو أوس بن حجر. ديوانه 21 واللسان (شرط، عصم).
([8]) ديوان حسان 235 واللسان (شرط). وفي الديوان: "خفقة الأشراط".
([9]) في المجمل: "وعلى ذلك تأويل من يسمي تلك الثلاثة أشراطاً".
([10]) ديوان العجاج 69 واللسان (شرط).
([11]) أنشده في اللسان (شرط).
([12]) ديوان جرير 266 واللسان (شرط).
([13]) البيت لامرئ القيس، وليس في ديوانه، هو في معجم البلدان، في رسم (ضارج) مع قصة تتعلق به.
([14]) في المجمل: "والحيتان الشرع: الرافعة رؤوسها، ويقال بل الخافضة".
([15]) سبقت قطعة منه في (زهر)، وتمام إنشاده في الحواشي.
([16]) هو قول ساعدة بن جُؤَيَّة:
أنحى عليها شُرَاعيَّاً فغادرها  *** لدى المزاحِفِ تلَّى في نضوخ دمِ
 ([17]) في الأصل: "والشرف"، صوابه في المجمل.
([18]) ضبطت في اللسان بضم الميم، من أشرف. وضبطت في المجمل بفتحها.
([19]) قوف الأذن، بضم القاف، أعلاها، أو مستدار سمها. وفي الأصل: "الفوق"، تحريف. وفي المجمل: "طويلة" فقط.
([20]) الصيان والصيانة والصون والحفظ بمعنى. وفي الأصل: "بالصبيان"، صوابه في المجمل. وفي اللسان:
(11: 74): "بالصيانة". وكلمة "عهده" من المجمل.
([21]) ديوان أوس بن حجر 16 واللسان (شرف).
([22]) اللسان (عصر، شرق)، والحيوان ( 5: 138، 593)،  والأغاني (2: 24).
 ([23]) في الأصل: "من فقر الناقة"، تحريف. وفي المجمل: "قطع الأرنبة وثفر الناقة".
([24]) البيت لأبي صخر الهذلي من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 93، وأمالي القالي (1: 148). ويروى: "على رمث في البحر".
([25]) هو الأشهب بن رميلة، كما في البيان (2: 242)، والكامل 33، 348 والعقد (1: 53)، واللسان (حرد). وانظر الحيوان (4: 245).
([26]) البيت في اللسان (شرى).
([27]) المعروف: "كل مجر في الخلاء يسر". انظر الحيوان (1: 88/ 4: 207).
([28]) هو الأعشى، ديوانه 43، وشرح القصائد العشر للتبريزي 283، وقد سبق في (شيم).
([29])  التكملة من المجمل. وفي اللسان (1: 473): "وفيه شربة من حمرة، أي إشراب".
([30]) في اللسان: "ويقال للبليد: احلب ثم اشرب، أي ابرك ثم افهم. وحلب، إذا برك".
([31]) في اللسان: "الشاربان في السيف أسفل القائم، أنفان طويلان، أحدهما من هذا الجانب والآخر من هذا الجانب".
([32]) ديوان زهير  164 واللسان (لبك). واللبك: المختلط.
([33]) هو حسان بن ثابت. ديوانه 413 واللسان (شرخ)، والحيوان: (3: 108 / 6: 244).
([34]) في الأصل: "وشرختا السهم زينا فوقه". صوابه من المجمل، ونحوه في اللسان.
([35]) التكملة من المجمل.
([36]) كذا وردت هذه الجملة، وأراها مقحمة.

ـ

##### Türkçe

(Şîn, râ ve bunların üçüncülendiği harfler bâbı)
(**شرز**) **الشين** ve **الراء** ve **الزّاء**; bütün dallarında hayrın zıddına delâlet eden bir asıldır: helâk, münâzaa ve bunun dışındakilerden. Bundan: Arapların düşmana sözü: **أَشْرزَه الله**, yani onu helâk etti. Ve onu **بِشَرْزةٍ** ile attı, yani bir helâk edici şeyle. Ve denilir ki **المشارَزة** **المصاحبة** ve **المنازعة** gibidir. Ve **المشارِز**: kötü huylu, yaratılışı sert adamdır.
Ve bâbdan: **أَشْرزت [الشيء]**; onu kesip de birleştirmediğin zaman.

(**شرس**) **الشين** ve **الراء** ve **السين**; kendisinden öncekinin yakın bir aslıdır. Bundan: **الشَّرْس**: bir şeyin ovulmasının şiddeti. Denilir: **شرَسْتُهُ شَرساً**. Ve **الشَّريس**: çok ihtilâflı, huysuz (**الشَّكِس**) olan. Ve denilir: **تَشَارَسَ القومُ**; birbirlerine düşman oldukları zaman. Ve denilir ki **الشِّرْس** çirkin tatlı bir bitkidir. Ve **الأشرس**: savaşmaya cüretkâr adamdır. Ve denilir ki **الشِّراس** **الرِّباق**tır.

(**شرص**) **الشين** ve **الراء** ve **الصاد**; onda sahih bir şey bulunduğunu sanmıyorum; çünkü kıyasının düzenli yürüdüğünü görmüyorum. Şu var ki onlar derler ki **الشِّرْصَتَيْن**: saçın inceldiği yerden perçemin iki yanı. Ve denilir: her iri yumuşağa **شِرْواص**. Ve denilir ki **الشَّرَص** yerin kalın/sert olanıdır.

(**شرط**) **الشين** ve **الراء** ve **الطاء**; bir alâmet ve işaret ve buna yakın olan alâmetten bir şeye delâlet eden bir asıldır. Bundan **الشَّرَط**: alâmettir. Ve **أشراط الساعة**: onun alâmetleridir. Ve bundan, hadîs: **أشراط الساعة**ı zikrettiği vakit; o, onun alâmetleridir. Ve **الشُّرَط** diye adlandırıldı; çünkü kendileri için, onunla tanındıkları bir alâmet yaptılar. Ve derler: **أَشرَطَ** falan kimse nefsini helâke; onu helâkin alâmeti kıldığı zaman. Ve denilir: **أَشْرَطَ** develerinden ve koyunlarından; onlardan bir şeyi satış için hazırladığı zaman. Şair dedi ki:
فأَشْرَطَ فيها نفسَه وهو مُعْصِمٌ *** وألقى بأسبابٍ لـه وتوكُّلا
Ve bâbdan: **شَرْط الحاجم**; o bilinir; çünkü bu bir alâmet ve izdir. Ve denilir ki **أشراطَ السّاعة** onun evvelleridir. Ve bâbdan **الشّريط**; o, kuzu/oğlağın bağlandığı iptir. Ancak bununla adlandırıldı; çünkü onunla bağlandığı zaman bunun bir izi olur. Ve bâbdan **الشَّرَط**; o, yaklaşık on arşın miktarından gelen küçük sel yatağıdır; ve bununla adlandırıldı; çünkü yerde, hacamatçının şartı gibi iz bırakmıştır.
Ve bâbdan **الشَّرَطانِ**: iki yıldızdır; denilir ki onlar Koç’un iki boynuzudur; ve ikisi meşhur iki alâmettir. Ve denilir: **جملٌ شِرواطٌ**; yani iri. Ancak **شِرواطاً** diye adlandırıldı; çünkü develerle beraber olduğu zaman, sanki bir alâmetmiş gibi belirginleşir. Hassân dedi ki:
في نَدَامَى بيضِ الوجوهِ كرامٍ  *** نُبِّهُوا بعد هَجْعَةِ الأَشراطِ
Bunda sözler vardır: Bir kavim dedi: bununla **الشّرَطينِ**i ve ikisinin önünde üçüncüyü kastetti; buna göre, üçüne **أشراطاً** adını verenin sözü olur. A‘câc dedi ki:
* من باكِرِ الأشراطِ أشْرَاطِيُّ *
Bir kavim dedi: **الأشراط** ile **الحَرَس**ı kastetti. Ve denilir: **الأشراط** kavmin aşağı tabakasıdır. Şair dedi ki:
أشاريط من أَشْراطِ أشراطِ طَيِّئٍ *** وكانَ أبوهُم أَشْرَطاً وابنَ أَشْرَطا
Bundan: **شَرَط المِعْزَى**; o, onun rezilleridir; Cerîr’in sözünde:
ترى شَرَطَ المِعْزَى  مُهورَ نسائِهمْ *** وفي شَرَط المِعزَى لهُنَّ مُهورُ
Bir kavim dedi: **الشُّرَط**ın iştikakı bundandır; çünkü onlar rezillerdir. Başkaları dedi: ancak **شرَطاً** diye adlandırıldılar; çünkü kendileri için, onunla tanındıkları bir alâmet yaptılar. Ama reziller olan **الشَّرَط**a gelince, onda kıyasın yönü şudur: onlar **تُشْرَط** edilir; yani daima musibetler için zorbanın önüne geçirilir; bu, bizim “**فأشرط فيها نَفْسَه**” sözünde söylediğimiz gibidir; yani onu helâke alâmet kıldı.

(**شرع**) **الشين** ve **الراء** ve **العين**; tek bir asıldır; o, içinde bir uzanış boyunca açılan bir şeydir. Bundan **الشّريعة**; o, su içenlerin suya varma yeridir. Ve bundan dinde **الشِّرْعة** ve **الشَّريعة** türetildi. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجَاً﴾ [المائدة 48] ve Subhânehû dedi ki: ﴿ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الأَمْرِ﴾ [الجاثية 18]. Ve şair su şeriatı hakkında dedi ki:
ولمَّا رأتْ أنَّ الشَّرِيعة همُّها *** وأنَّ البياضَ من فرائِصها دامِي
Ve bâbdan: **أشرعت الرُّمَح** ona doğru **إشراعاً**. Ve belki bu hususta **شَرَعْت** derler. Ve **الإبْل الشُّرُوع**: suya girip kanmış olan. Ve denilir: **أشرعْتُ طريقاً**; onu geçirip açtığın zaman; ve **شرعت** da. Ve **حِيتانٌ شُرَّع**: başlarını indirir, içerler. Ve **شَرَعْت الإِبلَ**; onları şeriata imkân verdiğin zaman. Bu asıldır; sonra bunun üzerine, yükseklikte ve yükseklik dışında uzatılan her şey taşındı. Bundan **الشِّرَع**; o, kirişlerdir; tekili **شِرْعة**; ve **الشراع** cem‘in cem‘idir. Şair dedi ki:
* كما ازدهرت قَينةٌ بالشِّراع *
Ve bundan **شِرَاع السَّفينة**; o, yüksekte uzatılmıştır; ve bununla devenin boynu benzetildi; böylece “deve boynunu uzattı” denilerek **شرَعَ البعيرُ عنقَه** dendi. Ve boynunu kaldırdığı zaman **قد مَدَّ شِراعَه**. Ve tefsirde, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında denildi: ﴿إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً﴾ [الأعراف 163]: o, başlarını kaldıranlardır. Ve bundan onların sözü: **رُمْحٌ شُرَاعيٌّ**; yani uzun; Hüzeli’nin sözünde. Ve ilk önce zikrettiğimiz açmadan: İbnü’s-Sikkît’in rivayeti: **شرعت الإهاب**; iki bacağı arasını yardığın zaman.

(**شرف**) **الشين** ve **الراء** ve **الفاء**; yükseklik ve yüceliğe delâlet eden bir asıldır. O hâlde **الشَّرَف**: yükseklik. Ve **الشريف**: yüce adam. Ve **رجلٌ شريفٌ**; **قوم أشراف**tan; denilir ki o, nadir bir cem‘dir; **حبيب** ve **أحباب** gibi, **يتيم** ve **أيتام** gibi. Ve başkası onu şerefte yendiği kimseye **مشروف** denilir. Ve denilir: **استشرفتُ الشّيءَ**; ona bakmak için gözünü kaldırdığın zaman. Ve burunlara **الأشراف** denilir; tekili **شرف**. Ve **المَشْرَف**: üzerine çıkıp yüceldiğin yer. Ve **مشارف الأرض**: onun yüksekleridir. Ve **المشرفيّة**: Şam’ın **مَشَارف**ına nisbetlidir. Ve denilir ki **الشُّرْفَة**: malın seçkinleri; ve onun iştikakı, sarayların onunla şereflendirildiği **الشُّرْفة**dendir; cem‘i **شُرَف**. Ve atlardan **المُستشرِف**: iri, uzun. Halîl dedi: **سهمٌ شارف**: ince uzun; ve **أُذُنٌ شَرْفاءُ**: **القُوف**u uzun. Ve **مَنْكِبٌ أشرفُ**: yüksek. Ama **النّاقة الشَّارفُ**: develerden yaşlı, ihtiyar, kocamış olan dişi devedir; bu, yaşta yükseklikten olabilir. Ve Halîl’den zikredildi ki **السَّهْم الشارف** bundandır; o, **الصِّيان** ile [**عهدُهُ**] uzamış olan; böylece topuğu ve tüyü bozulmuştur. Evs dedi ki:
يُقلِّبُ سَهماً راشَهُ بمناكِبٍ  *** ظُهَارٍ لُؤامٍ فهو أعجفُ  شارفُ
Ve zannederler ki **شُرَيْفَاً** yeryüzündeki en uzun dağdır.

(**شرق**) **الشين** ve **الراء** ve **القاف**; aydınlanmaya ve açılmaya delâlet eden tek bir asıldır. Bundan: **شَرَقَت الشّمسُ**; doğduğu zaman. Ve **أشرقت**; aydınlattığı zaman. Ve **الشُّرُوق**: onun doğuşudur. Ve derler: “Ben bunu yapmam, **ما ذرَّ شارقٌ**”; yani doğduğu müddetçe; bununla güneşin doğuşu kastedilir. Ve **أيام التَّشْريق** bununla adlandırıldı; çünkü kurban etleri onda güneşe karşı kurutulur (**تُشرَّق**). Ve bir topluluk der: “**أشرِقْ ثَبِير، لكيما نُغير**” sözlerinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve **المَشْرِقَانِ**: yazın ve kışın iki doğuş yeri. Ve **الشَّرْق**: doğu. Bir kavim dedi: kırmızı et **شَرْقاً** diye adlandırılır. Eğer sahih ise, kızıllığından dolayı, sanki aydınlanmış (**مُشْرِق**) gibidir.
Bu bâbın kıyasından: **الشّاةُ الشّرقاء**: kulağı yarık olan; bu, tasvir ettiğimiz açmadandır.
Bu bâbdan şâz olan: onların sözü **شَرِقَ بالماء**; onunla boğazına takıldığı zaman, **شَرَقَاً**. ‘Adiyy dedi ki:
لو بِغَيْرِ الماءِ حَلْقِي شَرِقٌ *** كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصارِي

(**شرك**) **الشين** ve **الراء** ve **الكاف**; iki asıldır: birisi, tek başına olmamanın zıddı olarak eşlik etmeye delâlet eder; diğeri uzamaya ve doğruluğa delâlet eder.
Birincisi **الشِّرْكة**dir; o, şeyin iki kişi arasında olup ikisinden birinin onunla tek başına kalmamasıdır. Ve denilir: **شاركتُ فلاناً في الشيء**; onun ortağı olduğun zaman. Ve **أشركْتُ فلاناً**; onu kendine ortak kıldığın zaman. Allah Azze ve Celle Mûsâ kıssasında dedi ki: ﴿وَأَشْرِكْهُ في أَمْرِي﴾ [طه 32]. Ve duada denilir: “Allah’ım, bizi müminlerin duasına **أشرِكْنا**”; yani bizi bunda onlara ortaklar kıl. Ve **شَرِكتُ الرَّجُلَ في الأمرِ أشْرَكُه**.
Diğer asıl ise **الشرَك**: yolun kıvrımıdır; onun **شِرَاكُه** da. Ve **شِرَاك النَّعْل** buna benzetilmiştir. Ve ondan **شَرَكُ الصّائِدِ**; uzamasından dolayı bununla adlandırıldı.

(**شرم**) **الشين** ve **الراء** ve **الميم**; tek bir asıldır, değişmez; o, şeyde bir yırtığa ve parçalamaya delâlet eder. Bundan onların sözü: **تشرّم الشيء**; parçalandığı zaman. Ve ondan hadîs: “Ona, kenarları **تَشَرَّمتْ** olan bir mushaf getirildi.” Ve bâbdan **الشّرِيم**; o, **المُفْضاة** kadındır. Ve **الشَّرْم**: burun ucundan bir kesik; ve dişi devenin **ثَفْر**inden bir kesik. Ve **الشَّارم**: hedefin yanını yaran ok. Ve denilir: **شَرَم له من ماله**; malından ona az bir parça kestiği zaman. Ve **الشَّرْم** denilir ki denizde bir derinliktir. Ve işittim ki birisi derdi: **الشَّرْم** denizin yanında bir yırtık gibidir; denize giriş gibi. Bu, birinci sözden daha kıyasîdir. Dedi ki:
تَمنّيتُ مِنْ حُبِّي بُثينَة أنّنا  *** على رَمَثٍ في الشَّرْمِ ليس لنا وَفْرُ
Ve denilir: **عُشْب شَرْمٌ**; üstü **شُرِمَ** olduğu zaman; yani yenildi.

(**شري**) **الشين** ve **الراء** ve illetli harf; üç asıldır: birisi, iki şeyde iki kişinin alma ve verme olarak benzerlik üzere karşılıklı davranışına delâlet eder; diğeri bir bitkidir; üçüncüsü şeyde bir coşma ve yükselmedir.
Birincisi onların sözü: **شَرَيت** şeyi ve **اشتريتُه**; onu sahibinden bedeliyle aldığın zaman. Ve belki derler: **شَريتُ**; sattığın zaman. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]. Ve benzerliğe delâlet edenlerden onların sözü: “Bu, bunun **شَرْوَى**sıdır”; yani onun mislidir. Ve falan kimse falanın **شَروَى**sıdır. Ve ondan, bir adam bir adamın yayı kırdı da Şurayh’ın hadîsi: Şurayh dedi: “**شَرواها**”; yani onun misli. Ve **أشراء** şey: onun yanlarıdır; tekili **شَرىً**; ve bununla adlandırıldı; çünkü o, öteki yan gibi. Ve **الشِّرَى** maksûrdur; denilir: **شَرَى** şeyi **شِرىً**. Bitkiye gelince: **الشّرْيُ**; denilir ki o, **الحنظل**dır. Ve derler: **الشَّرْية**: çekirdekten biten hurma fidanı. Ru’be dedi ki:
* وشرية في قرية *
Ve **الشَّرَى**: çalılığı ve aslanı çok bir yerdir. Dedi ki:
أسودُ شَرَى لاقت أُسودَ خفِيَّةٍ *** تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأساوِدِ
Ve **الشِّريان** yay ağacındandır.
Üçüncü asıl: onların sözü **شَرِيَ الرّجلُ شَرَىً**; öfkeden savrulduğu zaman. Ve denilir: **شَرِيَ البعيرُ في سيرهِ شَرىً**; hızlandığı zaman. Ve **شَرِي البرقُ**; savrulduğu zaman. Şair dedi ki:
أصاحِ تَرَى البرقَ لم يغتمضْ *** يموتُ فُواقاً ويَشْرَى فُواقا
Ve denilir: **استشرى الرجُل**; işte inatla ısrar ettiği zaman. Ve denilir: **شَرِي زِمامُ النّاقة يَشْرى شَرىً**; onun çırpınması çoğaldığı zaman. Ve derler: “**كلُّ مُجْرٍ في الخَلاءِ يَشْرَى**”.

(**شرب**) **الشين** ve **الراء** ve **الباء**; ölçülü, düzenli yürüyen tek bir asıldır; o, bilinen içmedir; sonra mecaz ve teşbih olarak ona yakın olana taşınır. Dersin: **شربت الماءَ أشرَبُهُ شَرْباً**; o masdardır. Ve **الشُّرْب** isimdir. Ve **الشَّرب**: içen kavimdir. Ve **الشِّرب**: sudan paydır. Şair **الشَّرْب** hakkında dedi ki:
فقلتُ للشَّرب في درنا وقد ثَمِلُوا  *** شِيمُوا وكيف يَشِيم الشارب الثملُ
Ve **الشَّرَبَة**: hurma ağacının etrafında toplanan, onun içeceği olan sudur; cem‘i **شَرَبٌ**. Ve **المَشْرَبة**: insanların içtiği yer; ve hadîste: “**مَشْرَبةٍ** üzerine çeviren mel‘undur.” Ve **المَشْرَب**: içilen yön; yer olur ve masdar olur. Ve **الشَّريب**: seninle içişen kimse. Ve denilir: **أَشْرَبتَنِي ما لم أَشْرَبْ**; yani içmediğim şeyi bana isnat ettin; bu bir meseldir; bu, yapmadığı şeyi ona iddia ettiği zamandır. Ve **ماء شَروبٌ** ve **شَريبٌ**; içilmeye elverişli olduğu ve onda biraz kerâhet bulunduğu zaman. Ve **الإشراب**: bir renkten içirilmiş bir renktir; denilir: [**فيه**] **شُرْبَةُ حُمْرةٍ**. Ve denilir: **أُشْرِبَ فلانٌ حبَّ فلانٍ**; onun sevgisi kalbine karıştığı zaman. Allah Azze ve Celle dedi ki: ﴿وَأُشْرِبُوا في قُلُوبِهِمُ العِجْلَ﴾ [البقرة 93]; müfessirler: buzağı sevgisini, dediler. Şeybânî dedi: **الشَّرْب** anlayıştır; denilir: **شَربَ يَشْرُب شَرْباً**; anladığı zaman. Ve denilir: **اسْمَع ثم اشْرُبْ**. Ve **الشاربة**: bir nehrin kıyısında olan ve onun suyu kendilerinin olan kavimdir. Ve insanın **شارب**ı bilinir; **شواربَ** üzere cem‘ olunur. Ve **الشَّوارب** da: gırtlağı kuşatan damarlar. Ve eşek, bundan **صَخِب الشَّوارب**; anırması şiddetli olduğu zaman. Ve kılıçta **الشارب**.
Ama **اشرأبَّ**; bundan uzak değildir ki bu kıyastan olsun; sanki içmeye hazırlanır gibi; böylece onun için boynunu uzatır. Sonra bunun üzerine kıyas edilir; böylece denilir: **اشرأبّ** bakmak için **شُرَأْبِيبَةً**. Ancak iki mânâ arasında ayırım için hemze artırıldı. Ve **شَرَبَّةُ**: bir yerdir.

(**شرث**) **الشين** ve **الراء** ve **الثاء**; tek bir asıldır; o, **الشَّرَث**tır; o da parmakların ve iki avucun kalınlığıdır.

(**شرج**) **الشين** ve **الراء** ve **الجيم**; ölçülü bir asıldır; karışmaya ve iç içe girmeye delâlet eder. Bundan **الشَّرَجُ**; o, halkalardır (**العُرَى**); iç içe girdikleri için bununla adlandırıldı. Ve denilir: **شَرَجْتُ اللَّبنَ**; onu dizdiğin zaman. Ve denilir: **شَرَّجْتُ الشرابَ**; onu karıştırdığın zaman. Ve denilir: **الشَّريجة** iki renkli odunu olan yaydır. Ve denilir: **تَشَرَّجَ اللّحمُ باللّحمِ**; birbirine girdiği zaman. Bu asıldır. Onların sözü: “İnsanlar bu işte **شَرْجَيْنِ** olarak sabahladı”; böylece onların iki fırka olarak sabahladıkları sanılır. Bu böyle söylenir; ve zikrettiğimiz mânâya döner; çünkü ihtilâf ettikleri zaman görüş ve söz karışır ve karşılıklı müracaatlar olur; Züheyr’in dediği gibi:
رَدَّ القِيانُ جِمَالَ الحيِّ فاحتملوا  *** إلى الظهيرة أمرٌ بينَهمْ لَبِكُ
Ama **شَرَج الوادي**: onun genişlemiş yeridir; cem‘i **أشراج**.

(**شرح**) **الشين** ve **الراء** ve **الحاء**; açmaya ve beyana delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan: **شرحت الكلام** ve başkasını **شَرْحاً**; onu açıkladığın zaman. Ve onun iştikakı etin parçalanmasındandır (**تشريح اللحم**).

(**شرخ**) **الشين** ve **الراء** ve **الخاء**; iki asıldır: birisi şeyin baharı/ilk çağıdır; bu, çoğu kez doğumda olur. Diğeri, karşılıklı iki şeyde eşitliğe delâlet eder.
Birincisi **شَرخ الشّباب**: onun evveli ve baharı. Ve her senenin **شَرخُ**u: davarların yavrularından o senenin doğumudur. Ve devenin azı dişi **شَرَخَ**; et parçasını yarıp çıktığı zaman. Şair dedi ki:
إنَّ شَرخَ الشَّبابِ والشَّعَرَ الأسـ *** ـودَ ما لم يُعَاصَ كان جُنونا
Diğer asıl: **الشَّرْخانِ**; semerin arkasına ve ortasına **شَرخانِ** denilir. Ve okun **شَرْخَتَا**sı: gezinin iki çıkıntısı (**زَنَمَتَا فُوقِه**); ve [**هو**] ikisi arasındaki kiriş yeridir.

(**شرد**) **الشين** ve **الراء** ve **الدال**; tek bir asıldır; ürkütmeye ve uzaklaştırmaya, ve yayılma içinde kaçışa ve uzaklığa delâlet eder. Ve tekil için de denilebilir. Bundan: deve **شَرَد**; **شُرودا**. Ve develeri **شَرّدْتُ**; **تشريداً**; onları **أُشرِّدُهَا**. Ve ondan, Allah Azze ve Celle’nin sözü: ﴿فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ﴾ [الأنفال 57]; yani onlarla ibret ver ve duyur, ister. O, o mânâdır: çünkü suçlu suç işlediği ve onunla cezalandırıldığı zaman, o ceza ile başkası ürkütülmüş olur; çünkü suçluya olanın benzerinden sakınır; böylece günahtan kaçar (**فَيَشْرُد**) ve vazgeçer (**وَينْكُلُ**). Ve Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ر ج
عقد شرج العيبة‏:‏ عراها وأشرجهـا‏.‏
وخبـاء مشـرج‏.‏
وهـذا شرجـه وشريجـه‏:‏ لدتـه‏.‏
قـال يوسـف بـن عمـر‏:‏ أنـا شريـج الحجـاج‏.‏
وإذا شق العود بنصفين فأحدهما شريح الآخر‏.‏
وأصبحوا في هذا الأمر شرجين‏:‏ فرقتين‏.‏
وشرّج الشيء‏:‏ مزجه وجعله شريجين‏:‏ لونين‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ قصر الصبوح لها فشرج لحمها بالنّيّ فهـي تتـوخ فيهـا الإصبـع وشرج اللبن‏:‏ نضده‏.‏
ورجل أشرج‏:‏ له خصية واحدة‏.‏

##### Türkçe

ش ر ج
**عقد شرج العيبة**: Onu bağladı ve onu **أشرجهـا**.
Ve **خبـاء مشـرج**.
Ve bu onun **شرجـه**si ve **شريجـه**si: onu doğurdu.
Yûsuf b. Ömer dedi: Ben **شريـج الحجـاج**’ım.
Ve eğer değnek iki yarıya yarılırsa, ikisinden biri ötekinin **شريح**’idir.
Ve bu işte **شرجين** olarak sabahladılar: iki fırka.
Ve **شرّج الشيء**: onu karıştırdı ve onu iki **شريجين** kıldı: iki renk.
Ebû Züeyb dedi: Onun için sabah içkisi kısa kaldı da, onun etini çiğ ile **شرج** etti; böylece onda parmağı arayıp durur.
Ve **شرج اللبن**: onu dizdi.
Ve **رجل أشرج**: onun bir tek husyesi vardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن الأَعرابي: شَرِج إِذا سَمِنَ سِمَناً حسَناً. وشَرِج إِذا فَهِم. والشَّرَجُ: عُرى المُصحف والعَيْبة والخِباءِ، ونحو ذلك. شَرَجَها شَرْجاً، وأَشْرَجَها، وشَرَّجها: أَدخل بعض عُرَاها في بعض وداخل بين أَشراجها. أَبو زيد: أَخْرَطْتُ الخَريطَة وشَرَّجْتُها وأَشْرَجْتُها وشَرَجْتُها: شدَدْتها؛ وفي حديث الأَحنف: فأَدْخَلْتُ ثِياب صَوني العَيْبَة فأَشْرَجْتُها؛ يقال: أَشْرَجْت العَيْبَة وشَرَجْتها إِذا شدَدْتَها بالشَّرَج، وهي العُرى. وشَرَّجَ اللَّبِنَ: نَضَدَ بعضَه إِلى بعض. وكلُّ ما ضُمَّ بعضُه إِلى بعض، فقد شُرِجَ وشُرِّج.
والشَّريجَةُ: جَديلة من قَصَبٍ تُتَّخَذ للحَمام.
والشَّريجان: لَوْنان مُخْتلِفان من كل شيءٍ؛ وقال ابن الأَعرابي: هما مُختلِطان غير السواد والبياض؛ ويقال لِخَطَّيْ نِيرَي البُرْدِ شَريجان: أَحدهما أَخضر، والآخر أَبيض أَو أَحمر؛ وقال في صفة القَطا: سَقَتْ بِوُرُودِهِ فُرَّاطَ شِرْبٍ،
شَرائِجَ، بين كُدْرِيٍّ وجُونِ
وقال الآخر:
شَريجان من لَوْنٍ، خَلِيطانِ: منهما
سَوادٌ، ومنه واضحُ اللَّوْنِ مُغْرِبُ
وفي الحديث: فأَمَرَنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بالفِطْرِ فأَصبح الناس شَرْجَيْن في السَّفَر؛ أَي نصفين: نصْف صِيام، ونصف مَفاطِير. ويقال: مررت بِفَتَياتٍ مُشارِجاتٍ أَي أَتْرابٍ مُتَساوِيات في السِّنِّ؛ وقال الأَسود بن يعفر:
يُشْوي لنا الوجدَ المُدِلُّ بِحُضْرِهِ،
بِشَريجَ بَيْنَ الشَّدِّ والإِرْوادِ
أَي بِعَدْوٍ خُلِطَ من شَدٍّ شديد، وشَدٍّ فيه إِرْوادٌ رِفْقٌ. وشُرِّجَ اللحم: خالطه الشحمُ، وقد شَرَّجَهُ الكلأُ؛ قال أَبو ذؤَيب يصف فرساً:
قَصَرَ الصَّبُوحَ لها، فَشُرِّجَ لَحْمُها
بالنَّيِّ، فهْي تَثُوخُ فيها الإِصْبَعُ
أَي خُلِطَ لحمُها بالشَّحْم. وتَشَرَّجَ اللحمُ بالشَّحْم أَي تداخلا. معناه قَصَرَ اللَّبَنَ على هذه الفرس التي تقدم ذكرها في بيت قبله؛ وهو:تَغْدو به خَوْصاءُ يَقْطَعُ جَرْيُها
حَلَقَ الرِّحالَة، فهي رِخْوٌ تَمْزَعُ
(* قوله «تغدو به خوصاء إلخ» أنشده الجوهري في مادة رخا: تعدو به خوصاء.)ومعنى شُرِّج لحمها: جُعِل فيه لَوْنان من الشحم واللحم. والنَّيّ: الشحم. وقوله: فهي تَثُوخُ فيها الإِصْبَع أَي لو أَدخل أَحدٌ إِصبعه في لحمها لدخل لكثرة لحمها وشحمها؛ والإِصْبَع بدل من هي، وإِنما أَضمرها متقدّمة لمَّا فسَّرها بالإِصبع متأَخرة، ومثله ضربتها هِنْداً. والخَوْصاءُ: الغائِرَة العينين. وحَلَق الرِّحالة: الإِبْزِيمُ. والرِّحالة: سَرْجٌ يُعمل من جُلود. وتَمْزَع: تُسْرِع.
والشَّريجُ: العُودُ يُشَقُّ منه قَوْسان، فكل واحدة منهما شَريجٌ؛ وقيل: الشَّريجُ القوس المنشقَّة، وجمعها شَرائج، قال الشماخ: شَرائجُ النَّبْعِ بَراها القَوَّاسْ
وقال اللحياني: قوس شَريج فيها شَقٌّ وشِقٌّ، فوصف بالشَّريج؛ عنى بالشَّق المصدر، وبالشِّق الاسم. والشَّرَج: انشِقاقها. وقد انشَرَجت إِذا انشقَّت.
وقيل: الشَّرِيجة من القِسِيّ التي ليست من غُصْن صحيح مثل الفِلْق. أَبو عمرو: من القِسِيّ الشَّريج، وهي التي تُشَقُّ من العُود فِلْقتين، وهي القوس الفِلْق أَيضاً؛ وقال الهذلي:
وشَرِيجَة جَشَّاء، ذات أَزامِلٍ،
تُخْطِي الشِّمالَ، بها مُمَرٌّ أَمْلَسُ
يعني القَوْسَ تُخْطي تخرِج لحمَ السَّاعِد بشِدَّة النزع حتى يكتنزَ السَّاعِد. والشَّرِيجة: القوس تُتخذ من الشَّرِيج، وهو العود الذي يُشق فِلْقَيْنِ، وثلاثٌ شَرائج، فإِذا كثرت، فهي الشَّرِيج؛ قال ابن سيده: وهذا قول ليس بقويّ، لأَن فَعِيلة لا تُمنع من أَن تجمع على فَعائل، قليلةً كانت أَو كثيرة؛ قال: وقال أَبو حنيفة قال أَبو زياد: الشَّرِيجة، بالهاء، القوس، من القَضِيب، التي لا يُبْرى منها شيء إِلا أَن تُسَوَّى. والشَّرْج، بالتسكين: مَسِيل الماء من الحِرارِ إِلى السُّهولة، والجمع أَشْراج وشِرَاج وشُرُوج؛ قال أَبو ذؤيب يصف سحاباً:
له هَيْدَبٌ يَعْلُو الشِّراجَ، وهَيْدَبٌ
مُسِفٌّ بِأَذْنابِ التِّلاعِ، خَلُوجُ
وقال لبيد:
لَيالِيَ تَحْتَ الخِدْرِ ثِنْيٌ مُصِيفَةٌ
من الأُدْمِ، تَرْتادُ الشُّرُوجَ القَوابِلا
وفي حديث الزُّبَيْر: أَنه خاصم رجلاً من الأَنصار في سُيُول شِرَاج الحَرَّة إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، فقال: يا زُبَيْرُ احْبس الماء حتى يَبْلُغ الجُدُر. الأَصمعي: الشِّراج مَجاري الماء من الحِرار إِلى السَّهل، واحدها شَرْج. وشَرَجُ الوادي: مُنْفَسَحُه، والجمع أَشْرَاج. وفي الحديث: فتَنَحَّى السَّحاب فأَفْرَغ ماءَهُ في شَرْجَة من تلك الشِّراج؛ الشَّرْجَة: مَسِيل الماء من الحَرَّة إِلى السهل، والشَّرْج جنس لها. وفي الحديث: أَن أَهل المدينة اقتتلوا ومواليَ مُعاوِية على شَرْج من شَرْج الحَرَّة. المؤرج: الشَّرْجة حفرة تُحفر ثم تُبْسَطُ فيها سُفْرة ويُصَبُّ الماء عليها فتشربه الإِبل؛ وأَنشد في صفة إِبِل عِطاش سُقِيَتْ:سَقَيْنا صَوادِيها، على مَتنِ شَرْجَةٍ،
أَضامِيمَ شَتَّى من حِيالٍ ولُقَّحِ
ومَجَرَّة السماء تُسَمَّى: شَرَجاً. والشَّرِيجة: شيء يُنْسَج من سَعَف النخل يُحمل فيه البِطِّيخ ونحوه. والتَّشْريج: الخِياطَة المتباعِدة. والشُّرُوج: الخَلَلُ بين الأَصابع؛ وقيل: هي الأَصابع، والشُّرُوج: الشُّقُوق والصُّدُوع؛ قال الداخِل بن حَرام الهُذَلي:
دَلَفْتُ لَها، أَوانَ إِذٍ، بِسَهْمٍ
خَلِيفٍ، لم تُخَوِّنْهُ الشُّرُوجُ
والشَّرْج والشَّرَج، والأُولى أَفصح: أَعلى ثُقب الاسْت، وقيل: حَتارُها؛ وقيل: الشَّرَج العَصَبة التي بين الدُّبُر والأُنثيين؛ والشَّرَج في الدابة. وفي المحكم: والشَّرَج أَن تكون إِحْدى البَيْضَتين أَعظم من الأُخرى؛ وقيل: هو أَن لا يكون له إِلا بيضة واحدة. دابة أَشْرَج بَيِّنُ الشَّرَج، وكذلك الرجل. ابن الأَعرابي: الأَشْرَج الذي له خُصْية واحدة من الدوابّ. وشَرَجُ الوادي: أَسفله إِذا بلغ مُنْفَسَحه؛ قال: بحيث كانَ الوادِيانِ شَرَجا
والشَرْج: الضَّرْب؛ يقال: هُما شَرْج واحدٌ، وعلى شَرْج واحد أَي ضرْب واحد. وفي المثل: أَشْبَه شَرْجٌ شَرْجاً لو أَن أُسَيْمِراً: تصغير أَسْمُر، قال ابن سيده: جمع سَمُراً على أَسْمُرٍ ثم صغَّره، وهو من شَجَر الشوك؛ يضرب مثلاً للشيئين يَشْتَبِهان ويُفارق أَحدهما صاحِبَه في بعض الأُمور. ويقال: هو شَرِيج هذا وشَرْجه أَي مِثْله. وروي عن يوسف بن عمر، قال: أَنا شَرِيج الحجاج أَي مِثْله في السِّنّ؛ وفي حديث مازن: فلا رَأْيُهم رَأْيي، ولا شَرْجُهم شَرْجي
ويقال: ليس هو من شَرْجه أَي من طَبَقَته وشكله؛ ومنه حديث علقمة: وكان نِسْوة يأْتِينَها مُشارِجان لها أَي أَتْراب وأَقْران. ويقال: هذا شَرْج هذا وشرِيجه ومُشارِجه أَي مِثْله في السِّنّ ومُشاكِله؛ وقول العجاج: بِحَيْث كانَ الوَادِيان شَرَجا
مِن الحَرِيم، واسْتَفاضَا عَوْسَجا
أَراد بحيث لَصِق الوادي بالآخر، فصار مُشْرَجاً به من الحَرِيم أَي من حريم القوم مما يَلي دارَهُمَا. اسْتَفاضا عَوْسَجا: يعني الوادِيَين اتَّسَعا بِنَبْت عَوْسَج. وقال أَبو عبيد: في المثل: أَشْبَهَ شَرْجٌ شَرْجاً لو أَن أُسَيْمِراً؛ قال: كان المفضَّل يُحدِّث
(* قوله «كان المفضل
يحدث إلخ» عبارة شرح القاموس: وذكر أَهل البادية أَن لقمان بن عاد قال لابنه لقيم: أَقم ههنا حتى أنطلق إِلى الابل، فنحر لقيم جزوراً فأكلها ولم يخبأ للقمان شيئاً فكره لائمته، فحرق ما حوله من السمر الذي بشرج، وشرج واد، ليخفي المكان، فلما جاء لقمان جعلت الابل تثير الجمر بأَخفافها، فعرف لقمان المكان وأنكر ذهاب السمر، فقال: أشبه إلخ. ثم قال: وذكر ابن الجواليقي في هذا المثل خلاف ما ذكرنا هنا.) أَن صاحب المثَل لُقَيم بن لُقمان، وكان هو وأَبوه قد نزلا منزلاً يقال له: شَرْج، فذهب لقيم يُعَشِّي إِبِلَه، وقد كان لُقمان حَسَد لُقَيْماً، فأَراد هلاكه واحتَفر له خَنْدَقاً وقطَع كلَّ ما هنالك من السَّمُر، ثم مَلأَ به الخَنْدَق وأَوقد عليه لِيَقَع فيه لُقَيم، فلما أَقبل عَرَف المكان وأَنكر ذهاب السَّمُر، فعندها قال: أَشبه شَرْجٌ شَرْجاً لو أَن أُسَيْمِراً؛ فذهب مَثَلاً. والشَّرْجان: الفِرقَتان؛ يقال: أَصبحوا في هذا الأَمر شَرْجَين أَي فِرْقتَين؛ وكلُّ لَوْنَين مختلفين: فهما شَرْجان.
أَبو زيد: شَرَجَ وبَشَكَ وخَدَبَ إِذا كَذَبَ. ابن الأَعرابي: الشَّارِجُ الشرِيك؛ التهذيب: قال المتنخل:
أَلْفَيْتَني هَشَّ النَّدَى،
بِشَرِيجِ قِدْحي، أَو شَجِيرِي
(* قوله «هش الندى بشريج» هكذا في الأصل هنا وفيه في مادة شجر «هش اليدين بمري قدحي إلخ.»)
قال: الشَّرِيج قِدْحه الذي هُوَ له. والشَّجِير: الغريب. يقول: أَلْفَيْتَني أَضرب بقِدْحَيَّ في المَيْسِر: أَحدُهما لي، والآخر مُسْتَعار. والشَّريجُ: أَن تُشقَّ الخشَبة بنصْفين فيكون أَحد النِّصْفين شَريج الآخر. وسأَله عن كلمة: فَشَرج عليها أُشْرُوجَة أَي بَنى عليها بِناء ليس منها. والشَّرِيجُ: العَقَب، واحدته شَرِيجَة، وخَصَّ بعضهم بالشَّرِيجة العَقَبة التي يُلْزَق بها رِيشُ السَّهم؛ يقال: أَعطني شَريجة منه. ويقال: شَرَجْت العسلَ وغيرَهُ بالماء أَي مزجتُه. وشَرَّج شرابه: مَزَجَه؛ قال أَبو ذؤيب يصف عسلاً وماء:
فشَرَّجَها من نُطْفَةٍ رَحَبِيَّةٍ،
سُلاسِلَةٍ، من ماءِ لِصْبٍ سُلاسِلِ
والشَّارِج: النَّاطُور، يمانية؛ عن أَبي حنيفة؛ وأَنشد:
وما شاكِرٌ إِلا عصافيرُ جِرْبَةٍ،
يقومُ إِليها شارِجٌ فيُطِيرُها
وشَرْجٌ: ماء لِبَني عَبْسٍ؛ قال يصف دَلْواً وقعت في بئر قليلة الماء فجاء فيها نصفها، فشبهها بِشِدْقِ حمار:
قد وَقَعَتْ في فِضَّةٍ من شَرْجِ،
ثم اسْتَقَلَّت مثلَ شِدْقِ العِلْجِ
وشَرْجَة: موضع؛ قال لبيد:
فَمِنْ طَلَلٍ تَضَمَّنَه أُثالُ،
فَشَرْجَةُ فالمَرانَةُ فالجِبالُ
وشَرْجٌ: موضع؛ وفي حديث كعب بن الأَشرف: شَرْجُ العجوز، هو موضع قرب المدينة.

##### Türkçe

İbnü’l-A‘râbî: **شَرِج**: güzel bir semizlikle semirdiği zaman. Ve **شَرِج**: anladığı zaman. Ve **الشَّرَجُ**: mushafın, **العَيْبة**’nin ve **الخِباءِ**’ın ilikleri (düğme ilikleri) ve bunun benzeri. Onu **شَرَجَها** diye **شَرْجاً** (ile) (yaptı); ve onu **أَشْرَجَها** (yaptı); ve onu **شَرَّجها** (yaptı): iliklerinin bir kısmını bir kısmının içine soktu ve **أَشراجها**’sı arasında iç içe geçirdi.

Ebû Zeyd: **أَخْرَطْتُ الخَريطَة** ve onu **شَرَّجْتُها** ve onu **أَشْرَجْتُها** ve onu **شَرَجْتُها**: onu sıktım (bağladım); ve Ahnef hadîsinde: “Sonra **العَيْبَة**’ye koruma elbiselerimi soktum da onu **فأَشْرَجْتُها**”; denir ki: **أَشْرَجْت العَيْبَة** ve **شَرَجْتها**: onu **بالشَّرَج** ile sıktığın zaman; o da iliklerdir. Ve **شَرَّجَ اللَّبِنَ**: onun bir kısmını bir kısmına dizdi. Ve her ne ki bir kısmı bir kısmına bitiştirildi, artık **شُرِجَ** ve **شُرِّج** olmuştur.

Ve **الشَّريجَةُ**: kamıştan bir örgü; hamam için yapılır.

Ve **الشَّريجان**: her şeyden iki farklı renk; İbnü’l-A‘râbî dedi: ikisi, siyah ve beyaz dışında, karışıktır; ve **البُرْد**’ün iki parlak çizgisine **شَريجان** denir: birisi yeşil, diğeri beyaz yahut kırmızı; ve **القَطا**’nın vasfında dedi:
سَقَتْ بِوُرُودِهِ فُرَّاطَ شِرْبٍ،
شَرائِجَ، بين كُدْرِيٍّ وجُونِ

Ve diğeri dedi:
شَريجان من لَوْنٍ، خَلِيطانِ: منهما
سَوادٌ، ومنه واضحُ اللَّوْنِ مُغْرِبُ

Ve hadîste: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, bize iftarı emretti de insanlar seferde **شَرْجَيْن** olarak sabahladı; yani iki yarı: yarısı oruçlu, yarısı iftarlı.

Ve denir ki: **مُشارِجاتٍ** genç kızlara uğradım; yani yaşta akran, yaşta eşit. Ve Esved b. Ya‘fer dedi:
يُشْوي لنا الوجدَ المُدِلُّ بِحُضْرِهِ،
بِشَريجَ بَيْنَ الشَّدِّ والإِرْوادِ

Yani: şiddetli bir koşudan ve içinde **إِرْوادٌ** (yumuşaklık, rıfk) bulunan bir koşudan karıştırılmış bir koşu ile.

Ve **شُرِّجَ اللحم**: yağ ona karıştı; ve ot onu **شَرَّجَهُ**; Ebû Züeyb bir atı vasfederek dedi:
قَصَرَ الصَّبُوحَ لها، فَشُرِّجَ لَحْمُها
بالنَّيِّ، فهْي تَثُوخُ فيها الإِصْبَعُ

Yani: eti yağ ile karıştırıldı. Ve et yağ ile **تَشَرَّجَ** etti; yani birbirinin içine girdi.

Manası: bir önceki beyitte zikri geçen bu kısrağa sütü tahsis etti; o da:
تَغْدو به خَوْصاءُ يَقْطَعُ جَرْيُها
حَلَقَ الرِّحالَة، فهي رِخْوٌ تَمْزَعُ

(* “تغدو به خوصاء إلخ” sözü: Cevherî bunu **رخا** maddesinde rivayet etti: “تعدو به خوصاء”.)

Ve **شُرِّج لحمها**’nın manası: onda yağ ve etten iki renk kılındı. Ve **النَّيّ**: yağdır. Ve onun sözü: “**فهي تَثُوخُ فيها الإِصْبَع**” yani birisi parmağını etine soksaydı, etinin ve yağının çokluğundan girerdi; ve **الإِصْبَعُ** “**هي**”nin bedelidir; onu öne geçmiş olarak zamirledi, onu sonra gelen **الإِصْبَع** ile açıkladığı için; bunun benzeri: “onu Hind’i dövdüm”. Ve **الخَوْصاءُ**: gözleri çukur olan. Ve **حَلَق الرِّحالة**: tokadır. Ve **الرِّحالة**: derilerden yapılan bir eyer. Ve **تَمْزَع**: hızlanır.

Ve **الشَّريجُ**: ondan iki yay yarılacak şekilde yarılan ağaç; ikisinden her biri **شَريجٌ**’dir; ve denildi: **الشَّريجُ** yarılmış yaydır; çoğulu **شَرائج**; Şemmâh dedi:
شَرائجُ النَّبْعِ بَراها القَوَّاسْ

Ve Lihyânî dedi: içinde **شَقٌّ** ve **شِقٌّ** bulunan yay **شَريج**’dir; onu **الشَّريج** ile vasfetti; **الشَّق** ile masdarı, **الشِّق** ile ismi kastetti. Ve **الشَّرَج**: onun yarılmasıdır. Ve yarıldığı zaman **انشَرَجت** olmuştur.

Ve denildi: **الشَّرِيجة** sağlam bir daldan olmayan yaylardandır; **الفِلْق** gibi.

Ebû Amr: yaylardan **الشَّريج** vardır; o, ağaçtan iki parça olarak yarılan şeydir; o da **القوس الفِلْق**’tır da; Hüzeli dedi:
وشَرِيجَة جَشَّاء، ذات أَزامِلٍ،
تُخْطِي الشِّمالَ، بها مُمَرٌّ أَمْلَسُ

Yani: yay; şiddetli çekişle önkolun etini çıkarır, ta ki önkol şişip katılaşsın. Ve **الشَّرِيجة**: **الشَّرِيج**’den yapılan yaydır; o da iki parça yarılan ağaçtır; ve üçü **شَرائج**’dir; çoğaldığı zaman o **الشَّرِيج**’dir; İbn Sîde dedi: bu güçlü bir söz değildir; çünkü **فَعِيلة**’nin, az da olsa çok da olsa, **فَعائل** üzerine cem‘ edilmekten men‘i yoktur; dedi: Ebû Hanîfe dedi, Ebû Ziyâd dedi: **الشَّرِيجة** (ه ile), çubuktan olan yaydır; ondan hiçbir şey yontulmaz, ancak düzeltilir.

Ve **الشَّرْج** (sükûn ile): **الحِرارِ**’dan düzlüğe suyun akıntı yatağıdır; çoğulu **أَشْراج** ve **شِرَاج** ve **شُرُوج**; Ebû Züeyb bir bulutu vasfederek dedi:
له هَيْدَبٌ يَعْلُو الشِّراجَ، وهَيْدَبٌ
مُسِفٌّ بِأَذْنابِ التِّلاعِ، خَلُوجُ

Ve Lebîd dedi:
لَيالِيَ تَحْتَ الخِدْرِ ثِنْيٌ مُصِيفَةٌ
من الأُدْمِ، تَرْتادُ الشُّرُوجَ القَوابِلا

Ve Zübeyr hadîsinde: **الحَرَّة**’nin **شِرَاج** selleri hakkında Ensâr’dan bir adamla Nebî’ye, sallallahu aleyhi ve sellem, muhakeme etti; dedi ki: “Ey Zübeyr, suyu tut; ta ki **الجُدُر**’e ulaşsın.” Asma‘î: **الشِّراج** **الحِرار**’dan **السَّهل**’e su mecralarıdır; bir tanesi **شَرْج**’dır. Ve **شَرَجُ الوادي**: onun genişlemiş yeridir; çoğulu **أَشْرَاج**. Ve hadîste: “Bulut çekildi de suyunu o **الشِّراج**’dan bir **شَرْجَة**’ye boşalttı”; **الشَّرْجَة**: **الحَرَّة**’den düzlüğe suyun akıntı yatağıdır; ve **الشَّرْج** onun için bir cinstir.

Ve hadîste: Medine ehli ile Muâviye’nin mevlâları **شَرْج**’den, **شَرْج الحَرَّة**’den bir **شَرْج** üzerinde savaştılar.

Müerric: **الشَّرْجة** bir çukurdur; kazılır, sonra içine bir sofra yayılır ve su onun üzerine dökülür, develer onu içer; ve susuz develerin vasfında, sulandıkları hâlde, inşad etti:
سَقَيْنا صَوادِيها، على مَتنِ شَرْجَةٍ،
أَضامِيمَ شَتَّى من حِيالٍ ولُقَّحِ

Ve göğün **مَجَرَّة**’sine **شَرَجاً** denir. Ve **الشَّرِيجة**: hurma yaprağından örülen bir şey; içinde karpuz ve benzeri taşınır. Ve **التَّشْريج**: aralıklı dikiştir. Ve **الشُّرُوج**: parmaklar arasındaki boşluktur; ve denildi: o parmaklardır; ve **الشُّرُوج**: çatlaklar ve yarıklardır; Dâhil b. Harâm el-Hüzelî dedi:
دَلَفْتُ لَها، أَوانَ إِذٍ، بِسَهْمٍ
خَلِيفٍ، لم تُخَوِّنْهُ الشُّرُوجُ

Ve **الشَّرْج** ve **الشَّرَج**—birincisi daha fasih: makat deliğinin üst tarafı; ve denildi: onun **حَتارُها**’sı; ve denildi: **الشَّرَج** makat ile iki testis arasındaki sinirdir; ve binek hayvanda **الشَّرَج**.

Ve **المحكم**’de: **الشَّرَج** bir testisin ötekinden daha büyük olmasıdır; ve denildi: onun yalnız bir testisinin olmasıdır. **دابة أَشْرَج**: **الشَّرَج**’i açık olan; aynı şekilde adam. İbnü’l-A‘râbî: **الأَشْرَج** hayvanlardan bir testisi olan kimsedir. Ve **شَرَجُ الوادي**: genişlemiş yerine ulaştığı zaman onun alt tarafıdır; dedi:
بحيث كانَ الوادِيانِ شَرَجا

Ve **الشَرْج**: darbedir; denir ki: ikisi **شَرْج واحدٌ**’dir; ve **على شَرْج واحد**: yani tek darbe üzere. Ve meselde: “**أَشْبَه شَرْجٌ شَرْجاً لو أَن أُسَيْمِراً**”; **أُسَيْمِراً**: **أَسْمُر**’un küçültmesidir; İbn Sîde dedi: **سَمُراً**’u **أَسْمُرٍ** üzerine cem‘ etti, sonra onu küçülttü; o diken ağacındandır; iki şeyin benzeştiğine, fakat birinin bazı işlerde arkadaşından ayrıldığına misal vurulur. Ve denir ki: o, bunun **شَرِيج**’idir ve **شَرْجه**’dir; yani onun benzeridir. Ve Yûsuf b. Ömer’den rivayet edildi; dedi: “Ben **شَرِيج الحجاج**’ım”; yani yaşta onun benzeri. Ve Mâzin hadîsinde:
فلا رَأْيُهم رَأْيي، ولا شَرْجُهم شَرْجي

Ve denir ki: o, onun **شَرْجه**’inden değildir; yani onun tabakasından ve şeklinden değildir; bundan: Alkame hadîsi: ona, onunla **مُشارِجان** kadınlar gelirdi; yani akranlar ve yaşıtlar. Ve denir ki: bu, bunun **شَرْج**’idir ve **شرِيجه**’idir ve **مُشارِجه**’idir; yani yaşta onun benzeri ve ona benzeyenidir. Ve Accâc’ın sözü:
بِحَيْث كانَ الوَادِيان شَرَجا
مِن الحَرِيم، واسْتَفاضَا عَوْسَجا

İstedi: vadi ötekine yapıştığı yer; böylece **مُشْرَجاً** oldu onunla, **من الحَرِيم** yani kavmin hareminden, iki evin bitişiğindeki yerden. **اسْتَفاضا عَوْسَجا**: yani iki vadi, **عَوْسَج** bitkisiyle genişledi.

Ebû Ubeyd dedi: meselde: “**أَشْبَهَ شَرْجٌ شَرْجاً لو أَن أُسَيْمِراً**”; dedi: Mufaddal anlatırdı—
(* “كان المفضل يحدث إلخ” sözü: Kāmûs şerhinin ibaresi: “Bedevîler zikretti ki Âd’ın oğlu Lokmân, oğlu Lokîm’e dedi: ‘Burada dur, ben develere gideyim’; Lokîm bir deve kesti, onu yedi ve Lokmân’a hiçbir şey saklamadı; kınanmasından hoşlanmadı; **بشرج** olan semürden ve **شرج واد**’den etrafındakini yaktı ki yeri gizlesin; Lokmân gelince develer ayaklarıyla koru kaldırdı; Lokmân yeri bildi ve semürün gitmesini yadırgadı; dedi: ‘أشبه إلخ’. Sonra dedi: İbnü’l-Cevâlikî bu meselde, burada zikrettiğimizin hilâfını zikretti.”)

—ki meselin sahibi Lokmân’ın oğlu Lokîm idi; o ve babası **شَرْج** denilen bir menzile inmişlerdi; Lokîm develerini akşamlatmaya gitti; Lokmân Lokîm’i kıskanmıştı; onun helâkini istedi; ona bir hendek kazdı ve oradaki bütün **السَّمُر**’ü kesti; sonra onunla hendeği doldurdu ve üzerine ateş yaktı ki Lokîm içine düşsün; Lokîm gelince yeri tanıdı ve **السَّمُر**’ün gitmesini yadırgadı; o sırada dedi: “**أَشبه شَرْجٌ شَرْجاً لو أَن أُسَيْمِراً**”; böylece mesel oldu.

Ve **الشَّرْجان**: iki fırkadır; denir ki: bu işte **شَرْجَين** olarak sabahladılar; yani iki fırka; ve her iki farklı renk: ikisi **شَرْجان**’dır.

Ebû Zeyd: **شَرَجَ** ve **بَشَكَ** ve **خَدَبَ**: yalan söylediği zaman. İbnü’l-A‘râbî: **الشَّارِجُ** ortak (şerik)tir; **التهذيب**: Mütenahhil dedi:
أَلْفَيْتَني هَشَّ النَّدَى،
بِشَرِيجِ قِدْحي، أَو شَجِيرِي

(* “هش الندى بشريج” sözü: asılda burada böyle; onda **شجر** maddesinde: “هش اليدين بمري قدحي إلخ.”)

Dedi: **الشَّرِيج** onun kendisine ait olan **قِدْح**’ıdır. Ve **الشَّجِير**: yabancıdır. Diyor ki: beni **المَيْسِر**’de iki **قِدْح** ile vuruşurken buldun: birisi benim, diğeri ödünç.

Ve **الشَّريجُ**: tahtayı iki yarı ile yarmandır; böylece iki yarıdan biri ötekinin **شَريج**’i olur. Ve ona bir kelime hakkında sordu; onun üzerine bir **أُشْرُوجَة** ile **فَشَرج** etti; yani onun üzerine ondan olmayan bir bina bina etti. Ve **الشَّرِيجُ**: sinirdir; bir tanesi **شَرِيجَة**’dir; bazıları **الشَّرِيجة** ile, okun tüyünün yapıştırıldığı siniri tahsis etti; denir ki: ondan bana bir **شَريجة** ver. Ve denir ki: **شَرَجْت العسلَ** ve başkasını su ile; yani onu karıştırdım. Ve **شَرَّج شرابه**: onu karıştırdı; Ebû Züeyb bal ve suyu vasfederek dedi:
فشَرَّجَها من نُطْفَةٍ رَحَبِيَّةٍ،
سُلاسِلَةٍ، من ماءِ لِصْبٍ سُلاسِلِ

Ve **الشَّارِج**: bekçidir; Yemenîcedir; Ebû Hanîfe’den; ve inşad etti:
وما شاكِرٌ إِلا عصافيرُ جِرْبَةٍ،
يقومُ إِليها شارِجٌ فيُطِيرُها

Ve **شَرْجٌ**: Benî Abs’a ait bir sudur; az sulu bir kuyuya düşen bir kovayı vasfederek dedi; onda yarısı geldi; onu eşeğin ağzının kenarına benzetti:
قد وَقَعَتْ في فِضَّةٍ من شَرْجِ،
ثم اسْتَقَلَّت مثلَ شِدْقِ العِلْجِ

Ve **شَرْجَة**: bir yerdir; Lebîd dedi:
فَمِنْ طَلَلٍ تَضَمَّنَه أُثالُ،
فَشَرْجَةُ فالمَرانَةُ فالجِبالُ

Ve **شَرْجٌ**: bir yerdir; ve Ka‘b b. Eşref hadîsinde: **شَرْجُ العجوز**; o, Medine yakınında bir yerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشرج، محركة: العرى  عرى المصحف والعيبة والخباء ونحو ذلك، شرجها شرجا، وأشرجها وشرجها: أدخل بعض عراها في بعض، وداخل بين أشراجها. وفي حديث الأحنف  فأدخلت ثياب صوني العيبة فأشرجتها  . يقال: أشرجت العيبة وشرجتها: إذا شددتها بالشرج، وهي العرى  و  الشرج:  منفسح الوادي، ومجرة السماء، وفرج المرأة  ، والجمع من ذلك كله أشراج. مذكور في الصحاح.  و  الشرج:  الشقاق  ونص الصحاح: انشقاق  في القوس  وقد انشرجت: إذا انشقت، عن ابن السكيت.
  والشرج: الفرقة  ، وهما شرجان. يقال: أصبحوا في هذا الأمر شرجين: أي فرقتين. وفي الحديث:  فأصبح الناس شرجين، في السفر  ، أي نصفين، نصف صيام، ونصف مفاطير  و  الشرج:  مسيل ماء من الحرة إلى السهل  كالشرجة. و  ج  أي جمعهما  شراج  ، بالكسر،  وشروج  ، بالضم  و  الشرج:  الشركة والمزج  ، قاله الزمخشري في الأساس.  والجمع والكذب  ، الأخير إما لغة في المهملة وقد تقددم، أو مصحف منه.
 والشرج  : شد الخريطة، كالإشراج والتشريج  . قال أبو زيد: أخرطت الخريطة وشرجتها وأشرجتها وشرجتها: شددتها.
 والشرج:  المثل، كالشريج  تقول: هذا شريج هذا، أي مثله،  و  الشرج  :النوع  والضرب. وهما شرج واحد.
 والشرج:  نضد اللبن  ككتف. وفي الصحاح: وشرجت اللبن شرجا: نضدته. وفي نسخة اللبن، بكسر اللام. وفي اللسان: وشرج اللبن: نضد بعضه إلى بعض. وكل ما ضم بعضه إلى بعض فقد شرج وشرج.
 والشرج:  واد باليمن  .

  وفي المثل:  أشبه شرج شرجا لو أن أسيمرا  . كذا في الصحاح. ووجدت على حاشيته ما نصه: هذا المثل يضرب للأمرين يشتبهان ويفترقان في شيء، وذكر أهل البادية أن لقمان بن عاد قال لابنه لقيم: أقم هاهنا حتى أنطلق إلى الإبل. فنحر لقيم جزورا فأكلها ولم يخبأ للقمان شيئا. فكره لائمته، فحرق ما حول ه من السمر الذي بشرج -وشرج: واد- ليخفى المكان. فلما جاء لقمان جعلت الإبل تثير الجمر بأخفافها. فعرف لقمان المكان، وأنكر ذهاب السمر، فقال: أشبه شرج شرجا لو أن أسيمرا  . وأسيمر تصغير أسمر، وأسمر جمع سمر. وذكر ابن الجواليقي في تفسير هذا المثل خلاف ما ذكرنا هنا.
 وفي الصحاح: قال يعقوب: شرج:  ماء لبني عبس  .
  وسعد بن شراج، ككتاب، محدث مقرئ فرد  .
 وزيد بن شراجة، كسحابة: شيخ لعوف الأعرابي  .
  وزرزور  -بالضم-  بن صهيب  مولى آل جبير بن مطعم  الشرجي محدث  صالح، روى عن عطاء، وعنه ابن عيينة، منسوب إلى الشرجة: موضع بمكة.
  وشرج العجوز  -في حديث كعب بن الأشرف-  :ع، بقرب المدينة  على ساكنها أفضل الصلاة وأتم التسليم.
  والشريجة: شيء  ينسج  من سعف  النخل  يحمل فيه البطيخ ونحوه  ، كذا في الصحاح.  و  الشريجة:  قوس تتخذ من الشريج  والشريج اسم  للعود الذي يشق فلقين  . وفي اللسان: الشريج: العود يشق منه قوسان. فكل واحدة منهما شريج. وقيل: الشريج: القوس المنشقة، وجمعها شرائج. قال الشماخ:
  شرائج النبع براها القواس وقال اللحياني: قوس شريج: فيها شق وشق. فوصف بالشريج، عنى بالشق المصدر، وبالشق الاسم. والشرج: انشقاقها. وقيل: الشريجة من القسي: التي ليست من غصن صحيح مثل الفلق. وعن أبي عمرو: من القسي الشريج، وهي التي تشق من العود فلقتين، وهي القوس الفلق أيضا. وقال الهذلي:
  وشريجة جشاء ذات أزامـل                      يخظي الشمال بها ممر أملس يعني القوس يخظي: يخرج لحم الساعد بشدة النزع حتى يكتنز الساعد.
 والشريجة  جديلة من قصب  تتخذ  للحمام. و  الشريجة:  العقبة التي يلصق بها ريش السهم  .
  وعلي بن محمد الشريجي: محدث  والشرجة: د، بساحل اليمن  قال شيخنا: إطلاقه يقتضي الفتح، وضبطها العارفون بالتحريك. قلت المعروف المشهور على ألسنتهم بالفتح، وهكذا ضبطه غير واحد. وقد دخلتها. وهي ف مسيل الوادي. منها سراج الدين عبد اللطيف بن أبي بكر بن أحمد بن عمر الزبيدي الحنفي شيخ نحاة مصر، درس النحو والفقه بمدارسها، توفي سنة 802، وولد ولده الشيخ زين الدين أحمد بن أحمد بن عبد اللطيف الحنفي، ممن روى عن السخاوي، وهو من شيوخ الحافظ وجيه الدين عبد الرحمن بن علي بن الديبع الشيباني الزبيدي، وله مؤلفات شهيرة.
 والشرجة أيضا:  حفرة تحفر فيبسط فيها جلد فتسقى منها الإبل  وانشرج  القوس:  انشق  .
 والتشريج: الخياطة المتباعدة  ، ومثله في الصحاح.
  والشريجان: لونان مختلفان  من كل شيء. وقال ابن الأعرابي: هما مختلطان غير السواد والبياض.
 وفي الصحاح: وكل لونين مختلفين: فهما شرجان  .
  والشريجان:  خطا نيري البرد  أحدهما أخضر والآخر أبيض أو أحمر. وقال في صفة القطا:
  سبقت بورده فراط سرب                      شرائج بين كدري وجون وقال الآخر:
  شريجان من لونين خلطان منهما                      سواد ومنه واضح اللون مغرب  والمشارجة: المشابهة  والمماثلة.  و  منه  فتيات مشارجات  : أي أتراب  متساويات في السن  .
  وشرج اللحم: خالطه الشحم. وقد شرجه الكلأ. قال أبو ذؤيب يصيف فرسا:

  قصر الصبوح لها فشرج لحمها                      بالني فهي تثوخ فيها الإصبـع أي خلط لحمها بالشحم. و  تشرج اللحم بالشحم: تداخل  ، ونص الصحاح وغيره:  تداخلا  ، معناه: قصر اللبن على هذه الفرس التي تقدم ذكرهما في بيت قبله. وهو:
  تغدو به خوضاء يقطع جريها                      حلق الرحالة فهي رخو تمرع ومعنى شرج لحمها: جعل فيه لونان من الشحم واللحم. والني: الشحم. وقوله: فهي تثوخ فيها الإصبع: أي لو أدخل أحد إصبعه في لحمها لدخل لكثرة لحمها وشحمها. والخوصاء: غائرة العينين. وحلق الرحالة: الإبزيم. والرحالة: سرج يعمل من جلود. وتمزع: تسرع.
  ودابة أشرج بينة الشرج  : إذا كانت  إحدى خصييه أعظم من الأخرى  ، ومثله في الصحاح. وفي الأساس: رجل أشرج: له خصية واحدة.
 ومما يستدرك عليه: عن ابن الأعرابي: شرج: إذا سمن سمنا حسنا. وشرج: إذا فهم.
 وفي المصباح: الشرج، بفتحتين: مجمع حلقة الدبر الذي ينطبق.
  وقال ابن القطاع: الشرج، كفلس: ما بين الدبر والأنثيين. ودعوى شيخنا أنه في الصحاح، وعجيب إهمال المصنف إياه، غريب فإني تصفحت نسخة الصحاح في مادته فلم أجده. نعم مر للمصنف في أول المادة: الشرج: فرج المرأة، ولكن هذا غير ذلك.
 وشرجة: موضع. وأنشد:
  لمن طلل تضمنـه أثـال                      فشرجة فالمرانة فالحبال وشريج كأمير: قرية بالمهجم بالمين. منها أحمد بن الأحوس الفقيه ترجمه الجندي وغيره.
 والشيرج، مثال صيقل وزينب: دهن السمسم، وربما قيل للدهن الأبيض وللعصير قبل أن يتغير تشبيها به لصفائه. وهو ملحق بباب فعلل نحو جعفر. ولا يجوز كسر الشين. والعوام ينطقون به بإهمال السين. مكسورة. وهو معرب. وقد سبقت الإشارة إليه في السين.
 وفي الأساس: ومن المجاز: المرء بين شريجي غم وسرور، وأشرج صدره عليه.

##### Türkçe

**الشرج**، harekeli: mushafın halkaları, torbanın halkaları, çadırın halkaları ve bunun benzerleri; onu **شرج** etmekle, **شرجا**; ve onu **أشرج** etmek ve onu **شرج** etmek: onun halkalarının bir kısmını bir kısmının içine soktu; ve onun **أشراج**ları arasında iç içe geçirdi. **الأحنف** hadîsinde: “Sonra **العيبة**’ye koruma elbiselerimi soktum da onu **فأشرجتها**.” Denir: **أشرجت العيبة** ve **شرجتها**: onu **الشرج** ile sıktığın zaman; ve o, halkalardır. Ve **الشرج**: vadinin genişlemiş yeri, göğün akıntı yolu, kadının ferci; bunların hepsinin çoğulu **أشراج**tır. **الصحاح**’ta zikredilmiştir. Ve **الشرج**: çatlaklar; **الصحاح**’ın nassı: yayda bir yarılma; ve **انشرجت**: yarıldığı zaman; **ابن السكيت**’ten.

Ve **الشرج**: ayrılık; ve ikisi **شرجان**dır. Denir: bu işte **شرجين** olarak sabahladılar: yani iki fırka. Hadîste: “Sonra insanlar yolculukta **شرجين** olarak sabahladı”; yani iki yarım: yarısı oruçlu, yarısı iftarlı. Ve **الشرج**: **الحرة**’den ovaya su akıntısı; **كالشرجة**. Ve ikisinin çoğulu: **شراج** (kesre ile) ve **شروج** (damme ile). Ve **الشرج**: ortaklık ve karıştırma; bunu **الزمخشري** **الأساس**’ta söyledi. Ve toplama ve yalan; sonuncusu ya noktasız harfte bir dildir ve daha önce geçti, yahut ondan tashif edilmiştir.

Ve **الشرج**: torbayı sıkmak; **كالإشراج والتشريج**. **أبو زيد** dedi: **أخرطت الخريطة** ve onu **شرجتها** ve onu **أشرجتها** ve onu **شرجتها**: onu sıktım.

Ve **الشرج**: misal; **كالشريج**. Dersin: “Bu, bunun **شريج**’idir”; yani onun mislidir. Ve **الشرج**: tür ve çeşit. Ve ikisi bir **شرج**tir.

Ve **الشرج**: sütü dizmek; **ككتف**. **الصحاح**’ta: **شرجت اللبن شرجا**: onu dizdim. Bir nüshada **اللبن** (lâmın kesresiyle). **اللسان**’da: **شرج اللبن**: onun bir kısmını bir kısmına dizdi. Ve her ne ki bir kısmı bir kısmına bitiştirildi, artık **شرج** ve **شرج** etmiştir.

Ve **الشرج**: Yemen’de bir vadi.

Ve meselde: “**أشبه شرج شرجا لو أن أسيمرا**.” **الصحاح**’ta böyledir. Onun haşiyesinde nassı şu olanı buldum: Bu mesel, iki şey için vurulur; birbirine benzerler ve bir şeyde ayrılırlar. Bâdiye ehli zikretti ki **لقمان بن عاد** oğlu **لقيم**’e dedi: “Burada dur, ta ki develere gideyim.” Derken **لقيم** bir deve kesti, onu yedi ve **لقمان** için hiçbir şeyi saklamadı. Sonra kınanmasından hoşlanmadı; **شرج**’de olan **السمر**den—ve **شرج**: bir vadi—etrafındakini yaktı ki mekân gizlensin. **لقمان** gelince develer toynaklarıyla koru ateşini kaldırıp durdu. Böylece **لقمان** mekânı bildi ve **السمر**in gitmesini yadırgadı; dedi ki: “**أشبه شرج شرجا لو أن أسيمرا**.” Ve **أسيمر**: **أسمر**’in küçültmesidir; ve **أسمر**: **سمر**in çoğuludur. **ابن الجواليقي** bu meselin tefsirinde, burada zikrettiğimizin hilafını zikretti.

**الصحاح**’ta: **يعقوب** dedi: **شرج**: **لبني عبس** için bir sudur.

Ve **سعد بن شراج**—**ككتاب**—tek başına bir muhaddis, bir mukrî’dir.

Ve **زيد بن شراجة**—**كسحابة**—**عوف الأعرابي**’nin şeyhidir.

Ve **زرزور**—damme ile—**بن صهيب**; **آل جبير بن مطعم**’ın mevlâsı; **الشرجي** nisbesiyle bir muhaddis; sâlih; **عطاء**’dan rivayet etti; ondan da **ابن عيينة**; **الشرجة**’ye nisbetlidir: Mekke’de bir yer.

Ve **شرج العجوز**—**كعب بن الأشرف** hadîsinde—bir yer adıdır; Medine’ye yakın; üzerinde oturana en faziletli salât ve en tam selâm.

Ve **الشريجة**: hurma yaprağından dokunan bir şey; içinde karpuz ve benzeri taşınır; **الصحاح**’ta böyledir. Ve **الشريجة**: **الشريج**’den yapılan bir yay; ve **الشريج**: iki parçaya yarılan odunun adıdır. **اللسان**’da: **الشريج**: ondan iki yay yarılan odun. Böylece ikisinden her biri **شريج**tir. Ve denildi: **الشريج**: yarılmış yay; çoğulu **شرائج**. **الشماخ** dedi:
  **شرائج النبع براها القواس**
Ve **اللحياني** dedi: **قوس شريج**: onda bir yarık ve bir yarık vardır. Böylece **الشريج** ile vasıfladı; yarık ile masdarı kastetti, yarık ile ismi kastetti. Ve **الشرج**: onun yarılmasıdır. Ve denildi: yaylardan **الشريجة**: **الفلق** gibi sağlam bir daldan olmayan. **أبي عمرو**’dan: yaylardan **الشريج** vardır; o, odunun iki parçaya yarılmasıyla yarılan şeydir; o da **القوس الفلق**tır. Ve **الهذلي** dedi:
  **وشريجة جشاء ذات أزامـل                      يخظي الشمال بها ممر أملس**
Yani yay; **يخظي**: çekişin şiddetiyle önkol etini çıkarır, ta ki önkol dolgunlaşsın.

Ve **الشريجة**: kamıştan bir örgü; güvercinler için yapılır. Ve **الشريجة**: okun tüyünün yapıştırıldığı çıkıntı.

Ve **علي بن محمد الشريجي**: bir muhaddis. Ve **الشرجة**: **د**; Yemen sahilinde. Şeyhimiz dedi: onu mutlak söylemesi fethayı gerektirir; onu bilenler harekeleme ile ضبط ettiler. Dedim: onların dillerinde bilinen meşhur olan fetha iledir; başka birden fazlası da onu böyle ضبط etti. Ona girdim. O, vadinin akıntı yolundadır. Ondan: Mısır nahivcilerinin şeyhi **سراج الدين عبد اللطيف بن أبي بكر بن أحمد بن عمر الزبيدي الحنفي**; onun medreselerinde nahiv ve fıkıh okuttu; 802 yılında vefat etti. Ve onun oğlu şeyh **زين الدين أحمد بن أحمد بن عبد اللطيف الحنفي** doğdu; **السخاوي**’den rivayet edenlerdendir; o, hâfız **وجيه الدين عبد الرحمن بن علي بن الديبع الشيباني الزبيدي**’nin şeyhlerindendir; onun meşhur telifleri vardır.

Ve **الشرجة** ayrıca: bir çukur; kazılır, içine bir deri serilir; develer ondan sulanır. Ve **انشرج القوس**: yarıldı. Ve **التشريج**: aralıklı dikiş; **الصحاح**’ta da böyledir.

Ve **الشريجان**: her şeyden iki farklı renk. **ابن الأعرابي** dedi: ikisi, siyah ve beyaz dışında karışıktır. **الصحاح**’ta: her iki farklı renk: ikisi **شرجان**dır.

Ve **الشريجان**: **البرد**in iki parlak çizgisi; birisi yeşil, diğeri beyaz yahut kırmızı. Ve **القطا**’nın vasfında dedi:
  **سبقت بورده فراط سرب                      شرائج بين كدري وجون**
Ve diğeri dedi:
  **شريجان من لونين خلطان منهما                      سواد ومنه واضح اللون مغرب**
Ve **المشارجة**: benzerlik ve eşitlik. Ve ondan: **فتيات مشارجات**: yani akranlar; yaşta eşitler.

Ve **شرج اللحم**: onu yağ ile karıştırdı. Ve onu ot **شرجه** etti. **أبو ذؤيب** bir atı yazlatırken dedi:
  **قصر الصبوح لها فشرج لحمها                      بالني فهي تثوخ فيها الإصبـع**
Yani onun etini yağ ile karıştırdı. Ve **تشرج اللحم بالشحم**: iç içe girdi; **الصحاح** ve başkasının nassı: “**تداخلا**”; manası: önceki beyitte zikri geçen bu kısrağa sütü kıstı. O da:
  **تغدو به خوضاء يقطع جريها                      حلق الرحالة فهي رخو تمرع**
Ve “**شرج لحمها**”nın manası: onda yağ ve etten iki renk yaptı. Ve **الني**: yağdır. Ve sözü: “**فهي تثوخ فيها الإصبع**”: yani birisi parmağını onun etine soksaydı, etinin ve yağının çokluğundan girerdi. Ve **الخوصاء**: gözleri çukur olan. Ve **حلق الرحالة**: tokadır. Ve **الرحالة**: derilerden yapılan eyer. Ve **تمزع**: hızlanır.

Ve **دابة أشرج بينة الشرج**: eğer onun iki husyesinden biri ötekinden daha büyük ise; **الصحاح**’ta da böyledir. **الأساس**’ta: **رجل أشرج**: onun tek husyesi vardır.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **ابن الأعرابي**’den: **شرج**: güzel bir semizlikle semirdiği zaman. Ve **شرج**: anladığı zaman.

**المصباح**’ta: **الشرج**—iki fetha ile—kapanan makat halkasının birleşim yeridir.

Ve **ابن القطاع** dedi: **الشرج**—**كفلس**—makat ile iki testis arasındaki şeydir. Şeyhimizin onun **الصحاح**’ta olduğu iddiası; ve musannifin onu ihmal etmesi acayip; gariptir; zira **الصحاح** nüshasını onun maddesinde gözden geçirdim de onu bulmadım. Evet, musannifin maddenin başında geçti: **الشرج**: kadının ferci; fakat bu, o değildir.

Ve **شرجة**: bir yer. Ve inşad etti:
  **لمن طلل تضمنـه أثـال                      فشرجة فالمرانة فالحبال**
Ve **شريج**—**كأمير**—**المهجم بالمين**’de bir köy. Ondan **أحمد بن الأحوس الفقيه**; onu **الجندي** ve başkası tercüme etti.

Ve **الشيرج**—**مثال صيقل وزينب**—susam yağıdır; bazen beyaz yağa ve değişmeden önceki özsuya, onun saflığına benzetilerek denir. O, **فعلل** babına—**جعفر** gibi—ilhak edilmiştir. **الشين**’in kesri caiz değildir. Avam onu **السين**’i ihmal ederek, kesreli olarak telaffuz eder. O, muarrebdir. Ona **السين**’de daha önce işaret geçti.

Ve **الأساس**’ta: Ve mecazdan: kişi, gam ve sevinçten iki **شريج** arasındadır; ve onun üzerine göğsünü **أشرج** etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَرَجَ
1 شَرَجَ ذ : see 4. ― -b2- Also, (S, A, O, TA,) [aor. شَرُجَ ,] inf. n. شَرْجٌ, (S, O, K, TA,) He put, or set, together bricks (لَبِن), in order, side by side, or one upon another, compactly; (S, A, O, K, TA;) and (O) so ↓ شرّج, (O, Mgh, Msb,) with teshdeed, (Msb,) inf. n. تَشْرِيجٌ. (O, Mgh.) ― -b3- And He collected together, (O, K,) or put together, or joined, (L,) any thing or things, one part to another, or one thing to another; (O, L;) as also ↓ شرّج. (L.) ― -b4- [And app. He wove palm-leaves: see شرِيجَةٌ, below; and see also شَرِيطٌ.] ― -b5- And He mixed (A, O, K) beverage, or wine: and in like manner ↓ شرّج he mixed honey &c. with water. (O.) ― -b6- And شَرَجَهُ فِى الأَمْرِ, aor. شَرُجَ , (TK,) inf. n. as above, (K, TK,) He was, or became, a partner, or sharer, (K, TK,) with him in the affair. (TK.) -A2- Also, (O,) inf. n. as above, (K,) He lied; (O, K;) like سَرَجَ and سَدَجَ. (O.) -A3- شَرِجَ, (O, TA,) with kesr to the ر, (O,) He was, or became, beautifully fat. (O, TA.)

شرّج
2 شرّج ذ , inf. n. تَشْرِيجٌ: see above, in three places. ― -b2- Also, said of pasture, or herbage, It caused the flesh of an animal to be intermixed with fat. (L.) And شُرِّجَ, said of the flesh of an animal, It was intermixed with fat: (S, O:) or was made to be of two colours by reason of the fat and the flesh: (TA:) and بِالشَّحْمِ ↓ تشرّج it (the flesh) became intermixed with fat. (S, O, K.) -A2- And تَشْرِيجٌ also signifies The sewing with stitches far apart. (S, O, K) ― -b2- See also 4.

مُشَارَجَةٌ
3 مُشَارَجَةٌ ذ The being like, one to another. (O, K.) One says, شارجهُ He was like to him; or it, to it: and شَارَجَا They two were like, each to the other. (TK.)

اشرج
4 اشرج ذ , (AZ, S, A, O, Msb,) inf. n. اـِشْرَاجٌ; (K;) and ↓ شرّج, (AZ, O,) inf. n. تَشْرِيجٌ; (K;) and ↓ شَرَجَ, (AZ, O,) inf. n. شَرْجٌ; (K;) He closed, or made fast, the [leathern receptacle called] خَرِيطَة (AZ, O, K) or عَيْبَة, (S, A, O, Msb,) by inserting its أَشْرَاج [or loops] one into another. (S, A, * O, Msb.) ― -b2- [Hence,] اشرج صَدْرَهُ عَلَيْهِ (tropical:) [He closed his bosom upon it]. (A, TA.)

5 تَشَرَّجَ see 2.

انشرج
7 انشرج ذ , (K,) or انشرجت, said of a bow, (ISk, S, O,) It split. (ISk, S, O, K.)

شَرْجٌ
شَرْجٌ ذ A place in which water flows from a [stony tract such as is termed] حَرَّة to a soft, or plain, tract; (S, K;) as also ↓ شَرْجَةٌ: (TA:) or the latter signifies [simply] a place in which water flows; and some elide the ة, saying شَرْجٌ: (Msb:) pl. شِرَاجٌ (S, Mgh, Msb, K, expl. in the Mgh agreeably with the former explanation above, and said in the Msb to be pl. of شَرْجَةٌ,) and شُرُوجٌ. (S, K.) -A2- Also A party, or distinct body or class [of men]. (S, K.) One says, أَصْبَحُوا فِى هٰذَا الأَمْرِ شَرْجَيْنِ i. e. [They became, in this affair,] two parties. (S.) And it is said in a trad., أَصْبَحَ النَّاسُ شَرْجَيْنِ فِى السَّفَرِ [The people, or men, became two parties in the journey]; meaning, half of them fasting, and half of them breaking the fast. (TA.) ― -b2- And The like of another; (S, K;) as also ↓ شَرِيجٌ: (O, K:) the latter from the same word as meaning “ a piece of wood [or a branch] that is split into two halves; ” each of which is the شريج of the other. (O.) One says, هٰذَا شَرْجُ هٰذَا This is the like of this. (S.) ― -b3- And A sort, or species. (S, K.) One says, هُمَا شَرْجٌ وَاحِدٌ They two are one sort, or species. (S.) ― -b4- And شَرْجَانِ Any two different colours: (S:) [and] ↓ شَرِيجَانِ signifies [the same, i. e.] two different colours (K, TA) of anything; or, accord. to IAar, two mixed colours, not black and white: (TA:) and ↓ this latter, also, the two lines of the نَيرَانِ [or two ornamental borders] of a [garment of the kind called] بُرْد, (O, K,) one of which is أَخْضَر [here meaning of a dark, or an ashy, dust-colour], and the other white or red. (O.) ― -b5- And الشَّرْجُ, like فَلْس [in measure, not to be confounded with الشَّرَجُ], signifies The [perinوum, or] part between the anus and the testicles. (IKtt, TA.)

شَرَجٌ
شَرَجٌ ذ The loops (S, Mgh, O, Msb, K) of the [leathern receptacle called] عَيْبَة, (S, Mgh, O, Msb,) and of the [tent called] خَيْمَة, (O, TA,) and the like, and of the مُصْحَف [or copy of the Kur-لn, &c.]: (TA:) [the loops here meant being such as are inserted one into another, to close a bag &c.: see 4:] pl. أَشْرَاجٌ. (S, Msb.) [And it seems also, from what here follows, to signify A single loop.] ― -b2- (assumed tropical:) The anus: (Msb, TA:) or hence شَرَجُ الدُّبُرِ signifies (assumed tropical:) the anus. (Mgh.) ― -b3- And (assumed tropical:) The vulva of a woman: (O, K:) pl. as above. (TA.) ― -b4- And شَرَجُ الدَّرَاهِمِ [The purse for money]. (M and K in art. صر: in the CK, شَرْج.) -A2- Also A place of expanding of a valley: (S, O, K:) pl. as above. (S.) ― -b2- And The Milky Way in the sky: (S:) or so الشَّرَجُ. (K.) -A3- Also A splitting, or cracking, (اِنْشِقَاقٌ, S, and so in some copies of the K, or شُقَاقٌ, so in other copies of the K and in the O,) in a bow. (S, O, K.) ― -b2- And in a beast, The having one of the two testicles larger than the other. (S, O, K.)

شَرْجَةٌ
شَرْجَةٌ ذ : see شَرْجٌ. ― -b2- Also A hollow dug in the ground, in which a piece of skin is spread, and from which camels are watered, (O, K,) water being poured upon the skin. (O.)

شَرِيجٌ
شَرِيجٌ ذ A branch, or rod, that is split into two halves: and ↓ شَرِيجَةٌ, a bow that is made thereof: (S, O, K:) or the former, a branch, or rod, from which are split two bows: and either of the bows thus made: or a split bow: pl. شَرَائِجُ: accord. to AA, a bow that is split from a branch, or rod, in two halves; also called فِلْقٌ: accord. to Lh, a bow in which is a splitting (شَقٌّ, used as an inf. n.), and [such as is] a شِقّ, by which is meant the subst. [i. e. half of a branch or rod divided lengthwise]; شريج being used by him as an epithet: and some say that ↓ شَرِيجَةٌ signifies a bow that is not [made] from a sound, or whole, branch; like فِلْقٌ. (TA.) ― -b2- Also An arrow used in the game called المَيْسِر belonging to the person who plays with it, not borrowed. (TA in art. شجر.) ― -b3- See also شَرْجٌ, in three places. ― -b4- المَرْءُ بَيْنَ شَرِيجَىْ غَمٍّ وَسُرُورٍ is a tropical saying [app. meaning (tropical:) Man is between the two different conditions of grief and happiness]. (A, TA.)

شَرِيجَةٌ
شَرِيجَةٌ ذ A thing (S, Mgh, Msb, K) that is woven (S, Mgh, Msb) of palm-leaves (S, Mgh, Msb, K) and the like, (Msb,) in which are carried melons and other things (S, Mgh, Msb, K) of the like kind: (S, Mgh, K:) pl. شَرَائِجُ. (Msb.) ― -b2- A door, (Mgh,) or a thing like a door, (Msb,) made of reeds, or canes, for a shop. (Mgh, Msb.) ― -b3- A cage, or coop, (جَدِيلَة,) of reeds, or canes, (O, K, TA,) made (TA) for pigeons. (O, K, TA. [The explanation in the K is strangely misunderstood and rendered by Freytag as meaning “ Zona ex arundine facta, qua utuntur in balneo. ”]) ― -b4- And The sinew with which the feathers of an arrow are attached: (O, K:) if it is feathered by means of glue, the glue is called رُومَةٌ. (O.) ― -b5- [Also, accord. to Golius, as on the authority of Meyd, The tie, or band, (“ ligamentum ”) of a book.] ― -b6- See also شَرِيجٌ, in two places.

شَيْرَجٌ
شَيْرَجٌ ذ , (Msb, TA,) or شِيرَجٌ, (so in my copy of the Mgh,) or the latter is not allowable, (Msb, TA,) vulgarly pronounced سِيرَج, [q. v.,] with س and kesr, (TA,) an arabicized word, (Mgh, Msb, TA,) from [the Pers.] شِيرَهْ, (Mgh, Msb,) Oil of sesame, or sesamum: (Msb, TA:) and white oil (Mgh, Msb, TA) is sometimes thus called: (Msb, TA:) and expressed juice (عَصِير), (Mgh, Msb, TA,) or [beverage of the kind called] نَبِيذ, (Mgh,) before it alters; (Mgh, Msb, TA;) as being likened to oil of sesame because of its clearness. (Msb, TA.)

أَشْرَجُ
أَشْرَجُ ذ A beast having one of his testicles larger than the other. (S, Mgh, K.) ― -b2- A man having one testicle. (A, TA.)

سَهْمٌ مُشَرَّجٌ
[ سَهْمٌ مُشَرَّجٌ ذ An arrow having cracks. (Freytag, from the Deewلn of the Hudhalees.)]

فَتَيَاتٌ مُتَشَارِجَاتٌ
فَتَيَاتٌ مُتَشَارِجَاتٌ ذ [in the CK, erroneously, مُتَشَارَجات,] Young women equals in age. (O, K.)

##### Türkçe

شَرَجَ
1 **شَرَجَ** ذ : bkz. 4. ― -b2- Ayrıca, (S, A, O, TA,) [muzârîsi **شَرُجَ** ,] mastarı **شَرْجٌ**, (S, O, K, TA,) O, tuğlaları (**لَبِن**) düzenli olarak, yan yana yahut birini diğerinin üzerine, sıkı biçimde, bir araya koydu yahut yerleştirdi; (S, A, O, K, TA;) ve (O) bunun gibi aşağıdaki **شرّج**, (O, Mgh, Msb,) teşdîd ile, (Msb,) mastarı **تَشْرِيجٌ**. (O, Mgh.) ― -b3- Ve O, (O, K,) herhangi bir şeyi yahut şeyleri bir araya topladı; (O, K,) yahut bir şeyi bir şeye, bir parçayı bir parçaya birleştirdi yahut kattı; (L,) (O, L;) bunun gibi aşağıdaki **شرّج** de. (L.) ― -b4- [Ve görünüşe göre O, hurma yapraklarını ördü: aşağıda **شرِيجَةٌ**’ye bkz.; ve ayrıca **شَرِيطٌ**’a da bkz.] ― -b5- Ve O, (A, O, K) içeceği yahut şarabı karıştırdı: ve aynı şekilde aşağıdaki **شرّج** balı vb.’yi su ile karıştırdı. (O.) ― -b6- Ve **شَرَجَهُ فِى الأَمْرِ**, muzârîsi **شَرُجَ** , (TK,) mastarı yukarıdaki gibi, (K, TK,) O, o işte onunla ortak yahut paydaş oldu yahut oldu hâle geldi. (TK.) -A2- Ayrıca, (O,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) O yalan söyledi; (O, K;) **سَرَجَ** ve **سَدَجَ** gibi. (O.) -A3- **شَرِجَ**, (O, TA,) **ر** üzerine kesra ile, (O,) O güzelce semiz oldu yahut oldu hâle geldi. (O, TA.)

شرّج
2 **شرّج** ذ , mastarı **تَشْرِيجٌ**: yukarıda, üç yerde, bkz. ― -b2- Ayrıca, otlak yahut ot hakkında söylenir: Bir hayvanın etinin yağ ile karışık olmasına sebep oldu. (L.) Ve **شُرِّجَ**, bir hayvanın eti hakkında söylenir: Yağ ile karışık oldu: (S, O:) yahut yağ ve et sebebiyle iki renkli kılındı: (TA:) ve **بِالشَّحْمِ** aşağıdaki **تشرّج** o (et) yağ ile karışık oldu. (S, O, K.) -A2- Ve **تَشْرِيجٌ** ayrıca, dikişleri birbirinden uzak olacak şekilde dikmeyi ifade eder. (S, O, K) ― -b2- Ayrıca 4’e bkz.

مُشَارَجَةٌ
3 **مُشَارَجَةٌ** ذ Birinin diğerine benzer olması. (O, K.) Denir ki, **شارجهُ** O ona; yahut o, ona benzer oldu: ve **شَارَجَا** İkisi birbirine, karşılıklı olarak, benzer oldu. (TK.)

اشرج
4 **اشرج** ذ , (AZ, S, A, O, Msb,) mastarı **اـِشْرَاجٌ**; (K;) ve aşağıdaki **شرّج**, (AZ, O,) mastarı **تَشْرِيجٌ**; (K;) ve aşağıdaki **شَرَجَ**, (AZ, O,) mastarı **شَرْجٌ**; (K;) O, [**خَرِيطَة** denilen] deri kabı (AZ, O, K) yahut **عَيْبَة**’yi, (S, A, O, Msb,) onun **أَشْرَاج**’ını [yahut halkalarını] birbirinin içine geçirerek kapattı yahut sıkıca bağladı. (S, A, * O, Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **اشرج صَدْرَهُ عَلَيْهِ** (mecaz:) [O, göğsünü onun üzerine kapattı]. (A, TA.)

5 **تَشَرَّجَ** bkz. 2.

انشرج
7 **انشرج** ذ , (K,) yahut **انشرجت**, bir yay hakkında söylenir, (ISk, S, O,) O yarıldı. (ISk, S, O, K.)

شَرْجٌ
**شَرْجٌ** ذ Suyun, [**حَرَّة** denilen taşlık bir araziden] yumuşak yahut düz bir araziye aktığı yer; (S, K;) bunun gibi aşağıdaki **شَرْجَةٌ** de: (TA:) yahut ikincisi, [sadece] suyun aktığı bir yeri ifade eder; ve bazıları **ة**’yi düşürerek **شَرْجٌ** der: (Msb:) çoğulu **شِرَاجٌ** (S, Mgh, Msb, K, Mgh’de yukarıdaki ilk açıklamaya uygun olarak açıklanmış, Msb’de ise **شَرْجَةٌ**’nin çoğulu olduğu söylenmiştir,) ve **شُرُوجٌ**. (S, K.) -A2- Ayrıca Bir topluluk, yahut ayrı bir zümre yahut sınıf [insanlardan]. (S, K.) Denir ki, **أَصْبَحُوا فِى هٰذَا الأَمْرِ شَرْجَيْنِ** yani [bu işte] iki fırka oldular. (S.) Ve bir rivayette şöyle denmiştir: **أَصْبَحَ النَّاسُ شَرْجَيْنِ فِى السَّفَرِ** [İnsanlar yolculukta iki fırka oldular]; maksadı, onların yarısının oruçlu, yarısının ise orucu bozmuş olmasıdır. (TA.) ― -b2- Ve Başkasının benzeri; (S, K;) bunun gibi aşağıdaki **شَرِيجٌ** de: (O, K:) ikincisi, “iki yarıya ayrılmış bir odun parçası [yahut dal]” mânasındaki kelime ile aynı köktendir; bunların her biri diğerinin **شريج**’idir. (O.) Denir ki, **هٰذَا شَرْجُ هٰذَا** Bu, bunun benzeridir. (S.) ― -b3- Ve Bir tür, yahut cins. (S, K.) Denir ki, **هُمَا شَرْجٌ وَاحِدٌ** İkisi bir türdür yahut cinstir. (S.) ― -b4- Ve **شَرْجَانِ** Herhangi iki farklı renk: (S:) [ve] aşağıdaki **شَرِيجَانِ** herhangi bir şeyin [aynı mânada, yani] iki farklı rengini ifade eder (K, TA) yahut IAar’a göre, siyah ve beyaz olmayan iki karışık renk: (TA:) ve aşağıdaki bu ikincisi, ayrıca, [**بُرْد** denilen] bir elbisenin **نَيرَانِ**’ının iki çizgisini [yahut iki süs bordürünü], (O, K,) bunlardan birinin **أَخْضَر** [burada koyu yahut kül rengi toz rengi mânasında], diğerinin ise beyaz yahut kırmızı olduğunu (O.) ifade eder. ― -b5- Ve **الشَّرْجُ**, ölçü bakımından **فَلْس** gibi [**الشَّرَجُ** ile karıştırılmamak üzere], [perine yahut] makat ile testisler arasındaki kısmı ifade eder. (IKtt, TA.)

شَرَجٌ
**شَرَجٌ** ذ [**عَيْبَة** denilen] deri kabın (S, Mgh, O, Msb, K) halkaları, (S, Mgh, O, Msb,) ve [**خَيْمَة** denilen] çadırın, (O, TA,) ve benzerlerinin, ve **مُصْحَف**’ın [yahut Kur’ân nüshasının vb.]: (TA:) [burada kastedilen halkalar, bir torbayı vb. kapatmak için birbirinin içine geçirilen türdendir: 4’e bkz.:] çoğulu **أَشْرَاجٌ**. (S, Msb.) [Ve burada gelen şeyden, tek bir halkayı da ifade ettiği anlaşılıyor.] ― -b2- (farz edilen mecaz:) Makat: (Msb, TA:) yahut bundan dolayı **شَرَجُ الدُّبُرِ** (farz edilen mecaz:) makatı ifade eder. (Mgh.) ― -b3- Ve (farz edilen mecaz:) Kadının ferci: (O, K:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA.) ― -b4- Ve **شَرَجُ الدَّرَاهِمِ** [para kesesi]. (M ve K, madde **صر**’de: CK’de **شَرْج**.) -A2- Ayrıca Bir vadinin genişleme yeri: (S, O, K:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (S.) ― -b2- Ve Gökte Samanyolu: (S:) yahut böyledir **الشَّرَجُ**. (K.) -A3- Ayrıca Bir yayda yarılma yahut çatlama, (**اِنْشِقَاقٌ**, S, ve K’nın bazı nüshalarında da böyledir, yahut **شُقَاقٌ**, K’nın diğer nüshalarında ve O’da böyledir). (S, O, K.) ― -b2- Ve bir hayvanda, iki testisten birinin diğerinden daha büyük olması. (S, O, K.)

شَرْجَةٌ
**شَرْجَةٌ** ذ : **شَرْجٌ**’e bkz. ― -b2- Ayrıca Yerde kazılmış bir çukur; içine bir deri parçası serilir ve develer ondan sulanır, (O, K,) su derinin üzerine dökülerek. (O.)

شَرِيجٌ
**شَرِيجٌ** ذ İki yarıya ayrılmış bir dal yahut çubuk: ve aşağıdaki **شَرِيجَةٌ**, ondan yapılmış bir yaydır: (S, O, K:) yahut birincisi, kendisinden iki yay yarılan dal yahut çubuk; ve bu şekilde yapılan yaylardan her biri; yahut yarık bir yay: çoğulu **شَرَائِجُ**: AA’ya göre, bir dal yahut çubuktan iki yarıya ayrılarak yarılan bir yay; ayrıca **فِلْقٌ** da denir: Lh’ye göre, içinde bir yarılma (**شَقٌّ**, mastar olarak kullanılmıştır) bulunan bir yay; ve [**شِقّ** olan], bununla kastedilen isimdir [yani boyuna ikiye bölünmüş dal yahut çubuğun yarısı]; onun yanında **شريج** sıfat olarak kullanılmıştır: ve bazıları, aşağıdaki **شَرِيجَةٌ**’nin, sağlam yahut bütün bir daldan [yapılmış] olmayan bir yayı ifade ettiğini söyler; **فِلْقٌ** gibi. (TA.) ― -b2- Ayrıca **المَيْسِر** denilen oyunda kullanılan, onunla oynayan kişiye ait olan, ödünç olmayan bir ok. (TA, madde **شجر**’de.) ― -b3- Ayrıca **شَرْجٌ**’e, üç yerde, bkz. ― -b4- **المَرْءُ بَيْنَ شَرِيجَىْ غَمٍّ وَسُرُورٍ** mecazî bir sözdür [görünüşe göre mânası (mecaz:) İnsan, keder ve sevinç hâllerinin iki farklısı arasındadır]. (A, TA.)

شَرِيجَةٌ
**شَرِيجَةٌ** ذ Hurma yapraklarından (S, Mgh, Msb, K) ve benzerlerinden, (Msb,) örülen (S, Mgh, Msb, K) bir şey; içinde kavunlar ve benzeri türden diğer şeyler taşınır: (S, Mgh, Msb, K) (S, Mgh, K:) çoğulu **شَرَائِجُ**. (Msb.) ― -b2- Bir kapı, (Mgh,) yahut kapı gibi bir şey, (Msb,) bir dükkân için kamışlardan yahut sazlardan yapılmış. (Mgh, Msb.) ― -b3- Kamışlardan yahut sazlardan, (O, K, TA,) güvercinler için yapılmış (TA) bir kafes yahut kümes, (**جَدِيلَة,**) (O, K, TA. [K’daki açıklama garip biçimde yanlış anlaşılmış ve Freytag tarafından “Zona ex arundine facta, qua utuntur in balneo.” mânasında tercüme edilmiştir.]) ― -b4- Ve Okun tüylerinin bağlandığı sinir: (O, K:) eğer yapıştırıcı ile tüylendirilirse, yapıştırıcıya **رُومَةٌ** denir. (O.) ― -b5- [Ayrıca, Golius’a göre, Meyd’in rivayetine dayanarak, Bir kitabın bağı yahut bandı (“ligamentum”).] ― -b6- Ayrıca **شَرِيجٌ**’e, iki yerde, bkz.

شَيْرَجٌ
**شَيْرَجٌ** ذ , (Msb, TA,) yahut **شِيرَجٌ**, (Mgh nüshamda böyledir,) yahut ikincisi caiz değildir, (Msb, TA,) halk arasında **سِيرَج** diye telaffuz edilir, [ona bkz.,] **س** ile ve kesra ile, (TA,) Arapçalaştırılmış bir kelimedir, (Mgh, Msb, TA,) [Farsça] **شِيرَهْ**’den, (Mgh, Msb,) susam yağı: (Msb, TA:) ve beyaz yağa (Mgh, Msb, TA) bazen böyle denir: (Msb, TA:) ve değişmeden önce sıkılmış özsu (**عَصِير**), (Mgh, Msb, TA,) yahut [**نَبِيذ** denilen türden] içecek, (Mgh,) (Mgh, Msb, TA;) berraklığı sebebiyle susam yağına benzetilerek. (Msb, TA.)

أَشْرَجُ
**أَشْرَجُ** ذ İki testisinden biri diğerinden daha büyük olan hayvan. (S, Mgh, K.) ― -b2- Tek testisi olan adam. (A, TA.)

سَهْمٌ مُشَرَّجٌ
[ **سَهْمٌ مُشَرَّجٌ** ذ Çatlakları olan bir ok. (Freytag, Hudhelîlerin Dîvânı’ndan.)]

فَتَيَاتٌ مُتَشَارِجَاتٌ
**فَتَيَاتٌ مُتَشَارِجَاتٌ** ذ [CK’de yanlış olarak **مُتَشَارَجات**,] Yaşça eşit genç kadınlar. (O, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَرَجَ
شَرَجَ U ( n. ac. شَرْج 1 ),
a.  Gathered, put together.

b.  [ acc. &  Fī ], Was a sharer or partner with... in.

c.  see II (a) .

شَرَّجَ
شَرَّجَ II ,
a.  Closed, tied   up.

b.  Stitched, ran together, gathered.

شَاْرَجَ
شَاْرَجَ III ,
a.  Resembled.

أَشْرَجَ
أَشْرَجَ IV ,
a.  see II (a) .

تَشَرَّجَ
تَشَرَّجَ V ,
a.  Was mixed.

اِنْشَرَجَ
اِنْشَرَجَ VII ,
a.  Was split; split.

شَرْج
شَرْج 1 , ( pl. شِرَاْج 23 ,  شُرُوْج 27 ),
a.  Split, crack.

b.  Party; sort, kind.

شَرَج
شَرَج 4 , ( pl. أَشْرَاْج 38 ),
a.  Button-hole; loop.

شَرِيْجَة
شَرِيْجَة 25t ,
a.  Thing made of palmleaves or reeds.

شَِيْرَج
شَِيْرَج P. ,
a.  Oil of sesame.

##### Türkçe

**شَرَجَ**
**شَرَجَ** U ( i. ac. **شَرْج** 1 ),
a. Topladı, bir araya koydu.

b. [ acc. & Fī ], ... ile ... içinde paydaş veya ortak oldu.

c. II (a)’ya bak.

**شَرَّجَ**
**شَرَّجَ** II ,
a. Kapattı, bağladı.

b. Dikti, birleştirip yürüttü, topladı.

**شَاْرَجَ**
**شَاْرَجَ** III ,
a. Benzedi.

**أَشْرَجَ**
**أَشْرَجَ** IV ,
a. II (a)’ya bak.

**تَشَرَّجَ**
**تَشَرَّجَ** V ,
a. Karışmış oldu.

**اِنْشَرَجَ**
**اِنْشَرَجَ** VII ,
a. Yarılmış oldu; yarıldı.

**شَرْج**
**شَرْج** 1 , ( pl. **شِرَاْج** 23 , **شُرُوْج** 27 ),
a. Yarık, çatlak.

b. Taraf; sınıf, tür.

**شَرَج**
**شَرَج** 4 , ( pl. **أَشْرَاْج** 38 ),
a. Düğme iliği; ilmek.

**شَرِيْجَة**
**شَرِيْجَة** 25t ,
a. Hurma yapraklarından veya kamışlardan yapılmış şey.

**شَِيْرَج**
**شَِيْرَج** P. ,
a. Susam yağı.
