# شرح (ش-ر-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B1%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Şeriha” et dilimi demektir

- Harfler: ش - ر - ح
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 4 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [شَرَحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%8E.md) | فَعَلَ | Açtı | 2 | 2 | [16:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/ayet/16:106.md) |
| [اشْرَحْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%A7%D8%B4%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%92.md) | افْعَلْ | Aç | 1 | 1 | [20:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/ayet/20:25.md) |
| [نَشْرَحْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B4%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%92.md) | نَفْعَلْ | Açarız | 1 | 1 | [94:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/ayet/94:1.md) |
| [يَشْرَحْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B4%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%92.md) | يَفْعَلْ | Açar | 1 | 1 | [6:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/ayet/6:125.md) |

## Mücavir kökler — 27 mücavir (43 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 50 · Okun ön yarısına denir
2. [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · قسور Arslan demektir
3. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Süllem” merdiven demektir
4. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
5. [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kir demektir
6. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bayır, yokuş yer demektir
7. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
8. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
9. [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dar geçit, boğaz demektir
10. [طمأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%A3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Huzur bulan
11. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kızgınlık
12. [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hoşlanmadı
13. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
14. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
15. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Büyük
16. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
17. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
18. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
19. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
20. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
21. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
22. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
23. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
24. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
25. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
26. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
27. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شرح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md), [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md), [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir eti veya cismi kemiğinden ayırıp dilimleyerek içini görünür kılmak, yararak genişletmek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın iç dünyasını (sadrını) ilahi hakikati alacak, kavrayacak ve taşıyacak ölçüde ferahlatıp genişletmek |
| Çekirdek Özet 3 | Bir hakikati kapalılıktan kurtararak idrake açmak, kavranabilir kılmak ve kabule elverişli iç zemin oluşturmak |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca metin şerhi veya zihni açıklama düzeyine indirgeyip Kur'an'daki varoluşsal genişleme ve sadrın açılması boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شر | Yayılma, yarılma, ayrışma ve dışa doğru saçılma; nitekim [شرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B9.md) bir yola veya suya doğru açılmayı, [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) ışığın yarıp yayılmasını, [شرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7.md) deriyi yarıp işaretlemeyi, [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) kıvılcımların etrafa dağılmasını ifade eder | ح | Çit ve sınır imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle yayılma hareketi, kapalı bir sınırın veya engelin yarılarak içinin dışa doğru açılması ve ferahlığa kavuşturulması anlamında özelleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Keskinlik, ısırma, yarma ve parçalama hareketini başlatır |
| ر | İnsan başı | Baş, üst yüzey, öncelik ve belirgin tepe noktasını gösterir |
| ح | Çit, duvar | Çevirme, kapalı tutma, sınır ve muhafaza alanını temsil eder |
| شرح | Kesici ve yarıcı bir güçle (ش) nesnenin veya bedenin üst katmanını (ر) yarıp sınırlandıran çiti/muhafazayı (ح) aralayarak içindekini bütünüyle ortaya çıkarma ve alanı genişletme hareketidir |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Etin kemiğin üzerinden dilim dilim kesilip açılarak yayılması (teşrîh), ince et dilimi (şerîha) ve kurutulmak üzere ateşe veya güneşe serilmesidir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Düreyd b. es-Sımme şiirinde bu kökü açıklık ve yarılma bağlamında kullanmıştır: فإنك واعتذارك من سويد / كحائضة ومشرحها يسيل |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem recez ve bedevi kullanımında etin kurutulmak ve saklanmak üzere dilimlenmesi anlamında şahit getirilmiştir: كم قد أكلت كبدا وإنفحه / ثم ادخرت ألية مشرحه |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha ve Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça شرح kökü, genel Sami dillerinde yayılma, uzama, sarkma ve serbest bırakılma alanlarını temsil eden *š-r-ḥ / *s-r-ḥ kök matrisiyle akrabadır. İbranicede serah (סרח) biçimi bir örtünün veya fazlalığın sarkması, yayılması ve sınırın dışına taşması anlamını taşırken; Aramice ve Süryanicede şerāḥ / seraḥ kökleri gevşeme, yayılma, serbest kalma ve engelin kalkması süreçlerini gösterir. Arapçada kök, bu yayılma ve genişleme potansiyelini hem cerrahi-somut bir yarma ve dilimleme (eti açığa çıkarma) hareketine hem de kapalı bir meselenin ve daralmış bir göğsün ferahlatıcı biçimde vuzuha kavuşturulması semantiğine doğru derinleştirmiştir. Kökün temelinde bir şeyin sıkışık ve kapalı halden ferah, açık ve serilmiş bir hale geçirilmesi fikri yatar.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Eti kemikten ayırıp dilimlemek ve yaymak | Fiziksel olarak bir bütünü yarıp içini ortaya çıkarma fiili, zihni ve kalbi alanda engeli kaldırıp hakikati kavranır kılma anlamına aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramicede sarkma, serbest kalma ve yayılma kökleri | Sınırları aşarak genişleme ve ferahlama anlam katmanı ortak bir Sami semantik zeminine dayanır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda bu spesifik anlam genişlemesini doğrudan doğrulayan güvenilir veri tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شرح | Anlamlı | Açmak, yarmak, genişletmek | Etin dilimlenerek içinin açılması, göğsün hakikate ve ferahlığa kavuşturulması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [شحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | Açılmak, sıyrılmak, sabah aydınlığı | Şafağın sökülmesi ve karanlığın yarılarak aydınlığın belirmesi | Ortak çekirdek yarma ve açma ile ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
| [رشح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AD.md) | Anlamlı | Sızmak, terlemek, damlamak | Sıvının gözeneklerden yarıp dışarı sızması, yavrunun azar azar beslenmesi | Dışa doğru açılma ve sızma hareketi; Kur'an'da geçmez |
| رحش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiş, dile ait bir kök olarak teşekkül etmemiştir | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmeldir; Kur'an'da geçmez |
| [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) | Anlamlı | Toplamak, sürmek, bir araya getirmek | Dağınık unsurları bir araya getirip tek bir alana sevk etmek | Yaymanın zıddına unsurları bir sınıra toplama hareketi; Kur'an'da geçer |
| [حرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4.md) | Anlamlı | Tahrik etmek, avlamak, sertleşmek | Bir şeyi yuvasından çıkarmak için kışkırtmak veya derinin pürüzlenmesi | Açığa çıkarmak üzere deşme boyutu taşır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شرح | Merkez | Yarıp açarak genişletmek ve belirgin kılmak | Kapalı ve dar olanın iç engelini kaldırarak içine nüzul edilecek genişlik kazandırmak | Fiziksel dilimlemeden kalbi ve idraki inşiraha uzanan bütüncül açılma |
| [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) | Komşu | Hacimce geniş olmak, imkân ve güç yetirmek | Bir şeyin sınırlarının genişliğini ve kapasitesini anlatır; yarma ve içini açma eylemini içermez | Hacimsel ve imkânsal genişlik |
| [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) | Komşu | Kilitli ve kapalı olanı açmak, hüküm vermek | Girişi engelleyen kapı, kilit veya mührü ortadan kaldırmaya odaklanır | Bir kapının veya engelin aralanması |
| [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) | Komşu | Örtüyü kaldırmak, perdeyi aralamak | Zaten var olan nesnenin üzerindeki perdeyi veya sıkıntıyı çekip almaktır; içeride alan genişletmez | Örtünün kalkmasıyla görünür olma |
| [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) | Zıt | Daralmak, sıkışmak, içine alamamak | Alanın, göğsün veya imkânın daralarak bir şeyi kabule elverişsiz hale gelmesidir | Hacmin ve göğsün hakikate karşı kapanıp sıkışması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شرح | Açmak, yarmak, genişletmek, beyan etmek | Nesnenin içini yararak açma, genişlik kazandırma ve manayı vuzuha erdirme fiilidir | Kesin |
| Latince | Explanare, aperire, dilatare | Düzleştirmek, açmak, genişletmek | Explanare kıvrımları açıp düzleştirmeyi, dilatare ise alanı genişletmeyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Expand, explain, dilate | Genişletmek, açıklamak, yaymak | Explain zihni açıklamayı, expand ve dilate ise hacimsel açılma ve rahatlamayı ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Erläutern, weiten, eröffnen | Açıklamak, genişletmek, açmak | Erläutern aydınlatma boyutunu, weiten ise dar olanın sınırlarını genişletme yönünü karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Expliciter, dilater, ouvrir | Açıklığa kavuşturmak, genişletmek, açmak | Dilater göğsün veya hacmin ferahlamasını, expliciter ise kapalı mananın açılmasını verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Wehr-Cowan Arabic-English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَشْرَحْ / شَرَحَ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ | İman, hidayet ve hakkı idrak için göğsün ilahi bir lütufla genişletilmesi | İnsanın hakikati kabullenmeye hazır hale gelmesi, tereddüt ve darlıktan kurtulması bağlamı (En'âm [6:125](https://lisan.digital/tr/ayet/6:125.md), Zümer [39:22](https://lisan.digital/tr/ayet/39:22.md)) |
| اشْرَحْ لِي صَدْرِي | Ağır risalet görevini taşıyabilmek için tahammül, ferahlık ve cesaret bağlamı | Hz. Musa'nın Firavun'a giderken tebliğ yükü altında ezilmemek için talep ettiği kalbi genişlik (Tâhâ [20:25](https://lisan.digital/tr/ayet/20:25.md)) |
| أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ | Peygamber'in manevi sıkıntılardan arındırılarak kalbinin nübüvvet nuru ve sekînetle açılması | Hz. Peygamber'e lütfedilen içsel ferahlık, risalet yükünün hafifletilmesi ve idrak genişliği bağlamı (İnşirâh [94:1](https://lisan.digital/tr/ayet/94:1.md)) |
| شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا | Küfrü ve batılı benimseyip kalbini bilerek ve isteyerek inkâra açmak | İmandan sonra bilinçli olarak inkâra razı olan ve küfürle ferahlayan inkârcı hali (Nahl [16:106](https://lisan.digital/tr/ayet/16:106.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet, inşirah ve kalbin imana açılması meselesi | Sadrın açılmasının ilahi bir fiil mi (lütuf/tevfik) yoksa kulun kesbiyle mi gerçekleştiği, kalbe atılan nur ile hakikatin kabule hazır hale gelişi | İmanın irade, idrak ve kabule elverişli içsel bir genişlik olarak tanımlanması |
| Fıkıh | Tıbbi teşrih (otopsi/ameliyat) ve miras/kaza meseleleri | Canlının veya ölünün bedeninin bir maslahat gereği yarılıp incelenmesinin cevazı ve sınırları | Fiziksel yarılma ve organın incelenmesi (teşrîh-i cirm) |
| Tefsir | Şerhu's-sadr ve şerh kavramı | İnşirâh suresindeki açılmanın maddi (şakk-ı sadr) mi yoksa manevi ve idraki bir genişleme mi olduğu | Manevi kapasitenin artması, cehalet ve sıkıntı darlığından ilim ve sekînet ferahlığına geçiş |
| Hadis | Şakk-ı sadr rivayetleri ve ilahi ferahlık | Peygamber'in kalbinin yarılıp yıkanması rivayetleri ile ilahi vahyi taşıyacak kabiliyetin inşası | Kalbin ilahi müdahale ile manevi kirden arınıp genişletilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalbi kapasite ve hidayet zemini | İnşirâh | Vahyi alabilecek ve taşıyabilecek varoluşsal genişliği üretmek | Göğsün açılması, dinin dayatma değil kalbi bir mutmainlik ve kapasite genişliğiyle yaşanmasını sağlar | Kesin |
| İlmi | Metodolojik açıklık ve meseleleri vuzuha kavuşturma | Şerh ve teşrih | Karmaşık bir bütünü unsurlarına ayırarak görünür kılmak | Bir teorinin veya bedenin açılarak gizli unsurlarının açık ve anlaşılır hale getirilmesidir | Kesin |
| Siyasi | Yönetimsel kapasite ve liderlik tahammülü | Sadr genişliği | Kriz ve ağır sorumluluk anlarında panik yapmadan meseleleri göğüslemek | Yöneticinin muhalefeti ve sorumluluğu kaldıracak tahammül ve vizyon genişliğidir | Güçlü |
| İktisadi | Pazarın ve iktisadi imkânların açılması | Pazar ferahlığı ve şeffaflık | Tekelleşme ve tıkanıklıkları yararak dolaşım kanallarını genişletmek | İktisadi darlığın ve engellerin kaldırılarak sermayenin ve bilginin serbestçe akışının temini | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hacim genişlemesi (termodinamik/astronomi) ve cerrahi diseksiyon (biyoloji) | Bir sistemin iç basıncını düşürmek için sınırlarının genişlemesi veya bir organizmanın iç anatomisinin kesilerek gözlemlenebilir hale getirilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel kapasite genişlemesi ve psikolojik esneklik (psikoloji/hukuk) | Bireyin zihinsel şemalarını yeni ve ağır verileri kapsayacak şekilde genişletmesi, hukuki normun lafzının açılarak yorumlanması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca akademik bir metin izahı ("kitap şerhi") veya yüzeysel bir sözel anlatım düzeyine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da asla kuru bir metin izahı olarak geçmez; daima insanın iç dünyasının (sadr), vahyi ve hakikati kabul edebilecek ve taşıyabilecek ontolojik genişliğe kavuşturulması anlamında kullanılır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İmanın ve risaletin zihinsel bir bilgi yığınından ibaret sanılması; hakikatin kabulünün insanın göğsündeki darlığın giderilmesine ve kapasite genişliğine bağlı olduğu hakikatinin kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da hakikatin kabulünün ve risalet görevinin yerine getirilmesinin salt entelektüel bir süreç değil, göğsün (sadr) ilahi bir müdahaleyle genişletilmesine ve iç ferahlığına bağlı olduğunu ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hidayet ve sapma psikolojisinin anlatıldığı ayetlerde (En'âm [6:125](https://lisan.digital/tr/ayet/6:125.md)), risalet yükü ve tebliğ sorumluluğunun taşınmasında (Tâhâ [20:25](https://lisan.digital/tr/ayet/20:25.md), İnşirâh [94:1](https://lisan.digital/tr/ayet/94:1.md)) ve küfrü seçenlerin içsel tavırlarında (Nahl [16:106](https://lisan.digital/tr/ayet/16:106.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikati kabul etmenin salt irade veya mantıki çıkarımla sağlandığı yanılgısını düzeltir; insanın darlık, taassup ve sıkışmışlıktan kurtulup kalben genişlemedikçe hakikati taşıyamayacağını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir et parçasını kemiğinden dilim dilim ayırıp açarak içini ve yüzeyini serip görünür kılmak, sıkışıklığı gidermek.
- Soyut anlam: Bir meselenin kapalılığını ortadan kaldırarak idrake sunmak; insanın kalbi ve ruhi zeminini ağır hakikatleri ve sorumlulukları taşıyacak şekilde ferahlatmak.
- Sistematik karşılık: İdrak ve nüzul kanallarını tıkayan engelleri yararak iç hacmi genişletmek, sıkışma katsayısını sıfırlayıp alıcı kapasiteyi maksimize etmek.
- LaTeX modeli: $$\Delta V_S = \int_{0}^{T} \Phi(t) \, dt - \kappa \implies C_A \gg 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $V_S$ sadrın (iç kapasitenin) hacmini, $\Delta V_S$ meydana gelen genişleme ve inşirahı temsil eder. $\Phi(t)$ sisteme zaman içinde nüzul eden ilahi nur ve vahiy akışıdır. $\kappa$ göğsü sıkan darlık, taassup ve iç direnç katsayısıdır. Engelin yarılıp aşılmasıyla elde edilen hacim genişlemesi, sistemin hakikati alma ve taşıma kapasitesini ($C_A$) kesin bir şekilde sıfırın çok üzerine çıkarır.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/ayet/6:125.md) — يَشْرَحْ

فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Allah, kimi hidayete erdirmek isterse; onun kalbini İslam’a açar. Kimi de saptırmak isterse; onu da göğe doğru yükseliyormuş gibi kalbini daraltır, sıkar. Allah; iman etmeyenlerin üstüne, işte böylece murdarlık çökertir.

### [Nahl 16:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/ayet/16:106.md) — شَرَحَ

مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Kalbi imanla dolu olduğu halde zorlananların dışında, her kim; imanından sonra Allah’ı tanımayıp küfre göğüs açarsa; işte Allah’ın gazabı onların üzerinedir. Ve onlar için büyük bir azab vardır.

### [Taha 20:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/ayet/20:25.md) — اشْرَحْ

قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي

Meal (IK): Dedi ki: Rabbım, göğsümü aç.

### [Zümer 39:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/ayet/39:22.md) — شَرَحَ

أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Allah, kimin göğsünü İslam’a açmışsa; artık o, Rabbından bir nur üzeredir. Allah’ın zikrinden kalbleri katılaşmış olanların vay haline. İşte onlar, apaçık bir sapıklık içindedirler.

### [İnşirah 94:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/ayet/94:1.md) — نَشْرَحْ

أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ

Meal (IK): Senin göğsünü açmadık mı?

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Şeriha”  et dilimi demektir. “Şereha” fiili canlıyı yarmak kesmek anlamına gelir. Teşrih ameliyat ilmidir. “Cereha” ile akraba bir kelimedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والشين الراء معهما
ح ش ر، ش ح ر، ش ر ح، ر ش ح، ح ر ش مستعملات
حشر:
الحَشْر: حَشْرُ يَومِ القِيامة وقوله تعالى: "ثم إلى ربِّهم يُحشَرون"، قيل: هو الموتُ. والمَحْشَرُ: المجمعُ الذي يُحشَرُ إليه القوم. ويقال: حَشَرتْهُم السَّنةُ: وذلك أنَّها تضُمُّهم من النَّواحي إلى الأمصار، قال:
وما نَجا من حَشْرها المَحْشُوش		وَحْشٌ ولا طمْشٌ من الطُمُوش
قال غير الخليل: الحَشُّ والمَحشُوش واح. والحَشَرة: ما كان من صِغار دَوابِّ الأرض مثل اليّرابيع والقَنافِذ والضبِّاب ونحوها. وهو اسمٌ جامعٌ لا يُفردَ منه الواحد إلاّ أن يقولوا هذا من الحشرة.
قال الضرير: الجَرادُ والأرانِبُ والكَمْاة من الحَشَرة قد يكون دَوابَّ وغير ذلك.
والحَشْوَر: كُلُّ مُلَزَّز الخَلْق. شديدةُ. والحَشْر من الآذانِ ومن قُذّذ السِهام ما لطُفَ كأنَّما بُرِيَ بَرْياً، قال:
لها أذُنٌ حَشرٌ وذِفْرَى أسيلةٌ		وخدُّ كمِرآة الغريبة أسجَحُ
وحَشَرْتُ السِنانَ فهو مَحْشُور: أي رَقَّقُته وأَلْطَفْتُه.
شحر:
الشِحْرُ: ساحِلُ اليَمَن في أقصاها، قال العجاج:
رَحَلْتُ من أقصَى بلاد الرُحَّلِ		من قُلَل الشِحْرِ فجَنْبَيْ مَوْكِلِ
ويقال: الشِحْر مَوضع بعُمان.
شرح:
الشَّرْحُ: السَعَةُ، قال اللهُ -عزَّ وجلَّ-: "أفَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَه للإِسلام" أي وسَّعَه فاتَّسَعَ لقَول الخير. والشَرْحُ: البَيان، اشرَحْ: أيْ بيِّنْ. والشَّرْحُ والتَشريحُ: قِطْعُ اللَّحم على العظام قَطْعاً، والقِطعة منه شَرْحةٌ.
رشح:
رَشَحَ فلانٌ رَشْحاً: أي عَرِقَ. والرَشْحُ: اسمٌ للعَرَق. والمِرْشِحَةُ: بِطانةٌ تحت لِبْدِ السَّرْج لنَشْفِها العَرَق.
والأُمُّ تُرشِّحُ وَلَدَها تَرشيحاً باللَّبَن القليل: أيْ تجعلُه في فَمِه شيئاً بعدَ شيءٍ حتى يقْوَى للمَصِّ.
والتَرشيحُ أيضاً: لَحْسُن الأُمِّ ما على طِفلها من النُدُوَّة، قال:
أُدْمُ الظِباء تُرَشِّحُ الأطفالا
والراشِحُ والرَواشِحُ: جبال تَنْدَى فرُّبَما اجتَمَعَ في أصُولها ماء قليل وإنْ كَثُرَ سُمِّيَ واشِلاً. وإِنْ رأيتَه كالعَرَق يَجري خلالَ الحِجارة سُمِّيَ راشِحاً.
حرش:
الحرش والتحريش: إغراؤك إنسناً بغيره. والأحرش من الدنانير ما فيه حشونة لجِدَّته، قال:
دنانيرُ حُرْشٌ كُلُّها ضَربُ واحِدٍ
والضَبُّ أحرَشُ: خَشِنُ الجِلدِ كأنَّه مُحَزَّز. واحترشْتُ الضَبَّ وهو أن تَحرِشَه في حُجْره فتُهيجَه فإذا خَرَجَ قريباً منك هَدَمْتَ عليه بقيَّةَ الجُحْر. ورُبَّما حارَشَ الضَبُّ الأفعَى: إذا أرادت أن تدخُل عليه قاتَلَها.
والحَريشُ: دابَّةٌ لها مَخالِبُ كمخَالبِ الأسد ولها قرون واحد في وسط هامَتها، قال:
بها الحريشٌ وضِغْزٌ مائِلٌ ضَبِرٌ		يَأوي إلى رَشَفٍ منها وتقليصِ
والحَرْش: ضَرْبٌ من البَضْع وهي مُسْتَلْقِيةٌ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الشين** **الراء** onlarla beraber

**ح ش ر**، **ش ح ر**، **ش ر ح**، **ر ش ح**، **ح ر ش** kullanımdadırlar

**حشر**:
**الحَشْر**: Kıyamet gününün toplanması ve Yüce Allah’ın sözü: “ثم إلى ربِّهم يُحشَرون”; denildi ki: o, ölümdür. Ve **المَحْشَرُ**: kavmin kendisine toplandığı toplanma yeri. Ve denilir: **حَشَرتْهُم السَّنةُ**: ve bu, onun onları çevrelerden şehirlere doğru toplaması (sıkıştırması)dır, dedi ki:
وما نَجا من حَشْرها المَحْشُوش		وَحْشٌ ولا طمْشٌ من الطُمُوش
Halîl’den başkası dedi: **الحَشُّ** ve **المَحشُوش** vah. Ve **الحَشَرة**: yerin küçük canlılarından olan şey; **اليّرابيع** ve **القَنافِذ** ve **الضبِّاب** ve benzerleri gibi. Ve o, tekili ondan ayrılmayan (çıkarılmayan) bir topluluk adıdır; ancak “bu, **الحشرة**dendir” demeleri müstesna.
**الضرير** dedi: **الجَرادُ** ve **الأرانِبُ** ve **الكَمْاة** **الحَشَرة**dendir; canlılar olabilir ve başka (şeyler) de.
Ve **الحَشْوَر**: yaratılışı (bünyesi) dolgun olan her şey. Şiddetli. Ve **الحَشْر** kulaklardan ve okların tüylerinden, sanki yontularak yontulmuş gibi incelmiş olan şeydir, dedi ki:
لها أذُنٌ حَشرٌ وذِفْرَى أسيلةٌ		وخدُّ كمِرآة الغريبة أسجَحُ
Ve **حَشَرْتُ السِنانَ** o hâlde o **مَحْشُور**dur: yani onu incelttim ve onu daha latif yaptım.

**شحر**:
**الشِحْرُ**: Yemen’in en uç tarafındaki sahilidir, **العجاج** dedi:
رَحَلْتُ من أقصَى بلاد الرُحَّلِ		من قُلَل الشِحْرِ فجَنْبَيْ مَوْكِلِ
Ve denilir: **الشِحْر** Umân’da bir yerdir.

**شرح**:
**الشَّرْحُ**: genişliktir, Yüce ve Aziz Allah dedi: “أفَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَه للإِسلام” yani onu genişletti de hayır sözünü (kabul etmeye) genişledi. Ve **الشَرْحُ**: beyandır; **اشرَحْ**: yani açıkla. Ve **الشَّرْحُ** ve **التَشريحُ**: etin kemikler üzerinde parça parça kesilmesidir; ondan olan parça **شَرْحةٌ**dır.

**رشح**:
**رَشَحَ** falan kimse **رَشْحاً**: yani terledi. Ve **الرَشْحُ**: ter için bir addır. Ve **المِرْشِحَةُ**: eyer keçesinin altında, teri emmesi için bir astardır.
Ve anne, az süt ile çocuğunu **تُرشِّحُ** **تَرشيحاً**: yani onu emmeye güçleninceye kadar, ağzına bir şeyden sonra bir şey koyar.
Ve **التَرشيحُ** da: annenin, çocuğunun üzerindeki ıslaklığı yalamasıdır, dedi ki:
أُدْمُ الظِباء تُرَشِّحُ الأطفالا
Ve **الراشِحُ** ve **الرَواشِحُ**: nemlenen dağlardır; belki köklerinde az bir su toplanır; eğer çok olursa **واشِلاً** diye adlandırılır. Ve eğer onu, taşların arasından ter gibi akar görürsen **راشِحاً** diye adlandırılır.

**حرش**:
**الحرش** ve **التحريش**: senin bir insanı bir başkasına karşı kışkırtmandır. Ve dinarlardan **الأحرش**: yeniliğinden dolayı onda pürüzlülük bulunan (dır), dedi ki:
دنانيرُ حُرْشٌ كُلُّها ضَربُ واحِدٍ
Ve **الضَبُّ** **أحرَشُ**: derisi kaba, sanki çizgili (oyuklu) gibidir. Ve **احترشْتُ الضَبَّ**: o, onu deliğinde kışkırtmandır; onu harekete geçirirsin; o da sana yakın olarak çıkınca, deliğin geri kalanını onun üzerine yıkarsın. Ve belki **حارَشَ الضَبُّ الأفعَى**: eğer (yılan) onun üzerine girmek isterse onunla savaşır.
Ve **الحَريشُ**: aslanın pençeleri gibi pençeleri olan bir canlıdır; ve başının ortasında tek bir boynuzu vardır, dedi ki:
بها الحريشٌ وضِغْزٌ مائِلٌ ضَبِرٌ		يَأوي إلى رَشَفٍ منها وتقليصِ
Ve **الحَرْش**: o, sırtüstü yatmış iken olan **البَضْع**dan bir türdür.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَرْحُك الكَشْفُ؛ تقول: شَرَحْتُ الغامِضَ، إذا فسّرتَه. ومنه تشريح اللحم. والقِطْعة منه شَريحة. وكلُّ سَمينٍ من اللحم مُمْتَدٍّ فهو شَريحة وشَريحٌ. وشَرَح الله صَدْرَهُ للإسلام فانْشَرَح.

##### Türkçe

**الشَرْحُ**: açmadır/ortaya çıkarmadır; dersin ki: **شَرَحْتُ الغامِضَ**; onu açıkladığın zaman. Ondandır: **تشريح اللحم**. Ve ondan olan parça **شَريحة**’dir. Etin her semiz/yağlı ve uzanmış olanı **شَريحة** ve **شَريحٌ**’dir. Ve Allah onun göğsünü İslâm için **شَرَح** etti de **انْشَرَح** etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ش ر
حشر ، حرش ، شرح ، شحر ، رشح : ( مستعملات ) .
حشر : قال الليث : الْحَشر : حَشْرُ يوم القيامة ، والمَحْشَر : المجمَع الذي يُحْشر إليه القوم وكذلك إذا حُشِروا إلى بلد أو
معسكر ونحوه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( دِيَارِهِمْ لاَِوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنتُمْ أَن ) ( الحَشر : 2 ) نزلت في بني النَّضِير ، وكانوا قوماً من اليهود عاقدوا النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما نزل المدينة ألا يكونوا عليه ولا له ، ثم نَقَضُوا العهد وما يلوا كُفَّار أهل مكة فقصدهم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ففارَقُوه على الْجَلاء من منازلهم فجلَوْا إلى الشّام ، وهو أوَّلُ حَشْر حُشِر إلى أرض المَحْشَرِ ، ثم يُحْشَر الخَلْق يوم القيامة إليها ، ولذلك قيل : لأول الْحَشر ، وقيل : إنهم أول من أُجْلِي من أهل الذِّمّة من جزيرة العرب ، ثم أُجْلِي آخِرهم أيَّامَ عمر بن الخطاب ح ، منهم نَصَارى نَجْران ويهودُ خَيْبَر .
وقال الله جلّ وعزّ : ( عُطِّلَتْ وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ ) ( التّكوير : 5 ) ، وقال : ( ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ ) ( الأنعَام : 38 ) ، وأكثر المفسرين قالوا : تُحْشَر الوحوشُ كلها وسائر الدّواب حتى الذُّباب للقصاص ، وأُسْنِد ذلك إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وقال بعضهم : حشرُها : موتها في الدنيا .
وقال الليث : إذا أصابت الناسَ سَنَةٌ شديدة فأجْحَفَت بالمال وأهلكت ذوات الأربع قيل : قد حشرتْهُم السنة تحشُرُهم وتحشِرُهم وذلك أنه تُضمُّهم من النواحي إلى الأمصار . وقال رؤبة :
وما نَجَا من حَشْرِهَا المحْشُوشِ
وحْشٌ ولا طَمْشٌ من الطُّمُوشِ
قال : والحَشَرَةُ : ما كان من صغار دوابِّ الأرض مثل اليَرابِيع والقنافِذِ والضِّبَاب ونحوها وهو اسم جامع لا يُفْرَد الواحد إلا أن يقولوا هذا من الحَشَرة .
وقال الأصمعي : الحشرات والأحْراشُ والأحْناش واحد وهي هوامُّ الأرض .
وفي ( النوادر ) : حُشِر فلانٌ في ذَكَره وفي بطنه وأُحْثِل فيهما إذا كانا ضخْمَين من بين يديه .
وقال الليث : الْحَشوَر من الدواب : كل مُلَزَّز الخَلْق شديده ، ومن الرجال : العظيمُ البَطْن
أبو عُبَيد عن الأحمر : الحَشْوَرُ : العظيم البطن ، وأنشد غيره :
حَشْوَرَةُ الْجَنبَيْن مَعْطاءُ القَفَا
وقال الليث : الْحَشر من الآذان ومن قُذَذِ ريش السِّهام : ما لَطُف كأنما بُرِي بَرْياً ، وأنشد ابن الأعرابي في صفة ناقة :
لها أُذُن حَشْر وذِفْرَى أَسِيلَة
وخَدٌّ كمِرْآة الغريبة أسْجَحُ
وقال الليث : حَشَرْت السِّنان فهو مَحْشُور أي دقَّقْتُه وأَلْطَفْته .
وقال ابن شُمَيْل عن أبي الخَطَّاب : الحَبَّة عليها قِشْرَتان ، فالتي تلِي الحَبَّةَ الحَشَرَة والجميع الحَشَر ، والتي فوق الحشرة القَصَرَة ، قال : والمَحْشَرة في لغة أهل اليمن : ما بَقِي في الأرض وما فيها من نبات بعدما يُحْصَد الزرعُ فربما ظهر من تحته نبات أخْضَر فذلك المَحْشَرَة . يقال : أرسلُوا دَوَابَّهم في المَحْشَرة .
شحر : قال الليث : الشِّحْر : ساحل اليمن في أقصاها ، وأنشد :
رَحَلْتُ من أقصى بلاد الرُّحَّلِ
من قُلَل الشِّحْرِ فجَنْبَي مَوْكَلِ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الشِّحْرَةُ : الشَّطّ الضَّيِّق ، والشِّحْر : الشَّطّ .
شرح : قال الليث : الشَّرْح والتَّشريح : قَطْع اللحم عن العُضْو قَطْعاً ، وكلُّ قطْعة منها شَرْحَةٌ .
ويقال : شَرَح الله صدرَه فانشرَح أي وَسَّع صدرَه لقَبول الحقِّ فاتَّسع .
ويقال : شرحَ فلانٌ أَمْرَه أي أوضحه . وشرح مسألة مُشْكِلة إذا بَيَّنها .
وشرح جَارِيته إذا سَلَقَها على قَفاها ثم غَشِيَها .
وقال ابن عباس : كان أَهْل الكتاب لا يَأْتُون نساءَهم إلا على حَرْفٍ ، وكان هذا الحيُّ من قُرَيش يَشْرحون النساءَ شَرْحاً .
وسأل رجل الحَسن : أكان الأنبياءُ يَشْرحون إلى الدُّنيا مع علمهم بربهم ، يريد كانوا يَنْبَسِطُون إليها ويرغبون في اقْتِنائها رَغْبَةً واسعة .
عمرو عن أبيه قال : قال رجُل من العرب لفَتَاه : أَبْغني شارحاً فإنَّ أَشَاءَنا مُغَوَّسٌ ، وإنّي أخافُ عليه الطَّمْلَ .
قال أبو عمرو : الشارح : الحافظ ، والمُغَوَّسُ : المُشَنَّخُ . قلتُ : تَشْنِيخُ النَّخْل : تَنْقِيحُه من السُّلاَّء . والأشَاءُ : صغار النخل .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : الشّرْحُ : الحِفْظُ ، والشَّرح : الفَتْحُ ، والشَّرْحُ : البيانُ ، والشَّرْح : الفهم ، والشَّرْح : افْتِضاض الأبكار ، وأنشد غيره في الشَّارح بمعنى الحافظ :
وما شاكِرٌ إلا عَصافيرُ قَرْيَةٍ
يقومُ إليها شارِحٌ فَيُطِيرُها
والشارح في كلام أهل اليمن : الذي يحفظ الزرعَ من الطُّيُور وغيرها .
وقال ابن شُمَيل : الشَّرْحَة من الظِّبَاء : الذي يُجاءُ به يابساً كما هو لم يُقَدّد . يقال : خُذْ لنا شَرْحَةً من الظِّباء ، وهو لحم مَشْرُوح ، وقد شَرَحْته وشَرَّحْتُه .
والتَّصْفِيف نَحْو من التَّشْريح وهو تَرْقِيق البَضْعَةِ من اللّحم حتى يَشِفَّ من رِقَّته ثم يُلْقَى على الجَمْر .
رشح : قال ابن المظفّر : الرَّشْح : نَدَى العَرَق على الجسد . يقال : رشح فلان عَرَقاً ، والرَّشح : اسم لذلك العرق ، وسُمِّيت البطانة التي تحت لِبد السَّرْجِ مِرْشحة لأنها تُنَشِّف الرَّشحَ يعني العَرَق .
أبو العباس عن سَلَمَة عن الفراء يقال : أَرْشَح عَرَقاً ورَشَح عَرَقاً بمعنى واحد .
وقال أبو عمرو : الرَّشْح : العَرَق .
وقال الليث : التَّرْشيح : أن تُرَشِّحَ الأمُّ ولدها باللَّبن القليل تجعلُه في فِيه شيئاً بعد شيء حتى يَقْوَى لِلْمَصِّ ، قال : والتَّرْشيح أيضاً : لَحْسُ الأُمّ ما على طفلها من النُّدُوَّةِ حين تَلِدُهُ وأنشد :
أُمُّ الظِّبَاء تُرَشَّح الأطْفالاَ
وقال الأصمعي : إذا وضعت الناقة ولدها فهو سَلِيل ، فإذا قَوِي ومشى فهو راشِح ، وأمه مُرْشِح ، فإذا ارتفع عن الرّاشح فهو جادِل .
وقال الليث : الراشِح والرَّواشِح : جبال تَنْدَى ، فربما اجتمع في أصولها ماء قليل ، فإن كثُر سُمِّي وَشَلاً ، وإن رأيته كالعرق يجري خلال الحجارة سُمِّى راشِحا .
وقال غيره : بنو فلان يَسْتَرْشحون البقلَ أي يَنْتَظِرون أن يَطُول فَيَرْعَوْه ويَستَرْشحون البُهْمَى يُرَبّونه ليَكْبُر ، وذلك الموضع مُسْتَرْشَح ، وقال ذو الرُّمة يصف الحمير :
يُقَلِّبُ أَشْبَاها كأن مُتُونَها
بمُستَرْشَح البُهمى من الصّخْر صَرْدَحُ
ويقال : فلانُ يُرَشَّحُ للخلافة إذا جُعِل وَلِيَّ العَهْد .
حرش : الليث : الحَرْش والتَّحْرِيش : إغراؤك الإنسان والأسدَ ليقع بِقِرْنه .
والأحْرَش من الدَّنانير : الخَشِن لجدَّته ، والضَّبُّ أَحْرَشُ : خَشِنُ الجلد كأنّه مُحَزَّز .
وتقول : أَحْرَشْتُ الضَّبَّ وهو أن تُحَرِّشَه في جُحْره فتُهَيِّجه فإذا خرج قريباً منك هَدَمتَ عليه بقية الجحر وربما حدشَ الضَّبُّ الأفْعى إذا أرادت أن تَدْخُل عليه قاتلها .
قال : وقال ابن شُمَيل : يقال : قد احترشُوا الضِّباب .
قال : والحَرْش : أن يُقَعْقِع الرجلُ الحِجارةَ على رأس جُحرِه ، أو يُحرّكَ عَصاً أو حَصًى على قَفَا جُحره فيحسِبُه دابّة تريد أن تدخل عليه فيجيء ويَزْحَل على رِجْليه ليقاتل فيناهِزه الرجلُ فيأخُذَ بذنبه فيُضَبِّب عليه فلا يَقْدر أن يَفيضَ ذَنَبُه أن يُفْلِتَه أي لا يقدر أن يَنْفلِت منه .
قال شَمِر : والتَّضْبيب : شدّة القبض ، قال والمُنَاهَزَة : المُبادَرة ، قال : وأَفْعَى حَرْشاء : خشنة الجلدة ، وهي الحريش أيضاً . وأنشد :
تَضْحَكُ مِنّى أن رَأَتْني أحْتَرِشْ
ولو حَرَشْتِ لكَشَفْت عن حِرْش
أراد عن حِرِك يقلبون كاف المخاطبة للتأنيث شِينا .
وقال أبو عُبيد : من أمثالهم في مُخاطبة العالم بالشيءِ مَنْ يُريد تعليمَه : ( أَتُعْلِمُني بضَبَ أنا حَرَشتُه ) ونحوٌ منه قولهم : ( كمعلِّمَة أمَّها البِضَاعَ ) .
وقال الليث : الحَرِيشُ ، يقال هو دابّة له مَخالب كمخالب الأسد ، وله قَرْنٌ واحد في وسطِ هامته ، وأنشد :
بها الحَرِيش وضِغْزٌ مائل ضَئْزٌ
يأوي إلى رَشحٍ منها وتَقْلِيص
قلت : ولا أدري ما هذا البيت ، ولا أعرف قائله ، وقال غير الليث :
وذو قَرْنٍ يقالُ له حَرِيش
وقال ابن الأعرابي فيما أقرأنيه المنذري عن أحمد بن يحيى له : الهِرْمِيس : الكرْكَدَّنُ : شيء أعظم من الفيل له قرن يكون في البحر أو على شاطئه ، قلت : وكأنّ الحَرِيش والهِرْمِيس شيء واحد والله أعلم .
أبو عُبيد : الحَرْشُ : الأثَر ، وجمعه حِراشٌ ، وبه سُمِّي الرجل حِراشاً .
وسمعت غير واحد من الأعراب يقول للبعير الذي أَجْلَبَ دَبَرُه في ظهره : هذا بعير أَحْرَش ، وبه حَرَش ، وقال الشاعر :
فطارَ بكَفِّي ذو حِراش مُشَمِّرٌ
أحَذُّ ذَلاَذِيلِ العَسيب قصير
أراد بذي حِراش جَمَلا به أثر الدّبَر . ويقال : حَرَشْتُ جَرَب البعير أَحْرِشه حَرْشاً وخَرَشْتُه خَرْشاً إذا حكَّكتَه حتى تَقَشَّر الجلدُ الأعْلى فيَدْمى ثم يُطْلى حينئذٍ بالهِناء .
وقال أبو عمرو : الحَرْشاءُ من الجُرْب : التي لم تُطْل ، قلت : سُمّيت حَرْشاء لخشونة جلدها ، وقال الشاعر :
وحتى كأَنِّي يَتَّقِي بي مُعَبَّد
به نُقْبَةٌ حرشاءُ لم تَلْقَ طاليا
أبو عُبَيد عن الأصمعي : ومن نَباتِ السَّهْل : الحَرْشاءُ والصَّفراء والغَبْراء ، وهي أعشاب معروفة تَسْتَطيبُها الرّاعية .
وقال الليث : الحَرْشُ ، ضَرْب من البَضْع وهي مُسْتَلْقِية .
أبو سعيد : دراهم حُرْشٌ : جِيادٌ خُشْن حديثة العهد بالسِّكّة .

##### Türkçe

ح ش ر
**حشر** ، **حرش** ، **شرح** ، **شحر** ، **رشح** : (kullanılanlar).

**حشر** : Lîs dedi ki: **الْحَشر**: kıyamet gününün haşri; **المَحْشَر**: kavmin kendisine haşrolunduğu toplanma yeri; yine onlar bir beldeye yahut ordugâha ve benzerine haşrolunduklarında da böyledir.

Allah azze ve celle dedi ki: ( **دِيَارِهِمْ لاَِوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنتُمْ أَن** ) (Haşr: 2); Benî’n-Nadîr hakkında indi. Onlar, Medine’ye indiğinde Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ile, ne onun aleyhine ne de onun lehine olmamak üzere anlaşmış Yahudilerden bir kavimdi; sonra ahdi bozdular ve Mekke ehli kâfirlerine meylettiler; bunun üzerine Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onları hedefledi; onlar da onu, evlerinden sürgün üzere ayrıldılar; Şam’a sürgün oldular. Bu, arz-ı mahşere haşrolunan ilk haşirdir; sonra kıyamet günü halk ona haşrolunur; bundan dolayı “**لأول الحشر**” denildi. Ve denildi ki: Onlar, Arap yarımadasından ehl-i zimmetten sürgün edilenlerin ilkiydi; sonra onların sonuncusu, Ömer b. el-Hattâb zamanında sürgün edildi; onlardan Necran Hristiyanları ve Hayber Yahudileri.

Allah azze ve celle dedi ki: ( **عُطِّلَتْ وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ** ) (Tekvîr: 5); ve dedi ki: ( **ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ** ) (En‘âm: 38). Müfessirlerin çoğu dedi ki: Vahşî hayvanların hepsi ve diğer binek/davarlar, hatta sinek bile, kısas için haşrolunur; bu, Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) isnad edildi. Bazıları dedi ki: Onların haşri: dünyada ölmeleridir.

Lîs dedi ki: İnsanlara şiddetli bir yıl isabet edip mala ağır zarar verdiğinde ve dört ayaklıları helâk ettiğinde “sene onları haşretti; onları **تحشُرُهم** ve **تحشِرُهم**” denir; bu, onları çevrelerden şehirlere doğru toplamasıdır. Ru’be dedi ki:
وما نَجَا من حَشْرِهَا المحْشُوشِ
وحْشٌ ولا طَمْشٌ من الطُّمُوشِ

Dedi ki: **الحَشَرَةُ**: yerin küçük canlılarından olan şey; meselâ **اليَرابِيع** ve **القنافِذِ** ve **الضِّبَاب** ve benzerleri; tekili ayrılmaz bir toplu isimdir; ancak “bu, **الحَشَرة**dendir” demeleri müstesna.

Asma‘î dedi ki: **الحشرات** ve **الأحْراشُ** ve **الأحْناش** birdir; onlar yerin haşeratıdır.

( **النوادر** )’de: **حُشِر** falan kimse, zekerinde ve karnında; ve ikisinde **أُحْثِل**; eğer ikisi, ön taraflarından iri ise.

Lîs dedi ki: Hayvanlardan **الْحَشوَر**: yaratılışı sıkı, sert olan her şey; erkeklerden: karnı büyük olan.

Ebû ‘Ubeyd, el-Ahmer’den: **الحَشْوَرُ**: karnı büyük olan; başkası şu beyti okudu:
حَشْوَرَةُ الْجَنبَيْن مَعْطاءُ القَفَا

Lîs dedi ki: Kulaklardan ve ok tüylerinin **قُذَذ**’inden **الْحَشر**: sanki yontularak yontulmuş gibi ince olan şey; İbnü’l-A‘râbî, bir dişi devenin vasfında şöyle inşad etti:
لها أُذُن حَشْر وذِفْرَى أَسِيلَة
وخَدٌّ كمِرْآة الغريبة أسْجَحُ

Lîs dedi ki: **حَشَرْت** mızrak ucunu; o da **مَحْشُور**dur; yani onu incelttim ve latifleştirdim.

İbn Şümeyl, Ebü’l-Hattâb’dan: Tane üzerinde iki kabuk vardır; taneye bitişik olanı **الحَشَرَة**dir; hepsi **الحَشَر**dir; **الحشرة**nin üstündeki **القَصَرَة**dir. Dedi ki: Yemen ehlinin dilinde **المَحْشَرة**: ekin biçildikten sonra yerde ve içindeki bitkiden kalan şey; bazen altından yeşil bir bitki görünür; işte o **المَحْشَرة**dir. Denir ki: Hayvanlarını **المَحْشَرة**ye saldılar.

**شحر** : Lîs dedi ki: **الشِّحْر**: Yemen’in en uç tarafındaki sahildir; ve inşad etti:
رَحَلْتُ من أقصى بلاد الرُّحَّلِ
من قُلَل الشِّحْرِ فجَنْبَي مَوْكَلِ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشِّحْرَةُ**: dar kıyı; **الشِّحْر**: kıyı.

**شرح** : Lîs dedi ki: **الشَّرْح** ve **التَّشريح**: eti uzuvdan parça parça kesmektir; her parça **شَرْحَةٌ**dır.

Ve denir ki: Allah onun göğsünü **شَرَح** etti de **انشرَح** etti; yani hakkı kabul için göğsünü genişletti de genişledi.

Ve denir ki: Falan kimse işini **شرح** etti; yani onu açıkladı. Ve müşkil bir meseleyi **شرح** etti; onu beyan ettiğinde.

Ve cariyesini **شرح** etti; onu sırtüstü yatırıp sonra onunla cima ettiğinde.

İbn Abbâs dedi ki: Ehl-i kitap kadınlarına ancak bir taraf üzere gelirdi; Kureyş’ten bu hay ise kadınları **يَشْرحون**; **شَرْحاً**.

Bir adam Hasan’a sordu: Peygamberler, Rablerini bilmeleriyle beraber dünyaya **يَشْرحون** olur muydu? Yani ona yayılırlar ve onu edinmeye geniş bir rağbetle rağbet ederler miydi?

Amr, babasından dedi ki: Araplardan bir adam delikanlısına dedi: “Bana bir **شارحاً** bul; çünkü bizim **أَشَاءَنا** **مُغَوَّسٌ**dur; ben onun üzerine **الطَّمْلَ**dan korkuyorum.”
Ebû Amr dedi ki: **الشارح**: koruyan; **المُغَوَّسُ**: **المُشَنَّخُ**. Ben dedim: Hurmanın **تَشْنِيخُ**u: onu **السُّلاَّء**dan ayıklamaktır. **الأشَاءُ**: küçük hurma fidanlarıdır.

Ebû’l-Abbâs dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشّرْحُ**: korumadır; **الشَّرح**: açmadır; **الشَّرْحُ**: beyandır; **الشَّرْح**: anlamadır; **الشَّرْح**: bakirelerin bekâretini gidermektir. Başkası, **الشَّارح**ı “koruyan” manasında şöyle inşad etti:
وما شاكِرٌ إلا عَصافيرُ قَرْيَةٍ
يقومُ إليها شارِحٌ فَيُطِيرُها

Ve Yemen ehlinin sözünde **الشارح**: ekini kuşlardan ve başkalarından koruyan kimsedir.

İbn Şümeyl dedi ki: Ceylanlardan **الشَّرْحَة**: olduğu gibi kurutulmuş getirilen, dilimlenmemiş olan. Denir ki: Bize ceylanlardan bir **شَرْحَةً** al; o, **مَشْرُوح** ettir; onu **شَرَحْتُ** ve **شَرَّحْتُه**.

**التَّصْفِيف**: **التَّشْريح**ten bir türdür; et parçasını inceltmektir; inceliğinden dolayı şeffaflaşıncaya kadar; sonra kor üzerine atılır.

**رشح** : İbnü’l-Muzaffer dedi ki: **الرَّشْح**: beden üzerinde terin çiyi. Denir ki: Falan kimse ter **رشح** etti; **الرَّشح**: o terin adıdır. Eyer keçesinin altındaki astara **مِرْشحة** adı verildi; çünkü **الرَّشح**ı, yani teri kurutur.

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan: Ter **أَرْشَح** etti ve ter **رَشَح** etti denir; ikisi bir manadadır.

Ebû Amr dedi ki: **الرَّشْح**: terdir.

Lîs dedi ki: **التَّرْشيح**: annenin çocuğunu az sütle **تُرَشِّحَ** etmesidir; onu ağzına azar azar koyar; ta ki emmeye güç yetirsin. Dedi ki: **التَّرْشيح** ayrıca: annenin, doğurduğu vakit çocuğunun üzerindeki ıslaklığı yalamasıdır; ve inşad etti:
أُمُّ الظِّبَاء تُرَشَّح الأطْفالاَ

Asma‘î dedi ki: Dişi deve yavrusunu doğurduğunda o **سَلِيل**dir; güçlenip yürüdüğünde o **راشِح**tır; annesi **مُرْشِح**tır; **الرّاشح**tan yükseldiğinde o **جادِل**dir.

Lîs dedi ki: **الراشِح** ve **الرَّواشِح**: çiylenen dağlardır; bazen diplerinde az bir su toplanır; çoğalırsa **وَشَلاً** diye adlandırılır; onu taşların arasından ter gibi akar görürsen **راشِحا** diye adlandırılır.

Başkası dedi ki: Falan oğulları otu **يَسْتَرْشحون**; yani uzamasını beklerler de otlatırlar; ve **البُهْمَى**yı **يَستَرْشحون**; onu büyüsün diye yetiştirirler; o yer **مُسْتَرْشَح**tır. Zü’r-Rumme, eşekleri vasfederek dedi ki:
يُقَلِّبُ أَشْبَاها كأن مُتُونَها
بمُستَرْشَح البُهمى من الصّخْر صَرْدَحُ

Ve denir ki: Falan kimse hilâfete **يُرَشَّحُ** edilir; veliaht kılındığında.

**حرش** : Lîs: **الحَرْش** ve **التَّحْرِيش**: insanı ve aslanı, boynuzdaşıyla üzerine düşsün diye kışkırtmandır.

Dinarların **الأحْرَش**ı: yeniliğinden dolayı pürüzlü olan; keler (**الضَّبُّ**) **أَحْرَشُ**tur: derisi pürüzlüdür; sanki çizgili.

Ve dersin ki: Keleri **أَحْرَشْتُ**; o, onu deliğinde kışkırtmandır; onu tahrik edersin; çıkınca sana yakın olduğunda deliğin kalan kısmını üzerine yıkarsın. Bazen keler, içeri girmek istediğinde engereği (**الأفْعى**) yaralar; onunla savaşır.

Dedi ki: İbn Şümeyl dedi: “Keleri **احترشُوا**” denir.

Dedi ki: **الحَرْش**: adamın, deliğinin başında taşları takırdatması; yahut deliğinin arka tarafında bir değnek veya çakıl oynatmasıdır; o da onu, içine girmek isteyen bir hayvan sanır; gelir ve iki ayağı üzerinde sürünerek savaşmak için yaklaşır; adam da onunla **يناهِزه**; kuyruğundan tutar; onu **يُضَبِّب** eder; böylece kuyruğunu, onu kurtarmak için çeviremez; yani ondan sıyrılamaz.

Şemir dedi ki: **التَّضْبيب**: sıkı kavramadır. Dedi ki: **المُنَاهَزَة**: acele davranmadır. Dedi ki: **أَفْعَى حَرْشاء**: derisi pürüzlü olan engerek; o, **الحريش** de denir. Ve inşad etti:
تَضْحَكُ مِنّى أن رَأَتْني أحْتَرِشْ
ولو حَرَشْتِ لكَشَفْت عن حِرْش

**حِرْش** ile **حِرِك**i kastetti; muhatap kâfını, dişilik için şîn’e çevirirler.

Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Onların, bir şeyi bilene, onu öğretmek isteyen kimseye hitapta darb-ı mesellerinden: ( **أَتُعْلِمُني بضَبَ أنا حَرَشتُه** ) ve benzeri sözleri: ( **كمعلِّمَة أمَّها البِضَاعَ** ).

Lîs dedi ki: **الحَرِيشُ**; denir ki o, aslanın pençeleri gibi pençeleri olan bir hayvandır; başının ortasında tek bir boynuzu vardır. Ve inşad etti:
بها الحَرِيش وضِغْزٌ مائل ضَئْزٌ
يأوي إلى رَشحٍ منها وتَقْلِيص

Ben dedim: Bu beytin ne olduğunu bilmiyorum ve söyleyenini tanımıyorum. Lîs’ten başkası dedi ki:
وذو قَرْنٍ يقالُ له حَرِيش

İbnü’l-A‘râbî, Münzirî’nin bana okuttuğu üzere, Ahmed b. Yahyâ’dan: **الهِرْمِيس**: **الكرْكَدَّنُ**; filden daha büyük bir şey; denizde veya sahilinde olur; bir boynuzu vardır. Ben dedim: Sanki **الحَرِيش** ile **الهِرْمِيس** bir şeydir; Allah daha iyi bilir.

Ebû ‘Ubeyd: **الحَرْشُ**: izdir; çoğulu **حِراشٌ**dur; bununla adam **حِراشاً** diye adlandırıldı.

A‘râblardan birden fazlasını, sırtında yarası kabarıp toplanmış deve için şöyle derken işittim: “Bu, **أَحْرَش** bir devedir; onda **حَرَش** vardır.” Şair dedi ki:
فطارَ بكَفِّي ذو حِراش مُشَمِّرٌ
أحَذُّ ذَلاَذِيلِ العَسيب قصير

**ذو حِراش** ile, üzerinde yara izi bulunan bir deveyi kastetti. Ve denir ki: Devenin uyuzunu **حَرَشْتُ**; onu **أَحْرِشه**; **حَرْشاً**; ve onu **خَرَشْتُه**; **خَرْشاً**; yani onu kaşıdın da üst deri soyuldu; kanadı; sonra o vakit **الهِناء** ile sıvanır.

Ebû Amr dedi ki: Uyuzdan **الحَرْشاءُ**: sıvanmamış olandır. Ben dedim: Derisinin pürüzlülüğünden dolayı **حَرْشاء** diye adlandırıldı. Şair dedi ki:
وحتى كأَنِّي يَتَّقِي بي مُعَبَّد
به نُقْبَةٌ حرشاءُ لم تَلْقَ طاليا

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: Ova bitkilerinden: **الحَرْشاءُ** ve **الصَّفراء** ve **الغَبْراء**; bunlar bilinen otlardır; çoban onları hoş bulur.

Lîs dedi ki: **الحَرْشُ**: **البَضْع**dan bir türdür; o, sırtüstü yatmış hâldedir.

Ebû Sa‘îd: **دراهم حُرْشٌ**: iyi; pürüzlü; darphaneye yeni girmiş.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والراء وما يثلثهما)
(شرز) الشين والراء والزّاء أصلٌ يدلُّ على خلافِ الخَير، في جميع فروعهِ: من هلاك، ومنازَعة وغير ذلك. ومن ذلك قول العرب للعدوّ: أَشْرزَه الله، أي أهلكَه. ورماه بِشَرْزةٍ، أي مَهلكة. ويقال إنَّ المشارَزة كالمصاحبة والمنازعة. والمشارِز: الرجل السيِّئ الخلُق، الشَّديد الخَلْق.
ومن الباب : أَشْرزت [الشيء([1])]، إِذا قطعتَه فلم تصلْه.
(شرس) الشين والراء والسين أصلٌ قريبٌ من الذي قبله. من ذلك الشَّرْس: شِدّة الدَّعْكِ للشّيء. يقال شرَسْتُهُ شَرساً. والشَّريس: الشَّكِس الكثير الخِلاف([2]). ويقال تَشَارَسَ القومُ، إِذا تَعَادَوا([3]). ويقال إنَّ الشِّرْس نبتٌ بَشِع الطّعم. والأشرس: الرَّجُل الجريء على القتال. ويقال إن الشِّراس الرِّباق([4]).
(شرص) الشين والراء والصاد ما أحسب فيه شيئاً * صحيحاً، لأنِّي لا أرى قياسَهَ مطّرِداً. على أنَّهم يقولون إن الشِّرْصَتَيْن([5]): ناحيتا النّاصية مما رقَّ فيه الشَّعَر. ويقال لكلِّ ضخمٍ رِخْو: شِرْواص([6]). ويقال إنَّ الشَّرَص الغَلْظَ من الأرض.
(شرط) الشين والراء والطاء أصلٌ يدلُّ على عَلَمٍ وعلامة، وما قارب ذلك من عَلَم. من ذلك الشَّرَط العَلاَمة. وأشراط الساعة: علاماتُها. ومن ذلك الحديث حين ذكر أشراط الساعة، وهي علاماتها. وسمِّي الشُّرَط لأنّهم جعلوا لأنفسهم عَلامةً يُعرَفون بها. ويقولون: أَشرَطَ فلاَنٌ نفسَه للهَلكة، إِذا جعلَها عَلَمَاً للهلاك. ويقال أَشْرَطَ من إِبله وغنمه، إِذا أعدَّ منها شيئاً للبيع. قال الشاعر:([7])
فأَشْرَطَ فيها نفسَه وهو مُعْصِمٌ *** وألقى بأسبابٍ لـه وتوكُّلا
ومن الباب شَرْط الحاجم، وهو معلومٌ، لأنَّ ذلك علامةٌ وأَثَر. ويقال إنَّ أشراطَ السّاعة أوائِلُها. ومن الباب الشّريط، وهو خَيط يُرْبَق به البَهْم. وإِنّما سمِّي بذلك لأنَّها إذا رُبِطَتْ به صار لذلك أَثَر. ومن الباب الشَّرَط، وهو المَسِيل الصَّغير يجيء من قدر عشر أذرع، وسمِّي بذلك لأنَّه أثّر في الأرض كَشَرْط الحاجم.
ومن الباب الشَّرَطانِ : نجمانِ يقال إنَّهما قرنا الحَمَل، وهما مَعْلَمانِ مُشْتَهِران. ويقال جملٌ شِرواطٌ، أي ضَخْم. وإِنّما سُمِّيَ شِرواطاً لأنَّه إِذا كان مع إِبل تبيَّن كأنَّه عَلَم. قال حسّانٌ:
في نَدَامَى بيضِ الوجوهِ كرامٍ  *** نُبِّهُوا بعد هَجْعَةِ الأَشراطِ([8])ففيه أقوال: قال قوم: أراد به الشّرَطينِ والثالثَ بين يديهما، ويكون على هذا قول من سمّى الثلاثة أشراطاً([9]). قال العجاج:
* من باكِرِ الأشراطِ أشْرَاطِيُّ([10]) *
وقال قوم: أراد بالأشراط الحَرَس. ويقال: الأشراط سِفْلة القوم. قال الشاعر:
أشاريط من أَشْراطِ أشراطِ طَيِّئٍ *** وكانَ أبوهُم أَشْرَطاً وابنَ أَشْرَطا([11])ومن ذلك شَرَط المِعْزَى، وهي رُذَالُها، في قول جرير:
ترى شَرَطَ المِعْزَى  مُهورَ نسائِهمْ *** وفي شَرَط المِعزَى لهُنَّ مُهورُ([12])وقال قوم: اشتقاق الشُّرَط من هذا لأنَّهم رُذَال. وقال آخرون: إِنَّما سُمُّوا شرَطاً لأنَّهم جَعَلوا لأنفسهم علامةً يُعرَفون بها، فأمَّا الشَّرَط التي هي الرُّذَال فإنّ وجهَ القياس فيها أنَّها تُشْرَط، أي تقدّم أبداً للنّوائب قبل الجُبار، فهي كالذي قُلْنَاهُ في قوله: "فأشرط فيها نَفْسَه"، أي جعلها عَلَماً للهلاك.
(شرع) الشين والراء والعين أصلٌ واحدٌ، وهو شيءٌ يُفتَح في امتدادٍ يكون فيه. من ذلك الشّريعة، وهي مورد الشَّارِبة الماء. واشتُقّ من ذلك الشِّرْعة في الدِّين، والشَّريعة. قال الله تعالى: ﴿لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجَاً﴾  [المائدة 48]، وقال سبحانه: ﴿ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الأَمْرِ﴾  [الجاثية 18]. وقال الشَّاعر في شريعة الماء:
ولمَّا رأتْ أنَّ الشَّرِيعة همُّها *** وأنَّ البياضَ من فرائِصها دامِي([13])
ومن الباب: أشرعت الرُّمَح نحوه إشراعاً. ورَّبما قالوا في هذا شَرَعْت. والإبْل الشُّرُوع: التي شَرَعَت ورَوِيَت. ويُقال أشرعْتُ طريقاً، إِذا أنفذتَه وفتحتَه، وشرعت أيضاً. وحِيتانٌ شُرَّع: تَخفِض رؤوسَها تشرب([14]). وشَرَعْت الإِبلَ، إِذا أمكنتَها من الشّريعة. هذا هو الأصل ثم حُمِل عليه كلُّ شيءٍ يُمدُّ في رفعةٍ وغير رفعة. من ذلك الشِّرَع، وهي الأوتار، واحدتها شِرْعة، والشراع جمع الجمع. قال الشاعر:
* كما ازدهرت قَينةٌ بالشِّراع([15]) *
ومن ذلك شِرَاع السَّفينة، وهو ممدودٌ في علوٍّ،  وشُبّه بذلك عنقُ البعير فقيل شرَعَ البعيرُ عنقَه. وقد مَدَّ شِراعَه إذا رفَعَ عُنقَه. وقيل في التَّفسير في قولـه تعالى: ﴿إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً﴾ [الأعراف 163]: إِنّها الرافعةُ رؤوسَها، ومنه قولهم: رُمْحٌ شُرَاعيٌّ، أي طويل، في قول الهُذَليّ([16]). ومن الفتح الذي ذكرناه أوّلاً روايةُ ابنِ السِّكّيت: شرعت الإهاب، إِذا شقَقتَ ما بين رِجلَيه.
(شرف) الشين والراء والفاء أصلٌ يدلُّ على علوٍّ وارتفاع. فالشَّرَف: *العُلُّوّ. والشريف([17]): الرجل العالي. ورجلٌ شريفٌ من قوم أشراف، يقال إِنَّه جمعٌ نادر، كحبيب وأحباب، ويتيم وأيتام. ويقال للذي غَلَبَهُ غيرُه بالشَّرَف مشروف. ويقال استشرفتُ الشّيءَ، إِذا رفعتَ بصرك تنظرُ إليه. ويقال للأنوف الأشراف، الواحدُ شرف. والمَشْرَف([18]): المكان تُشرِف عليه وتعلوه. ومشارف الأرض: أعاليها. والمشرفيّة: منسوبة إلى مَشَارف الشام. ويقال إنَّ الشُّرْفَة: خِيار المال، واشتقاقه من الشُّرْفة التي تُشَرَّفُ بها القصور، والجمع شُرَف. والمُستشرِف من الخيل: العظيم الطَّويل. قال الخليل: سهمٌ شارف: دقيق طويل، وأُذُنٌ شَرْفاءُ: طويلةُ القُوف([19]). ومَنْكِبٌ أشرفُ:عالٍ. فأَمَّا النّاقة الشَّارفُ فهي المُسِنَّة الهَرِمَة من الإِبل، وهذا ممكنٌ  أن يكون من العلوّ في السّنّ. وذُكِر عن الخليل أنَّ السَّهْم الشارف من هذا، وهو الذي طال [عهدُهُ] بالصِّيان([20]) فانتكث عَقَبُهُ وريشُهُ. قال أوس:
يُقلِّبُ سَهماً راشَهُ بمناكِبٍ  *** ظُهَارٍ لُؤامٍ فهو أعجفُ  شارفُ([21])ويزعمون أن شُرَيْفَاً أطولُ جَبَلٍ في الأرض.
(شرق) الشين والراء والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إضاءةٍ وفتحٍ. من ذلك شَرَقَت الشّمسُ، إذا طلعت. وأشرقت، إذا أضاءت. والشُّرُوق: طُلوعها. ويقولون: لا أفعل ذلك ما ذرَّ شارقٌ، أي طَلَعَ، يُرَاد بذلك طُلُوع الشمس. وأيّام التَّشْريق سمِّيت بذلك لأنَّ لحوم الأضاحِي تُشرَّق فيها للشَّمس. وناسٌ يقولون: سمِّيت بذلك لقولهم: "أشرِقْ ثَبِير، لكيما نُغير". والمَشْرِقَانِ: مَشْرِقَا الصَّيفِ والشِّتاء. والشَّرْق: المَشْرِق. وقال قوم: إنَّ اللحمَ الأحمرَ يُسمَّى شَرْقاً.  فإنْ كان صحيحاً فلأنَّه من حُمرته كأنه مُشْرِق.
ومن قياس هذا الباب: الشّاةُ الشّرقاء: المشقوقة الأُذُن، وهو من الفَتح الذي وصفناه.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولهم: شَرِقَ بالماء، إِذا غَصَّ به شَرَقَاً. قال عديّ:
لو بِغَيْرِ الماءِ حَلْقِي شَرِقٌ *** كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصارِي([22])(شرك) الشين والراء والكاف أصلانِ، أحدُهما يدلُّ على مقارنَة وخِلاَفِ انفراد، والآخر يدلُّ على امتدادٍ واستقامة.
فالأول الشِّرْكة، وهو أن يكون الشيءُ بين اثنين لا ينفردُ به أحدهما. ويقال شاركتُ فلاناً في الشيء، إذا صِرْتَ شريكه. وأشركْتُ فلاناً، إذا جعلتَه شريكاً لك. قال الله جلَّ ثناؤهُ في قِصَّةِ موسى: ﴿وَأَشْرِكْهُ في أَمْرِي﴾ [طه 32]. ويقال في الدُّعاء: اللهم أشرِكْنا في دعاء المؤمنين، أي اجعلنا لهم شركاءَ في ذلك، وشَرِكتُ الرَّجُلَ في الأمرِ أشْرَكُه.
وأمّا الأصل الآخر فالشرَك: لَقَم الطّريق، وهو شِرَاكُه أيضاً. وشِرَاك النَّعْل مشبَّه بهذا. ومنه شَرَكُ الصّائِدِ، سمِّي بذلك لامتداده.
(شرم) الشين والراء والميم أصلٌ واحدٌ لا يُخْلف، وهو يدلُّ على خَرْقٍ في الشيء ومَزْق. من ذلك قولُهم: تشرّم الشيء، إذا تمزّق. ومنه الحديث: "أَنَّهُ أُتِيَ بِمُصْحَفٍ قد تَشَرَّمتْ حواشيه". ومن الباب الشّرِيم، وهي المرأة المُفْضاة. والشَّرْم: قَطْعٌ من الأرنبة، وقَطْعٌ من ثَفْر النَّاقة([23]). والشَّارم: السهم الذي يَشرِمُ جانبَ الغَرَض. ويقال شَرَم له من ماله، إِذا قَطَع له من ماله قطعةً قليلة. والشَّرْم يقال إِنّه لُجَّة في البحر. وسَمِعت مَن يقول إِن الشَّرْمَ كالخَرْق في جانب البحر، كالمدخَل إلى البحر. وهذا أقيَسُ من القول الأوّل. قال:
تَمنّيتُ مِنْ حُبِّي بُثينَة أنّنا  *** على رَمَثٍ في الشَّرْمِ ليس لنا وَفْرُ([24])ويقال عُشْب شَرْمٌ، إِذا شُرِمَ أعلاه، أي أُكِل.
(شري) الشين والراء والحرف المعتل أصولٌ ثلاثة: أحدها يدلُّ على تعارضٍ من الاثنين في أمرين أخذاً وإِعطاءً مُمَاثَلةً، والآخر نبتٌ، و*الثالث هَيْجٌ في الشيء وعلُوّ.
فالأوّل قولهم: شَرَيت الشيء واشتريتُه، إِذا أخذتَه من صاحبه بثَمنه. وربما قالوا: شَريتُ: إِذا بعتَ. قال الله تعالى: ﴿وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]. ومما يدلُّ على المماثلة قولهم: هذا شَرْوَى هذا، أي مِثْلُهُ. وفُلاَنٌ شَروَى فلانٍ. ومنه حديث شريح في قوسٍ كَسَرَها رجلٌ لرجُل فقال شُريح: "شَرواها" أي مثلُها. وأشراء الشيء: نواحيه، الواحد شَرىً، وسمِّي بذلك لأنَّه كالنّاحية الأخرى. والشِّرَى مقصور، يقال شَرَى الشيءَ شِرىً. وأمَّا النَّبْت فالشّرْيُ، يقال إِنّه الحنظل. ويقولون الشَّرْية: النَّخْلة التي تنبُت من النَّواة. قال رُؤبة:
* وشرية في قرية *
والشَّرَى : موضع كثير الدّغَل والأُسْدِ. قال:
أسودُ شَرَى لاقت أُسودَ خفِيَّةٍ *** تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأساوِدِ([25]) والشِّريان من شجر القِسِيّ.
والأصل الثالث: قولهم شَرِيَ الرّجلُ شَرَىً، إِذا استُطِيرَ غَضَبَاً، ويقال شَرِيَ البعيرُ في سيرهِ شَرىً، إِذا أسرع. وشَرِي البرقُ، إِذا استطار. قال الشاعر:
أصاحِ تَرَى البرقَ لم يغتمضْ *** يموتُ فُواقاً ويَشْرَى فُواقا([26])ويقال استشرى الرجُل، إِذا لجَّ في الأمر. ويقال شَرِي زِمامُ النّاقة يَشْرى شَرىً، إِذا كثُر اضطرابُهُ. ويقولون: "كلُّ مُجْرٍ في الخَلاءِ يَشْرَى"([27]).
(شرب) الشين والراء والباء أصلٌ واحد منقاسٌ مطّرد، وهو الشُّرب المعروف، ثمّ يُحمل عليه ما يقاربُه مجازاً وتشبيهاً. تقول: شربت الماءَ أشرَبُهُ شَرْباً، وهو المصدر. والشُّرْب الاسم. والشَّرب: القوم الذين يَشْرَبون. والشِّرب: الحظُّ من الماء. قال الشاعر([28]) في الشَّرْب:
فقلتُ للشَّرب في درنا وقد ثَمِلُوا  *** شِيمُوا وكيف يَشِيم الشارب الثملُ
والشَّرَبَة: ماءٌ يجمع حول النَّخلة يكون منها شُربها، والجمع شَرَبٌ. والمَشْرَبة: الموضع الذي يَشْرب منه النّاس، وفي الحديث: "ملعونٌ من أَحاطَ على مَشْرَبةٍ". والمَشْرَب: الوجه الذي يُشرب منه، ويكون موضعاً ويكون مصدراً. والشَّريب: الذي يُشارِبُكَ. ويقال أَشْرَبتَنِي ما لم أَشْرَبْ، أي ادَّعيتَ عليَّ شُربَه، وهذا مَثَلٌ، وذلك إِذا ادَّعَى عليه ما لم يفعَلْه. وماء شَروبٌ وشَريبٌ، إذا صلَح أن يُشْرَبَ وفيه بعضُ الكراهة. والإشراب: لونٌ قد أُشْرِبَ من لَون، يقال: [فيه([29])] شُرْبَةُ حُمْرةٍ. ويقال أُشْرِبَ فلانٌ حبَّ فلانٍ، إِذا خالطَ قلبه. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿وَأُشْرِبُوا في قُلُوبِهِمُ العِجْلَ﴾  [البقرة 93]، قال المفسرون حُبَّ العِجْل. قال الشيباني: الشَّرْب الفَهْم، يقال شَربَ يَشْرُب شَرْباً، إِذا فَهِم. ويقال اسْمَع ثم اشْرُبْ([30]). والشاربة: القوم يكونون على ضَفّةِ نهر، ولهم ماؤُه. وشارب الإنسان معروف، ويجمع على شواربَ. والشَّوارب أيضاً: عروقٌ مُحدقةٌ بالحُلْقوم. وحمارٌ صَخِب الشَّوارب من هذا، إِذا كان شديدَ النَّهيقِ. والشارب في السيف([31]).
وأمّا اشرأبَّ فليس ببعيدٍ أن يكون من هذا القياس كأنّه كالمتهيِّئ للشُّرب، فيمدُّ عنقَه لـه. ثم يقاس على ذلك فيقال اشرأبّ لينظر شُرَأْبِيبَةً. وإنمّا زيدت الهمزةُ فرقاً بين المعنيين. وشَرَبَّةُ: مكان.
(شرث) الشين والراء والثاء أصلٌ واحدٌ، وهو الشَّرَث، وهو غِلظ الأصابع والكَفّيْن.
(شرج) الشين والراء والجيم أصلٌ منقاس يدُلُّ على اختلاطٍ ومُداخَلة. من ذلك الشَّرَجُ وهي العُرَى، سُمِّيت بذلك لأنّها تتداخل. ويقال شَرَجْتُ اللَّبنَ ، إِذا نضَدْته. ويقال شَرَّجْتُ الشرابَ، إِذا مَزَجْتَه. ويقال: إنَّ الشَّريجة القوسُ يكون عودُها لونَين. ويقال تَشَرَّجَ اللّحمُ باللّحمِ، إِذا تداخَلاَ. هذا هو الأصل. قولهم: أصبَحَ الناسُ في هذا الأمر شَرْجَيْنِ، فيُظَنُّ  أنّهم أصبحوا فِرْقَين. وهذا كذا يقال، وهو يرجع إلى المعنى الذي ذكرناه؛  لأنهم إذا اختلفوا اختلَطَ * الرّأيُ  والكلامُ وصارت مراجعاتٌ، كما قال زُهير:
رَدَّ القِيانُ جِمَالَ الحيِّ فاحتملوا  *** إلى الظهيرة أمرٌ بينَهمْ لَبِكُ([32])وأمّا شَرَج الوادي فمنفَسَحُه، والجمع أشراج.
(شرح) الشين والراء والحاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الفتح والبيان. من ذلك شرحت الكلام وغيرَهُ شَرْحاً، إِذا بيَّنتَه. واشتقاقهُ من تشريح اللحم.
(شرخ) الشين والراء والخاء أصلان: أحدهما رَيْعان الشيء، وذلك يكون في النّتاج في غالب الأمر. والآخَر يدلُّ على تساوٍ في شيئين متقابلين.
فالأوّل شَرخ الشّباب: أوّلُه ورَيْعانه. وشَرخُ كلِّ سنةٍ: نِتاجها من أولاد الأنعام. وقد شَرَخَ نابُ البعيرِ، إذا شقَّ البَضْعة وخرج. وقال الشاعر([33]):
إنَّ شَرخَ الشَّبابِ والشَّعَرَ الأسـ *** ـودَ ما لم يُعَاصَ كان جُنونا
والأصل الآخر: الشَّرْخانِ، يقال لآخِرةِ الرّحْل وواسطتِه شَرخانِ. وَشَرْخَتَا السَّهمِ: زَنَمَتَا فُوقِه([34])،  و[هو([35])] موضِعُ الوتر بينهما.
(شرد) الشين والراء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تنفيرٍ وإِبعاد، وعلى نِفَارٍ وبُعدٍ، في انتشار. وقد يقال للواحد([36]). من ذلك شَرَد البعيرُ شُرودا. وشَرّدْتُ الإبلَ تشريداً أُشرِّدُهَا. ومنه قوله جلَّ ثناؤه:﴿فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ﴾  [الأنفال 57]، يريد نكِّل بهم وسَمِّع. وهو ذلك المعنى، أنَّ المُذْنِب إذا أَذْنَبَ وعُوقِبَ عليه، فقد شُرِّدَ بتلك العقوبة غيرُهُ، لأنَّه يحذرُ مثلَ ما وقع بالمذْنِبِ فَيَشْرُد عن الذَّنْبِ وَينْكُلُ. والله أعلم.
--------------ــ
([1]) التكملة من المجمل. وقبلها في الأصل: "شرزت"، صوابه من المجمل.
([2]) ويقال: "شرس" و"أشرس" أيضاً.
([3]) في الأصل:" تهادوا"، صوابه من المجمل واللسان.
([4]) كذا وردت الكلمة بضبطها في الأصل. فإن صحت كانت جمع ربق، بالكسر، وهو الحبل والحلقة  يشد بها الغنم الصغار.
([5]) في الأصل:" الصرشصتين"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) ذكرت في القاموس، ولم تذكر في اللسان.
([7]) هو أوس بن حجر. ديوانه 21 واللسان (شرط، عصم).
([8]) ديوان حسان 235 واللسان (شرط). وفي الديوان: "خفقة الأشراط".
([9]) في المجمل: "وعلى ذلك تأويل من يسمي تلك الثلاثة أشراطاً".
([10]) ديوان العجاج 69 واللسان (شرط).
([11]) أنشده في اللسان (شرط).
([12]) ديوان جرير 266 واللسان (شرط).
([13]) البيت لامرئ القيس، وليس في ديوانه، هو في معجم البلدان، في رسم (ضارج) مع قصة تتعلق به.
([14]) في المجمل: "والحيتان الشرع: الرافعة رؤوسها، ويقال بل الخافضة".
([15]) سبقت قطعة منه في (زهر)، وتمام إنشاده في الحواشي.
([16]) هو قول ساعدة بن جُؤَيَّة:
أنحى عليها شُرَاعيَّاً فغادرها  *** لدى المزاحِفِ تلَّى في نضوخ دمِ
 ([17]) في الأصل: "والشرف"، صوابه في المجمل.
([18]) ضبطت في اللسان بضم الميم، من أشرف. وضبطت في المجمل بفتحها.
([19]) قوف الأذن، بضم القاف، أعلاها، أو مستدار سمها. وفي الأصل: "الفوق"، تحريف. وفي المجمل: "طويلة" فقط.
([20]) الصيان والصيانة والصون والحفظ بمعنى. وفي الأصل: "بالصبيان"، صوابه في المجمل. وفي اللسان:
(11: 74): "بالصيانة". وكلمة "عهده" من المجمل.
([21]) ديوان أوس بن حجر 16 واللسان (شرف).
([22]) اللسان (عصر، شرق)، والحيوان ( 5: 138، 593)،  والأغاني (2: 24).
 ([23]) في الأصل: "من فقر الناقة"، تحريف. وفي المجمل: "قطع الأرنبة وثفر الناقة".
([24]) البيت لأبي صخر الهذلي من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 93، وأمالي القالي (1: 148). ويروى: "على رمث في البحر".
([25]) هو الأشهب بن رميلة، كما في البيان (2: 242)، والكامل 33، 348 والعقد (1: 53)، واللسان (حرد). وانظر الحيوان (4: 245).
([26]) البيت في اللسان (شرى).
([27]) المعروف: "كل مجر في الخلاء يسر". انظر الحيوان (1: 88/ 4: 207).
([28]) هو الأعشى، ديوانه 43، وشرح القصائد العشر للتبريزي 283، وقد سبق في (شيم).
([29])  التكملة من المجمل. وفي اللسان (1: 473): "وفيه شربة من حمرة، أي إشراب".
([30]) في اللسان: "ويقال للبليد: احلب ثم اشرب، أي ابرك ثم افهم. وحلب، إذا برك".
([31]) في اللسان: "الشاربان في السيف أسفل القائم، أنفان طويلان، أحدهما من هذا الجانب والآخر من هذا الجانب".
([32]) ديوان زهير  164 واللسان (لبك). واللبك: المختلط.
([33]) هو حسان بن ثابت. ديوانه 413 واللسان (شرخ)، والحيوان: (3: 108 / 6: 244).
([34]) في الأصل: "وشرختا السهم زينا فوقه". صوابه من المجمل، ونحوه في اللسان.
([35]) التكملة من المجمل.
([36]) كذا وردت هذه الجملة، وأراها مقحمة.

ـ

##### Türkçe

(**باب الشين والراء وما يثلثهما**)

(**شرز**) **الشين** ve **الراء** ve **الزّاء**; bütün dallarında hayrın zıddına delâlet eden bir asıldır: helâk, münâzaa ve bunun dışındakilerden. Bundan: Arapların düşman için sözü: **أَشْرزَه الله**, yani onu helâk etti. Ve onu **بِشَرْزةٍ** ile attı, yani bir helâk edici şey ile. Ve denilir ki **المشارَزة**; **المصاحبة** ve **المنازعة** gibidir. Ve **المشارِز**: kötü huylu, yaratılışı sert adamdır.
Ve bâbdan: **أَشْرزت [الشيء]**; onu kesip de birleştirmediğin zaman.

(**شرس**) **الشين** ve **الراء** ve **السين**; kendinden öncekinin yakın bir aslıdır. Bundan: **الشَّرْس**: bir şeyin ovulmasının şiddeti. Denilir: **شرَسْتُهُ شَرساً**. Ve **الشَّريس**: çok muhalefet eden inatçı. Ve denilir: **تَشَارَسَ القومُ**; düşmanlaştıkları zaman. Ve denilir ki **الشِّرْس**: tadı çirkin bir bitkidir. Ve **الأشرس**: savaşmaya cüretli adamdır. Ve denilir ki **الشِّراس**: **الرِّباق**tır.

(**شرص**) **الشين** ve **الراء** ve **الصاد** hakkında sahih bir şey bulunduğunu sanmıyorum; çünkü kıyasının düzenli yürüdüğünü görmüyorum. Şu var ki onlar derler ki **الشِّرْصَتَيْن**: perçemin, saçın inceldiği yerden iki yanı. Ve her iri yumuşağa denilir: **شِرْواص**. Ve denilir ki **الشَّرَص**: yerin kalın (sert) kısmıdır.

(**شرط**) **الشين** ve **الراء** ve **الطاء**; bir alâmet ve işaret ve buna yakın olan alâmetten bir şeye delâlet eden bir asıldır. Bundan: **الشَّرَط** alâmettir. Ve **أشراط الساعة**: onun alâmetleridir. Bundan: hadîs; kıyametin **أشراط**ını zikrettiği vakit; ve onlar onun alâmetleridir. Ve **الشُّرَط** diye adlandırıldı; çünkü kendileri için, onunla tanınacakları bir alâmet yaptılar. Ve derler: **أَشرَطَ** falan kimse nefsini helâke; onu helâk için bir alâmet kıldığı zaman. Ve denilir: **أَشْرَطَ** develerinden ve koyunlarından; onlardan satış için bir şey hazırladığı zaman. Şair dedi ki:
فأَشْرَطَ فيها نفسَه وهو مُعْصِمٌ *** وألقى بأسبابٍ لـه وتوكُّلا

Ve bâbdan: **شَرْط الحاجم**; o bilinir; çünkü bu bir alâmet ve izdir. Ve denilir ki **أشراطَ السّاعة**: onun evvelleridir. Ve bâbdan **الشّريط**; o, kuzuların bağlandığı iptir. Ancak bununla adlandırıldı; çünkü onunla bağlandıklarında bunun bir izi olur. Ve bâbdan **الشَّرَط**; o, yaklaşık on arşın kadar gelen küçük su yoludur; ve bununla adlandırıldı; çünkü yerde, hacamatçının **شَرْط**u gibi iz bırakmıştır.

Ve bâbdan **الشَّرَطانِ**: iki yıldızdır; denilir ki onlar Koç’un iki boynuzudur; ve ikisi meşhur iki alâmettir. Ve denilir: **جملٌ شِرواطٌ**; yani iri. Ancak **شِرواطاً** diye adlandırıldı; çünkü develerle birlikte olunca, sanki bir alâmetmiş gibi belirgin olur. Hassân dedi ki:
في نَدَامَى بيضِ الوجوهِ كرامٍ  *** نُبِّهُوا بعد هَجْعَةِ الأَشراطِ
Bunda sözler vardır: Bir kavim dedi: bununla **الشّرَطينِ**i ve ikisinin önündeki üçüncüyü kastetti; buna göre, üçüne **أشراطاً** adını verenin sözü olur. Accecc dedi ki:
* من باكِرِ الأشراطِ أشْرَاطِيُّ *
Bir kavim dedi: **الأشراط** ile **الحَرَس**ı kastetti. Ve denilir: **الأشراط** kavmin aşağı tabakasıdır. Şair dedi ki:
أشاريط من أَشْراطِ أشراطِ طَيِّئٍ *** وكانَ أبوهُم أَشْرَطاً وابنَ أَشْرَطا
Bundan: **شَرَط المِعْزَى**; o, onun rezilleridir; Cerîr’in sözünde:
ترى شَرَطَ المِعْزَى  مُهورَ نسائِهمْ *** وفي شَرَط المِعزَى لهُنَّ مُهورُ
Bir kavim dedi: **الشُّرَط**ın اشتقاقı bundan; çünkü onlar rezillerdir. Başkaları dedi: ancak **شرَطاً** diye adlandırıldılar; çünkü kendileri için, onunla tanınacakları bir alâmet yaptılar. Ama reziller olan **الشَّرَط**a gelince, onda kıyasın yönü şudur: onlar **تُشْرَط** edilir; yani her zaman musibetler için zorbanın önüne geçirilir; bu, “**فأشرط فيها نَفْسَه**” sözünde dediğimiz gibidir; yani onu helâk için bir alâmet kıldı.

(**شرع**) **الشين** ve **الراء** ve **العين**; tek bir asıldır; o, içinde bir uzanma bulunan bir uzanışta açılan bir şeydir. Bundan **الشّريعة**; o, su içenlerin suya varma yeridir. Ve bundan dinde **الشِّرْعة** ve **الشَّريعة** türetildi. Allah تعالى dedi: ﴿لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجَاً﴾ [المائدة 48] ve سبحانه dedi: ﴿ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الأَمْرِ﴾ [الجاثية 18]. Şair su şeriatı hakkında dedi:
ولمَّا رأتْ أنَّ الشَّرِيعة همُّها *** وأنَّ البياضَ من فرائِصها دامِي

Ve bâbdan: mızrakları ona doğru **أشرعت**; **إشراعاً**. Ve bazen bunda **شَرَعْت** derler. Ve **الإبْل الشُّرُوع**: **شَرَعَت** ve kandı (suya doydu) olanlar. Ve denilir: **أشرعْتُ طريقاً**; onu geçirip açtığın zaman; ve **شرعت** da. Ve **حِيتانٌ شُرَّع**: başlarını indirir, içerler. Ve **شَرَعْت الإِبلَ**; onları **الشّريعة**ya imkân verdiğin zaman. Bu asıldır; sonra bunun üzerine, yükseklikte ve yükseklik dışındaki bir uzatmada uzatılan her şey taşındı. Bundan **الشِّرَع**; o, kirişlerdir; tekili **شِرْعة**; ve **الشراع** çoğulun çoğuludur. Şair dedi ki:
* كما ازدهرت قَينةٌ بالشِّراع *

Ve bundan **شِرَاع السَّفينة**; o, yüksekte uzatılmıştır; ve bununla devenin boynu benzetildi; böylece “deve boynunu uzattı” denilerek **شرَعَ البعيرُ عنقَه** dendi. Ve boynunu kaldırdığı zaman “**قد مَدَّ شِراعَه**” denir. Ve tefsirde, تعالى’nın şu sözü hakkında denildi: ﴿إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً﴾ [الأعراف 163]: o, başlarını kaldıranlardır; ve bundan onların sözü: **رُمْحٌ شُرَاعيٌّ**; yani uzun; Hüzeli’nin sözünde. Ve ilk önce zikrettiğimiz açmadan: İbnü’s-Sikkît’in rivayeti: **شرعت الإهاب**; iki bacağı arasını yardığın zaman.

(**شرف**) **الشين** ve **الراء** ve **الفاء**; yükseklik ve yüceliğe delâlet eden bir asıldır. O hâlde **الشَّرَف**: yükseklik. Ve **الشريف**: yüce adam. Ve **رجلٌ شريفٌ**; **قوم أشراف**tan; denilir ki o, nadir bir cem‘dir; **حبيب** ve **أحباب** gibi, **يتيم** ve **أيتام** gibi. Ve şerefte başkası onu yenen kimseye **مشروف** denilir. Ve denilir: **استشرفتُ الشّيءَ**; ona bakmak için gözünü kaldırdığın zaman. Ve burunlara **الأشراف** denilir; tekili **شرف**. Ve **المَشْرَف**: üzerine çıkıp yükseldiğin yer. Ve **مشارف الأرض**: onun yüksekleridir. Ve **المشرفيّة**: Şam’ın **مَشَارف**ına nispetlidir. Ve denilir ki **الشُّرْفَة**: malın seçkinleridir; ve onun اشتقاقı, sarayların onunla yükseltildiği **الشُّرْفة**dandır; çoğulu **شُرَف**. Ve atlardan **المُستشرِف**: büyük, uzun olandır. Halîl dedi: **سهمٌ شارف**: ince uzun; ve **أُذُنٌ شَرْفاءُ**: **القُوف**u uzun. Ve **مَنْكِبٌ أشرفُ**: yüksek. Ama **النّاقة الشَّارفُ**: develerden yaşlı, ihtiyar olan dişi devedir; bu, yaşta yükseklikten olması mümkündür. Ve Halîl’den zikredildi ki **السَّهْم الشارف** bundandır; o, **بالصِّيان** ile [**عهدُهُ**] uzamış olandır; böylece topuğu ve tüyü bozulmuştur. Evs dedi ki:
يُقلِّبُ سَهماً راشَهُ بمناكِبٍ  *** ظُهَارٍ لُؤامٍ فهو أعجفُ  شارفُ
Ve iddia ederler ki **شُرَيْفَاً** yeryüzündeki en uzun dağdır.

(**شرق**) **الشين** ve **الراء** ve **القاف**; aydınlanma ve açılmaya delâlet eden tek bir asıldır. Bundan: **شَرَقَت الشّمسُ**; doğduğu zaman. Ve **أشرقت**; aydınlattığı zaman. Ve **الشُّرُوق**: onun doğuşudur. Ve derler: “**لا أفعل ذلك ما ذرَّ شارقٌ**”; yani doğdu; bununla güneşin doğuşu kastedilir. Ve **أيام التَّشْريق** bununla adlandırıldı; çünkü kurban etlerinin güneşe karşı onda kurutulması (**تُشرَّق**) yapılır. Ve bir topluluk der: “**أشرِقْ ثَبِير، لكيما نُغير**” sözlerinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve **المَشْرِقَانِ**: yazın ve kışın iki doğuş yeri. Ve **الشَّرْق**: doğu. Bir kavim dedi: kırmızı et **شَرْقاً** diye adlandırılır. Eğer sahih ise, kızıllığından dolayıdır; sanki aydınlanmış (**مُشْرِق**) gibidir.

Bu bâbın kıyasından: **الشّاةُ الشّرقاء**: kulağı yarık olan; bu, vasfettiğimiz açılmadandır.

Bu bâbdan şâz olan: onların sözü **شَرِقَ بالماء**; onunla boğazına takıldığı zaman; **شَرَقَاً**. Adî dedi ki:
لو بِغَيْرِ الماءِ حَلْقِي شَرِقٌ *** كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصارِي

(**شرك**) **الشين** ve **الراء** ve **الكاف**; iki asıldır: birisi, tek başına olmamanın zıddı olan beraberliğe delâlet eder; diğeri, uzanma ve doğruluğa delâlet eder.

Birincisi **الشِّرْكة**dir; o, şeyin iki kişi arasında olup ikisinden birinin onunla tek başına kalmamasıdır. Ve denilir: **شاركتُ فلاناً في الشيء**; o şeyde onun ortağı olduğun zaman. Ve **أشركْتُ فلاناً**; onu kendine ortak kıldığın zaman. Allah جلَّ ثناؤه Musa kıssasında dedi: ﴿وَأَشْرِكْهُ في أَمْرِي﴾ [طه 32]. Ve duada denilir: “Allah’ım, bizi müminlerin duasına **أشرِكْنا**”; yani bizi bunda onlara ortaklar kıl. Ve **شَرِكتُ الرَّجُلَ في الأمرِ أشْرَكُه**.

Diğer asla gelince: **الشرَك**: yolun kıvrımıdır; ve onun **شِرَاكُه** da. Ve **شِرَاك النَّعْل** buna benzetilmiştir. Ve ondan **شَرَكُ الصّائِدِ**; uzanmasından dolayı bununla adlandırıldı.

(**شرم**) **الشين** ve **الراء** ve **الميم**; tek bir asıldır, değişmez; o, şeyde bir yırtık ve parçalanmaya delâlet eder. Bundan onların sözü: **تشرّم الشيء**; parçalandığı zaman. Ve ondan hadîs: “Ona, kenarları **تَشَرَّمتْ** olan bir mushaf getirildi.” Ve bâbdan **الشّرِيم**; o, **المُفْضاة** kadındır. Ve **الشَّرْم**: burun ucundan bir kesik; ve dişi devenin **ثَفْر**ünden bir kesik. Ve **الشَّارم**: hedefin yanını kesen oktur. Ve denilir: **شَرَم له من ماله**; malından ona az bir parça kestiği zaman. Ve **الشَّرْم** denilir ki denizde bir girdaptır. Ve “**الشَّرْم** denizin yanında bir yırtık gibidir; denize giriş gibi” diyen birini işittim. Bu, birinci sözden daha kıyasîdir. Dedi ki:
تَمنّيتُ مِنْ حُبِّي بُثينَة أنّنا  *** على رَمَثٍ في الشَّرْمِ ليس لنا وَفْرُ
Ve denilir: **عُشْب شَرْمٌ**; üstü **شُرِمَ** olduğu zaman; yani yenildi.

(**شري**) **الشين** ve **الراء** ve illetli harf; üç asıldır: birisi, iki kişinin iki işte alma ve verme olarak, benzerlik üzere karşı karşıya gelmesine delâlet eder; diğeri bitkidir; üçüncüsü şeyde bir coşma ve yükselmedir.

Birincisi onların sözü: **شَرَيت الشيء واشتريتُه**; onu sahibinden bedeliyle aldığın zaman. Ve bazen derler: **شَريتُ**; sattığın zaman. Allah تعالى dedi: ﴿وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]. Ve benzerliğe delâlet eden şeylerden onların sözü: “Bu, bunun **شَرْوَى**sıdır”; yani onun mislidir. Ve “Falan, falanın **شَروَى**sıdır.” Ve ondan, bir adam bir adamın yayı kırdı da Şurayh’ın hadîsi: Şurayh dedi: “**شَرواها**”; yani onun misli. Ve **أشراء** şey: onun yanlarıdır; tekili **شَرىً**; ve bununla adlandırıldı; çünkü öteki yan gibi olur. Ve **الشِّرَى** maksûrdur; denilir: **شَرَى الشيءَ شِرىً**. Bitkiye gelince: **الشّرْيُ**; denilir ki o, **الحنظل**dır. Ve derler: **الشَّرْية**: çekirdekten biten hurma fidanı. Ru’be dedi:
* وشرية في قرية *
Ve **الشَّرَى**: çalılığı ve aslanı çok bir yerdir. Dedi ki:
أسودُ شَرَى لاقت أُسودَ خفِيَّةٍ *** تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأساوِدِ
Ve **الشِّريان** yay ağaçlarındandır.

Üçüncü asıl: onların sözü **شَرِيَ الرّجلُ شَرَىً**; öfkeden savrulduğu zaman. Ve denilir: **شَرِيَ البعيرُ في سيرهِ شَرىً**; hızlandığı zaman. Ve **شَرِي البرقُ**; savrulduğu zaman. Şair dedi ki:
أصاحِ تَرَى البرقَ لم يغتمضْ *** يموتُ فُواقاً ويَشْرَى فُواقا
Ve denilir: **استشرى الرجُل**; işte inatla ısrar ettiği zaman. Ve denilir: **شَرِي زِمامُ النّاقة يَشْرى شَرىً**; onun çalkantısı çoğaldığı zaman. Ve derler: “**كلُّ مُجْرٍ في الخَلاءِ يَشْرَى**”.

(**شرب**) **الشين** ve **الراء** ve **الباء**; kıyaslı, düzenli yürüyen tek bir asıldır; o, bilinen içmedir; sonra mecaz ve teşbih olarak ona yakın olan şeye taşınır. Dersin: **شربت الماءَ أشرَبُهُ شَرْباً**; o masdardır. Ve **الشُّرْب** isimdir. Ve **الشَّرب**: içen kavimdir. Ve **الشِّرب**: sudan paydır. Şair **الشَّرْب** hakkında dedi:
فقلتُ للشَّرب في درنا وقد ثَمِلُوا  *** شِيمُوا وكيف يَشِيم الشارب الثملُ
Ve **الشَّرَبَة**: hurma ağacının etrafında toplanan, onun içmesi olan sudur; çoğulu **شَرَبٌ**. Ve **المَشْرَبة**: insanların içtiği yerdir; ve hadîste: “**ملعونٌ من أَحاطَ على مَشْرَبةٍ**.” Ve **المَشْرَب**: içilen yön; yer olur ve masdar olur. Ve **الشَّريب**: seninle içen kimsedir. Ve denilir: “Bana, içmediğim şeyi **أَشْرَبتَنِي**”; yani onun içilmesini bana isnat ettin; bu bir meseldir; bu, yapmadığı şeyi ona iddia ettiği zamandır. Ve **ماء شَروبٌ** ve **شَريبٌ**: içilmeye elverişli olduğu zaman; onda bir miktar kerihlik varken. Ve **الإشراب**: bir renkten içirilmiş bir renktir; denilir: onda **شُرْبَةُ حُمْرةٍ** vardır. Ve denilir: falana falanın sevgisi **أُشْرِبَ**; kalbine karıştığı zaman. Allah جلَّ ثناؤه dedi: ﴿وَأُشْرِبُوا في قُلُوبِهِمُ العِجْلَ﴾ [البقرة 93]; müfessirler: buzağı sevgisi, dediler. Şeybânî dedi: **الشَّرْب** anlayıştır; denilir: **شَربَ يَشْرُب شَرْباً**; anladığı zaman. Ve denilir: “Dinle sonra **اشْرُبْ**.” Ve **الشاربة**: bir nehir kıyısında olan kavimdir; ve onun suyu onlarındır. Ve insanın **شارب**ı bilinir; **شواربَ** üzerine cem‘ edilir. Ve **الشَّوارب** da: gırtlağı kuşatan damarlar. Ve bundan: **حمارٌ صَخِب الشَّوارب**; anırması şiddetli olduğu zaman. Ve kılıçta **الشارب**.

Ama **اشرأبَّ**; bundan uzak değildir ki bu kıyastan olsun; sanki içmeye hazırlanır gibi; bunun için boynunu uzatır. Sonra bunun üzerine kıyas edilir; böylece “bakmak için **اشرأبّ**; **شُرَأْبِيبَةً**” denir. Ancak iki mâna arasında ayırım için hemze artırıldı. Ve **شَرَبَّةُ**: bir yerdir.

(**شرث**) **الشين** ve **الراء** ve **الثاء**; tek bir asıldır; o da **الشَّرَث**tır; o, parmakların ve iki avucun kalınlığıdır.

(**شرج**) **الشين** ve **الراء** ve **الجيم**; karışma ve iç içe girmeye delâlet eden kıyaslı bir asıldır. Bundan **الشَّرَجُ**; o, halkalardır; iç içe girdikleri için bununla adlandırıldı. Ve denilir: **شَرَجْتُ اللَّبنَ**; onu üst üste dizdiğin zaman. Ve denilir: **شَرَّجْتُ الشرابَ**; onu karıştırdığın zaman. Ve denilir: **الشَّريجة**; yayıdır; onun ağacı iki renk olur. Ve denilir: **تَشَرَّجَ اللّحمُ باللّحمِ**; birbirine girdiği zaman. Bu asıldır. Onların sözü: “İnsanlar bu işte **شَرْجَيْنِ** olarak sabahladı”; böylece onların iki fırka olarak sabahladıkları sanılır. Bu böyle söylenir; ve zikrettiğimiz mânaya döner; çünkü ihtilaf ettiklerinde görüş ve söz karışır ve karşılıklı müracaatlar olur; Züheyr’in dediği gibi:
رَدَّ القِيانُ جِمَالَ الحيِّ فاحتملوا  *** إلى الظهيرة أمرٌ بينَهمْ لَبِكُ
Ama **شَرَج الوادي**: onun genişlemiş yeridir; çoğulu **أشراج**.

(**شرح**) **الشين** ve **الراء** ve **الحاء**; açma ve beyana delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan: **شرحت الكلام وغيرَهُ شَرْحاً**; onu açıkladığın zaman. Ve onun اشتقاقı etin **تشريح**indendir.

(**شرخ**) **الشين** ve **الراء** ve **الخاء**; iki asıldır: birisi şeyin **رَيْعان**ıdır; bu, çoğu zaman doğumda olur. Diğeri, karşılıklı iki şeyde eşitliğe delâlet eder.

Birincisi: **شَرخ الشّباب**: onun evveli ve **رَيْعان**ı. Ve her senenin **شَرخُ**u: davar yavrularından onun doğumudur. Ve devenin azı dişi **شَرَخَ**; eti yarıp çıktığı zaman. Şair dedi:
إنَّ شَرخَ الشَّبابِ والشَّعَرَ الأسـ *** ـودَ ما لم يُعَاصَ كان جُنونا
Diğer asıl: **الشَّرْخانِ**; devenin semerinin sonuna ve ortasına **شَرخانِ** denilir. Ve okun **شَرْخَتَا**sı: **فُوقِه**nin iki **زَنَمَة**sidir; ve [o], ikisi arasındaki kiriş yeridir.

(**شرد**) **الشين** ve **الراء** ve **الدال**; tek bir asıldır; o, ürkütme ve uzaklaştırmaya, ve yayılma içinde kaçış ve uzaklığa delâlet eder. Ve tek için de denilebilir. Bundan: deve **شَرَد**; **شُرودا**. Ve develeri **شَرّدْتُ**; **تشريداً**; **أُشرِّدُهَا**. Ve ondan, جلَّ ثناؤه’nun sözü: ﴿فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خْلْفَهُمْ﴾ [الأنفال 57]; yani onlarla ibret ver ve duyur, ister. Ve o, o mânadır: çünkü suçlu suç işleyip de onunla cezalandırılınca, o ceza ile başkası **شُرِّدَ** edilmiş olur; çünkü suçluya olanın benzerinden sakınır; böylece günahtan **يَشْرُد** eder ve vazgeçer. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ر ح
شرح الله تعالى صدره للإسلام وانشرح صدره‏.‏
وشرح اللحم وشرحه وأخـذ شريحـة مـن اللحم وشرائح‏.‏
ومن المجاز‏:‏ شرح أمره‏:‏ أظهره‏.‏
وشرح المسئلة‏.‏
بيّن جوابها‏.‏
وشرح المرأة‏:‏ أتاهـا مستلقيـة ومنه‏:‏ غطت مشرحها أي فرجها‏.‏
قال دريد بن الصمة‏:‏ فإنـك واعتذارك من سويد كحائضة ومشرحها يسيـل يعنـي أنك تتبرأ من دمه وأنت متدنس به‏.‏
وفلان يشرح إلى الدنيا‏.‏
ومالي أراك تشرح إلى كل دنيّة وهو إظهار الرغبة إليها‏.‏

##### Türkçe

ش ر ح
Allah Teâlâ onun göğsünü İslâm için **شرح** etti ve onun göğsü **انشرح** etti.‏
Eti **شرح** etti ve onu **شرحه** etti; ve etten bir **شريحة** ve **شرائح** aldı.‏
Mecazdan: Onun işini **شرح** etti: onu ortaya çıkardı.‏
Meseleyi **شرح** etti.‏
Onun cevabını açıkladı.‏
Kadına **شرح** etti: ona sırtüstü yatmış olarak geldi; ve ondan: onun **مشرحها**sını, yani ferçini örttü.‏
Düreyd b. es-Sımme dedi: “Şüphesiz sen ve Süveyd’den özür dileyişin, hayızlı bir kadın gibidir; ve onun **مشرحها**sı akıyor” yani: sen onun kanından beri olduğunu ileri sürüyorsun, hâlbuki sen onunla kirlenmişsin.‏
Falan dünyaya doğru **يشرح** eder.‏
Ve bana ne oluyor ki seni her aşağılığa doğru **تشرح** eder görüyorum; ve o, ona karşı rağbeti ortaya koymaktır.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّرْحُ والتَّشْريح: قَطْعُ اللحم عن العضو قَطْعاً، وقيل: قَطْعُ اللحم على العظم قطعاً، والقِطْعَةُ منه شَرْحة وشَرِيحة، وقيل: الشَّرِيحةُ القِطعةُ من اللحم المُرَقَّقَةُ.
ابن شميل: الشَّرْحة من الظِّباء الذي يُجاء به يابِساً كما هو، لم يقَدَّدْ؛ يقال: خُذْ لنا شَرْحة من الظِّباء، وهو لحم مَشْرُوح؛ وقد شَرَحْتُه وشَرَّحْتُه؛ والتَّصْفِيفُ نَحْوٌ من التَّشْريح، وهو تَرْقِيقُ البَضْعة من اللحم حتى يَشِفَّ من رِقَّتِه ثم يُلْقَى على الجَمْر. والشَّرْحُ: الكَشْفُ؛ يقال: شَرَحَ فلان أَمره أَي أَوضحه، وشَرَح مسأَلة مشكلة: بَيَّنها، وشَرَح الشيءَ يَشْرَحُه شَرْحاً، وشَرَّحَه: فتحه وبَيَّنَه وكَشَفه. وكل ما فُتح من الجواهر، فقد شُرِحَ أَيضاً. تقول: شَرَحْتُ الغامِضَ إِذا فَسَّرْته؛ ومنه تَشْريحُ اللحم؛ قال الراجز: كم قد أَكلتُ كَبِداً وإِنْفَحهْ،
ثم ادَّخَرْتُ أَلْيَةً مُشَرَّحه
وكل سمين من اللحم ممتدّ، فهو شَرِيحة وشَرِيح. وشَرَح اللهُ صدرَه لقبول الخير يَشْرَحه شَرْحاً فانْشَرح: وَسَّعَه لقبول الحق فاتَّسَع. وفي التنزيل: فمن يُرِد اللهُ أَن يَهْدِيَه يَشْرَحْ صدرَه للإِسلام. وفي حديث الحسن، قال له عطاء: أَكان الأَنبياءُ يَشْرَحُون إِلى الدنيا مع علمهم بربهم؟ فقال له: نعم إِن لله تَرائك في خَلْقِه؛ أَراد: كانوا ينبسطون إِليها ويَشْرَحُونَ صدورَهم ويرغبون في اقتنائها رَغْبَةً واسعة. والمَشْرَحُ: متاع المرأَة؛ قال:
قَرِحَتْ عَجِيزَتُها ومَشْرَحُها،
من نَصِّها دَأْباً على البُهْرِ
وربما سمي شُرَيْحاً، وأُراه على ترخيم التصغير. والمَشْرَحُ: الرائق الاسْتُ
(* قوله «والمشنرح الراشق الاست» كذا بالأصل.).
وشَرَحَ جاريته إِذا سَلَقها على قفاها ثم غَشِيَها؛ قال ابن عباس: كان أَهل الكتاب لا يأْتون نساءهم إِلاّ على حَرْفٍ وكان هذا الحيّ من قريش يَشْرَحون النساءَ شَرْحاً؛ شَرَحَ جاريته إِذا وطئها نائمة على قفاها. والمَشْرُوحُ: السَّرابُ؛ عن ثعلب، والسين لغة. قال أَبو عمرو: قال رجل من العرب لفتاه: أَبْغِني شارِحاً فإِنَّ أَشاءَنا مُغَوَّسٌ وإِني أَخاف عليه الطَّمْلَ؛ قال أَبو عمرو: الشارح الحافظ، والمُغَوَّسُ المُشَنَّخُ؛ قال الأَزهري: تَشْنِيخُ النخل تَنْقِيحُه من السُّلاَّء. والأَشاءُ: صِغارُ النخل؛ قال ابن الأَعرابي: الشَّرْحُ الحفظ، والشَّرْح الفتح، والشَّرْح البيان، والشَّرْح الفَهْم، والشَّرْحُ الاقْتِضاضُ للأَبكار؛ وشاهدُ الشارح بمعنى الحافظ قولُ الشاعر:
وما شاكرٌ إِلاّ عصافيرُ قريةٍ،
يقومُ إِليها شارِحٌ فَيُطيرُها
والشارحُ في كلام أَهل اليمن: الذي يحفظ الزرع من الطيور وغيرها. وشُرَيْحٌ ومِشْرَحُ بن عاهانَ: اسمان.
وبنو شُرَيح: بَطْنٌ.
وشَراحِيلُ: اسم، كأَنه مضاف إِلى إِيل، ويقال شَراحِينُ أَيضاً بإِبدال اللام نوناً، عن يعقوب.

##### Türkçe

**الشَّرْحُ** ve **التَّشْريح**: etin uzuvdan kesilmesi, kesme suretiyle; ve denildi ki:
etin kemik üzerinde kesilmesi, kesme suretiyle; ve ondan parça **شَرْحة** ve **شَرِيحة**’dır; ve denildi ki:
**الشَّرِيحةُ** inceltilmiş etten parçadır.

İbn Şümeyl: **الشَّرْحة** ceylanlardan olup olduğu gibi kuru olarak getirilen şeydendir;
kurutulmamıştır; denir: bize ceylanlardan bir **شَرْحة** al; o, **مَشْرُوح** ettir; ve gerçekten
onu **شَرَحْتُه** ve **شَرَّحْتُه**; ve **التَّصْفِيفُ** **التَّشْريح**’ten bir türdür; o,
etten bir parçayı inceltmektir; ta ki inceliğinden dolayı şeffaflaşsın, sonra kor üzerine atılır.

Ve **الشَّرْحُ**: açığa çıkarma; denir: falan kimse işini **شَرَحَ** yani onu açıkladı; ve **شَرَحَ**
müşkil bir meseleyi: onu beyan etti; ve bir şeyi **شَرَحَ** onu **يَشْرَحُه** **شَرْحاً**; ve onu **شَرَّحَه**: onu açtı
ve onu beyan etti ve onu açığa çıkardı. Ve cevherlerden her ne açılmışsa, o da
**شُرِحَ** olmuştur. Dersin: **شَرَحْتُ** kapalı olanı, onu tefsir ettiğim zaman; ve ondan etin **تَشْريحُ**’i;
râciz dedi ki:
Ne çok yedim bir ciğer ve bir **إِنْفَحهْ**,
sonra bir **مُشَرَّحه** kuyruk yağı biriktirdim.

Ve etten her semiz olan, uzamış olan, o **شَرِيحة** ve **شَرِيح**’tir. Ve Allah onun göğsünü
hayrı kabul için **شَرَحَ**; onu **يَشْرَحه** **شَرْحاً**; böylece **انْشَرح**: onu
hakkı kabul için genişletti, böylece genişledi. Ve tenzilde: “Artık Allah kime hidayet etmeyi dilerse,
onun göğsünü İslâm için **يَشْرَحْ**.” Ve Hasan hadîsinde, Atâ ona dedi ki:
Peygamberler Rablerini bilmeleriyle birlikte dünyaya doğru **يَشْرَحُون** olur muydu?
O da ona dedi ki: Evet; şüphesiz Allah’ın yaratmasında **تَرائك** vardır; murad etti:
ona doğru yayılırlardı ve göğüslerini **يَشْرَحُونَ** ve onu elde etmeye geniş bir rağbetle rağbet ederlerdi.

Ve **المَشْرَحُ**: kadının eşyası; dedi ki:
Kalçası ve **مَشْرَحُ**’u yara oldu,
onun dik duruşundan, sürekli, **البُهْرِ** üzerine.

Ve bazen **شُرَيْحاً** diye adlandırıldı; ve onu küçültmenin terhîmi üzere görüyorum. Ve **المَشْرَحُ**: parlak olan
**الاسْتُ**
(* sözü: “**والمشنرح الراشق الاست**” asılda böyle.).

Ve cariyesini **شَرَحَ**: onu ensesi üzerine yatırıp sonra onunla cima ettiğinde; İbn Abbas dedi ki:
Ehl-i kitap kadınlarına ancak bir **حَرْفٍ** üzere gelirdi; ve Kureyş’ten bu kabile
kadınları **شَرْحاً** ile **يَشْرَحون** idi; cariyesini **شَرَحَ**: onu sırtüstü uyur haldeyken cima ettiğinde.

Ve **المَشْرُوحُ**: serap; Sa‘leb’den; ve **السين** bir lehçedir. Ebû Amr dedi ki: Araplardan bir adam
delikanlısına dedi: Bana bir **شارِحاً** bul; çünkü bizim **أَشاءَ**’ımız **مُغَوَّسٌ**’tur ve ben
ona **الطَّمْلَ**’dan korkuyorum; Ebû Amr dedi ki: **الشارح** koruyandır, ve **المُغَوَّسُ**
**المُشَنَّخُ**’tur; Ezherî dedi ki: hurmanın **تَشْنِيخُ**’i, onu **السُّلاَّء**’dan ayıklamaktır. Ve **الأَشاءُ**:
hurmanın küçükleridir; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الشَّرْحُ** korumadır, ve **الشَّرْح** açmadır,
ve **الشَّرْح** beyandır, ve **الشَّرْح** anlamadır, ve **الشَّرْحُ** bakireleri bozmadır;
ve **الشارح**’ın koruyan manasında şahidi şairin sözü:
Şükreden yoktur; ancak bir köyün serçeleri,
onlara bir **شارِحٌ** kalkar da onları uçurur.

Ve Yemen ehlinin sözünde **الشارحُ**: ekini kuşlardan ve başkalarından koruyan kimsedir.

Ve **شُرَيْحٌ** ve **مِشْرَحُ بن عاهانَ**: iki isimdir.
Ve **بنو شُرَيح**: bir batındır.
Ve **شَراحِيلُ**: bir isimdir; sanki **إِيل**’e izafe edilmiştir; ve Yakub’dan, **اللام**’ı **نون**’a bedel kılmakla **شَراحِينُ** da denir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ر ح * * الشَّرْحُ * الكشف تقول * شَرَحَ * الغامض أي فسره وبابه قطع ومنه * تَشْرِيحُ * اللحم والقطعة منه * شَرِيحةٌ * وكل سمين من اللحم ممتد فهو شريحة و * شَرِيحٌ * و * شَرَحَ * الله صدره للإسلام * فانْشَرَحَ * وبابه أيضا قطع

##### Türkçe

* ش ر ح * * **الشَّرْحُ** * açığa çıkarma; şöyle dersin: **شَرَحَ** gizliyi, yani onu açıkladı; ve onun bâbı **قطع**’dır. Ondandır: **تَشْرِيحُ** etin (parçalanması); ve ondan bir parça: **شَرِيحةٌ**. Ve etten her uzamış semiz olan şey, o **شَرِيحة** ve **شَرِيحٌ**’tir. Ve “Allah onun göğsünü İslâm için **شَرَحَ**”, böylece **فانْشَرَحَ**; ve onun bâbı da **قطع**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

شرح كمنع: كشف  ، يقال: شرح فلان أمره، أي أوضحه. وشرح مسألة مشكلة: بينها، وهو مجاز. شرح:  قطع  اللحم عن العضو قطعا. وقيل: قطع اللحم على العظم قطعا،  كشرح  تشريحا، في الأخير. شرح الشيء يشرحه شرحا:  فتح  وبين وكشف. وكل ما فتح من الجواهر فقد شرح، أيضا، تقول: شرحت الغامض، إذا فسرته، ومنه تشريح اللحم. قال الراجز:
  كم قد أكلت كبدا وإنفحه
  ثم ادخرت ألية مشرحه عن ابن الأعرابي: الشرح: البيان و  الفهم  والفتح والحفظ. شرح  البكر: افتضها، أو  شرحها: إذا  جامعها مستلقية  ، وعبارة اللسان: وشرح جاريته، إذا سلقها على قفاها ثم غشيها. قال ابن عباس:  كان أهل الكتاب لا يأتون نساءهم إلا على حرف. وكان هذا الحي من قريش يشرحون النساء شرحا  . وقد شرحها، إذا وطئها نائمة على قفاها، وهو مجاز. من المجاز: شرح  الشيء  ، مثل قولهم: شرح الله صدره لقبول الخير يشرحه شرحا فانشرح، أي  وسعه  لقبول الحق فاتسع. وفي التنزيل  فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام  .  والشرحة: القطعة من اللحم، كالشريحة والشريح  . وقيل: الشريحة: القطعة من اللحم ممتد: فهو شريحة وشريح؛ كذا في الصحاح. عن ابن شميل: الشرحة  من الظباء: الذي يجاء به يابسا كما هو لم يقدد  . يقال: خذ لنا شرحة من الظباء، وهو لحم مشروح، وقد شرحته وشرحته. والتصفيف نحو من التشريح، وهو ترقيق البضعة من اللحم حتى يشف من رقته، ثم يرمى على الجمر.  والمشروح: السراب  عن، ثعلب، والسين لغة. من المجاز: غطت مشرحها،  المشرح: الحر  ، قال:
  قرحت عجيزتها ومشرحها                      من نصها دأبا على البهر

   كالشريح  ، وأراه على ترخيم التصغير. مشرح  كمنبر ابن عاهان التابعي  ، روى عن عقبة بن عامر، لينه ابن حبان؛ قاله الذهبي في الديوان  وسودة بنت مشرح صحابية  حضرت ولادة الحسن بن علي؛ أورده المزي في ترجمته،  وقيل: بالسين  المهملة، وهو الذي قيده الأمير ابن ماكولا وغيره؛ كذا في معجم ابن فهد. قال أبو عمرو:  الشارح  : الحافظ، وهو في كلام أهل اليمن  حافظ الزرع من الطيور  وغيرها.  وشراحيل: اسم  كأنه مضاف إلى إيل،  ويقال: شراحين  أيضا بإبدال اللام نونا، عن يعقوب؛ كذا في الصحاح.  وشرحه بن عوة  بن حجية بن وهب بن حاضر:  من بني سامة بن لؤي  ، بطن؛ كذا في التبصير.  وبنو شرح: بطن  . شراحة،  كسراقة: همدانية أقرت بالزنا عند  أمير المؤمنين  علي رضي الله عنه  فرجمها.  وأم سهلة  شراحة  المحدثة  . شريح وشراح  المحدثة  . شريح وشراح  كزبير وكتان، اسمان  ، منهم شريح بن الحارث القاضي الكندي، حليف لهم، من بني رائش، كنيته أبو أمية، وقيل: أبو عبد الرحمن، كان قائفا وشاعرا وقاضيا، يروي عن عمر بن الخطاب، وروى عنه الشعبي، مات سنة 78، وهو ابن مائة وعشر سنين. وشريح بن هانئ بن يزيد بن كعب الحارثي، من أهل اليمن، عداده في أهل الكوفة، يروي عن علي وعائشة، روى عنه ابنه المقداح بن شريح، قتل بسجستان سنة 78، وكان في جيش أبي بكرة رضي الله عنه، وشريح بن عبيد الحضرمي الشامي، كنيته أبو الصلت، يروي عن فضالة ابن عبيد ومعاوية بن أبي سفيان. وشريح بن أبي أرطاة، يروى عن عائشة. وشريح بن النعمان الصائدي من أهل الكوفة، يروى عن النواس ابن سمعان، وعنه خالد بن معدان.  وأبو محمد عبد الرحمن بن أحمد بن محمد بن أبي شريح  الهروي  الأنصاري الشريحي  نسبة إلى جده، وهو  صاحب  أبي القاسم  البغوي  صاحب المعجم، ورى عنه وعن ابن صاعد، وعنه أبو بكر محمد بن عبد الله العمري وغيره، توفي سنة 390. وعبد الله بن محمد، وهبة الله بن علي، الشريحيان، محدثان  . ومما يستدرك عليه من هذه المادة المشرح الراشق: الاست. ومشرح: لقب قوم باليمن. و  النجاح من الشراح  من الأمثال المشهورة، أورده الميداني وغيره. ومن المجاز: فلان يشرح إلى الدنيا. وما لي أراك تشرح إلى كل ريبة: وهو إظهار الرغبة فيها. وفي حديث الحسن، قال له عطاء:  أكان الأنبياء يشرحون إلى الدنيا مع علمهم بربهم? فقال له: نعم، إن الله ترائك في خلقه  . أراد كانوا ينبسطون إليها، ويشرحون صدورهم، ويرغبثون في اقتنائها رغبة واسعة. وأبو شريح الخزاعي الكعبي، واسمه خويلد بن عمرو، وقيل: عمرو بن خويلد، حامل لواء قومه يوم الفتح. وأبو شريح هانئ بن يزيد، جد المقدام بن شريح، له وفادة ورواية. وأبو شريح الأنصاري، محدثون. وسعد بن شراح، كسحاب، يروي عن خالد بن عفير؛ ذكره الدارقطني. وشراحة بن شرحبيل، بطن من ذي رعين.

##### Türkçe

**شرح** ( **منع** gibi): açığa çıkarmak. Denilir ki: **شرح فلان أمره**, yani onu açıkladı. Ve **شرح مسألة مشكلة**: onu beyan etti; bu mecazdır. **شرح**: eti uzuvdan parça parça kesmek. Ve denildi: eti kemik üzerinde parça parça kesmek; sonuncuda **شرح** ( **تشريحا** gibi). **شرح الشيء يشرحه شرحا**: açtı ve beyan etti ve açığa çıkardı. Ve cevherlerden her ne açılmışsa, o da **شرح** edilmiştir; yine, dersin ki: **شرحت الغامض**; onu tefsir ettiğin zaman; bundan da etin **تشريح**i. Râciz dedi ki:
  Nice ciğer ve **إنفحه** yedim
  Sonra da **ألية**yi, **مشرحه** olarak biriktirdim

İbnü’l-A‘râbî’den: **الشرح**: beyan ve anlayış ve açma ve hıfzetme. **شرح البكر**: onu bekâretini giderdi; yahut **شرحها**: onu sırtüstü yatarken onunla cima ettiği zaman. Ve Lisân’ın ibaresi: **وشرح جاريته**: onu ensesi üzerine yatırdı, sonra ona vardı. İbn Abbâs dedi ki: Ehl-i kitap kadınlarına ancak bir **حرف** üzere gelirdi. Ve Kureyş’ten bu hay, kadınları **شرحا** ile **يشرحون** idi. Ve **قد شرحها**: onu ensesi üzerine yatmışken onunla cima ettiğinde; bu mecazdır. Mecazdan: **شرح الشيء**; onların sözü gibi: **شرح الله صدره لقبول الخير**; onu **شرحا** ile **يشرحه** de, o da **فانشرح**; yani hakkı kabul için onu genişletti, böylece genişledi. Ve tenzilde: **فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام**. Ve **الشرحة**: etten parça; **الشريحة** ve **الشريح** gibi. Ve denildi: **الشريحة**: uzatılmış et parçası; o halde o **شريحة** ve **شريح**tir; Sahâh’ta böyledir. İbn Şümeyl’den: **الشرحة** (ceylanlardan): kurutulmuş olarak getirilen, olduğu gibi, **يقدد** edilmemiş olan. Denilir ki: bize ceylanlardan bir **شرحة** al; o **لحم مشروح**tur; ve onu **شرحته** ve **شرحته**. Ve **التصفيف**, **التشريح**ten bir türdür; et parçasını inceltmek, inceliğinden dolayı şeffaflaşıncaya kadar; sonra kor üzerine atılır. Ve **المشروح**: serap; Sa‘leb’den; ve **السين** bir lehçedir. Mecazdan: **غطت مشرحها**; **المشرح**: sıcak; dedi ki:
  Kalçası ve **مشرحها** yara oldu
  Nefes darlığı üzerine, sürekli, onun koşmasından

**كالشريح** gibi; ve onu küçültmenin ترخيم’i üzere görüyorum. **مشرح** ( **منبر** gibi): İbn ‘Âhân et-Tâbi‘î; Ukbe b. Âmir’den rivayet etti; İbn Hibbân onu zayıf saydı; bunu Zehebî **الديوان**’da söyledi. Ve **سودة بنت مشرح** sahâbîdir; Hasan b. Ali’nin doğumuna حاضر oldu; Mizzî onu tercümesinde zikretti. Ve denildi: **بالسين المهملة** ile; bunu Emîr İbn Mâkûlâ ve başkaları ضبط etti; İbn Fehd’in Mu‘cem’inde böyledir. Ebû Amr dedi ki: **الشارح**: hâfız; ve o Yemen ehlinin كلامında, kuşlardan ve başkalarından ekini koruyan (kimse)dir. Ve **شراحيل**: bir isim; sanki **إيل**’e izafe edilmiş gibidir. Ve **شراحين** de denilir; **اللام**’ı **نونا** ile değiştirmekle; Ya‘kûb’dan; Sahâh’ta böyledir. Ve **شرحه بن عوة بن حجية بن وهب بن حاضر**: **بني سامة بن لؤي**’den, bir batın; **التبصير**’de böyledir. Ve **بنو شرح**: bir batın. **شراحة** ( **سراقة** gibi): Hemdânîdir; **أمير المؤمنين علي رضي الله عنه** yanında zina ile ikrar etti; böylece onu recmetti. Ve **أم سهلة شراحة**: muhaddisedir. **شريح** ve **شراح**: muhaddisedir. **شريح** ve **شراح** ( **زبير** ve **كتان** gibi): iki isimdir; onlardan: Kındî kadı **شريح بن الحارث**; onlar için müttefik; **بني رائش**’ten; künyesi Ebû Ümeyye’dir; ve denildi: Ebû Abdurrahman; **قائفا** ve şair ve kadı idi; Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet eder; ondan Şa‘bî rivayet etti; 78 yılında öldü; o, yüz on yaşındaydı. Ve **شريح بن هانئ بن يزيد بن كعب الحارثي**: Yemen ehlindendir; sayımı Kûfe ehlindedir; Ali ve Âişe’den rivayet eder; ondan oğlu **المقداح بن شريح** rivayet etti; 78 yılında Sicistân’da öldürüldü; Ebû Bekre رضي الله عنه ordusunda idi. Ve **شريح بن عبيد الحضرمي الشامي**: künyesi Ebû’s-Salt; **فضالة ابن عبيد** ve **معاوية بن أبي سفيان**’dan rivayet eder. Ve **شريح بن أبي أرطاة**: Âişe’den rivayet olunur. Ve Kûfe ehlinden **شريح بن النعمان الصائدي**: **النواس ابن سمعان**’dan rivayet olunur; ondan Hâlid b. Ma‘dân (rivayet eder). Ve **أبو محمد عبد الرحمن بن أحمد بن محمد بن أبي شريح الهروي الأنصاري الشريحي**: dedesine nisbetle; o, **أبي القاسم البغوي**’nin, **صاحب المعجم**’ın sahibidir; ondan ve İbn Sâ‘id’den rivayet etti; ondan Ebû Bekr Muhammed b. Abdullah el-‘Umerî ve başkaları rivayet etti; 390 yılında vefat etti. Ve **عبد الله بن محمد** ile **وهبة الله بن علي**: **الشريحيان**; iki muhaddistir. Ve bu maddeden ona istidrâk olunan şeylerden: **المشرح الراشق**: makat. Ve **مشرح**: Yemen’de bir kavmin lakabıdır. Ve **النجاح من الشراح**: meşhur mesellerdendir; Meydânî ve başkaları onu zikretti. Ve mecazdan: falan, dünyaya **يشرح** eder. Ve bana ne oluyor ki seni her şüpheye **تشرح** eder görüyorum: onda rağbeti izhar etmektir. Ve Hasan’ın hadisinde: Atâ ona dedi ki: **أكان الأنبياء يشرحون إلى الدنيا مع علمهم بربهم?** O da ona dedi ki: Evet; muhakkak Allah, mahlûkatında sana **ترائك** eder. Murad etti: ona doğru yayılırlar, ve göğüslerini açarlar, ve onu elde etmeye geniş bir rağbetle rağbet ederlerdi. Ve **أبو شريح الخزاعي الكعبي**; adı **خويلد بن عمرو**dur; ve denildi: **عمرو بن خويلد**; fetih günü kavminin sancağını taşıyan. Ve **أبو شريح هانئ بن يزيد**: **المقدام بن شريح**’in dedesi; onun bir heyeti ve rivayeti vardır. Ve **أبو شريح الأنصاري**: muhaddislerdir. Ve **سعد بن شراح** ( **سحاب** gibi): Hâlid b. ‘Ufeyr’den rivayet eder; Dârakutnî onu zikretti. Ve **شراحة بن شرحبيل**: **ذي رعين**’den bir batın.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَرَحَ
1 شَرَحَ ذ , aor. شَرَحَ , (K,) inf. n. شَرْحٌ, (S, O,) He uncovered, laid open, displayed, exposed to view, discovered, revealed, or disclosed. (S, O, K.) ― -b2- [Hence,] one says, شَرَحَ أَمْرَهُ (tropical:) He showed, discovered, disclosed, or made apparent, his affair, or case. (A, TA.) And شَرَحَ مَسْأَلَةً (A, TA) (tropical:) He explained a question; (TA;) he explained, or made manifest, the answer to a question. (A.) And شَرَحَ الغَامِضَ (assumed tropical:) He expounded, explained, or interpreted, what was obscure, recondite, or abstruse. (S, O.) And شَرَحَ الحَدِيثَ, inf. n. as above, (assumed tropical:) He expounded, explained, or interpreted, the tradition; showed, or made apparent, its meaning. (Msb.) ― -b3- And شَرَحَ, aor. as above, (K,) and so the inf. n., (O, TA,) He opened (O, K, TA) a thing of any kind, of any substance or material. (TA.) ― -b4- (tropical:) He defloured a virgin: (O, K, TA:) or (tropical:) he compressed a woman, (A, L,) or a virgin, (K,) lying on her back; (A, L, K;) or he threw, or laid, upon her back, and then compressed, his female slave, or young woman. (O, L.) ― -b5- He widened, or dilated, a thing. (K.) ― -b6- Hence, (TA,) شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ, (S, A, Mgh, O, Msb, TA,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (Msb, TA,) (assumed tropical:) God dilated his bosom, (Mgh, O, Msb, TA,) لِقَبُولِ الخَيْرِ [for the acceptance, or favourable acceptance, of what was good], (O, TA,) and لِلْاـِسْلَامِ (Mgh, Msb, TA) for the acceptance, or favourable acceptance, [of El-Islلm, or] of the truth, (Msb, TA,) as in the Kur [xxxix. 23]. (TA. [Said in the TA to be tropical; but not so in the A, being mentioned in the latter as proper.]) [And hence, an objective complement being app. understood,] فُلَانٌ يَشْرَحُ اـِلَى الدُّنْيَا (tropical:) Such a one manifests desire for the things of the present world: (A:) or such a one becomes dilated in the bosom at the prospect of the things of the present world, and desirous of acquiring them, with large desire. (O, * L.) And مَا لِى أَرَاكَ تَشْرَحُ اـِلَى كُلِّ رِيبَةٍ (tropical:) What aileth me that I see thee manifesting desire for everything occasioning doubt, or suspicion, or evil opinion? (A, TA.) ― -b7- Also He cut; and so ↓ شرّح. (K.) You say, شَرَحَ اللَّحْمَ, (A, O, Msb, TA,) inf. n. as above; (O;) and ↓ شرّحهُ, (A, O, Msb, TA,) inf. n. تَشْرِيحٌ; (S, O, TA;) the former meaning He cut the flesh-meat lengthwise [or into an oblong slice or into such slices]: and the latter, he so cut it much or into many [such] pieces [or slices]: (Msb:) or the former, he cut the flesh-meat from the joint or limb: or both signify he cut the flesh-meat upon the bone: (L, TA:) or شَرْحُ اللَّحْمِ signifies تَصْفِيفُهُ; and so ↓ تَشْرِيحُهُ: (O:) or التَّصْفِيفُ is a kind of ↓ تَشْرِيح; i. e. the cutting a piece of flesh-meat thin, so that it is translucent by reason of its thinness, and then throwing it upon the live coals. (TA.) ― -b8- Also, (K,) inf. n. as above, (O,) He understood (O, K) speech, or language. (TK.) ― -b9- And شَرْحٌ also signifies The act of keeping, preserving, or guarding. (TA.) [And particularly The guarding of seed-produce from the birds; (see شَارِحٌ;) as also شِرَاحَةٌ; (see 1 in art. خفر, fourth sentence;) each an inf. n., of which the verb is شَرَحَ.]

2 شَرَّحَ The inf. n. تَشْرِيحٌ signifies The expounding, explaining, or interpreting, well, language, or discourse. (KL.) ― -b2- See also 1, latter half, in four places. ― -b3- [Also The dissecting, or anatomizing, a body.]

انشرح صَدْرُهُ
7 انشرح صَدْرُهُ ذ (S, A, O) His bosom became dilated, (O,) [with joy or the like, or] لِلْاـِسْلَامِ [for the acceptance, or favourable acceptance, of El-Islلm]. (S.)

استشرح
10 استشرح ذ He asked for language to be expounded, explained, or interpreted, to him: or for flesh-meat to be cut for him in the manner termed شَرْحٌ. (O.)

شَرْحٌ
شَرْحٌ ذ inf. n. of 1. (S, O, &c.) ― -b2- [An exposition, explanation, or interpretation, in the form of a running commentary, comprising the entire text of the work which it expounds; distinguished from a حَاشِيَة, which is a commentary only on particular words and passages: pl. شُرُوحٌ.]

شَرْحَةٌ
شَرْحَةٌ ذ : see شَرِيحَةٌ. ― -b2- شَرْحَةٌ مِنَ الظِّبَآءِ Flesh-meat of gazelles cut in the manner termed شَرْح [i. e. into oblong slices], (TA,) such as is brought in a dry state, just as it was, not مُقَدَّد [which means cut into strips and then dried by exposure to the sun]. (ISh, O, K, TA.)

شَرَاحٌ
شَرَاحٌ ذ The discovery, disclosure, or explanation, of an affair or a case: so in the prov., النَّجَاحُ مَعَ الشَّرَاحِ [The accomplishment of one's want is with the discovery, or disclosure, or explanation, thereof]; meaning, discover thou, or disclose, or explain, to me my affair, or case, for the doing so is one of the means of accomplishing my want: thus expl. by As. (Meyd. [In the TA, من is put in the place of مع. See a similar prov. voce سَرَاحٌ.])

شَرِيحٌ
شَرِيحٌ ذ , applied to flesh-meat, i. q. ↓ مَشْرُوحٌ [i. e. Cut into oblong slices]. (O.) ― -b2- See also شَرِيحَةٌ, in two places.

شُرَيْحٌ
شُرَيْحٌ ذ The vulva of a woman; (O, K;) and (K) so ↓ مَشْرَحٌ: (A, Mgh, K:) or a proper name for the vulva of a woman; like as رُمَيْحٌ is a proper name for “ the penis. ” (TA in art. رمح. [Golius appears to have found in the K الحَرُّ in the place of الحِرُ.])

شَرِيحَةٌ
شَرِيحَةٌ ذ A cut piece of flesh-meat, (S, A, O, K,) as also ↓ شَرِيحٌ and ↓ شَرْحَةٌ, (K,) such as is مَشْرُوح [or cut into oblong slices]; (O;) [i. e. an oblong slice of flesh-meat:] or a thin piece, or slice, of flesh-meat: (L, TA:) and any extended piece of fat flesh-meat; (S, O;) as also ↓ شَرِيحٌ: (S:) pl. of the first شَرَائِحُ. (A.)

شَارِحٌ
شَارِحٌ ذ [An expositor, explainer, or interpreter, of a book or the like. ― -b2- And] A keeper, or guardian. (TA.) In the dial. of El-Yemen, (O, TA,) A guardian of seed-produce from the birds (O, K, TA) amp;c. (O, TA.)

مَشْرَحٌ
مَشْرَحٌ ذ : see شُرَيْحٌ. ― -b2- [Also] The سَافِلَة [i. e. podex, or anus,] of a man. (O.)

مَشْرُوحٌ
مَشْرُوحٌ ذ : see شَرِيحٌ. -A2- Also The سَرَاب [or mirage]: (K: [In the CK, الشَّرَابُ is put in the place of السَّرَابُ:]) mentioned on the authority of Th: and مَسْرُوحٌ [q. v.] is a dial. var. thereof. (TA.)

##### Türkçe

**شَرَحَ**
1 **شَرَحَ** ذ , muzâri‘ı **شَرَحَ** , (K,) mastarı **شَرْحٌ**, (S, O,) O, örttüğünü açtı, açığa çıkardı, sergiledi, göz önüne çıkardı, ortaya çıkardı, ifşa etti, yahut açıkladı. (S, O, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] şöyle denir: **شَرَحَ أَمْرَهُ** (mecaz:) O, işini yahut hâlini gösterdi, ortaya çıkardı, ifşa etti, yahut belirgin kıldı. (A, TA.) Ve **شَرَحَ مَسْأَلَةً** (A, TA) (mecaz:) O, bir meseleyi açıkladı; (TA;) o, bir meselenin cevabını açıkladı yahut belirgin kıldı. (A.) Ve **شَرَحَ الغَامِضَ** (farz edilen mecaz:) O, kapalı, derin, yahut anlaşılması güç olanı şerh etti, açıkladı, yahut te’vil etti. (S, O.) Ve **شَرَحَ الحَدِيثَ**, mastarı yukarıdaki gibi, (farz edilen mecaz:) O, hadisi şerh etti, açıkladı, yahut te’vil etti; onun mânâsını gösterdi yahut belirgin kıldı. (Msb.) ― -b3- Ve **شَرَحَ**, muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (K,) mastarı da böyledir, (O, TA,) O, her nevi, her tür cevher yahut maddeden olan bir şeyi açtı. (TA.) ― -b4- (mecaz:) O, bir bâkireyi kızlığından çıkardı: (O, K, TA:) yahut (mecaz:) o, sırtüstü yatmış bir kadını, (A, L,) yahut bir bâkireyi, (K,) bastırdı; (A, L, K;) yahut o, câriyesini yahut genç kadını sırtüstü attı yahut yatırdı, sonra bastırdı. (O, L.) ― -b5- O, bir şeyi genişletti yahut yaydı. (K.) ― -b6- Bundan dolayı, (TA,) **شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ**, (S, A, Mgh, O, Msb, TA,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (TA,) mastarı da böyledir, (Msb, TA,) (farz edilen mecaz:) Allah onun göğsünü genişletti, (Mgh, O, Msb, TA,) **لِقَبُولِ الخَيْرِ** [hayrı kabul etmek yahut hayrı güzelce kabul etmek için], (O, TA,) ve **لِلْاـِسْلَامِ** (Mgh, Msb, TA) İslâm’ı kabul etmek yahut güzelce kabul etmek için, [yahut] hakkı kabul etmek için, (Msb, TA,) Kur’ân’da [xxxix. 23] olduğu üzere. (TA. [TA’da bunun mecaz olduğu söylenmiştir; fakat A’da böyle değildir; zira orada hakikat olarak zikredilmiştir.]) [Ve bundan dolayı, mef‘ûlün bih’in anlaşıldığı açık olmak üzere,] **فُلَانٌ يَشْرَحُ اـِلَى الدُّنْيَا** (mecaz:) Falanca, dünya şeylerine karşı arzu izhar eder: (A:) yahut falanca, dünya şeyleri karşısında göğüste genişler ve onları elde etmeye büyük bir arzu ile istekli olur. (O, * L.) Ve **مَا لِى أَرَاكَ تَشْرَحُ اـِلَى كُلِّ رِيبَةٍ** (mecaz:) Bana ne oluyor ki seni, şüpheye yahut zan ve kötü kanaate sebep olan her şeye karşı arzu izhar eder görüyorum? (A, TA.) ― -b7- Yine: O, kesti; ve böylesi ↓ **شرّح**. (K.) Şöyle dersin: **شَرَحَ اللَّحْمَ**, (A, O, Msb, TA,) mastarı yukarıdaki gibi; (O;) ve ↓ **شرّحهُ**, (A, O, Msb, TA,) mastarı **تَشْرِيحٌ**; (S, O, TA;) birincisinin mânâsı: o, eti uzunlamasına kesti [yahut uzun bir dilim hâlinde yahut böyle dilimler hâlinde kesti]; ikincisi ise: o, onu çokça yahut birçok [böyle] parça [yahut dilim] hâlinde kesti: (Msb:) yahut birincisi: o, eti eklemden yahut uzuvdan kesti: yahut ikisi de: o, eti kemik üzerinde kesti demektir: (L, TA:) yahut **شَرْحُ اللَّحْمِ** **تَصْفِيفُهُ** mânâsınadır; ve böylesi ↓ **تَشْرِيحُهُ**: (O:) yahut **التَّصْفِيفُ**, ↓ **تَشْرِيح**’ın bir türüdür; yani bir et parçasını incecik kesmek; öyle ki inceliğinden dolayı yarı saydam olur; sonra onu kızgın közlerin üzerine atmak. (TA.) ― -b8- Yine, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (O,) O, sözü yahut dili anladı. (TK.) ― -b9- Ve **شَرْحٌ** ayrıca muhafaza etme, saklama yahut koruma fiili mânâsınadır. (TA.) [Ve özellikle: tohumu kuşlardan koruma; (bk. **شَارِحٌ**;) ve ayrıca **شِرَاحَةٌ**; (bk. خفر maddesinde 1, dördüncü cümle;) her biri bir mastardır; fiili **شَرَحَ** olan.]

2 **شَرَّحَ** Mastar **تَشْرِيحٌ**, dili yahut sözü iyi bir şekilde şerh etme, açıklama yahut te’vil etme mânâsınadır. (KL.) ― -b2- Ayrıca 1’in ikinci yarısına, dört yerde, bak. ― -b3- [Yine: bir bedeni teşrih etme yahut anatomi yapma.]

**انشرح صَدْرُهُ**
7 **انشرح صَدْرُهُ** ذ (S, A, O) Onun göğsü genişledi, (O,) [sevinç yahut benzeri ile, yahut] **لِلْاـِسْلَامِ** [İslâm’ı kabul etmek yahut güzelce kabul etmek için]. (S.)

**استشرح**
10 **استشرح** ذ O, kendisine dilin şerh edilmesini, açıklanmasını yahut te’vil edilmesini istedi: yahut kendisi için etin **شَرْحٌ** denilen tarzda kesilmesini istedi. (O.)

**شَرْحٌ**
**شَرْحٌ** ذ 1’in mastarıdır. (S, O, &c.) ― -b2- [Bir eserin tamamını şerh ettiği eserin bütün metnini kapsayan, akıp giden bir şerh tarzında, bir açıklama, izah yahut te’vil; yalnız belirli kelimeler ve pasajlar üzerine olan bir yorum olan **حَاشِيَة**’den ayrılır: çoğulu **شُرُوحٌ**.]

**شَرْحَةٌ**
**شَرْحَةٌ** ذ : **شَرِيحَةٌ**’ye bak. ― -b2- **شَرْحَةٌ مِنَ الظِّبَآءِ** **شَرْح** denilen tarzda kesilmiş ceylan eti [yani uzun dilimler hâlinde], (TA,) kuru hâlde getirilen, olduğu gibi olan; **مُقَدَّد** olmayan [ki bu, şeritler hâlinde kesilip sonra güneşte kurutulmuş demektir]. (ISh, O, K, TA.)

**شَرَاحٌ**
**شَرَاحٌ** ذ Bir işin yahut bir hâlin ortaya çıkarılması, ifşası yahut açıklanması: darbımeselde böyledir: **النَّجَاحُ مَعَ الشَّرَاحِ** [İhtiyacın gerçekleşmesi, onun ortaya çıkarılması/ifşası/açıklanması iledir]; mânâsı: işimi yahut hâlimi bana ortaya çıkar, yahut ifşa et, yahut açıkla; zira bunu yapmak, ihtiyacımın gerçekleşmesinin sebeplerindendir: As tarafından böyle açıklanmıştır. (Meyd. [TA’da **من**, **مع** yerine konmuştur. **سَرَاحٌ** maddesinde benzer bir darbımesel’e bak.])

**شَرِيحٌ**
**شَرِيحٌ** ذ , ete nispetle, ↓ **مَشْرُوحٌ** ile aynı mânâdadır [yani uzun dilimler hâlinde kesilmiş]. (O.) ― -b2- Ayrıca **شَرِيحَةٌ**’ye, iki yerde, bak.

**شُرَيْحٌ**
**شُرَيْحٌ** ذ Kadının ferci; (O, K;) ve (K) böylesi ↓ **مَشْرَحٌ**: (A, Mgh, K:) yahut kadının ferci için bir özel addır; tıpkı **رُمَيْحٌ**’un “penis” için bir özel ad olması gibi. (TA, رمح maddesinde. [Golius, K’da **الحَرُّ**’ı **الحِرُّ** yerine bulmuş görünmektedir.])

**شَرِيحَةٌ**
**شَرِيحَةٌ** ذ Kesilmiş bir et parçası, (S, A, O, K,) ve ayrıca ↓ **شَرِيحٌ** ve ↓ **شَرْحَةٌ**, (K,) **مَشْرُوح** olan [yahut uzun dilimler hâlinde kesilmiş olan]; (O;) [yani etin uzun bir dilimi:] yahut etin ince bir parçası yahut dilimi: (L, TA:) ve her uzamış yağlı et parçası; (S, O;) ve ayrıca ↓ **شَرِيحٌ**: (S:) birincisinin çoğulu **شَرَائِحُ**. (A.)

**شَارِحٌ**
**شَارِحٌ** ذ [Bir kitabın yahut benzerinin şârihi, açıklayıcısı yahut müfessiri. ― -b2- Ve] Bir muhafız yahut koruyucu. (TA.) Yemen lehçesinde, (O, TA,) kuşlardan tohumu koruyan kimse (O, K, TA) vb. (O, TA.)

**مَشْرَحٌ**
**مَشْرَحٌ** ذ : **شُرَيْحٌ**’e bak. ― -b2- [Yine] erkeğin **سَافِلَة**’si [yani makat, yahut anüs]. (O.)

**مَشْرُوحٌ**
**مَشْرُوحٌ** ذ : **شَرِيحٌ**’e bak. -A2- Yine: **السَرَاب** [yahut serap]: (K: [CK’da **الشَّرَابُ**, **السَّرَابُ** yerine konmuştur:]) Th’nin rivayetine dayanarak zikredilmiştir; ve **مَسْرُوحٌ** [bk. o] bunun lehçe varyantıdır. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَرَحَ
شَرَحَ A ( n. ac. شَرْح 1 ),
a.  Spread out; widened, enlarged; dilated, expanded.

b.  Opened, unlocked ( door ).

c.  Explained, expounded, commented on.

d.  Cut, sliced; carved ( meat ).

شَرَّحَ
شَرَّحَ II ,
a.  Dissected ( corpse ).

b.  Opened & spread out in the sun ( figs ).

c.  see I (d) .

اِنْشَرَحَ
اِنْشَرَحَ VII ,
a.  Was widened, enlarged; expanded, dilated; rejoiced, was glad.

شَرْح
شَرْح 1 , ( pl. شُرُوْح 27 ),
a.  Explanation, exposition, commentary.

شَرْحَة
شَرْحَة 1t ,
a.  Strip or slice of meat.

شَاْرِح
شَاْرِح 21 , ( pl. شُرَّاْح 29 ),
a.  Expositor, explainer, commentator.

شَرِيْح
شَرِيْح 25 ,  شَرِيْحَة 25t , ( pl. شَرَاْئِحُ 46 ),
a.  see 1t .

شَرَّحَ
N. Ag. شَرَّحَ II ,
a.  Anatomist.

شَرَّحَ
N. Ac. شَرَّحَ II ,
a.  Dissection.

عِلْم التَشْرِيْح
عِلْم التَشْرِيْح
a.  Anatomy.

##### Türkçe

**شَرَحَ**
**شَرَحَ** A ( n. ac. **شَرْح** 1 ),
a. Yaydı; genişletti, büyüttü; genişletti, yaydı.

b. Açtı, kilidini açtı (kapı).

c. Açıkladı, izah etti, üzerine şerh yaptı.

d. Kesti, dilimledi; oydu (et).

**شَرَّحَ**
**شَرَّحَ** II ,
a. Parçalara ayırdı (ceset).

b. Açtı ve güneşte yaydı (incirler).

c. I (d)’ye bak.

**اِنْشَرَحَ**
**اِنْشَرَحَ** VII ,
a. Genişletildi, büyütüldü; yayıldı, genişledi; sevindi, memnun oldu.

**شَرْح**
**شَرْح** 1 , ( pl. **شُرُوْح** 27 ),
a. Açıklama, izah, şerh.

**شَرْحَة**
**شَرْحَة** 1t ,
a. Et şeridi veya dilimi.

**شَاْرِح**
**شَاْرِح** 21 , ( pl. **شُرَّاْح** 29 ),
a. Şârih, açıklayıcı, şerhçi.

**شَرِيْح**
**شَرِيْح** 25 ,  **شَرِيْحَة** 25t , ( pl. **شَرَاْئِحُ** 46 ),
a. 1t’ye bak.

**شَرَّحَ**
N. Ag. **شَرَّحَ** II ,
a. Anatomi uzmanı.

**شَرَّحَ**
N. Ac. **شَرَّحَ** II ,
a. Diseksiyon.

**عِلْم التَشْرِيْح**
**عِلْم التَشْرِيْح**
a. Anatomi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

شرح
شَرَحَ - يَشْرَحُ
شَرَحَ - يَشْرَحُ + كائن + شيئاً: يبعد مكونات وأجزاء الشيء عن بعضها بعضاً
شَرَحَ - يَشْرَحُ + كائن + شيئاً + لكائن: يبعد مكونات وأجزاء الشيء عن بعضها بعضاً لتصبح نفوذة لأجل الكائن: ليراها أو يمر منها أو عبرها
وهنا يشرح صدره: أي يباعد قطعه عن بعضها لتصبح نفوذة ينفذ من خلالها الهدى (الأفكار الهادية) إلى الإسلام
الشرح : بمعنى التفسير: هو تفصيل الأمر وفك تشابكه ليصير مفهوماً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفتح والفرج والشق والشرح وإحداث انفصال وفتحة في جسم الشيء للمرور إلى جوفه "، وهي:
شَقَّ - يَشُقُّ، فَتَحَ - يَفْتَحُ، شَرَحَ - يَشْرَحُ، بَقَرَ - يَبْقُرُ، فَرَجَ - يَفْرِجُ، بَجَسَ - يَبْجِسُ (بَجَسَ - يَبْجُسُ)
يشرح
 	﴿فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون(125)﴾ الأنعام { أفمن شرح الله صدره للإسلام فهو على نور من ربه فويل للقاسية قلوبهم من ذكر الله أولئك في ضلال مبين(22)  الزمر
 	﴿قال رب اشرح لي صدري(25)﴾ طه ﴿ألم نشرح لك صدرك (1)﴾ الشرح
 	﴿من كفر بالله من بعد إيمانه إلا من أكره وقلبه مطمئن بالإيمان ولكن من شرح بالكفر صدرا فعليهم غضب من الله ولهم عذاب عظيم(106)﴾ النحل
مختار الصحاح
● [شرح] ش ر ح: الشَّرْحُ الكشف تقول شَرَحَ الغامض أي فسره وبابه قطع ومنه تَشْرِيحُ اللحم والقطعة منه شَرِيحةٌ وكل سمين من اللحم ممتد فهو شريحة و شَرِيحٌ و شَرَحَ الله صدره للإسلام فانْشَرَحَ وبابه أيضا قطع
الراغب
شرح
- أصل الشرح: بسط اللحم ونحوه، يقال: شرحت اللحم، وشرحته، ومنه: شرح الصدر أي: بسطه بنور إلهي وسكينة من جهة الله وروح منه. قال تعالى: }رب اشرح لي صدري﴿[طه/25]، وقال:﴾ألم نشرح لك صدرك﴿[الشرح/1]،﴾أفمن شرح الله صدره{ [الزمر/22]، وشرح المشكل من الكلام: بسطه وإظهار ما يخفى من معانيه.
ملخص اللسان
1.     الشَّرْحُ والتَّشْريح: قَطْعُ اللحم عن العضو قَطْعاً،وقد شَرَحْتُه وشَرَّحْتُه؛
2.     والشَّرْحُ: الكَشْفُ؛يقال: شَرَحَ فلان أَمره أَي أَوضحه، وشَرَح  مسأَلة مشكلة: بَيَّنها،
3.     وشَرَح الشيءَ يَشْرَحُه شَرْحاً، وشَرَّحَه: فتحه  وبَيَّنَه وكَشَفه.
4.     وكل ما فُتح من الجواهر، فقد شُرِحَ أَيضاً.
5.     وشَرَح اللهُ صدرَه لقبول الخير يَشْرَحه شَرْحاً فانْشَرح: وَسَّعَه لقبول الحق فاتَّسَع.
6.     والمَشْرَحُ: متاع المرأَة؛
7.     وشَرَحَ جاريته إِذا سَلَقها على قفاها ثم غَشِيَها؛
8.     الشَّرْحُ الحفظ، والشَّرْح الفتح،والشَّرْح البيان، والشَّرْح الفَهْم، والشَّرْحُ الاقْتِضاضُ للأَبكار؛
لسان العرب
● -   شرح: الشَّرْحُ والتَّشْريح: قَطْعُ اللحم عن العضو قَطْعاً، وقيل:  قَطْعُ اللحم على العظم قطعاً، والقِطْعَةُ منه شَرْحة وشَرِيحة، وقيل:  الشَّرِيحةُ القِطعةُ من اللحم المُرَقَّقَةُ.  ابن شميل: الشَّرْحة من الظِّباء الذي يُجاء به يابِساً كما هو، لم  يقَدَّدْ؛ يقال: خُذْ لنا شَرْحة من الظِّباء، وهو لحم مَشْرُوح؛ وقد  شَرَحْتُه وشَرَّحْتُه؛ والتَّصْفِيفُ نَحْوٌ من التَّشْريح، وهو تَرْقِيقُ  البَضْعة من اللحم حتى يَشِفَّ من رِقَّتِه ثم يُلْقَى على الجَمْر.  والشَّرْحُ: الكَشْفُ؛ يقال: شَرَحَ فلان أَمره أَي أَوضحه، وشَرَح  مسأَلة مشكلة: بَيَّنها، وشَرَح الشيءَ يَشْرَحُه شَرْحاً، وشَرَّحَه: فتحه  وبَيَّنَه وكَشَفه. وكل ما فُتح من الجواهر، فقد شُرِحَ أَيضاً. تقول:  شَرَحْتُ الغامِضَ إِذا فَسَّرْته؛ ومنه تَشْريحُ اللحم؛ قال الراجز:  كم قد أَكلتُ كَبِداً وإِنْفَحهْ،  ثم ادَّخَرْتُ أَلْيَةً مُشَرَّحه  وكل سمين من اللحم ممتدّ، فهو شَرِيحة وشَرِيح. وشَرَح اللهُ صدرَه  لقبول الخير يَشْرَحه شَرْحاً فانْشَرح: وَسَّعَه لقبول الحق فاتَّسَع. وفي  التنزيل: فمن يُرِد اللهُ أَن يَهْدِيَه يَشْرَحْ صدرَه للإِسلام. وفي  حديث الحسن، قال له عطاء: أَكان الأَنبياءُ يَشْرَحُون إِلى الدنيا مع علمهم  بربهم؟ فقال له: نعم إِن لله تَرائك في خَلْقِه؛ أَراد: كانوا ينبسطون  إِليها ويَشْرَحُونَ صدورَهم ويرغبون في اقتنائها رَغْبَةً واسعة.  والمَشْرَحُ: متاع المرأَة؛ قال:  قَرِحَتْ عَجِيزَتُها ومَشْرَحُها،  من نَصِّها دَأْباً على البُهْرِ  وربما سمي شُرَيْحاً، وأُراه على ترخيم التصغير. والمَشْرَحُ: الرائق  الاسْتُ  (* قوله «والمشنرح الراشق الاست» كذا بالأصل.).  وشَرَحَ جاريته إِذا سَلَقها على قفاها ثم غَشِيَها؛ قال ابن عباس: كان  أَهل الكتاب لا يأْتون نساءهم إِلاّ على حَرْفٍ وكان هذا الحيّ من قريش  يَشْرَحون النساءَ شَرْحاً؛ شَرَحَ جاريته إِذا وطئها نائمة على قفاها.  والمَشْرُوحُ: السَّرابُ؛ عن ثعلب، والسين لغة. قال أَبو عمرو: قال رجل  من العرب لفتاه: أَبْغِني شارِحاً فإِنَّ أَشاءَنا مُغَوَّسٌ وإِني أَخاف  عليه الطَّمْلَ؛ قال أَبو عمرو: الشارح الحافظ، والمُغَوَّسُ  المُشَنَّخُ؛ قال الأَزهري: تَشْنِيخُ النخل تَنْقِيحُه من السُّلاَّء. والأَشاءُ:  صِغارُ النخل؛ قال ابن الأَعرابي: الشَّرْحُ الحفظ، والشَّرْح الفتح،  والشَّرْح البيان، والشَّرْح الفَهْم، والشَّرْحُ الاقْتِضاضُ للأَبكار؛  وشاهدُ الشارح بمعنى الحافظ قولُ الشاعر:  وما شاكرٌ إِلاّ عصافيرُ قريةٍ،  يقومُ إِليها شارِحٌ فَيُطيرُها  والشارحُ في كلام أَهل اليمن: الذي يحفظ الزرع من الطيور وغيرها.  وشُرَيْحٌ ومِشْرَحُ بن عاهانَ: اسمان.  وبنو شُرَيح: بَطْنٌ.  وشَراحِيلُ: اسم، كأَنه مضاف إِلى إِيل، ويقال شَراحِينُ أَيضاً بإِبدال  اللام نوناً، عن يعقوب.
مقاييس اللغة:
(شرح) الشين والراء والحاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الفتح والبيان. من ذلك شرحت الكلام وغيرَهُ شَرْحاً، إِذا بيَّنتَه. واشتقاقهُ من تشريح اللحم.
القاموس المحيط:
شَرَحَ، كمَنَعَ كَشَفَ، وقَطَعَ، كشَرَّحَ، وفَتَحَ، وفَهِمَ، والبِكْرَ افْتَضَّها، أو جامَعَها مُسْتَلْقِيَةً، والشيءَ وَسَّعَهُ. والشَرْحَةُ القِطْعَةُ من اللَّحْمِ، كالشَّريحَةِ والشَّريحِ، ومن الظِّباءِ الذي يُجاءُ به يابساً كما هو لم يُقَدَّدْ. والمَشْروحُ السَّرابُ. والمَشْرَحُ الحِرُ، كالشُّرَيْحِ. وكمِنْبَرٍ ابنُ عاهانَ التابِعيُّ. وسَوْدَةُ بنتُ مِشْرَحٍ صَحابِيَّةٌ، وقيل بالسِّينِ. والشَّارِحُ حافِظ الزَّرْع من الطُّيور.
وشَراحيلُ: اسمٌ، ويقالُ: شَراحينُ. وشَرْحَةُ بنُ عَوَّةَ: من بني سامَةَ بنِ لُؤيٍّ. وبَنُو شَرْحٍ: بَطْنٌ. وكسُراقَةَ: هَمْدانِيَّةٌ أَقَرَّتْ بالزِّنى عندَ عَلِيٍّ، رضِيَ الله عنه، وأُمُّ سَهْلَةَ المُحَدِّثَةُ. وكزُبَيْرٍ وكَتَّانٍ: اسمانِ. وأبو محمدٍ عبدُ الرحمنِ بنُ أحمدَ بنِ محمدِ بنِ أبي شُرَيْحٍ الْأَنْصارِيُّ الشُّرَيْحِيُّ، صاحِبُ البَغَوِي، وعبد اللّهِ بنُ محمدٍ، وهِبَةُ الله بنُ عَلِيٍّ الشُّرَيْحِيَّانِ: مُحَدِّثانِ.
تاج العروس:
شرح
" شَرَحَ كَمَنَع : كَشَفَ " يقال : شَرحَ فُلانٌ أَمْرَه أَي أَوْضَحَه . وشَرَحَ مَسْأَلةً مُشْكِلةً : بَيَّنَها وهو مَجاز . شَرَحَ : " قَطَعَ " اللَّحْمَ عن العُضوِ قَطْعاً . وقيل : قَطَعَ اللَّحْمَ على العَظْمِ قَطْعاً " كشَرَّحَ " تَشْرِيحاً في الأَخير . شَرَحَ الشَّيْءَ يَشْرَحُه شَرْحاً : " فَتَحَ " وبَيَّنَ وكَشَفَ . وكُلُّ ما فُتِحَ من الجَوَاهرِ فقد شُرِحَ أَيضاً تقول : شَرَحْتُ الغَامِضَ إِذا فسَّرْتَه ومنه تَشْرِيحُ اللَّحْمِ . قال الرّاجز :
" كم قد أَكَلْتُ كَبِداً وإِنْفَحَهْ
" ثم ادّخَرْتُ أَلْيَةً مُشرَّحَهْ عن ابن الأَعرابيّ : الشَّرْحُ : البَيَانُ و " الفَهْم " والفَتْح والحِفْظ . شَرَحَ " البِكْرَ : افْتَضَّهَا أَو " شَرَحَهَا : إِذا " جامَعَهَا مُسْتَلْقِيَةً " وعبارة اللّسان : وشَرَحَ جارِيَتَه إِذا سَلَقَها على قَفَاهَا ثم غَشِيَها . قال ابن عبّاس : " كان أَهلُ الكتاب لا يأْتون نِساءَهم إِلاّ على حَرْف . وكان هذا الحَيُّ من قُرَيْش يَشْرَحون النِّسَاءَ شَرْحاً " . وقد شَرَحَها إِذا وَطِئها نائمةً على قَفَاهَا وهو مَجَاز . من المَجَاز : شَرَحَ " الشَّيْءَ " مثل قوْلِهم : شَرَحَ اللهُ صَدْرَه لقَبولِ الخَيْرِ يَشْرَحُه شَرْحاً فانْشَرحَ أَي " وَسَّعَه " لقَبولِ الحَقِّ فاتَّسعَ . وفي التنزيل " فَمَنْ يُرِدِ اللهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإِسْلامِ " . " والشَّرْحَةُ : القِطْعَةُ من اللَّحْمِ كالشَّريحَةِ والشَّرِيحِ " . وقيل : الشَّرِيحةُ : القِطْعَةُ من اللَّحْمِ مُمْتَدٍّ : فهو شَرِيحةٌ وشَرِيحٌ ؛ كذا في الصّحاح . عن ابن شُمَيل : الشَّرْحَةُ " من الظِّبَاءِ : الّذي يُجَاءُ به يابِساً كما هو لم يُقَدَّدْ " . يقال : خُذْ لنا شَرْحَةً من الظَّباءِ وهو لَحْمٌ مَشْرُوحٌ وقد شَرَحْته وشَرَّحْته . والتَّصْفيف نَحْوٌ من التَّشْرِيح وهو تَرْقيقُ البَضْعةِ من اللَّحْمِ حتى يَشِفَّ من رِقَّته ثم يُرْمَى على الجَمْر . " والمَشْرُوحُ : السَّرَابُ " عن ثعلب والسّين لغة . من المجاز : غَطَّتْ مَشْرَحَها " المَشْرَحُ : الحِرُ " قال :
قَرِحَتْ عَجِيزتُها ومَشْرَحُها ... من نَصِّها دَأْباً على البُهْرِ
" كالشُّرَيحِ " وأُراهُ على تَرخيمِ التَّصغير . مِشْرَحٌ " كمِنْبَرٍ ابنُ عَاهَانَ التّابِعِيّ " روَى عن عُقْبَةَ بنِ عامر لَيَّنَه ابنُ حِبّانَ ؛ قاله الذّهبيّ في الدّيوَان " وسَوْدَة بنت مِشْرَحٍ صَحابيّةٌ " حَضَرتْ وِلاَدةَ الحَسَنِ بن عليّ ؛ أَوردَه المِزّيّ في ترجمته " وقيل : بالسّين " المهملة وهو الّذي قيَّده الأَميرُ ابن ماكولا وغيره ؛ كذا في معجم ابنِ فهد . قال أَبو عَمروٍ : " الشّارِح " : الحافظُ وهو في كلامِ أَهلِ اليَمَن " حافِظُ الزَّرْعِ من الطُّيور " وغيرِهَا . " وشَرَاحِيلُ : اسْمٌ " كأَنه مُضافٌ إِلى إِيل " ويُقَال : شَرَاحِينُ " أَيضاً بإِبدالِ اللاَّم نُوناً عن يعقوبَ ؛ كذا في الصّحاح . " وشرْحَهُ بنُ عَوَّةَ " بنِ حُجَيَّةَ بنِ وَهْبِ بن حاضرٍ : " من بني سَامَةَ بن لُؤَيّ " بَطْن ؛ كذا في التّبصير . " وبنو شَرْحٍ : بَطْنٌ " . شُرَاحَةُ " كسُرَاقَةَ : هَمْدانِيَّةٌ أَقرَّتْ بالزِّنَا عند " أَمير المؤمنين " عليٍّ رَضِيَ الله عنه " فرَجَمها . " وأُمُّ سَهْلةَ " شُرَاحَةُ " المُحدِّثةُ " . شُرَيح وشَرَّاحٌ " المُحدِّثةُ " . شُرَيح وشَرَّاحٌ " كزُبَيْر وكَتّانٍ اسمانِ " منهم شُرَيحُ بن الحارث القاضِي الكِنْدِيّ حَليفٌ لهم من بني رَائِشٍ كُنْيَته أَبو أُمَيَّةَ وقيل : أَبو عبد الرّحمن كان قائفاً وشاعراً وقَاضِياً يَروِي عن عُمَرَ بن الخطَّاب ورَوى عنه الشَّعبيّ مات سنة 78 ، وهو ابنُ مائةٍ وعَشْرِ سنينَ . وشُرَيْحُ بنُ هانِئِ بنِ يَزيدَ بنِ كَعْبٍ الحارِثيّ من أَهل اليمن عِدَادُه في أَهل الكوفَة يَرْوي عن عليٍّ وعائشةَ روَى عنه ابنُه المِقْدَاحُ بنُ شُريْح قُتِل بِسِجِسْتَانَ سنة 78 ، وكان في جَيش أَبي بَكْرَةَ رضي الله عنه وشُرَيحُ بن عُبَيْدٍ الحَضْرَميّ الشّاميّ كُنيته أَبو الصَّلْت يَرْوِي عن فضالةَ ابن عُبيدٍ ومَعَاوِيَةَ بنِ أَبي سفيانَ . وشُريحُ بنُ أَبي أَرْطَاةَ يَروى عن عائشةَ . وشُرَيْحُ بن النُّعْمَانِ الصائِديّ من أَهل الكوفَة يَروى عن النَّوَّاسِ ابنِ سمعَانَ وعنه خالدُ بن مَعْدَانَ . " وأَبو محمّدٍ عبدُ الرّحمن بنُ أَحمدَ بنِ محمّدِ بن أَبي شُرَيحٍ " الهَرَويّ " الأَنصاريّ الشُّرَيْحيّ " نِسبة إِلى جدِّه وهو " صاحب " أَبي القاسم " البَغَوِيّ " صاحب المعجم ورى عنه وعن ابن صاعِدٍ وعنه أَبو بكر محمدُ بنُ عبدِ الله العمريّ وغيره توفِّيَ سنة 390 . وعبد الله بن محمّد وهِبَة الله بن عليّ الشُّرَيْحيّان مُحَدِّثانِ " . ومما يستدرك عليه من هذه المادة المَشْرَح الرّاشقُ : الاسْتُ . ومَشْرَحٌ : لقَبُ قَومٍ باليَمن . و " النَّجَاحُ من الشَّرَاحِ " من الأَمثال المشهورة أَورَده الميدانيّ وغيره . ومن المَجَاز : فلان يَشْرَحُ إِلى الدُّنيا . وما لي أَراك تَشْرَح إِلى كُلِّ رِيبة : وهو إِظهارُ الرَّغْبَة فيها . وفي حديث الحسن قال له عَطاءٌ : " أَكانَ الأَنبِيَاءُ يَشرَحُون إِلى الدُّنيا مع عِلْمهم برَبِّهم ؟ فقال له : نَعَمْ إِن الله تَرَائِكَ في خَلْقه " . أَراد كانُوا يَنْبَسِطُون إِليها ويَشْرَحُون صُدُورَهم ويَرْغَبثون في اقتنائها رَغبةً واسعةً . وأَبو شُرَيْحٍ الخُزاعيّ الكَعْبيّ واسمه خُويلدُ بنُ عَمْرٍو وقيل : عَمْرُو بنُ خُوَيلد حاملُ لِوَاءِ قَومِه يومَ الفَتْح . وأَبو شُرَيحٍ هانئُ بنُ يَزيدَ جدُّ المِقْدَامِ بن شُرَيْح له وِفادةٌ ورِوَايَةٌ . وأَبو شُرَيْحٍ الأَنصاريّ مُحدِّثون . وسَعْدُ بنُ شَرَاحٍ كسَحَابٍ يَروِي عن خالدِ بنُ عَفَيْر ؛ ذكرَه الدَّارقُطنيّ . وشُرَاحَةُ بنُ شُرَحْبِيلَ بَطْنٌ من ذي رُعَينٍ

##### Türkçe

شرح
**شَرَحَ - يَشْرَحُ**
**شَرَحَ - يَشْرَحُ** + bir varlık + bir şeyi: şeyin bileşenlerini ve parçalarını birbirinden uzaklaştırır
**شَرَحَ - يَشْرَحُ** + bir varlık + bir şeyi + bir varlık için: şeyin bileşenlerini ve parçalarını birbirinden uzaklaştırır; varlık için nüfuz edilebilir olsun diye: onu görsün veya ondan ya da içinden geçsin diye
Ve burada “göğsünü **يشرح**”: yani parçalarını birbirinden uzaklaştırır; böylece hidayetin (hidayet veren fikirlerin) İslâm’a onun içinden nüfuz edeceği şekilde nüfuz edilebilir olur
**الشرح**: tefsir anlamında: işin tafsili ve dolaşıklığının çözülmesidir; böylece anlaşılır olur
Ve lafız, “açma ve ferahlık ve yarma ve şerh ve şeyin cisminin içinde, onun içine geçmek için bir ayrılma ve bir açıklık meydana getirme” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**شَقَّ - يَشُقُّ**، **فَتَحَ - يَفْتَحُ**، **شَرَحَ - يَشْرَحُ**، **بَقَرَ - يَبْقُرُ**، **فَرَجَ - يَفْرِجُ**، **بَجَسَ - يَبْجِسُ** (**بَجَسَ - يَبْجُسُ**)
**يشرح**
 	﴿Artık Allah kimi hidayete erdirmeyi dilerse, onun göğsünü İslâm için **يشرح**; kimi de saptırmayı dilerse, onun göğsünü dar, sıkıntılı kılar; sanki göğe yükseliyormuş gibi; işte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği böyle kılar (125)﴾ En‘âm ﴿Öyleyse Allah göğsünü İslâm için **شرح** ettiği kimse, Rabbinden bir nur üzeredir; artık Allah’ın zikrinden kalpleri katılaşmış olanlara yazıklar olsun; işte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler (22)﴾ Zümer
 	﴿Dedi: Rabbim, benim göğsümü bana **اشرح** (25)﴾ Tâhâ ﴿Senin için göğsünü **نشرح** etmedik mi (1)﴾ **الشرح**
 	﴿Kim imanından sonra Allah’ı inkâr ederse—kalbi imanla mutmain olduğu hâlde zorlanan hariç—fakat kim küfürle göğsünü **شرح** ederse, işte onların üzerine Allah’tan bir gazap vardır ve onlar için büyük bir azap vardır (106)﴾ Nahl
مختار الصحاح
● [**شرح**] ش ر ح: **الشَّرْحُ** açığa çıkarma/kaldırma; dersin: **شَرَحَ** **الغامض** yani onu tefsir etti; ve onun bâbı kesmedir; ondan: etin **تَشْرِيحُ**’i; ve ondan bir parça **شَرِيحةٌ**’dır; ve etten her semiz, uzamış olan, o **شَرِيحة** ve **شَرِيحٌ**’tir; ve Allah onun göğsünü İslâm için **شَرَحَ** da **فانْشَرَحَ**; ve onun bâbı da kesmedir
الراغب
شرح
- **الشرح**’ın aslı: et ve benzerini yaymaktır; denir: **شرحت اللحم** ve **شرحته**; ve ondan: **شرح الصدر** yani: Allah tarafından bir nur ve Allah tarafından bir sekînet ve O’ndan bir ruh ile onu yaymak. Yüce Allah dedi: }**رب اشرح لي صدري**﴿[Tâhâ/25], ve dedi:﴾**ألم نشرح لك صدرك**﴿[**الشرح**/1],﴾**أفمن شرح الله صدره**{ [Zümer/22]; ve sözden müşkili **شرح** etmek: onu yaymak ve mânalarından gizli olanı ortaya çıkarmaktır.
ملخص اللسان
1.     **الشَّرْحُ** ve **التَّشْريح**: eti uzuvdan keserek ayırma; ve gerçekten ben onu **شَرَحْتُه** ve **شَرَّحْتُه**;
2.     ve **الشَّرْحُ**: açığa çıkarma; denir: falan kimse işini **شَرَحَ** yani onu açıkladı; ve müşkil bir meseleyi **شَرَحَ**: onu beyan etti,
3.     ve **شَرَح** şeyi, onu **يَشْرَحُ** **شَرْحاً**, ve onu **شَرَّحَه**: onu açtı ve onu beyan etti ve onu açığa çıkardı.
4.     ve cevherlerden her ne açılmışsa, o da ayrıca **شُرِحَ** olmuştur.
5.     ve Allah onun göğsünü hayrı kabul için **شَرَحَ**; onu **يَشْرَحه** **شَرْحاً** da **فانْشَرح**: onu hakkı kabul için genişletti de genişledi.
6.     ve **المَشْرَحُ**: kadının eşyasıdır;
7.     ve cariyesini **شَرَحَ**: onu ensesi üzerine yatırıp sonra onunla cima ettiğinde;
8.     **الشَّرْحُ** hıfzdır, **الشَّرْح** fetihtir, **الشَّرْح** beyandır, **الشَّرْح** fehmdir, **الشَّرْحُ** bakireleri iftizaz etmektir;
لسان العرب
● -   **شرح**: **الشَّرْحُ** ve **التَّشْريح**: eti uzuvdan keserek ayırma; ve denildi: eti kemik üzerinde keserek ayırma; ve ondan parça **شَرْحة** ve **شَرِيحة**’dır; ve denildi: **الشَّرِيحةُ** inceltilmiş et parçasıdır. İbn Şümeyl: **الشَّرْحة** ceylanlardan, olduğu gibi kuru olarak getirilen, kurutulup şeritlenmemiş olandır; denir: bize ceylandan bir **شَرْحة** al; ve o **لحم مَشْرُوح**’tur; ve gerçekten ben onu **شَرَحْتُه** ve **شَرَّحْتُه**; ve **التَّصْفِيفُ** **التَّشْريح**’ten bir türdür; o, et parçasını inceltmektir; inceliğinden dolayı şeffaflaşıncaya kadar, sonra kor üzerine atılır. Ve **الشَّرْحُ**: açığa çıkarma; denir: falan kimse işini **شَرَحَ** yani onu açıkladı; ve müşkil bir meseleyi **شَرَحَ**: onu beyan etti; ve **شَرَح** şeyi, onu **يَشْرَحُ** **شَرْحاً**, ve onu **شَرَّحَه**: onu açtı ve onu beyan etti ve onu açığa çıkardı. Ve cevherlerden her ne açılmışsa, o da ayrıca **شُرِحَ** olmuştur. Dersin: **شَرَحْتُ الغامِضَ** onu tefsir ettiğimde; ve ondan: etin **تَشْريحُ**’i; râciz dedi:
  Ne çok yedim bir ciğer ve bir **إِنْفَحهْ**,
  sonra sakladım bir içyağı, **مُشَرَّحه**
Ve etten her semiz, uzamış olan, o **شَرِيحة** ve **شَرِيح**’tir. Ve Allah onun göğsünü hayrı kabul için **شَرَحَ**; onu **يَشْرَحه** **شَرْحاً** da **فانْشَرح**: onu hakkı kabul için genişletti de genişledi. Ve tenzilde: “Artık Allah kimi hidayete erdirmeyi dilerse, onun göğsünü İslâm için **يَشْرَحْ**.” Ve Hasan’ın hadîsinde: Atâ ona dedi: Peygamberler Rablerini bilmeleriyle birlikte dünyaya doğru **يَشْرَحُون** olur muydu? Ona dedi ki: Evet; şüphesiz Allah’ın yaratıklarında **تَرائك** vardır; murad etti: ona doğru yayılırlar ve göğüslerini **يَشْرَحُونَ** ve onu edinmeye geniş bir rağbetle rağbet ederlerdi. Ve **المَشْرَحُ**: kadının eşyasıdır; dedi:
  Kalçası ve **مَشْرَحُها** yara oldu,
  onun dik duruşundan, nefes darlığı üzerine sürekli
Ve bazen **شُرَيْحاً** diye adlandırıldı; ve onu küçültmenin terhîmi üzere görüyorum. Ve **المَشْرَحُ**: parlak **الاسْتُ** (* “والمشنرح الراشق الاست” sözü: asılda böyle.). Ve cariyesini **شَرَحَ**: onu ensesi üzerine yatırıp sonra onunla cima ettiğinde; İbn Abbâs dedi: Ehl-i kitap kadınlarına ancak bir taraf üzere gelirlerdi; ve Kureyş’ten bu hayy kadınları **شَرْحاً** olarak **يَشْرَحون** idi; cariyesini **شَرَحَ**: onu sırtüstü yatarken cima ettiğinde. Ve **المَشْرُوحُ**: seraptır; Sa‘leb’den; ve **السين** bir lehçedir. Ebû Amr dedi: Araplardan bir adam delikanlısına dedi: Bana bir **شارِحاً** ara; çünkü bizim **أَشاء**’ımız **مُغَوَّسٌ**’tur ve ben onun üzerine **الطَّمْلَ**’dan korkuyorum; Ebû Amr dedi: **الشارح** hâfızdır; ve **المُغَوَّسُ** **المُشَنَّخُ**’tur; Ezherî dedi: hurmanın **تَشْنِيخُ**’i, onu **السُّلاَّء**’dan ayıklamaktır. Ve **الأَشاءُ**: hurmanın küçükleridir; İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشَّرْحُ** hıfzdır, **الشَّرْح** fetihtir, **الشَّرْح** beyandır, **الشَّرْح** fehmdir, **الشَّرْحُ** bakireleri iftizaz etmektir; **الشارح**’ın hâfız anlamında şahidi şairin sözü:
  Şükreden yoktur; ancak bir köyün serçeleri,
  onlara bir **شارِحٌ** kalkar da onları uçurur
Ve Yemen ehlinin كلامında **الشارح**: ekini kuşlardan ve başkalarından koruyan kimsedir. Ve **شُرَيْحٌ** ve **مِشْرَحُ** b. Âhân: iki isimdir. Ve Benû **شُرَيح**: bir batındır. Ve **شَراحِيلُ**: bir isimdir; sanki **إِيل**’e izafe edilmiş gibidir; ve **شَراحِينُ** da denir; **اللام**’ı **نون** ile değiştirmekle; Yakûb’dan.
مقاييس اللغة:
(**شرح**) **الشين** ve **الراء** ve **الحاء**: feth ve beyana delâlet eden bir asıldır. Bundan: sözü ve başkasını **شرحت** **شَرْحاً**, onu beyan ettiğinde. Ve onun اشتقاقı etin **تشريح**’indendir.
القاموس المحيط:
**شَرَحَ**، “**مَنَعَ**” gibi: açığa çıkardı; ve kesti; **شَرَّحَ** gibi; ve açtı; ve anladı; ve bakireyi iftizaz etti; yahut onu sırtüstü iken cima etti; ve şeyi genişletti. Ve **الشَرْحَةُ**: etten parça; **الشَّريحَةِ** ve **الشَّريحِ** gibi; ve ceylanlardan, olduğu gibi kuru olarak getirilen, kurutulup şeritlenmemiş olan. Ve **المَشْروحُ**: seraptır. Ve **المَشْرَحُ**: **الحِرُ**’dür; **الشُّرَيْحِ** gibi. Ve “**مِنْبَرٍ**” gibi: İbn Âhân, tâbiî. Ve **سَوْدَةُ** bint **مِشْرَحٍ**: sahâbîdir; ve **بالسِّينِ** denildi. Ve **الشَّارِحُ**: ekini kuşlardan koruyan hâfızdır.
Ve **شَراحيلُ**: bir isimdir; ve **شَراحينُ** denir. Ve **شَرْحَةُ** b. **عَوَّةَ**: Benû **سامَةَ** b. **لُؤيّ**’dendir. Ve Benû **شَرْحٍ**: bir batındır. Ve “**سُراقَةَ**” gibi: Hemdânî bir kadındır; Ali’nin yanında zinayı ikrar etti—Allah ondan razı olsun—ve **أُمُّ سَهْلَةَ** muhaddisedir. Ve “**زُبَيْرٍ**” ve “**كَتَّانٍ**” gibi: iki isimdir. Ve Ebû Muhammed Abdurrahman b. Ahmed b. Muhammed b. Ebî **شُرَيْحٍ** el-Ensârî **الشُّرَيْحِيُّ**, el-Begavî’nin sahibi; ve Abdullah b. Muhammed, ve Hibetullah b. Ali **الشُّرَيْحِيَّانِ**: iki muhaddistir.
تاج العروس:
شرح
“**شَرَحَ** ‘**مَنَعَ**’ gibi: **كَشَفَ**” denir: falan kimse işini **شَرحَ** yani onu açıkladı. Ve müşkil bir meseleyi **شَرَحَ**: onu beyan etti; ve o mecazdır. **شَرَحَ**: eti uzuvdan keserek ayırdı. Ve denildi: eti kemik üzerinde keserek ayırdı; “**شَرَّحَ** gibi” sonuncuda **تَشْرِيحاً**. **شَرَحَ** şeyi, onu **يَشْرَحُه** **شَرْحاً**: “**فَتَحَ**” ve beyan etti ve açığa çıkardı. Ve cevherlerden her ne açılmışsa, o da ayrıca **شُرِحَ** olmuştur; dersin: **شَرَحْتُ الغَامِضَ** onu tefsir ettiğimde; ve ondan: etin **تَشْرِيحُ**’i. Râciz dedi:
“Ne çok yedim bir ciğer ve bir **إِنْفَحَهْ**
“sonra sakladım bir içyağı, **مُشرَّحَهْ**
İbnü’l-A‘râbî’den: **الشَّرْحُ**: beyan ve “fehm” ve feth ve hıfzdır. **شَرَحَ** “bakireyi: onu iftizaz etti” yahut “onu **شَرَحَ**”: “onu sırtüstü iken cima ettiğinde”; ve Lisân’ın ibaresi: cariyesini **شَرَحَ**: onu ensesi üzerine yatırıp sonra onunla cima ettiğinde. İbn Abbâs dedi: “Ehl-i kitap kadınlarına ancak bir taraf üzere gelirlerdi. Ve Kureyş’ten bu hayy kadınları **شَرْحاً** olarak **يَشْرَحون** idi.” Ve gerçekten onu **شَرَحَ**: onu sırtüstü yatarken cima ettiğinde; ve o mecazdır. Mecazdan: “şeyi **شَرَحَ**”, onların sözleri gibi: Allah onun göğsünü hayrı kabul için **شَرَحَ**; onu **يَشْرَحُه** **شَرْحاً** da **فانْشَرحَ** yani “onu genişletti” hakkı kabul için, da genişledi. Ve tenzilde: “Artık Allah kimi hidayete erdirmeyi dilerse, onun göğsünü İslâm için **يَشْرَحْ**.” Ve “**الشَّرْحَةُ**: etten parça; **الشَّريحَةِ** ve **الشَّرِيحِ** gibi.” Ve denildi: **الشَّرِيحةُ**: uzamış et parçasıdır: o **شَرِيحةٌ** ve **شَرِيحٌ**’tir; Sahîh’te böyle. İbn Şümeyl’den: **الشَّرْحَةُ** “ceylanlardan: olduğu gibi kuru olarak getirilen, kurutulup şeritlenmemiş olan”dır. Denir: bize ceylandan bir **شَرْحَةً** al; ve o **لَحْمٌ مَشْرُوحٌ**’tur; ve gerçekten ben onu **شَرَحْته** ve **شَرَّحْته**. Ve **التَّصْفيف** **التَّشْرِيح**’ten bir türdür; o, et parçasını inceltmektir; inceliğinden dolayı şeffaflaşıncaya kadar, sonra kor üzerine atılır. “Ve **المَشْرُوحُ**: serap”tır; Sa‘leb’den; ve **السّين** bir lehçedir. Mecazdan: “**غَطَّتْ مَشْرَحَها**”; “**المَشْرَحُ**: **الحِرُ**”dür; dedi:
Kalçası ve **مَشْرَحُها** yara oldu ... onun dik duruşundan, nefes darlığı üzerine sürekli
“**الشُّرَيحِ** gibi”; ve onu küçültmenin terhîmi üzere görüyorum. **مِشْرَحٌ** “**مِنْبَرٍ** gibi: İbn Âhân, tâbiî”; Ukbe b. Âmir’den rivayet etti; İbn Hibbân onu yumuşak saydı; Zehebî **الدّيوَان**’da söyledi. “Ve **سَوْدَة** bint **مِشْرَحٍ**: sahâbîdir”; Hasan b. Ali’nin doğumuna حاضر oldu; Mizzî onu tercümesinde zikretti. “Ve denildi: **بالسّين**” المهملة; ve onu Emir İbn Mâkûlâ ve başkaları kaydetti; İbn Fehd’in mu‘ceminde böyle. Ebû Amr dedi: “**الشّارِح**: hâfızdır”; ve Yemen ehlinin كلامında “ekini kuşlardan ve başkalarından koruyan”dır. “Ve **شَرَاحِيلُ**: bir isimdir”; sanki **إِيل**’e izafe edilmiş gibidir. “Ve denir: **شَرَاحِينُ**” da; **اللاَّم**’ı **نُون** ile değiştirmekle; Yakûb’dan; Sahîh’te böyle. “Ve **شرْحَهُ** b. **عَوَّةَ**” b. **حُجَيَّةَ** b. **وَهْبِ** b. **حاضرٍ**: “Benû **سَامَةَ** b. **لُؤَيّ**’dendir”; bir batın; **التّبصير**’de böyle. “Ve Benû **شَرْحٍ**: bir batın.” **شُرَاحَةُ** “**سُرَاقَةَ** gibi: Hemdânî bir kadındır; “Müminlerin emiri” Ali’nin yanında—Allah ondan razı olsun—zinayı ikrar etti”; onu recmetti. “Ve **أُمُّ سَهْلةَ**” **شُرَاحَةُ** “muhaddise.” **شُرَيح** ve **شَرَّاحٌ** “**زُبَيْر** ve **كَتّانٍ** gibi: iki isimdir.” Onlardan: **شُرَيحُ** b. el-Hâris el-kâdî el-Kindî; onlarla müttefik, Benû Râiş’ten; künyesi Ebû Ümeyye; ve denildi: Ebû Abdurrahman; kâif ve şair ve kâdı idi; Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet eder; ondan Şa‘bî rivayet etti; 78 yılında öldü; yüz on yaşındaydı. Ve **شُرَيْحُ** b. Hâni’ b. Yezîd b. Ka‘b el-Hârisî; Yemen ehlindendir; sayımı Kûfe ehlindedir; Ali’den ve Âişe’den rivayet eder; ondan oğlu el-Mikdâh b. **شُريْح** rivayet etti; 78 yılında Sicistân’da öldürüldü; Ebû Bekre’nin ordusunda idi—Allah ondan razı olsun. Ve **شُرَيحُ** b. Ubeyd el-Hadramî eş-Şâmî; künyesi Ebû’s-Salt; Fadâle b. Ubeyd’den ve Muâviye b. Ebî Süfyân’dan rivayet eder. Ve **شُريحُ** b. Ebî Ertâe; Âişe’den rivayet eder. Ve **شُرَيْحُ** b. en-Nu‘mân es-Sâidî; Kûfe ehlindendir; en-Nevvâs b. Sem‘ân’dan rivayet eder; ondan Hâlid b. Ma‘dân rivayet etti. “Ve Ebû Muhammed Abdurrahman b. Ahmed b. Muhammed b. Ebî **شُرَيحٍ**” el-Herevî “el-Ensârî **الشُّرَيْحيّ**”; dedesine nisbet; ve o “Ebû’l-Kâsım el-Begavî’nin sahibi”dir; mu‘cem sahibidir; ondan ve İbn Sâ‘id’den rivayet etti; ondan Ebû Bekir Muhammed b. Abdullah el-Umrî ve başkaları rivayet etti; 390 yılında vefat etti. “Ve Abdullah b. Muhammed ve Hibetullah b. Ali **الشُّرَيْحيّان**: iki muhaddistir.” Ve bu maddeden ona istidrâk edilenlerdendir: **المَشْرَح** **الرّاشقُ**: **الاسْتُ**. Ve **مَشْرَحٌ**: Yemen’de bir kavmin lakabıdır. Ve “**النَّجَاحُ من الشَّرَاحِ**” meşhur darbımesellerdendir; Meydânî ve başkaları onu zikretti. Ve mecazdan: falan kimse dünyaya doğru **يَشْرَحُ**. Ve bana ne oluyor ki seni her şüpheye doğru **تَشْرَح** görürüm: o, onda rağbeti izhar etmektir. Hasan’ın hadîsinde: Atâ ona dedi: “Peygamberler Rablerini bilmeleriyle birlikte dünyaya doğru **يَشرَحُون** olur muydu? Ona dedi ki: Evet; şüphesiz Allah’ın yaratıklarında **تَرَائِكَ** vardır.” Murad etti: ona doğru yayılırlar ve göğüslerini **يَشْرَحُون** ve onu edinmeye geniş bir rağbetle rağbet ederlerdi. Ve Ebû **شُرَيْحٍ** el-Huzâî el-Ka‘bî; adı **خُويلدُ** b. **عَمْرٍو**; ve denildi: **عَمْرُو** b. **خُوَيلد**; fetih günü kavminin sancağını taşıyan. Ve Ebû **شُرَيحٍ** Hâni’ b. Yezîd; el-Mikdâm b. **شُرَيْح**’in dedesi; onun bir heyeti ve rivayeti vardır. Ve Ebû **شُرَيْحٍ** el-Ensârî: muhaddislerdir. Ve Sa‘d b. **شَرَاحٍ** “**سَحَابٍ** gibi”: Hâlid b. **عَفَيْر**’den rivayet eder; Dârakutnî onu zikretti. Ve **شُرَاحَةُ** b. **شُرَحْبِيلَ**: Zî Ru‘ayn’dan bir batındır.
