# شرج — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B1%D8%AC/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AC.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: شرج

باب الجيم والشين والراء معهما
ش ج ر، ج ش ر، ش ر ج، ج ر ش مستعملات
شجر:
يقال لمجتمع الشَّجَرِ: شَجراءُ. والمَشجَرَةُ: أرض تنبت الشَّجَر الكثير، وقلَّ ما يقال: الأرض شَجيرة، وماء شَجير.
وهذه أشجَرُ من هذه أب أكثر شَجَراً.
والشَّجَرُ أصناف، فأما جِلُّ الشَّجَر فعِظامُه وما بقي على الشِّتاء، وأمّا دِقٌّ الشَّجَر فصنفانِ، أحدهما تبقى له وأرُومةٌ في الأرض في الشتاء، ويُنبتٌ في الربيع، وما يَنبت من الحَبِّ كما يَنبت من البقل، وفَرقٌ ما بين الشجَر والبقل، أنَّ الشَّجَرَ يبقى له أرُومةٌ على الشتاء ولا يبقى للبقل شيءٌ.
وأهل الحجاز يقولون: هذه الشَجَرُ، وهذه البُرُّ، وهي الشَّعيرُ، "وهي التَّمرُ" وهي الذَّهبُ، لأن القِطعة منه ذَهَبةٌ وبلُغتهم نَزَلَ: "والذين يَكنِزُونَ الذَّهبَ والفضَّة ولا يُنفقُونها في سبيل الله"، ولذلك لم يقُل : "يُنفقونَه" لأن المذكَّر غالبٌ للمؤنَّث، فإذا اجتمعتا فالذَّهبُ مذكَّر والفِضَّةُ مؤنَّثةٌ.
ويقال: شَجَرةٌ وشَجَراتٌ وشَجَر.
والمُشَجَّرُ ضربٌ من التَّصاوير على صِفةِ الشَّجَر.
وقد شَجَرَ بينهم أمرٌ وخصُومةٌ أي اختلط واختلف، واشتَجَرَ بينهم.
وتَشاجَرَ القومُ: تنازعوا واختلفوا.
ويقال: سُمِّيَ الشَّجَر لاختلاف أغصانِه ودخولِ بعضها في بعضٍ، واشتقَّ من "تشاجر القوم".
والشَّجَرُ: مَفرِجُ الفمِ، قال يصفُ فَحلاً:
ينحي إذا مت جاهلٌ تَرَمرَمَـا
شَجراً لإعناقِ الدَّواهي محِطَما
والشَّجيرُ: الغريبُ الذي لا قِدحَ له.
والشَّجُورُ البعير.
وإذا تَدَلَّت أغصان شَجَرٍ أو ثوب فرفعته وأخفيته قلت: شَجَرتُه، وهو مَشجُورٌ، قال العجاج: رفع من جلاله المَشجُور والجِلالُ واحدٌ وهو الغطاء، وجمعه أجِلَّةٌ.
والشَّجارُ: خشبُ الهَوَدَجِ فإذا غُشِّيَ غِشاوةً صار هَودَجاً.
والرِّماح شَواجِرُ يختلف بعضها في بعضٍ، واشتَجَرَتِ الرِّماحُ في جَنبِه.
والمَشجور الممسُوك، وهي خَشَبة فيها شِراعُ السفينة.
والسَّجيرُ والشَّجيرُ واحدٌ، وهما الخليط والصديقُ.
وجَشَّروا الدَّوابَّ: أرسلوها في الجَشر.
والجَشَرُ: ما يكون في سواحل البحر وقراره من الحصى والأصداف وأشباه ذلك، وربَّما اجتمع فلزق بعضه ببعض وصار حجراً تُنحَتُ منه أرحيةٌ بالبصرة لا تصلح للطَّحن، فيُجعلُ لرؤوس البلاليعِ.
قال زائدة: وجدنا أرضاً به جَشرٌ من بُقولٍ أي خليط من ضروبه.
وجَشَرَ الصُّبحُ: انكشط عنه الظَّلام، وعن عثمانَ: "لا يَغُرَّنَّكم جَشركُم عن صلاتِكم".
وقال زائدة: أرضٌ جَشِرةٌ أي صفّاء.
والجاشِرُ: الغليظ.
ومالٌ جَشرٌ أي يأوي إلى أهله.
قال أبو الدُّقَيش: أصبح بنو فُلانٍ جَشراً أي يأوُونَ إلى مكانهم في الإبلِ.
والجَشيرُ: الجُوالقُ الصَّخمُ.
والجاشِريَّةُ: امرأةٌ منسُوبةٌ.
شرج:
الشَّرَجُ: عُرى المُصحف، والعَيبةِ والخِباء ونحوهِ مِمّا يُشرَجُ بعضهُ ببعض.
وشَرَّجَتِ اللبن تَشريجاً أي نضدت بعضه ببعض.
والشَّريجةُ: جَديلة من قصبٍ للحَمامِ.
والشِّريجان: لونانِ مختلفان من كل شيءٍ، قال في وصف القطا:
شَرائجَ بين كُدريٍّ وجُونِ
والعُودُ الواحد يشقُّ منه القوسان يُدعى الشَّريج.
والشَّريجُ: العقب، يقال: أعطني شريجةً منه.
والشَّرجُ شَرَجُ الوادي إذا بَلَغَ مُنفسحه، ورُبما اجتمعت أشراجُ أوديةٍ في موضعٍ واحدٍ، قال العجّاج: بحيثُ كان الواديان شَرَجَا أي بحيث يلتقيان ويَتفَرَّقان.
قال زائدة: شَرَجُ الوادي مُنعرجة ومُلتقاه والأشرَجُ الذي له خٌصيَةٌ واحدةٌ ويقال: هو الذي خُصيتُه في صَفَنِها فلحقت.
وقال زائدةُ: تَشَرَّجَ اللَّبن خالطه دمٌ يخرج من أثر صِرار النّاقة.
وشَرَّجتُه أنا إذا خلطتُه بدُهنٍ أو بشيءٍ من دسمٍ.
وشَرَجتُ الثَّوب وشَمرَجتهُ إذا خِطتُه خِياطَةَ سُوءٍ.
والشَّريجةُ من أدواتِ النِّساء: ما تعدُّه للنَّدف.
وانشَرَج القوسُ والقناةُ: أصابها انكسار غير باتٍّ.
جرش:
الجَرسُ: حَكُّ شيءٍ خَشنٍ بشيءٍ مثله كما تجرُشَ الأفعى أثناءها إذا احتكَّت أطواؤها فتسمع لها صوتاً وجَرّشاً.
والمِلحُ: الجَريسُ كأنه حَكُّ، بعضه بعضاً حتى تفتَّت.
والجَرشُ: الأكل.
وجُرَش: موضعٌ باليمين.
ومُجرَئِشٌّ الجَبَيين بوزن مُجرَعِشّ حيث انتفخ أوساطها من ظاهرٍ وباطنٍ.
قال: ومن العُنوق: حمراءُ جُرَشيَّةٌ.
ومعنى جَرشٌ من الليل أي ساعة.
ومن العِنب جُرَشيٌّ منسوبٌ إلى جُرَش وهو جيدٌ بالِغٌ.
والجَريشُ يُتخذ من لُبابِ القمحِ.
والجِرِشَّى بوزن فِعِلَّى: النَّفس، وقال الشاعر:
بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت		إليه الجِرِشَّي وارمَعلَّ حَنينـهـا

### Türkçe

باب **الجيم** ve**الشين** ve**الراء** onlarla birlikte

**ش ج ر**، **ج ش ر**، **ش ر ج**، **ج ر ش** kullanımdadırlar

**شجر**:
**الشَّجَر**’in topluluğuna: **شَجراءُ** denir. **المَشجَرَةُ**: çok **الشَّجَر** bitiren yer; nadiren “arazi **شَجيرة**” ve “su **شَجير**” denir.
Bu, şundan daha **أشجَرُ**’dur; yani daha çok **شَجَراً**’dır.
**الشَّجَر** türlerdir; **الشَّجَر**’in çoğu ise onun büyükleri ve kış üzerinde kalanıdır. **دِقٌّ الشَّجَر** ise iki sınıftır: birincisi, kışın yerde bir **أرُومةٌ**’u kalır ve ilkbaharda biter; ve **الحَبِّ**’den biten, **البقل**’den bittiği gibi biter. **الشجَر** ile **البقل** arasında fark vardır: **الشَّجَر**’in kış üzerinde bir **أرُومةٌ**’u kalır, **البقل** için ise hiçbir şey kalmaz.
Hicaz ehli der ki: “bu **الشَجَرُ**”, “bu **البُرُّ**”, “o **الشَّعيرُ**”, “o **التَّمرُ**” ve “o **الذَّهبُ**”; çünkü ondan parça **ذَهَبةٌ**’dir; ve onların diliyle şu indi: “**والذين يَكنِزُونَ الذَّهبَ والفضَّة ولا يُنفقُونها في سبيل الله**”; bu yüzden “**يُنفقونَه**” demedi; çünkü müzekker müennes üzerine galiptir; ikisi bir araya geldiğinde **الذَّهبُ** müzekker, **الفِضَّةُ** müennestir.
Ve denir: **شَجَرةٌ** ve **شَجَراتٌ** ve **شَجَر**.
**المُشَجَّرُ**: **الشَّجَر** sıfatı üzere tasvirlerden bir türdür.
Aralarında bir iş ve bir husumet **شَجَرَ** etti; yani karıştı ve ihtilaf etti; ve aralarında **اشتَجَرَ** etti.
**تَشاجَرَ** kavim: çekiştiler ve ihtilaf ettiler.
Ve denir: dallarının ihtilafı ve bazısının bazısına girmesi sebebiyle **الشَّجَر** diye adlandırıldı; ve “**تشاجر القوم**”dan türetildi.
**الشَّجَرُ**: ağzın açıklığıdır; bir aygırı vasfederken dedi ki:
ينحي إذا مت جاهلٌ تَرَمرَمَـا
شَجراً لإعناقِ الدَّواهي محِطَما
**والشَّجيرُ**: kendisine **قِدحَ**ı olmayan gariptir.
**والشَّجُورُ**: devedir.
Bir **شَجَر**’in dalları veya bir elbise sarktığında, onu kaldırıp gizlediğinde “onu **شَجَرتُه**” dersin; o da **مَشجُورٌ**’dur. **العجاج** dedi ki: “**المَشجُور** olan **جلاله**’sinden kaldırdı”; **الجِلالُ** tektir ve o örtüdür; çoğulu **أجِلَّةٌ**’dir.
**والشَّجارُ**: **الهَوَدَجِ**’in odunudur; bir örtüyle örtülünce **هَودَجاً** olur.
Mızraklar **شَواجِرُ**’dur; bazısı bazısına girer; ve mızraklar onun yanında **اشتَجَرَتِ**.
**والمَشجور**: tutulmuş olandır; o, geminin yelkeni içinde olan bir tahtadır.
**والسَّجيرُ** ve**الشَّجيرُ** birdir; ikisi de karışık ve dosttur.
**وجَشَّروا الدَّوابَّ**: onları **الجَشر**’de salıverdiler.
**والجَشَرُ**: denizin sahillerinde ve tabanında çakıl, midye kabukları ve bunun benzerlerinden olan şeydir; bazen toplanır da bazısı bazısına yapışır ve bir taş olur; Basra’da ondan el değirmenleri yontulur, öğütmeye elverişli olmaz; bu yüzden bilye başları için yapılır.
**زائدة** dedi: “içinde otlardan **جَشرٌ** olan bir arazi bulduk”; yani türlerinden bir karışım.
**وجَشَرَ الصُّبحُ**: ondan karanlık sıyrıldı. Ve Osman’dan: “**لا يَغُرَّنَّكم جَشركُم عن صلاتِكم**”.
Ve **زائدة** dedi: “**أرضٌ جَشِرةٌ**”; yani berrak.
**والجاشِرُ**: kalındır.
Ve “**مالٌ جَشرٌ**”; yani ehline sığınır.
**أبو الدُّقَيش** dedi: “Falancanın oğulları sabahladı **جَشراً**”; yani develerde yerlerine sığınırlar.
**والجَشيرُ**: isli çuvaldır.
**والجاشِريَّةُ**: nisbetli bir kadındır.

**شرج**:
**الشَّرَجُ**: mushafın, torbanın ve çadırın ve benzerinin halkalarıdır; bunların bazısı bazısına **يُشرَجُ** edilir.
**وشَرَّجَتِ اللبن تَشريجاً**: yani bazısını bazısına dizdi.
**والشَّريجةُ**: hamam için kamıştan bir örgüdür.
**والشِّريجان**: her şeyden iki farklı renktir; **القطا**’yı vasfederken dedi ki:
شَرائجَ بين كُدريٍّ وجُونِ
Bir tek ağaçtan iki yay yarılır; ona **الشَّريج** denir.
**والشَّريجُ**: sinirdir; denir ki: “ondan bana bir **شريجةً** ver.”
**والشَّرجُ**: vadi genişliğine ulaştığında vadinin **شَرَجُ**’udur; bazen vadilerin **أشراجُ**’ı bir yerde toplanır. **العجّاج** dedi ki: “iki vadi **شَرَجَا** olduğu yerde”; yani buluştukları ve ayrıldıkları yerde.
**زائدة** dedi: “**شَرَجُ الوادي** onun kıvrımı ve buluşma yeridir.” Ve **الأشرَجُ**: tek husyesi olan kimsedir; ve denir: husyesi kendi **صَفَنِ**’inde olup yapışıp kalan kimsedir.
Ve **زائدة** dedi: “**تَشَرَّجَ اللَّبن**”; ona, devenin bağlanmasının izinden çıkan bir kan karıştı.
Ve ben onu **وشَرَّجتُه**: onu yağla veya yağlı bir şeyle karıştırdığımda.
Ve “**وشَرَجتُ الثَّوب وشَمرَجتهُ**”: onu kötü bir dikişle diktiğimde.
Kadınların aletlerinden **الشَّريجةُ**: atmaya hazırladığı şeydir.
**وانشَرَج القوسُ والقناةُ**: onlara kesin olmayan bir kırılma isabet etti.

**جرش**:
**الجَرسُ**: kaba bir şeyi onun benzeri bir şeyle ovmaktır; yılanın dişlerini, kıvrımları sürtündüğünde gıcırdatması gibi; onun için bir ses ve bir **جَرّشاً** işitirsin.
**والمِلحُ**: **الجَريسُ**; sanki birbirini ovma, ta ki ufalanıncaya kadar.
**والجَرشُ**: yemektir.
**وجُرَش**: Yemen’de bir yerdir.
**ومُجرَئِشٌّ الجَبَيين**: **مُجرَعِشّ** vezninde; onun ortaları dıştan ve içten şiştiği yerde.
Dedi ki: ve keçilerden: “kırmızı **جُرَشيَّةٌ**.”
Ve “geceden **جَرشٌ**”un manası: bir saattir.
Üzümden **جُرَشيٌّ**: **جُرَش**’a nisbetlidir; o iyi, olgunlaşmış olandır.
**والجَريشُ**: buğdayın özünden yapılır.
**والجِرِشَّى** **فِعِلَّى** vezninde: nefistir. Şair dedi ki:
بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت		إليه الجِرِشَّي وارمَعلَّ حَنينـهـا
