# شرح — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B1%D8%AD/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: شرح

باب الحاء والشين الراء معهما
ح ش ر، ش ح ر، ش ر ح، ر ش ح، ح ر ش مستعملات
حشر:
الحَشْر: حَشْرُ يَومِ القِيامة وقوله تعالى: "ثم إلى ربِّهم يُحشَرون"، قيل: هو الموتُ. والمَحْشَرُ: المجمعُ الذي يُحشَرُ إليه القوم. ويقال: حَشَرتْهُم السَّنةُ: وذلك أنَّها تضُمُّهم من النَّواحي إلى الأمصار، قال:
وما نَجا من حَشْرها المَحْشُوش		وَحْشٌ ولا طمْشٌ من الطُمُوش
قال غير الخليل: الحَشُّ والمَحشُوش واح. والحَشَرة: ما كان من صِغار دَوابِّ الأرض مثل اليّرابيع والقَنافِذ والضبِّاب ونحوها. وهو اسمٌ جامعٌ لا يُفردَ منه الواحد إلاّ أن يقولوا هذا من الحشرة.
قال الضرير: الجَرادُ والأرانِبُ والكَمْاة من الحَشَرة قد يكون دَوابَّ وغير ذلك.
والحَشْوَر: كُلُّ مُلَزَّز الخَلْق. شديدةُ. والحَشْر من الآذانِ ومن قُذّذ السِهام ما لطُفَ كأنَّما بُرِيَ بَرْياً، قال:
لها أذُنٌ حَشرٌ وذِفْرَى أسيلةٌ		وخدُّ كمِرآة الغريبة أسجَحُ
وحَشَرْتُ السِنانَ فهو مَحْشُور: أي رَقَّقُته وأَلْطَفْتُه.
شحر:
الشِحْرُ: ساحِلُ اليَمَن في أقصاها، قال العجاج:
رَحَلْتُ من أقصَى بلاد الرُحَّلِ		من قُلَل الشِحْرِ فجَنْبَيْ مَوْكِلِ
ويقال: الشِحْر مَوضع بعُمان.
شرح:
الشَّرْحُ: السَعَةُ، قال اللهُ -عزَّ وجلَّ-: "أفَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَه للإِسلام" أي وسَّعَه فاتَّسَعَ لقَول الخير. والشَرْحُ: البَيان، اشرَحْ: أيْ بيِّنْ. والشَّرْحُ والتَشريحُ: قِطْعُ اللَّحم على العظام قَطْعاً، والقِطعة منه شَرْحةٌ.
رشح:
رَشَحَ فلانٌ رَشْحاً: أي عَرِقَ. والرَشْحُ: اسمٌ للعَرَق. والمِرْشِحَةُ: بِطانةٌ تحت لِبْدِ السَّرْج لنَشْفِها العَرَق.
والأُمُّ تُرشِّحُ وَلَدَها تَرشيحاً باللَّبَن القليل: أيْ تجعلُه في فَمِه شيئاً بعدَ شيءٍ حتى يقْوَى للمَصِّ.
والتَرشيحُ أيضاً: لَحْسُن الأُمِّ ما على طِفلها من النُدُوَّة، قال:
أُدْمُ الظِباء تُرَشِّحُ الأطفالا
والراشِحُ والرَواشِحُ: جبال تَنْدَى فرُّبَما اجتَمَعَ في أصُولها ماء قليل وإنْ كَثُرَ سُمِّيَ واشِلاً. وإِنْ رأيتَه كالعَرَق يَجري خلالَ الحِجارة سُمِّيَ راشِحاً.
حرش:
الحرش والتحريش: إغراؤك إنسناً بغيره. والأحرش من الدنانير ما فيه حشونة لجِدَّته، قال:
دنانيرُ حُرْشٌ كُلُّها ضَربُ واحِدٍ
والضَبُّ أحرَشُ: خَشِنُ الجِلدِ كأنَّه مُحَزَّز. واحترشْتُ الضَبَّ وهو أن تَحرِشَه في حُجْره فتُهيجَه فإذا خَرَجَ قريباً منك هَدَمْتَ عليه بقيَّةَ الجُحْر. ورُبَّما حارَشَ الضَبُّ الأفعَى: إذا أرادت أن تدخُل عليه قاتَلَها.
والحَريشُ: دابَّةٌ لها مَخالِبُ كمخَالبِ الأسد ولها قرون واحد في وسط هامَتها، قال:
بها الحريشٌ وضِغْزٌ مائِلٌ ضَبِرٌ		يَأوي إلى رَشَفٍ منها وتقليصِ
والحَرْش: ضَرْبٌ من البَضْع وهي مُسْتَلْقِيةٌ.

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الشين** **الراء** onlarla beraber

**ح ش ر**، **ش ح ر**، **ش ر ح**، **ر ش ح**، **ح ر ش** kullanımdadırlar

**حشر**:
**الحَشْر**: Kıyamet gününün toplanması ve Yüce Allah’ın sözü: “ثم إلى ربِّهم يُحشَرون”; denildi ki: o, ölümdür. Ve **المَحْشَرُ**: kavmin kendisine toplandığı toplanma yeri. Ve denilir: **حَشَرتْهُم السَّنةُ**: ve bu, onun onları çevrelerden şehirlere doğru toplaması (sıkıştırması)dır, dedi ki:
وما نَجا من حَشْرها المَحْشُوش		وَحْشٌ ولا طمْشٌ من الطُمُوش
Halîl’den başkası dedi: **الحَشُّ** ve **المَحشُوش** vah. Ve **الحَشَرة**: yerin küçük canlılarından olan şey; **اليّرابيع** ve **القَنافِذ** ve **الضبِّاب** ve benzerleri gibi. Ve o, tekili ondan ayrılmayan (çıkarılmayan) bir topluluk adıdır; ancak “bu, **الحشرة**dendir” demeleri müstesna.
**الضرير** dedi: **الجَرادُ** ve **الأرانِبُ** ve **الكَمْاة** **الحَشَرة**dendir; canlılar olabilir ve başka (şeyler) de.
Ve **الحَشْوَر**: yaratılışı (bünyesi) dolgun olan her şey. Şiddetli. Ve **الحَشْر** kulaklardan ve okların tüylerinden, sanki yontularak yontulmuş gibi incelmiş olan şeydir, dedi ki:
لها أذُنٌ حَشرٌ وذِفْرَى أسيلةٌ		وخدُّ كمِرآة الغريبة أسجَحُ
Ve **حَشَرْتُ السِنانَ** o hâlde o **مَحْشُور**dur: yani onu incelttim ve onu daha latif yaptım.

**شحر**:
**الشِحْرُ**: Yemen’in en uç tarafındaki sahilidir, **العجاج** dedi:
رَحَلْتُ من أقصَى بلاد الرُحَّلِ		من قُلَل الشِحْرِ فجَنْبَيْ مَوْكِلِ
Ve denilir: **الشِحْر** Umân’da bir yerdir.

**شرح**:
**الشَّرْحُ**: genişliktir, Yüce ve Aziz Allah dedi: “أفَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَه للإِسلام” yani onu genişletti de hayır sözünü (kabul etmeye) genişledi. Ve **الشَرْحُ**: beyandır; **اشرَحْ**: yani açıkla. Ve **الشَّرْحُ** ve **التَشريحُ**: etin kemikler üzerinde parça parça kesilmesidir; ondan olan parça **شَرْحةٌ**dır.

**رشح**:
**رَشَحَ** falan kimse **رَشْحاً**: yani terledi. Ve **الرَشْحُ**: ter için bir addır. Ve **المِرْشِحَةُ**: eyer keçesinin altında, teri emmesi için bir astardır.
Ve anne, az süt ile çocuğunu **تُرشِّحُ** **تَرشيحاً**: yani onu emmeye güçleninceye kadar, ağzına bir şeyden sonra bir şey koyar.
Ve **التَرشيحُ** da: annenin, çocuğunun üzerindeki ıslaklığı yalamasıdır, dedi ki:
أُدْمُ الظِباء تُرَشِّحُ الأطفالا
Ve **الراشِحُ** ve **الرَواشِحُ**: nemlenen dağlardır; belki köklerinde az bir su toplanır; eğer çok olursa **واشِلاً** diye adlandırılır. Ve eğer onu, taşların arasından ter gibi akar görürsen **راشِحاً** diye adlandırılır.

**حرش**:
**الحرش** ve **التحريش**: senin bir insanı bir başkasına karşı kışkırtmandır. Ve dinarlardan **الأحرش**: yeniliğinden dolayı onda pürüzlülük bulunan (dır), dedi ki:
دنانيرُ حُرْشٌ كُلُّها ضَربُ واحِدٍ
Ve **الضَبُّ** **أحرَشُ**: derisi kaba, sanki çizgili (oyuklu) gibidir. Ve **احترشْتُ الضَبَّ**: o, onu deliğinde kışkırtmandır; onu harekete geçirirsin; o da sana yakın olarak çıkınca, deliğin geri kalanını onun üzerine yıkarsın. Ve belki **حارَشَ الضَبُّ الأفعَى**: eğer (yılan) onun üzerine girmek isterse onunla savaşır.
Ve **الحَريشُ**: aslanın pençeleri gibi pençeleri olan bir canlıdır; ve başının ortasında tek bir boynuzu vardır, dedi ki:
بها الحريشٌ وضِغْزٌ مائِلٌ ضَبِرٌ		يَأوي إلى رَشَفٍ منها وتقليصِ
Ve **الحَرْش**: o, sırtüstü yatmış iken olan **البَضْع**dan bir türdür.
