# شرد (ش-ر-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B1%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Öyleyse ibret yap

- Harfler: ش - ر - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَشَرِّدْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%91%D8%AF%D9%92.md) | فَفَعِّلْ | Öyleyse ibret yap | 1 | 1 | [8:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/ayet/8:57.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (9 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ثقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Sigaf demirin dövüldüğü örs ve çekiç demektir
2. [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Harbe mızrak ucu demektir
3. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Half : Ense demektir
4. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شرد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md), [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md), [ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bineğin veya hayvanın ürkerek bağından kurtulup başını alıp kaçması, topluluktan koparak dağılması |
| Çekirdek Özet 2 | Suçlunun veya ahit bozanın cezalandırılarak arkasındakilere dehşet verilmesi, birliklerinin dağıtılması ve caydırılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bozgunculuğa ve ihanete karşı uygulanan caydırıcı yaptırımın kolektif çözülme ve dağılma üretmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sıradan bir sürgün veya uzaklaştırma sanılması, arkadakilerin birliğini dağıtan ve caydıran ibretlik cezalandırma boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شر | Yarılma, açığa çıkma, saçılma, kötülüğün veya parçalanmanın yayılması; [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md), [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md), [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md), [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) köklerinde olduğu gibi yayılma ve bütünlüğün bozulması | د | Hareket, ayrılma ve kapıdan çıkıp gitme imgesi eklenerek saçılmanın denetimden çıkıp kaçma, ürküp uzaklaşma ve kontrolsüzce dağılma yönünde daralması |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Isırma, keskinlik, ani sarsıntı ve baskıyla bütünlüğü parçalayan bir müdahale |
| ر | İnsan başı | Baş, yönelim, öne atılma ve tek başına bir hedefe yönelme |
| د | Kapı | Geçiş, sınırdan dışarı fırlama, kurulu alandan ayrılma ve kaçış yolu |
| شرد | Ani sarsıntıyla başını alıp sınırdan dışarı fırlama | Ürkütücü ve sarsıcı bir etkiyle canlının başını alarak alışık olduğu sınırın veya bağın dışına fırlayıp kontrolsüzce kaçması ve dağılması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin veya atın sahibinin elinden, yularından ya da sürüsünden ürkerek kontrolsüz biçimde başını alıp çölün derinliklerine kaçması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Abdümenâf b. Rebî‘ el-Hüzelî şiirinde ürken develerin kovalanışını bu kökle tasvir eder: حَتَّى إِذَا أَسْلَكُوهُمْ فِي قُتَائِدَةٍ / شَلاًّ كَمَا تَطْرُدُ الْجَمَّالَةُ الشُّرُدَا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde dilden dile yayılan ve önüne geçilemeyen etkileyici şiirler için bir deyim olarak kullanılmıştır: قَافِيَةٌ شَرُودٌ / أطوف في الأباطح كل يوم / مخافة أن يشرد بي حكيم |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Dîvânu’l-Hüzeyliyyîn.

### Sami etimolojik katman

Arapça شرد kökü, Sami dil ailesinde özellikle hayvanların ürküp kaçması, itaatten çıkıp sürüden kopması ve kontrol edilemez biçimde dağılması anlam alanında kökleşmiştir. İbranicede nadir ve tartışmalı olan karşılıklar yerine, Arapçada çöl hayatının dinamikleri içinde binek hayvanının bağını koparıp kaçması ve ehlî halden vahşi/kaçak duruma geçmesi hadisesiyle berrak bir çekirdek kazanmıştır. Süryanice ve Akadca gibi çevre dillerde birebir aynı harf dizilişiyle yaygın bir soydaşlık formu tespit edilmemiş, kök Güney Sami / Arap sahasında fonetik yapısını ve fiziksel özünü koruyarak özelleşmiştir. Kökün temel semantik matrisi, dışarıdan gelen ani ve korkutucu bir etki sebebiyle bir bütünün bileşenlerinin birbirini izleyerek darmadağın olması, topluluğun çözülüp firar etmesi ve bu kaçışın arkadakilere sirayet etmesidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شرد kökünden türeyen firar, ürkme ve yabancılaşma | Evcil hayvanın denetimden çıkıp vahşileşmesi ve sürüyü terk etmesi fiili, insan topluluklarının korkuyla dağılmasına ve cezalandırma yoluyla ibret verilmesine aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapçaya özgü gelişmiş pastoral ve çöl temelli semantik | Kuzeybatı Sami dillerinde birebir iz düşümü zayıf olup, Arapçada müstakil bir hareket ve dağılma kökü olarak derinleşmiştir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda sağlam soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شرد | Anlamlı | Ürküp kaçmak, dağıtmak | Devenin ürkmesi, topluluğun dağılması, ibretlik ceza | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| شدر | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| [رشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) | Anlamlı | Doğru yolu bulmak, olgunlaşmak | Akıl, istikamet ve hayır yolunda sebat etme | Anlamca zıt yönelim taşır; sapmadan ve dağılmadan hedefe yönelmeyi bildirir; Kur'an'da geçer |
| ردش | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| [دشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B4%D8%B1.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| [درش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B4.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شرد | Merkez | Ürkütüp dağıtmak, ibretle kaçırmak | Korku salarak arkadakilerin birliğini ve planlarını darmadağın etme | Ceza yoluyla hem öndekini ezme hem geridekini firara sevk etme |
| [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Topluca ürküp kaçışmak veya harekete geçmek | [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) hem korkuyla kaçışı hem de savaşa koşmayı ifade eder; شرد ise sadece başını alıp itaatten koparak dağılmayı anlatır | شرد itaatsizlik ve başıboş kaçışı daha kuvvetle vurgular |
| [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Kovmak, uzaklaştırmak | [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) failin mağduru arkasından kovalayarak sürmesidir; شرد ise kaçanın bizzat içine düşen panikle kendi kendine dağılmasıdır | Birlikte kullanıldığında طريد شريد biçiminde tam bir sığıntılığı ve kovulmuşluğu ifade eder |
| [ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Dağılıp gitmek, kaçmak | [ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md) özellikle hayvanın rastgele bir yöne sapıp kaybolmasıdır; شرد ise itaatten tamamen çıkış ve başkaldırı tonu taşır | [ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md) yön şaşırmayı, شرد serkeşliği öne çıkarır |
| [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) | Zıt | Uyuşmak, kaynaşmak, evcilleşmek | Bir araya gelip ünsiyet kurmayı ve topluluk düzenine bağlanmayı gösterir | شرد ehlî olanın vahşileşip kaçması iken [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) vahşi olanın ehlileşip bağlanmasıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شرد | Ürkütüp dağıtmak, itaatten kaçmak | Hayvanın ürkmesi, topluluğun korkuyla dağılması, ibretlik ceza verme | Kesin |
| Latince | Dispergere, deterrere | Dağıtmak, dehşetle caydırmak | Dispergere maddi dağıtmayı, deterrere ise korku salarak caydırmayı karşılar; kökün serkeşçe kaçış nüansı dışarıda kalır | Güçlü |
| İngilizce | Disperse, deter, scatter | Dağıtmak, sindirmek, kaçırmak | Scatter fiziksel dağılmayı, deter ise arkadakilerin cesaretini kırmayı ifade eder; her iki anlam birlikte kökü tam karşılar | Güçlü |
| Almanca | Versprengen, abschrecken | Dağıtıp kaçırmak, gözdağı verip caydırmak | Versprengen topluluğun bağını koparıp kaçırmasını, abschrecken ibretlik cezanın dehşet verici etkisini yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Disperser, dissuader | Darmadağın etmek, vazgeçirmek | Disperser bozguna uğratıp dağıtmayı, dissuader arkadakileri aynı suçu işlemekten caydırmayı verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَشَرِّدْ بِهِمْ | İbretlik ve sarsıcı bir ceza ile arkalarındakileri dağıtmak, caydırmak | Savaş hukukunda ahitlerini bozanlara ve arkadan saldırmayı planlayan müttefiklerine karşı caydırıcı tedbir bağlamı (Enfâl [8:57](https://lisan.digital/tr/ayet/8:57.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Doğrudan kelami bir terim veya itikadi bir ihtilaf konusu olmamıştır | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Siyer ve harp hukuku (cihad) | Ahitlerini bozan muhariplere verilecek cezanın dozu ve diğer düşmanları savaştan vazgeçirecek caydırıcılık niteliği | Cezanın sadece faili durdurması değil, potansiyel saldırganları sindirici ve dağıtıcı bir kamu davası niteliği kazanması |
| Tefsir | Enfâl [8:57](https://lisan.digital/tr/ayet/8:57.md) tefsiri | Ayetteki «baskın yap / ibret kıl / dağıt» emirlerinin lafzi ve mecazi tahlili; tenkil ve tesmî‘ (ibretlik teşhir) anlamları | Cezalandırmanın psikolojik harbe ve askeri stratejiye dönüşerek arkadaki güç odaklarını dağıtması |
| Hadis | Cemaatten ve itaatten kopuş mecazı | Cemaatten ve Allah'a itaatten kopan kimsenin sahibinden kaçan deveye benzetilmesi | Şeriat dairesinden ve cemaat disiplininden kontrolsüzce kopup serkeşlik yapma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi emir ve cemaat bağı | İtaatten ve istikametten kopuş | Hidayet ve cemaat disiplininden kaçanların durumunu niteleme | Kişinin ilahi rehberliğin sunduğu emniyetli alanı terk edip nefsinin peşinde serkeşçe savrulması | Güçlü |
| İlmi | Yöntem ve mantık bütünlüğü | Zihni dağınıklık ve disiplinsizlik | Düşüncenin delilden kopup hedefsizleşmesini engelleme | Zihnin hakikat zemininden ürkerek kopması ve kontrolsüzce yanlış mecralara savrulması | Muhtemel |
| Siyasi | Devlet güvenliği ve askeri caydırıcılık | Stratejik caydırıcılık ve tasfiye | Suç ve hıyanet şebekelerinin omurgasını kırarak müttefiklerini felç etme | Anlaşmayı bozan odaklara verilen darbenin, geride bekleyen cepheyi savaşa girmeden dağıtması ve paniğe sevk etmesi | Kesin |
| İktisadi | Piyasa güveni ve sözleşme ahlakı | Piyasa bozuculara karşı caydırıcı müeyyide | Güven ihlali yapan aktörlerin teşhiri ile spekülatif ağların dağıtılması | Ahdi bozan tekelci veya hilekar unsurlara verilen cezanın diğer aktörleri haksız kazançtan ürkütüp vazgeçirmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dalga şoku etkisiyle parçacık saçılması (Scattering) | Kararlı bir yapıya çarpan yüksek enerjili bir darbenin, o yapının bileşenlerini bir daha toparlanamayacak şekilde farklı yönlere fırlatması ve saçması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Genel önleme ve caydırıcılık teorisi (General deterrence) | Bir suç failine verilen görünür ve kesin cezanın, suç işlemeye meyilli diğer bireyler üzerinde dehşet ve korku üreterek onları suç fikrinden kaçırması ve suçu örgütleyen ağı dağıtması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca sıradan bir sürgün etme, yerinden yurdundan kovma veya basit bir savaş mağlubiyeti düzeyine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Cezanın sadece fiili işleyene değil, arkasında duran veya sıranın kendisine gelmesini bekleyen tüm potansiyel tehdit unsurlarına dehşet vererek onların ittifakını ve cüretini dağıtan stratejik bir darbe olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlgili ayetin amacının salt intikam almak sanılması; halbuki asıl gayenin daha büyük ve kanlı savaşları baştan engelleyecek seviyede sarsıcı bir caydırıcılık ve dağıtma operasyonu olduğunun anlaşılamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın savaş, güvenlik ve ceza hukukunda «caydırıcılık» (deterrence) ilkesini nasıl bir psikolojik ve stratejik zemine oturttuğunu tek bir kökle mükemmel biçimde resmettiği için önemlidir. Bir eylemin arkasındaki gizli ittifakları kan dökmeden çözmenin yolunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahitlerin bozulması, kamu güvenliğinin tehdit edilmesi, askeri strateji ve düşman ittifaklarının parçalanmasını konu edinen Medine dönemi ayetlerinde (özellikle Enfâl suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müeyyidenin ve savaşın amacının kör bir şiddet olduğu yanılgısını düzeltir; hedefin düşmanı yok etmekten ziyade, arkadaki şer cephesini paniğe uğratıp dağıtarak yeni saldırıları baştan imkansız kılmak olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sahibinden veya sürüsünden ürken bir binek hayvanının ipini koparıp kontrolsüzce çölün derinliklerine kaçması ve izini kaybettirmesi.
- Soyut anlam: Ani ve şiddetli bir müdahale sonucunda ortaya çıkan korkunun, bir topluluğun bağlarını çözerek onları serkeşçe ve hedefsizce dört bir yana firara zorlaması; arkadakilerin cesaretini kıran sarsıcı ibret.
- Sistematik karşılık: Bir sisteme uygulanan lokal ama derinlikli bir şok darbenin, o sistemin çevresindeki potansiyel tehdit kümesini merkezkaç bir kuvvetle dağıtarak yapıyı koruma altına alması (caydırıcılık mekanizması).
- LaTeX modeli: $$F(A) \xrightarrow{\quad \sigma \quad} \nabla \cdot \vec{v}(B) > 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ terimi ahdi bozan öncü suçlu veya düşman odağını, $F(A)$ bu odağa uygulanan kesin ve ibretlik cezalandırma kuvvetini, $\sigma$ bu eylemin geride bıraktığı dehşet ve ibret şokunu temsil eder. $\vec{v}(B)$ sembolü geride bekleyen müttefiklerin veya potansiyel suçluların ($B$) hız ve yönelim vektörüdür; bu vektörün diverjansının sıfırdan büyük olması ($\nabla \cdot \vec{v}(B) > 0$), geridekilerin tek bir merkezden panik halinde dışa doğru kaçıştığını, dağıldığını ve bir araya gelme güçlerini kaybettiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Enfal 8:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/ayet/8:57.md) — فَشَرِّدْ

فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ

Meal (IK): Bunun için eğer savaşta ele geçirirsen; onları dağıt ki arkalarında olanlar ibret alsınlar.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والدال والراء معهما
ش ر د، ر ش د مستعملان فقط
شرد:
شردَ البعيرُ يشردُ شراداً. وفرسٌ شرُود، أي: مستعصٍ. وقافيةٌ شرُود أي: عائرةٌ في البلاد. ورجلٌ مُشرَّدٌ شريد، أي: طريد. وشردته وطرَّدته: جعلته طريداً شريداً. وقول الله عز وجل: "شرِّد بهم من خلفهم"، أي: نكَّل بهم، قال:
أطوف في الأباطحِ كلِّ يومٍ		مخافة أن يُشردَ بي حكيمُ
رشد:
رشد يرشد رشداً ورشاداً وهو نقيض الغي. ورشد يرشد رشداً وهو نقيض الضّلال. والرَّشدةُ: نقيضُ الغية، تقول: ولد لرشدةٍ، ولم يُهدَ إلى رشدة، قال:
وكائِن تَرَى من رشدةٍ في كريهةٍ		ومن غيَّةٍ تُلقى عليها الشَّـرائِرُ
وقال آخر:
لِذي غيَّةٍ من أمـهِ ولـرشـدةٍ		فيغلبها فحلٌ على النَّسلِ مُنجِبُ
ويُقالُ: يا رشدينُ كأنه يُريد: يا راشدُ.
ورشدَ فلانٌ إذا أصاب وجه الأمر والطّريق، والإرشاد: الدّلالة والهِداية.
والرَّشاد: الحجر، سمَّي به تطيُّراً من الحُرفِ وصلابة الحَجَر.

##### Türkçe

باب **الشين** و**الدال** و**الراء** معهما
**ش ر د**، **ر ش د** yalnızca kullanılmıştır

**شرد**:
Deve **شردَ** eder; **يشردُ**; **شراداً** (şerâden). Ve **فرسٌ شرُود**: yani, inatçı/ele avuca sığmaz. Ve **قافيةٌ شرُود**: yani, beldelerde başıboş dolaşan. Ve **رجلٌ مُشرَّدٌ شريد**: yani, kovulmuş/sürülmüş. Ve **شردته** ve **طرَّدته**: onu kovulmuş, sürülmüş kıldım. Ve Aziz ve Celil Allah’ın sözü: “**شرِّد بهم من خلفهم**”, yani: onlara ibret verici ceza ver; dedi ki:
أطوف في الأباطحِ كلِّ يومٍ		مخافة أن يُشردَ بي حكيمُ

**رشد**:
**رشد** eder, **يرشد**; **رشداً** ve **رشاداً**; ve o, **الغي**’nin zıddıdır. Ve **رشد** eder, **يرشد**; **رشداً**; ve o, **الضّلال**’ın zıddıdır. Ve **الرَّشدةُ**: **الغية**’nin zıddı; dersin ki: **ولد لرشدةٍ** (bir رشدة üzere doğdu), ve **ولم يُهدَ إلى رشدة** (bir رشدة’ye hidayet edilmedi); dedi ki:
وكائِن تَرَى من رشدةٍ في كريهةٍ		ومن غيَّةٍ تُلقى عليها الشَّـرائِرُ
Ve bir başkası dedi ki:
لِذي غيَّةٍ من أمـهِ ولـرشـدةٍ		فيغلبها فحلٌ على النَّسلِ مُنجِبُ
Ve denilir: **يا رشدينُ**; sanki murad ediyor: **يا راشدُ**.
Ve falan kimse **رشدَ** etti; işin ve yolun yüzünü/isabetli yönünü tutturduğu zaman. Ve **الإرشاد**: delalet ve hidayettir.
Ve **الرَّشاد**: taş; **الحُرف**’tan ve taşın sertliğinden uğursuzluk sayarak ona bu ad verilmiştir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

شَرَدَ البعيرُ يَشْرُدُ شُروداً وشِراداً: نفر، فهو شارِدٌ وشَرودٌ. والجمع شَرَدٌ وجمع الشَرودِ شُرُدٌ. وقافية شَرودٌ: أي سائرة في البلاد. والتَشْريد: الطَرْدُ، ومنه قوله تعالى: "فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ"، أي فَرِّقْ وبَدِّدْ جمعَهم. والشَريد: الطَريد.

##### Türkçe

**شَرَدَ** deve **يَشْرُدُ** **شُروداً** ve **شِراداً**: ürktü; o hâlde o **شارِدٌ** ve **شَرودٌ**dur. Çoğulu **شَرَدٌ**dur; **الشَرودِ**’un çoğulu **شُرُدٌ**dur. Ve **قافية شَرودٌ**: yani beldelerde yürüyüp giden. Ve **التَشْريد**: kovmadır; ondan Yüce Allah’ın sözü: “**فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ**”, yani onların topluluğunu ayır ve dağıt. Ve **الشَريد**: kovulmuş (sürülmüş) olandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش د ر
شرد ، رشد ، درش .
شرد : قال ابن المظفر : شَرَد البعيرُ يشرُدُ شِراداً ، وكذلك الدّوابّ ، وفرسٌ شَرودٌ وهو المسْتَعصِي على صاحبه ، وقافيةٌ شرود : عائرةٌ سائرة في البلاد ، وقال الشاعر :
شَرُودٌ إذا الرّاءُونَ حَلُّوا عِقَالها
مُحَجَّلةٌ فيها كلامٌ مُحَجَّلُ
وشرَدَ الجمل شُروداً فهو شارد ، فإِذا كان مُشَرَّداً فهو شريدٌ طريد . وتقول : أَشرَدْتُه ، وأَطرَدْتُه ؛ إذا جعلته شريداً طريداً لا يُؤْوَى .
وقال الفراء في قوله تعالى : ( فَشَرِّدْ بِهِم مَّنْ خَلْفَهُمْ ) ( الأنفال : 57 ) : يقول إنْ أَسَرْتَهم يا محمد فنكِّلْ بهم مَنْ خَلفَهم ممن تخافُ نقْضَه لِلْعَهد ؛ لعلهم يَذّكرون فلا ينْقُضون العهد . وأَصل التشريد التَّطريد .
رشد : قال الليث : يقال رَشَد الإنسان يَرْشُدُ رُشداً ورَشاداً ، وهو نقيض الغَيّ ، ورَشِد يَرْشَدُ رَشَداً ، وهو نقيض الضَّلالَ . إذا أصابَ وَجْهَ الأمر والطريق فقد رَشِد ، وإذا أرشدك إنسانٌ الطريق فقل : لا يَعْمَى عليك الرُّشد .
قلت : وغير الليث يَجْعَلُ رَشَدَ يَرْشُدُ ورَشِدَ يَرشَدُ بمعنى واحدٍ في الْغَيّ والضَّلال ، ورجلٌ رشِيدٌ ورَاشِدٌ . والإرْشادُ الْهِدَايَة والدِّلالَة .
وقال الفراء في ( كتاب المصادر ) : وُلِدَ فلانٌ لِغَيرِ رَشْدَةٍ ، وَوُلِدَ لِغَيَّةٍ ولِزَنْيَةٍ كلّها بالْفَتح .
وقال الكسائيّ : ويَجُوزُ لِرِشْدَةَ ولِزنْيَةٍ ، فأَمَّا غَيَّة فهو بالْفَتْح .
وقال أبو زيد : هو لِرَشْدِةٍ ولِزَنْيَةٍ بفَتْح الرّاء والزّاي منهما ، ونحو ذلك .
قال الليث : وأنشد :
لذِي غَيَّةٍ من أُمِّه ولِرَشدةٍ
فَيَغْلِبُها فحلٌ على النَّسْلِ مُنْجِبُ
قال : ويقال : يا رِشْدِينُ ، بمعنى يَا رَاشِد .
وقال ذو الرمة :
وكَائِنْ تَرَى مِنَ رشْدَةٍ في كَرِيهَةٍ
ومن غَيِّةٍ تُلْقَى عليها الشَّراشِرُ
يقول : كم رُشْدٍ لَقيتَهُ فيما تكْرَهُه ، وكم من غَيَ فيما نُحبُّه ونهواه .
قلت : وأَهْلُ العراق يقولون للْحُرْف : حَبّ الرَّشاد كأَنَّهم تَطَيَّرُوا من لَفظ الحُرْفِ ، لأَنَّهُ حِرْمان ، فقالوا : حبُّ الرَّشاد ، والرَّشادُ الحجرُ الذي يَملأُ الكَفَّ ، الواحِدَةُ رَشَادَة .

##### Türkçe

ش د ر
**شرد** , **رشد** , **درش** .

**شرد** : İbnü’l-Muzaffer dedi: **شَرَد** deve **يشرُدُ** **شِراداً**; aynı şekilde binek hayvanları da; ve **فرسٌ شَرودٌ**: o, sahibine karşı inat eden/ele avuca sığmayan kimsedir; ve **قافيةٌ شرود**: ülkelerde dolaşan, başıboş gezen. Şair dedi ki:
**شَرُودٌ إذا الرّاءُونَ حَلُّوا عِقَالها**
**مُحَجَّلةٌ فيها كلامٌ مُحَجَّلُ**
Ve **شرَدَ** erkek deve **شُروداً**; o hâlde o **شارد**’dır. Artık eğer **مُشَرَّداً** olursa o **شريدٌ طريد**’dir. Ve dersin ki: **أَشرَدْتُه** ve **أَطرَدْتُه**; yani onu, barındırılmayan **شريداً طريداً** kıldığın zaman.

Ve el-Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **( فَشَرِّدْ بِهِم مَّنْ خَلْفَهُمْ )** (el-Enfâl: 57) dedi: “Yani, ey Muhammed, eğer onları esir alırsan, onlarla, arkalarındakilerden—ahdini bozmasından korktuğun kimselerden—ibret verici ceza uygula; umulur ki hatırlarlar da ahdi bozmazlar.” Ve **التشريد**’in aslı **التَّطريد**’dir.

**رشد** : el-Leys dedi: **رَشَد** insan **يَرْشُدُ** **رُشداً** ve **رَشاداً** denir; o, **الغَيّ**’in zıddıdır. Ve **رَشِد** **يَرْشَدُ** **رَشَداً**; o, **الضَّلالَ**’ın zıddıdır. İşin ve yolun yönünü isabet ettirdiği zaman artık **رَشِد** olmuştur. Ve eğer bir insan sana yolu gösterirse de ki: “**لا يَعْمَى عليك الرُّشد**.”

Dedim: el-Leys’ten başkası, **رَشَدَ يَرْشُدُ** ile **رَشِدَ يَرشَدُ**’i, **الْغَيّ** ve **الضَّلال** hususunda tek bir mânâda kılar. Ve **رجلٌ رشِيدٌ** ve **رَاشِدٌ**. Ve **الإرْشادُ**: **الْهِدَايَة** ve **الدِّلالَة**’dır.

Ve el-Ferrâ, **( كتاب المصادر )**’da dedi: Falan, **لِغَيرِ رَشْدَةٍ** için doğdu; ve **لِغَيَّةٍ** için ve **لِزَنْيَةٍ** için doğdu; hepsi fetha iledir.

Ve el-Kisâî dedi: **لِرِشْدَةَ** ve **لِزنْيَةٍ** câiz olur; fakat **غَيَّة** ise fetha iledir.

Ve Ebû Zeyd dedi: O, **لِرَشْدِةٍ** ve **لِزَنْيَةٍ**’dir; ikisinden de **الرّاء** ve **الزّاي**’in fethasıyla; ve bunun benzeri.

el-Leys dedi: Ve şu beyti rivayet etti:
**لذِي غَيَّةٍ من أُمِّه ولِرَشدةٍ**
**فَيَغْلِبُها فحلٌ على النَّسْلِ مُنْجِبُ**
Dedi: Ve **يا رِشْدِينُ** denir; **يَا رَاشِد** mânâsında.

Ve Zü’r-Rumme dedi:
**وكَائِنْ تَرَى مِنَ رشْدَةٍ في كَرِيهَةٍ**
**ومن غَيِّةٍ تُلْقَى عليها الشَّراشِرُ**
Yani: Hoşlanmadığın şeyde nice **رُشْدٍ** ile karşılaştın; ve sevdiğimiz ve arzuladığımız şeyde nice **غَيَ** (ile karşılaştın).

Dedim: Irak ehli, **الْحُرْف** için “**حَبّ الرَّشاد**” derler; sanki **الحُرْف** lafzından uğursuzluk saymışlardır; çünkü o, **حِرْمان**’dır. Böylece “**حبُّ الرَّشاد**” dediler. Ve **الرَّشادُ**: avucu dolduran taş(çakıl)dır; onun bir tanesi **رَشَادَة**’dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والراء وما يثلثهما)
(شرز) الشين والراء والزّاء أصلٌ يدلُّ على خلافِ الخَير، في جميع فروعهِ: من هلاك، ومنازَعة وغير ذلك. ومن ذلك قول العرب للعدوّ: أَشْرزَه الله، أي أهلكَه. ورماه بِشَرْزةٍ، أي مَهلكة. ويقال إنَّ المشارَزة كالمصاحبة والمنازعة. والمشارِز: الرجل السيِّئ الخلُق، الشَّديد الخَلْق.
ومن الباب : أَشْرزت [الشيء([1])]، إِذا قطعتَه فلم تصلْه.
(شرس) الشين والراء والسين أصلٌ قريبٌ من الذي قبله. من ذلك الشَّرْس: شِدّة الدَّعْكِ للشّيء. يقال شرَسْتُهُ شَرساً. والشَّريس: الشَّكِس الكثير الخِلاف([2]). ويقال تَشَارَسَ القومُ، إِذا تَعَادَوا([3]). ويقال إنَّ الشِّرْس نبتٌ بَشِع الطّعم. والأشرس: الرَّجُل الجريء على القتال. ويقال إن الشِّراس الرِّباق([4]).
(شرص) الشين والراء والصاد ما أحسب فيه شيئاً * صحيحاً، لأنِّي لا أرى قياسَهَ مطّرِداً. على أنَّهم يقولون إن الشِّرْصَتَيْن([5]): ناحيتا النّاصية مما رقَّ فيه الشَّعَر. ويقال لكلِّ ضخمٍ رِخْو: شِرْواص([6]). ويقال إنَّ الشَّرَص الغَلْظَ من الأرض.
(شرط) الشين والراء والطاء أصلٌ يدلُّ على عَلَمٍ وعلامة، وما قارب ذلك من عَلَم. من ذلك الشَّرَط العَلاَمة. وأشراط الساعة: علاماتُها. ومن ذلك الحديث حين ذكر أشراط الساعة، وهي علاماتها. وسمِّي الشُّرَط لأنّهم جعلوا لأنفسهم عَلامةً يُعرَفون بها. ويقولون: أَشرَطَ فلاَنٌ نفسَه للهَلكة، إِذا جعلَها عَلَمَاً للهلاك. ويقال أَشْرَطَ من إِبله وغنمه، إِذا أعدَّ منها شيئاً للبيع. قال الشاعر:([7])
فأَشْرَطَ فيها نفسَه وهو مُعْصِمٌ *** وألقى بأسبابٍ لـه وتوكُّلا
ومن الباب شَرْط الحاجم، وهو معلومٌ، لأنَّ ذلك علامةٌ وأَثَر. ويقال إنَّ أشراطَ السّاعة أوائِلُها. ومن الباب الشّريط، وهو خَيط يُرْبَق به البَهْم. وإِنّما سمِّي بذلك لأنَّها إذا رُبِطَتْ به صار لذلك أَثَر. ومن الباب الشَّرَط، وهو المَسِيل الصَّغير يجيء من قدر عشر أذرع، وسمِّي بذلك لأنَّه أثّر في الأرض كَشَرْط الحاجم.
ومن الباب الشَّرَطانِ : نجمانِ يقال إنَّهما قرنا الحَمَل، وهما مَعْلَمانِ مُشْتَهِران. ويقال جملٌ شِرواطٌ، أي ضَخْم. وإِنّما سُمِّيَ شِرواطاً لأنَّه إِذا كان مع إِبل تبيَّن كأنَّه عَلَم. قال حسّانٌ:
في نَدَامَى بيضِ الوجوهِ كرامٍ  *** نُبِّهُوا بعد هَجْعَةِ الأَشراطِ([8])ففيه أقوال: قال قوم: أراد به الشّرَطينِ والثالثَ بين يديهما، ويكون على هذا قول من سمّى الثلاثة أشراطاً([9]). قال العجاج:
* من باكِرِ الأشراطِ أشْرَاطِيُّ([10]) *
وقال قوم: أراد بالأشراط الحَرَس. ويقال: الأشراط سِفْلة القوم. قال الشاعر:
أشاريط من أَشْراطِ أشراطِ طَيِّئٍ *** وكانَ أبوهُم أَشْرَطاً وابنَ أَشْرَطا([11])ومن ذلك شَرَط المِعْزَى، وهي رُذَالُها، في قول جرير:
ترى شَرَطَ المِعْزَى  مُهورَ نسائِهمْ *** وفي شَرَط المِعزَى لهُنَّ مُهورُ([12])وقال قوم: اشتقاق الشُّرَط من هذا لأنَّهم رُذَال. وقال آخرون: إِنَّما سُمُّوا شرَطاً لأنَّهم جَعَلوا لأنفسهم علامةً يُعرَفون بها، فأمَّا الشَّرَط التي هي الرُّذَال فإنّ وجهَ القياس فيها أنَّها تُشْرَط، أي تقدّم أبداً للنّوائب قبل الجُبار، فهي كالذي قُلْنَاهُ في قوله: "فأشرط فيها نَفْسَه"، أي جعلها عَلَماً للهلاك.
(شرع) الشين والراء والعين أصلٌ واحدٌ، وهو شيءٌ يُفتَح في امتدادٍ يكون فيه. من ذلك الشّريعة، وهي مورد الشَّارِبة الماء. واشتُقّ من ذلك الشِّرْعة في الدِّين، والشَّريعة. قال الله تعالى: ﴿لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجَاً﴾  [المائدة 48]، وقال سبحانه: ﴿ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الأَمْرِ﴾  [الجاثية 18]. وقال الشَّاعر في شريعة الماء:
ولمَّا رأتْ أنَّ الشَّرِيعة همُّها *** وأنَّ البياضَ من فرائِصها دامِي([13])
ومن الباب: أشرعت الرُّمَح نحوه إشراعاً. ورَّبما قالوا في هذا شَرَعْت. والإبْل الشُّرُوع: التي شَرَعَت ورَوِيَت. ويُقال أشرعْتُ طريقاً، إِذا أنفذتَه وفتحتَه، وشرعت أيضاً. وحِيتانٌ شُرَّع: تَخفِض رؤوسَها تشرب([14]). وشَرَعْت الإِبلَ، إِذا أمكنتَها من الشّريعة. هذا هو الأصل ثم حُمِل عليه كلُّ شيءٍ يُمدُّ في رفعةٍ وغير رفعة. من ذلك الشِّرَع، وهي الأوتار، واحدتها شِرْعة، والشراع جمع الجمع. قال الشاعر:
* كما ازدهرت قَينةٌ بالشِّراع([15]) *
ومن ذلك شِرَاع السَّفينة، وهو ممدودٌ في علوٍّ،  وشُبّه بذلك عنقُ البعير فقيل شرَعَ البعيرُ عنقَه. وقد مَدَّ شِراعَه إذا رفَعَ عُنقَه. وقيل في التَّفسير في قولـه تعالى: ﴿إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً﴾ [الأعراف 163]: إِنّها الرافعةُ رؤوسَها، ومنه قولهم: رُمْحٌ شُرَاعيٌّ، أي طويل، في قول الهُذَليّ([16]). ومن الفتح الذي ذكرناه أوّلاً روايةُ ابنِ السِّكّيت: شرعت الإهاب، إِذا شقَقتَ ما بين رِجلَيه.
(شرف) الشين والراء والفاء أصلٌ يدلُّ على علوٍّ وارتفاع. فالشَّرَف: *العُلُّوّ. والشريف([17]): الرجل العالي. ورجلٌ شريفٌ من قوم أشراف، يقال إِنَّه جمعٌ نادر، كحبيب وأحباب، ويتيم وأيتام. ويقال للذي غَلَبَهُ غيرُه بالشَّرَف مشروف. ويقال استشرفتُ الشّيءَ، إِذا رفعتَ بصرك تنظرُ إليه. ويقال للأنوف الأشراف، الواحدُ شرف. والمَشْرَف([18]): المكان تُشرِف عليه وتعلوه. ومشارف الأرض: أعاليها. والمشرفيّة: منسوبة إلى مَشَارف الشام. ويقال إنَّ الشُّرْفَة: خِيار المال، واشتقاقه من الشُّرْفة التي تُشَرَّفُ بها القصور، والجمع شُرَف. والمُستشرِف من الخيل: العظيم الطَّويل. قال الخليل: سهمٌ شارف: دقيق طويل، وأُذُنٌ شَرْفاءُ: طويلةُ القُوف([19]). ومَنْكِبٌ أشرفُ:عالٍ. فأَمَّا النّاقة الشَّارفُ فهي المُسِنَّة الهَرِمَة من الإِبل، وهذا ممكنٌ  أن يكون من العلوّ في السّنّ. وذُكِر عن الخليل أنَّ السَّهْم الشارف من هذا، وهو الذي طال [عهدُهُ] بالصِّيان([20]) فانتكث عَقَبُهُ وريشُهُ. قال أوس:
يُقلِّبُ سَهماً راشَهُ بمناكِبٍ  *** ظُهَارٍ لُؤامٍ فهو أعجفُ  شارفُ([21])ويزعمون أن شُرَيْفَاً أطولُ جَبَلٍ في الأرض.
(شرق) الشين والراء والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إضاءةٍ وفتحٍ. من ذلك شَرَقَت الشّمسُ، إذا طلعت. وأشرقت، إذا أضاءت. والشُّرُوق: طُلوعها. ويقولون: لا أفعل ذلك ما ذرَّ شارقٌ، أي طَلَعَ، يُرَاد بذلك طُلُوع الشمس. وأيّام التَّشْريق سمِّيت بذلك لأنَّ لحوم الأضاحِي تُشرَّق فيها للشَّمس. وناسٌ يقولون: سمِّيت بذلك لقولهم: "أشرِقْ ثَبِير، لكيما نُغير". والمَشْرِقَانِ: مَشْرِقَا الصَّيفِ والشِّتاء. والشَّرْق: المَشْرِق. وقال قوم: إنَّ اللحمَ الأحمرَ يُسمَّى شَرْقاً.  فإنْ كان صحيحاً فلأنَّه من حُمرته كأنه مُشْرِق.
ومن قياس هذا الباب: الشّاةُ الشّرقاء: المشقوقة الأُذُن، وهو من الفَتح الذي وصفناه.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولهم: شَرِقَ بالماء، إِذا غَصَّ به شَرَقَاً. قال عديّ:
لو بِغَيْرِ الماءِ حَلْقِي شَرِقٌ *** كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصارِي([22])(شرك) الشين والراء والكاف أصلانِ، أحدُهما يدلُّ على مقارنَة وخِلاَفِ انفراد، والآخر يدلُّ على امتدادٍ واستقامة.
فالأول الشِّرْكة، وهو أن يكون الشيءُ بين اثنين لا ينفردُ به أحدهما. ويقال شاركتُ فلاناً في الشيء، إذا صِرْتَ شريكه. وأشركْتُ فلاناً، إذا جعلتَه شريكاً لك. قال الله جلَّ ثناؤهُ في قِصَّةِ موسى: ﴿وَأَشْرِكْهُ في أَمْرِي﴾ [طه 32]. ويقال في الدُّعاء: اللهم أشرِكْنا في دعاء المؤمنين، أي اجعلنا لهم شركاءَ في ذلك، وشَرِكتُ الرَّجُلَ في الأمرِ أشْرَكُه.
وأمّا الأصل الآخر فالشرَك: لَقَم الطّريق، وهو شِرَاكُه أيضاً. وشِرَاك النَّعْل مشبَّه بهذا. ومنه شَرَكُ الصّائِدِ، سمِّي بذلك لامتداده.
(شرم) الشين والراء والميم أصلٌ واحدٌ لا يُخْلف، وهو يدلُّ على خَرْقٍ في الشيء ومَزْق. من ذلك قولُهم: تشرّم الشيء، إذا تمزّق. ومنه الحديث: "أَنَّهُ أُتِيَ بِمُصْحَفٍ قد تَشَرَّمتْ حواشيه". ومن الباب الشّرِيم، وهي المرأة المُفْضاة. والشَّرْم: قَطْعٌ من الأرنبة، وقَطْعٌ من ثَفْر النَّاقة([23]). والشَّارم: السهم الذي يَشرِمُ جانبَ الغَرَض. ويقال شَرَم له من ماله، إِذا قَطَع له من ماله قطعةً قليلة. والشَّرْم يقال إِنّه لُجَّة في البحر. وسَمِعت مَن يقول إِن الشَّرْمَ كالخَرْق في جانب البحر، كالمدخَل إلى البحر. وهذا أقيَسُ من القول الأوّل. قال:
تَمنّيتُ مِنْ حُبِّي بُثينَة أنّنا  *** على رَمَثٍ في الشَّرْمِ ليس لنا وَفْرُ([24])ويقال عُشْب شَرْمٌ، إِذا شُرِمَ أعلاه، أي أُكِل.
(شري) الشين والراء والحرف المعتل أصولٌ ثلاثة: أحدها يدلُّ على تعارضٍ من الاثنين في أمرين أخذاً وإِعطاءً مُمَاثَلةً، والآخر نبتٌ، و*الثالث هَيْجٌ في الشيء وعلُوّ.
فالأوّل قولهم: شَرَيت الشيء واشتريتُه، إِذا أخذتَه من صاحبه بثَمنه. وربما قالوا: شَريتُ: إِذا بعتَ. قال الله تعالى: ﴿وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]. ومما يدلُّ على المماثلة قولهم: هذا شَرْوَى هذا، أي مِثْلُهُ. وفُلاَنٌ شَروَى فلانٍ. ومنه حديث شريح في قوسٍ كَسَرَها رجلٌ لرجُل فقال شُريح: "شَرواها" أي مثلُها. وأشراء الشيء: نواحيه، الواحد شَرىً، وسمِّي بذلك لأنَّه كالنّاحية الأخرى. والشِّرَى مقصور، يقال شَرَى الشيءَ شِرىً. وأمَّا النَّبْت فالشّرْيُ، يقال إِنّه الحنظل. ويقولون الشَّرْية: النَّخْلة التي تنبُت من النَّواة. قال رُؤبة:
* وشرية في قرية *
والشَّرَى : موضع كثير الدّغَل والأُسْدِ. قال:
أسودُ شَرَى لاقت أُسودَ خفِيَّةٍ *** تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأساوِدِ([25]) والشِّريان من شجر القِسِيّ.
والأصل الثالث: قولهم شَرِيَ الرّجلُ شَرَىً، إِذا استُطِيرَ غَضَبَاً، ويقال شَرِيَ البعيرُ في سيرهِ شَرىً، إِذا أسرع. وشَرِي البرقُ، إِذا استطار. قال الشاعر:
أصاحِ تَرَى البرقَ لم يغتمضْ *** يموتُ فُواقاً ويَشْرَى فُواقا([26])ويقال استشرى الرجُل، إِذا لجَّ في الأمر. ويقال شَرِي زِمامُ النّاقة يَشْرى شَرىً، إِذا كثُر اضطرابُهُ. ويقولون: "كلُّ مُجْرٍ في الخَلاءِ يَشْرَى"([27]).
(شرب) الشين والراء والباء أصلٌ واحد منقاسٌ مطّرد، وهو الشُّرب المعروف، ثمّ يُحمل عليه ما يقاربُه مجازاً وتشبيهاً. تقول: شربت الماءَ أشرَبُهُ شَرْباً، وهو المصدر. والشُّرْب الاسم. والشَّرب: القوم الذين يَشْرَبون. والشِّرب: الحظُّ من الماء. قال الشاعر([28]) في الشَّرْب:
فقلتُ للشَّرب في درنا وقد ثَمِلُوا  *** شِيمُوا وكيف يَشِيم الشارب الثملُ
والشَّرَبَة: ماءٌ يجمع حول النَّخلة يكون منها شُربها، والجمع شَرَبٌ. والمَشْرَبة: الموضع الذي يَشْرب منه النّاس، وفي الحديث: "ملعونٌ من أَحاطَ على مَشْرَبةٍ". والمَشْرَب: الوجه الذي يُشرب منه، ويكون موضعاً ويكون مصدراً. والشَّريب: الذي يُشارِبُكَ. ويقال أَشْرَبتَنِي ما لم أَشْرَبْ، أي ادَّعيتَ عليَّ شُربَه، وهذا مَثَلٌ، وذلك إِذا ادَّعَى عليه ما لم يفعَلْه. وماء شَروبٌ وشَريبٌ، إذا صلَح أن يُشْرَبَ وفيه بعضُ الكراهة. والإشراب: لونٌ قد أُشْرِبَ من لَون، يقال: [فيه([29])] شُرْبَةُ حُمْرةٍ. ويقال أُشْرِبَ فلانٌ حبَّ فلانٍ، إِذا خالطَ قلبه. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿وَأُشْرِبُوا في قُلُوبِهِمُ العِجْلَ﴾  [البقرة 93]، قال المفسرون حُبَّ العِجْل. قال الشيباني: الشَّرْب الفَهْم، يقال شَربَ يَشْرُب شَرْباً، إِذا فَهِم. ويقال اسْمَع ثم اشْرُبْ([30]). والشاربة: القوم يكونون على ضَفّةِ نهر، ولهم ماؤُه. وشارب الإنسان معروف، ويجمع على شواربَ. والشَّوارب أيضاً: عروقٌ مُحدقةٌ بالحُلْقوم. وحمارٌ صَخِب الشَّوارب من هذا، إِذا كان شديدَ النَّهيقِ. والشارب في السيف([31]).
وأمّا اشرأبَّ فليس ببعيدٍ أن يكون من هذا القياس كأنّه كالمتهيِّئ للشُّرب، فيمدُّ عنقَه لـه. ثم يقاس على ذلك فيقال اشرأبّ لينظر شُرَأْبِيبَةً. وإنمّا زيدت الهمزةُ فرقاً بين المعنيين. وشَرَبَّةُ: مكان.
(شرث) الشين والراء والثاء أصلٌ واحدٌ، وهو الشَّرَث، وهو غِلظ الأصابع والكَفّيْن.
(شرج) الشين والراء والجيم أصلٌ منقاس يدُلُّ على اختلاطٍ ومُداخَلة. من ذلك الشَّرَجُ وهي العُرَى، سُمِّيت بذلك لأنّها تتداخل. ويقال شَرَجْتُ اللَّبنَ ، إِذا نضَدْته. ويقال شَرَّجْتُ الشرابَ، إِذا مَزَجْتَه. ويقال: إنَّ الشَّريجة القوسُ يكون عودُها لونَين. ويقال تَشَرَّجَ اللّحمُ باللّحمِ، إِذا تداخَلاَ. هذا هو الأصل. قولهم: أصبَحَ الناسُ في هذا الأمر شَرْجَيْنِ، فيُظَنُّ  أنّهم أصبحوا فِرْقَين. وهذا كذا يقال، وهو يرجع إلى المعنى الذي ذكرناه؛  لأنهم إذا اختلفوا اختلَطَ * الرّأيُ  والكلامُ وصارت مراجعاتٌ، كما قال زُهير:
رَدَّ القِيانُ جِمَالَ الحيِّ فاحتملوا  *** إلى الظهيرة أمرٌ بينَهمْ لَبِكُ([32])وأمّا شَرَج الوادي فمنفَسَحُه، والجمع أشراج.
(شرح) الشين والراء والحاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الفتح والبيان. من ذلك شرحت الكلام وغيرَهُ شَرْحاً، إِذا بيَّنتَه. واشتقاقهُ من تشريح اللحم.
(شرخ) الشين والراء والخاء أصلان: أحدهما رَيْعان الشيء، وذلك يكون في النّتاج في غالب الأمر. والآخَر يدلُّ على تساوٍ في شيئين متقابلين.
فالأوّل شَرخ الشّباب: أوّلُه ورَيْعانه. وشَرخُ كلِّ سنةٍ: نِتاجها من أولاد الأنعام. وقد شَرَخَ نابُ البعيرِ، إذا شقَّ البَضْعة وخرج. وقال الشاعر([33]):
إنَّ شَرخَ الشَّبابِ والشَّعَرَ الأسـ *** ـودَ ما لم يُعَاصَ كان جُنونا
والأصل الآخر: الشَّرْخانِ، يقال لآخِرةِ الرّحْل وواسطتِه شَرخانِ. وَشَرْخَتَا السَّهمِ: زَنَمَتَا فُوقِه([34])،  و[هو([35])] موضِعُ الوتر بينهما.
(شرد) الشين والراء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تنفيرٍ وإِبعاد، وعلى نِفَارٍ وبُعدٍ، في انتشار. وقد يقال للواحد([36]). من ذلك شَرَد البعيرُ شُرودا. وشَرّدْتُ الإبلَ تشريداً أُشرِّدُهَا. ومنه قوله جلَّ ثناؤه:﴿فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ﴾  [الأنفال 57]، يريد نكِّل بهم وسَمِّع. وهو ذلك المعنى، أنَّ المُذْنِب إذا أَذْنَبَ وعُوقِبَ عليه، فقد شُرِّدَ بتلك العقوبة غيرُهُ، لأنَّه يحذرُ مثلَ ما وقع بالمذْنِبِ فَيَشْرُد عن الذَّنْبِ وَينْكُلُ. والله أعلم.
--------------ــ
([1]) التكملة من المجمل. وقبلها في الأصل: "شرزت"، صوابه من المجمل.
([2]) ويقال: "شرس" و"أشرس" أيضاً.
([3]) في الأصل:" تهادوا"، صوابه من المجمل واللسان.
([4]) كذا وردت الكلمة بضبطها في الأصل. فإن صحت كانت جمع ربق، بالكسر، وهو الحبل والحلقة  يشد بها الغنم الصغار.
([5]) في الأصل:" الصرشصتين"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) ذكرت في القاموس، ولم تذكر في اللسان.
([7]) هو أوس بن حجر. ديوانه 21 واللسان (شرط، عصم).
([8]) ديوان حسان 235 واللسان (شرط). وفي الديوان: "خفقة الأشراط".
([9]) في المجمل: "وعلى ذلك تأويل من يسمي تلك الثلاثة أشراطاً".
([10]) ديوان العجاج 69 واللسان (شرط).
([11]) أنشده في اللسان (شرط).
([12]) ديوان جرير 266 واللسان (شرط).
([13]) البيت لامرئ القيس، وليس في ديوانه، هو في معجم البلدان، في رسم (ضارج) مع قصة تتعلق به.
([14]) في المجمل: "والحيتان الشرع: الرافعة رؤوسها، ويقال بل الخافضة".
([15]) سبقت قطعة منه في (زهر)، وتمام إنشاده في الحواشي.
([16]) هو قول ساعدة بن جُؤَيَّة:
أنحى عليها شُرَاعيَّاً فغادرها  *** لدى المزاحِفِ تلَّى في نضوخ دمِ
 ([17]) في الأصل: "والشرف"، صوابه في المجمل.
([18]) ضبطت في اللسان بضم الميم، من أشرف. وضبطت في المجمل بفتحها.
([19]) قوف الأذن، بضم القاف، أعلاها، أو مستدار سمها. وفي الأصل: "الفوق"، تحريف. وفي المجمل: "طويلة" فقط.
([20]) الصيان والصيانة والصون والحفظ بمعنى. وفي الأصل: "بالصبيان"، صوابه في المجمل. وفي اللسان:
(11: 74): "بالصيانة". وكلمة "عهده" من المجمل.
([21]) ديوان أوس بن حجر 16 واللسان (شرف).
([22]) اللسان (عصر، شرق)، والحيوان ( 5: 138، 593)،  والأغاني (2: 24).
 ([23]) في الأصل: "من فقر الناقة"، تحريف. وفي المجمل: "قطع الأرنبة وثفر الناقة".
([24]) البيت لأبي صخر الهذلي من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 93، وأمالي القالي (1: 148). ويروى: "على رمث في البحر".
([25]) هو الأشهب بن رميلة، كما في البيان (2: 242)، والكامل 33، 348 والعقد (1: 53)، واللسان (حرد). وانظر الحيوان (4: 245).
([26]) البيت في اللسان (شرى).
([27]) المعروف: "كل مجر في الخلاء يسر". انظر الحيوان (1: 88/ 4: 207).
([28]) هو الأعشى، ديوانه 43، وشرح القصائد العشر للتبريزي 283، وقد سبق في (شيم).
([29])  التكملة من المجمل. وفي اللسان (1: 473): "وفيه شربة من حمرة، أي إشراب".
([30]) في اللسان: "ويقال للبليد: احلب ثم اشرب، أي ابرك ثم افهم. وحلب، إذا برك".
([31]) في اللسان: "الشاربان في السيف أسفل القائم، أنفان طويلان، أحدهما من هذا الجانب والآخر من هذا الجانب".
([32]) ديوان زهير  164 واللسان (لبك). واللبك: المختلط.
([33]) هو حسان بن ثابت. ديوانه 413 واللسان (شرخ)، والحيوان: (3: 108 / 6: 244).
([34]) في الأصل: "وشرختا السهم زينا فوقه". صوابه من المجمل، ونحوه في اللسان.
([35]) التكملة من المجمل.
([36]) كذا وردت هذه الجملة، وأراها مقحمة.

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** والراء وما يثلثهما)
(**شرز**) **الشين** ve **الراء** ve **الزّاء**; bütün dallarında hayrın zıddına delâlet eden bir asıldır: helâkten, münâzaadan ve başka şeylerden. Bundan olarak Arapların düşman için sözü: “**أَشْرزَه الله**”, yani onu helâk etti. Ve onu “**بِشَرْزةٍ**” ile attı, yani bir helâk edici şey ile. Ve denilir ki **المشارَزة**; **المصاحبة** ve **المنازعة** gibidir. Ve **المشارِز**: kötü huylu, yaratılışı sert adamdır.
Ve bâbdan: **أَشْرزت** **[الشيء]**; onu kestiğin ve onu birleştirmediğin zaman.

(**شرس**) **الشين** ve **الراء** ve **السين**; kendinden öncekinin yakın bir aslıdır. Bundan: **الشَّرْس**; bir şeyin ovulmasının şiddetidir. “Onu **شرَسْتُهُ شَرساً**” denir. Ve **الشَّريس**: çok muhalefet eden inatçı (**الشَّكِس**)tır. Ve “**تَشَارَسَ** قوم” denilir; düşmanlaştıkları zaman. Ve denilir ki **الشِّرْس**; tadı çirkin bir bitkidir. Ve **الأشرس**: savaşmaya cüretkâr adamdır. Ve denilir ki **الشِّراس**; **الرِّباق**tır.

(**شرص**) **الشين** ve **الراء** ve **الصاد** hakkında, onda sahih bir şey bulunduğunu sanmıyorum; çünkü onun kıyasının düzenli yürüdüğünü görmüyorum. Şu var ki onlar derler ki **الشِّرْصَتَيْن**: perçemin iki yanı; saçın inceldiği yerdendir. Ve her iri yumuşak için “**شِرْواص**” denilir. Ve denilir ki **الشَّرَص**; yerin kalın/sert olanıdır.

(**شرط**) **الشين** ve **الراء** ve **الطاء**; bir alâmet ve işaret ve buna yakın olan alâmetten bir şeye delâlet eden bir asıldır. Bundan **الشَّرَط**: alâmettir. Ve **أشراط الساعة**: onun alâmetleridir. Bundan, hadîs: kıyametin **أشراط**ını zikrettiği vakit; ve onlar onun alâmetleridir. Ve **الشُّرَط** diye adlandırıldı; çünkü kendileri için, onunla tanındıkları bir alâmet yaptılar. Ve derler: “**أَشرَطَ** falan kimse nefsini helâke”, onu helâk için bir alâmet kıldığı zaman. Ve “**أَشْرَطَ** devesinden ve koyunundan” denilir; onlardan satış için bir şey hazırladığı zaman. Şair dedi:
فأَشْرَطَ فيها نفسَه وهو مُعْصِمٌ *** وألقى بأسبابٍ لـه وتوكُّلا
Ve bâbdan: **شَرْط الحاجم**; o bilinir; çünkü bu bir alâmet ve izdir. Ve denilir ki **أشراطَ السّاعة**; onun evvelleridir. Ve bâbdan **الشّريط**; kuzuların bağlandığı iptir. Ancak bununla adlandırıldı; çünkü onunla bağlandıkları zaman bunun bir izi olur. Ve bâbdan **الشَّرَط**; on arşın kadar gelen küçük su yolu/sel yatağıdır; ve bununla adlandırıldı; çünkü yerde, hacamatçının şartı gibi iz bırakmıştır.

Ve bâbdan **الشَّرَطانِ**: iki yıldızdır; denilir ki onlar Koç’un iki boynuzudur; ve onlar meşhur iki alâmettir. Ve “**جملٌ شِرواطٌ**” denilir; yani iri. Ancak **شِرواط** diye adlandırıldı; çünkü develerle beraber olduğu zaman, sanki bir alâmetmiş gibi belirgin olur. Hassân dedi:
في نَدَامَى بيضِ الوجوهِ كرامٍ  *** نُبِّهُوا بعد هَجْعَةِ الأَشراطِ
Bunda sözler vardır: Bir kavim dedi: bununla **الشّرَطينِ**i ve ikisinin önünde üçüncüyü kastetti; ve bu üzere, üçüne **أشراطاً** adını verenin sözü olur. **العجاج** dedi:
* من باكِرِ الأشراطِ أشْرَاطِيُّ *
Bir kavim dedi: **الأشراط** ile **الحَرَس**ı kastetti. Ve denilir: **الأشراط** kavmin aşağı tabakasıdır. Şair dedi:
أشاريط من أَشْراطِ أشراطِ طَيِّئٍ *** وكانَ أبوهُم أَشْرَطاً وابنَ أَشْرَطا
Bundan: **شَرَط المِعْزَى**; o, onun rezilleridir; Cerîr’in sözünde:
ترى شَرَطَ المِعْزَى  مُهورَ نسائِهمْ *** وفي شَرَط المِعزَى لهُنَّ مُهورُ
Bir kavim dedi: **الشُّرَط**ın iştikakı bundan (yani) çünkü onlar rezillerdir. Başkaları dedi: ancak **شرَطاً** diye adlandırıldılar; çünkü kendileri için, onunla tanındıkları bir alâmet yaptılar. Ama reziller olan **الشَّرَط**a gelince, onda kıyasın yönü şudur: onlar **تُشْرَط** edilir; yani musibetler için zorbanın önünde daima öne sürülür; bu da, “**فأشرط فيها نَفْسَه**” sözünde dediğimiz gibidir; yani onu helâk için bir alâmet kıldı.

(**شرع**) **الشين** ve **الراء** ve **العين**; tek bir asıldır; o, içinde bir uzanışta açılan bir şeydir. Bundan **الشّريعة**; su içenlerin suya vardığı yerdir. Ve bundan dinde **الشِّرْعة** ve **الشَّريعة** türetildi. Allah تعالى dedi: ﴿لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجَاً﴾ [المائدة 48] ve سبحانه dedi: ﴿ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الأَمْرِ﴾ [الجاثية 18]. Şair su şeriatı hakkında dedi:
ولمَّا رأتْ أنَّ الشَّرِيعة همُّها *** وأنَّ البياضَ من فرائِصها دامِي
Ve bâbdan: mızrakları ona doğru **أشرعت**; **إشراعاً**. Ve bazen bu hususta “**شَرَعْت**” dediler. Ve **الإبْل الشُّرُوع**: **شَرَعَت** ve kandı (suya doydu) olanlardır. Ve “**أشرعْتُ** bir yol” denilir; onu geçirgen kıldığın ve açtığın zaman; ve “**شرعت**” de. Ve **حِيتانٌ شُرَّع**: başlarını indirir, içerler. Ve “**شَرَعْت** develeri” denilir; onları şeriata (su yoluna) imkânlı kıldığın zaman. Bu asıldır; sonra bunun üzerine, yükseklikte ve yükseklik dışında uzatılan her şey taşındı. Bundan **الشِّرَع**; o, kirişlerdir; bir tanesi **شِرْعة**dır; ve **الشراع** cem‘u’l-cem‘dir. Şair dedi:
* كما ازدهرت قَينةٌ بالشِّراع *
Bundan **شِرَاع السَّفينة**; o, yüksekte gerilmiştir; ve bununla devenin boynu benzetildi de “deve boynunu **شرَعَ** etti” denildi. Ve boynunu kaldırdığı zaman “**مَدَّ شِراعَه**” denilir. Ve tefsirde, تعالى’nın sözü ﴿إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً﴾ [الأعراف 163] hakkında denildi: o, başlarını kaldıranlardır. Ve bundan onların sözü: “**رُمْحٌ شُرَاعيٌّ**”, yani uzun; **الهُذَليّ**in sözünde. Ve önce zikrettiğimiz açmadan, İbnü’s-Sikkît’in rivayeti: “**شرعت الإهاب**”; iki bacağı arasını yardığın zaman.

(**شرف**) **الشين** ve **الراء** ve **الفاء**; yükseklik ve yüceliğe delâlet eden bir asıldır. Öyleyse **الشَّرَف**: yüksekliktir. Ve **الشريف**: yüksek adamdır. Ve “kavmden **أشراف**dan **شريف** adam” denilir; denilir ki o, nadir bir cem‘dir; **حبيب** ve **أحباب** gibi, **يتيم** ve **أيتام** gibi. Ve başkası onu şerefte yendiği kimseye **مشروف** denilir. Ve “**استشرفتُ** şeyi” denilir; ona bakmak için gözünü kaldırdığın zaman. Ve burunlara **الأشراف** denilir; tekili **شرف**tir. Ve **المَشْرَف**: üzerine nazar ettiğin ve üstüne çıktığın yerdir. Ve **مشارف الأرض**: onun yüksekleridir. Ve **المشرفيّة**: Şam’ın **مَشَارف**ına nisbetlidir. Ve denilir ki **الشُّرْفَة**: malın seçkinidir; ve onun iştikakı, sarayların onunla yükseltildiği **الشُّرْفة**dendir; cem‘i **شُرَف**tir. Ve atlardan **المُستشرِف**: büyük uzun olandır. Halîl dedi: **سهمٌ شارف**: ince uzun; ve **أُذُنٌ شَرْفاءُ**: **القُوف**u uzun. Ve **مَنْكِبٌ أشرفُ**: yüksek. Ama **النّاقة الشَّارفُ**; develerden yaşlı ihtiyar olandır; bu, yaşta yükseklikten olabilir. Ve Halîl’den zikredildi ki **السَّهْم الشارف** bundandır; o, **بالصِّيان** ile (yani korunmakla) [**عهدُهُ**] uzayan; sonra topuğu ve tüyü bozulan olandır. Evs dedi:
يُقلِّبُ سَهماً راشَهُ بمناكِبٍ  *** ظُهَارٍ لُؤامٍ فهو أعجفُ  شارفُ
Ve zannederler ki **شُرَيْفَاً** yeryüzündeki en uzun dağdır.

(**شرق**) **الشين** ve **الراء** ve **القاف**; aydınlanmaya ve açılmaya delâlet eden tek bir asıldır. Bundan: güneş **شَرَقَت**; doğduğu zaman. Ve **أشرقت**; aydınlattığı zaman. Ve **الشُّرُوق**: onun doğuşudur. Ve derler: “**لا أفعل ذلك ما ذرَّ شارقٌ**”, yani doğdu; bununla güneşin doğuşu kastedilir. Ve **أيام التَّشْريق** bununla adlandırıldı; çünkü kurban etleri onda güneşe karşı **تُشرَّق** edilir. Ve bir topluluk der: “**أشرِقْ ثَبِير، لكيما نُغير**” sözlerinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve **المَشْرِقَانِ**: yazın ve kışın iki doğuş yeridir. Ve **الشَّرْق**: doğu/doğuş yeridir. Ve bir kavim dedi: kırmızı et **شَرْقاً** diye adlandırılır. Eğer sahih ise, kızıllığından dolayı sanki aydınlanmış (**مُشْرِق**) gibidir.

Bu bâbın kıyasından: **الشّاةُ الشّرقاء**; kulağı yarık olan; bu, tasvir ettiğimiz açmadandır.

Bu bâbdan şâz olan: “**شَرِقَ بالماء**”; onunla boğazına takıldığı zaman, **شَرَقَاً**. Adî dedi:
لو بِغَيْرِ الماءِ حَلْقِي شَرِقٌ *** كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصارِي

(**شرك**) **الشين** ve **الراء** ve **الكاف**; iki asıldır: birisi, birlikten ayrılığın zıddı olan eşlik etmeye delâlet eder; diğeri, uzamaya ve doğruluğa delâlet eder.
Birincisi **الشِّرْكة**dir; o, şeyin iki kişi arasında olmasıdır; ikisinden biri onunla tek başına kalmaz. Ve “**شاركتُ** falanı şeyde” denilir; onun ortağı olduğun zaman. Ve “**أشركْتُ** falanı” denilir; onu kendine ortak kıldığın zaman. Allah جلَّ ثناؤه Musa kıssasında dedi: ﴿وَأَشْرِكْهُ في أَمْرِي﴾ [طه 32]. Ve duada denilir: “Allah’ım, bizi müminlerin duasına **أشرِكْنا**”; yani bizi bunda onlara ortaklar kıl. Ve “**شَرِكتُ** adamı işte, **أشْرَكُه**” denilir.
Diğer asıl ise **الشرَك**: yolun kıvrımı/yarığıdır; ve onun **شِرَاكُه** da. Ve **شِرَاك النَّعْل** buna benzetilmiştir. Ve ondan **شَرَكُ الصّائِدِ**; uzamasından dolayı bununla adlandırıldı.

(**شرم**) **الشين** ve **الراء** ve **الميم**; değişmeyen tek bir asıldır; o, şeyde bir yırtık ve parçalanmaya delâlet eder. Bundan onların sözü: “şey **تشرّم** etti”; parçalandığı zaman. Ve ondan hadîs: “Ona, kenarları **تَشَرَّمتْ** olmuş bir mushaf getirildi.” Ve bâbdan **الشّرِيم**; o, **المُفْضاة** kadındır. Ve **الشَّرْم**: burun ucundan bir kesiktir; ve dişi devenin **ثَفْر**inden bir kesiktir. Ve **الشَّارم**: hedefin yanını kesen oktur. Ve “malından ona **شَرَم** etti” denilir; malından ona az bir parça kestiği zaman. Ve **الشَّرْم** denilir ki denizde bir girdaptır. Ve “**الشَّرْم** denizin yanında bir yırtık gibidir; denize giriş gibi” diyen kimseyi işittim. Bu, birinci sözden daha kıyasîdir. Dedi:
تَمنّيتُ مِنْ حُبِّي بُثينَة أنّنا  *** على رَمَثٍ في الشَّرْمِ ليس لنا وَفْرُ
Ve “**عُشْب شَرْمٌ**” denilir; üstü **شُرِمَ** olduğu zaman; yani yenildi.

(**شري**) **الشين** ve **الراء** ve illetli harf; üç asıldır: birincisi, iki taraftan iki işte alma ve verme olarak bir benzerlik üzere karşılıklı olmayı gösterir; diğeri bitkidir; üçüncüsü ise şeyde bir coşma ve yükselmedir.
Birincisi onların sözü: “**شَرَيت** şeyi ve **اشتريتُه**”; onu sahibinden bedeliyle aldığın zaman. Ve bazen “**شَريتُ**” dediler: sattığın zaman. Allah تعالى dedi: ﴿وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]. Benzerliğe delâlet eden şeylerden onların sözü: “bu, bunun **شَرْوَى**sıdır”; yani onun mislidir. Ve falan, falanın **شَروَى**sıdır. Ve ondan, Şurayh’ın hadîsi: bir adam bir adamın yayını kırdı da Şurayh dedi: “**شَرواها**”; yani onun misli. Ve **أشراء** şey: onun yanlarıdır; tekili **شَرىً**dır; ve bununla adlandırıldı; çünkü o, öteki yan gibi. Ve **الشِّرَى** maksûrdur; “şeyi **شَرَى** etti, **شِرىً**” denilir. Bitkiye gelince, **الشّرْيُ**; denilir ki o, **الحنظل**dır. Ve derler: **الشَّرْية**; çekirdekten biten hurma fidanıdır. Rü’be dedi:
* وشرية في قرية *
Ve **الشَّرَى**: çalılığı ve aslanı çok bir yerdir. Dedi:
أسودُ شَرَى لاقت أُسودَ خفِيَّةٍ *** تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأساوِدِ
Ve **الشِّريان** yay ağacındandır.
Üçüncü asıl: onların sözü “adam **شَرِيَ** etti, **شَرَىً**”; öfkeden savrulduğu zaman. Ve “deve yürüyüşünde **شَرِيَ** etti, **شَرىً**” denilir; hızlandığı zaman. Ve “şimşek **شَرِيَ** etti”; savrulduğu zaman. Şair dedi:
أصاحِ تَرَى البرقَ لم يغتمضْ *** يموتُ فُواقاً ويَشْرَى فُواقا
Ve “adam **استشرى** etti” denilir; işte inatla ısrar ettiği zaman. Ve “dişi devenin yuları **شَرِي** etti, **يَشْرى شَرىً**” denilir; onun çalkantısı çoğaldığı zaman. Ve derler: “**كلُّ مُجْرٍ في الخَلاءِ يَشْرَى**”.

(**شرب**) **الشين** ve **الراء** ve **الباء**; kıyaslı, düzenli tek bir asıldır; o, bilinen içmedir; sonra mecaz ve teşbih olarak ona yakın olana taşınır. Dersin: “suyu içtim; onu **أشرَبُهُ شَرْباً**”; o masdardır. Ve **الشُّرْب** isimdir. Ve **الشَّرب**: içen kavimdir. Ve **الشِّرب**: sudan paydır. Şair **الشَّرْب** hakkında dedi:
فقلتُ للشَّرب في درنا وقد ثَمِلُوا  *** شِيمُوا وكيف يَشِيم الشارب الثملُ
Ve **الشَّرَبَة**: hurma ağacının etrafında toplanan sudur; ondan onun içmesi olur; cem‘i **شَرَبٌ**dür. Ve **المَشْرَبة**: insanların içtiği yerdir; hadîste: “**ملعونٌ من أَحاطَ على مَشْرَبةٍ**”. Ve **المَشْرَب**: içilen yön; yer olur ve masdar olur. Ve **الشَّريب**: seninle içişen (birlikte içen) kimsedir. Ve “bana, içmediğim şeyi **أَشْرَبتَنِي**” denilir; yani onun içilmesini bana isnat ettin; bu bir meseldir; bu, yapmadığı şeyi ona isnat ettiği zaman olur. Ve “**ماء شَروبٌ** ve **شَريبٌ**” denilir; içilmeye elverişli olduğu ve onda biraz hoşnutsuzluk bulunduğu zaman. Ve **الإشراب**: bir renkten içirilmiş bir renktir; “onda **شُرْبَةُ حُمْرةٍ** vardır” denilir. Ve “falan kimseye falanın sevgisi **أُشْرِبَ**” denilir; kalbine karıştığı zaman. Allah جلَّ ثناؤه dedi: ﴿وَأُشْرِبُوا في قُلُوبِهِمُ العِجْلَ﴾ [البقرة 93]; müfessirler: buzağı sevgisi, dediler. Şeybânî dedi: **الشَّرْب** anlayıştır; “**شَربَ** eder, **يَشْرُب شَرْباً**” denilir; anladığı zaman. Ve “dinle sonra **اشْرُبْ**” denilir. Ve **الشاربة**: bir nehir kıyısında olan kavimdir; suyu onlarındır. Ve insanın **شارب**ı bilinir; **شواربَ** üzerine cem‘ olunur. Ve **الشَّوارب** da: gırtlağı kuşatan damarlar. Ve “eşeğin **صَخِب الشَّوارب**”ı bundandır; anırması şiddetli olduğu zaman. Ve kılıçta **الشارب**.
Ama **اشرأبَّ**; bundan kıyasa uzak değildir; sanki içmeye hazırlanmış gibi; onun için boynunu uzatır. Sonra bunun üzerine kıyas edilir de “bakmak için **اشرأبّ** etti; **شُرَأْبِيبَةً**” denilir. Ancak hemze, iki mâna arasında ayırım için artırıldı. Ve **شَرَبَّةُ**: bir yerdir.

(**شرث**) **الشين** ve **الراء** ve **الثاء**; tek bir asıldır; o **الشَّرَث**tır; o da parmakların ve iki avucun kalınlığıdır.

(**شرج**) **الشين** ve **الراء** ve **الجيم**; karışmaya ve iç içe girmeye delâlet eden kıyaslı bir asıldır. Bundan **الشَّرَجُ**; o, halkalardır; iç içe girdikleri için bununla adlandırıldı. Ve “sütü **شَرَجْتُ**” denilir; onu üst üste dizdiğin zaman. Ve “içeceği **شَرَّجْتُ**” denilir; onu karıştırdığın zaman. Ve denilir ki **الشَّريجة**; yayıdır; onun ağacı iki renk olur. Ve “et etle **تَشَرَّجَ** etti” denilir; birbirine girdiği zaman. Bu asıldır. Onların sözü: “insanlar bu işte **شَرْجَيْنِ** olarak sabahladı”; zannedilir ki iki fırka olarak sabahladılar. Bu böyle söylenir; ve zikrettiğimiz mânaya döner; çünkü ihtilâf ettikleri zaman görüş ve söz karışır ve karşılıklı müracaatlar olur; Züheyr’in dediği gibi:
رَدَّ القِيانُ جِمَالَ الحيِّ فاحتملوا  *** إلى الظهيرة أمرٌ بينَهمْ لَبِكُ
Ama vadinin **شَرَج**ı; onun geniş yeridir; cem‘i **أشراج**dır.

(**شرح**) **الشين** ve **الراء** ve **الحاء**; açmaya ve beyana delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan: sözü ve başkasını **شرحت**; **شَرْحاً**; onu açıkladığın zaman. Ve onun iştikakı, etin teşrih edilmesindendir.

(**شرخ**) **الشين** ve **الراء** ve **الخاء**; iki asıldır: birisi şeyin tazeliği/ilk çağıdır; bu çoğu kez doğumda olur. Diğeri, karşılıklı iki şeyde eşitliğe delâlet eder.
Birincisi **شَرخ الشّباب**: onun evveli ve tazeliğidir. Ve her senenin **شَرخُ**u: davarların yavrularından olan doğumudur. Ve devenin azı dişi **شَرَخَ** etti; et parçasını yarıp çıktığı zaman. Şair dedi:
إنَّ شَرخَ الشَّبابِ والشَّعَرَ الأسـ *** ـودَ ما لم يُعَاصَ كان جُنونا
Diğer asıl: **الشَّرْخانِ**; semerin arkasına ve ortasına **شَرخانِ** denilir. Ve okun **شَرْخَتَا**sı: **فُوقِه**nin iki **زَنَمَة**sidir; ve **[هو]** ikisi arasındaki kiriş yeridir.

(**شرد**) **الشين** ve **الراء** ve **الدال**; tek bir asıldır; ürkütmeye ve uzaklaştırmaya, ve yayılma içinde kaçışa ve uzaklığa delâlet eder. Ve tekil için de denilmiş olabilir. Bundan: deve **شَرَد** etti; **شُرودا**. Ve develeri **شَرّدْتُ**; **تشريداً**; onları **أُشرِّدُهَا**. Ve ondan, Allah جلَّ ثناؤه’nun sözü: ﴿فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ﴾ [الأنفال 57]; yani onlarla ibret ver ve duyur, ister. O da o mânadır: günahkâr günah işlediği ve onun üzerine cezalandırıldığı zaman, o ceza ile başkası **شُرِّدَ** edilmiş olur; çünkü günahkâra vâki olanın benzerinden sakınır da günahtan **يَشْرُد** eder ve vazgeçer. Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- شرد البعير: ند، وشردت فلانا في البلاد، وشردت به أي: فعلت به فعلة تشرد غيره أن يفعل فعله، كقولك: نكلت به: أي: جعلت ما فعلت به نكالا لغيره. قال تعالى: ﴿فشرد بهم من خلفهم﴾ [الأنفال/57]، أي: اجعلهم نكالا لمن يعرض لك بعدهم، وقيل: فلان طريد شريد.

##### Türkçe

- **شرد البعير**: kaçtı; ve “onu memleketlerde kaçırdım” (yani onu kaçak hâle getirdim); ve “onunla kaçırdım” yani: ona, başkasının onun yaptığını yapmaktan kaçacağı bir iş yaptım; senin “onunla ibret verici ceza uyguladım” demen gibi: yani onunla yaptığımı başkası için ibret verici bir ceza kıldım. Yüce Allah dedi ki: ﴿فشرد بهم من خلفهم﴾ [الأنفال/57], yani: onları, onlardan sonra sana karşı çıkan kimse için ibret verici ceza kıl; ve “falanca kovulmuş, kaçkın” denildi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ر د
بعير شارد وشرود وإبل شرد وشرد وبه شراد وشردته وشرد عني فلان‏:‏ نفر وهو طريد شريد ومطـرد مشـرد وقـد شردتـه عنـي وشـردت بـه‏.‏
وتقـول‏:‏ حسبتـك راشـداً فوجدتـك شارداً‏.‏
ومن المجاز والكناية‏:‏ قافي شرود‏:‏ عاثرة في البلاد وقواف شرد وشرد‏.‏
قال‏:‏ شرود إذا الراوون حلّوا عقالها محجلـة فيهـا كلـام محجل وقال رسول اللـه صلـى اللـه تعالـى عليـه وسلـم لخـوّات ‏"‏ أمـا يشـرد بـك بعيـرك ‏"‏‏.‏
فقـال‏:‏ أمّـا منـذ قيّـده الإسلام فلا‏.‏

##### Türkçe

ش ر د
**بعير شارد** ve **شرود**; ve **إبل شرد** ve **شرد**; ve onda **شراد**; ve onu **شردته**; ve falan kimse benden **شرد عني**: ürktü; ve o **طريد شريد** ve **مطـرد مشـرد**’dir; ve onu benden **شردتـه عنـي** ve onunla **شـردت بـه**.

Ve dersin: Seni **راشـداً** sandım da seni **شارداً** buldum.

Ve mecaz ve kinayedendir: **قافي شرود**: beldelerde sendeleyen; ve **قواف شرد** ve **شرد**.

Dedi ki:
**شرود**; raviler onun bağını çözdükleri zaman;
**محجلـة**; onda **كلـام محجل**.

Ve Allah’ın Resulü, Allah Teâlâ ona salât ve selâm etsin, **لخـوّات**’a dedi ki: “Seninle deven **يشـرد بـك** mi?”

Bunun üzerine dedi ki: “İslâm onu bağladığından beri, hayır.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

شَرَدَ البعيرُ والدابة يَشْرُدُ شَرْداً وشِراداً وشُروداً: نَفَرَ، فهو شارِدٌ، والجمع شَرَدٌ. وشَرُودٌ في المذكر والمؤَنث، والجمع شُرُودٌ؛ قال:
ولا أُطيق البَكَراتِ الشَّرَدا
قال ابن سيده: هكذا رواه ابن جني شَرَدا على مثال عَجَلٍ وكُتُبٍ استَعْصَى وذَهَبَ على وجْهه؛ الجوهري: الجمع شَرَدٌ على مثال خادِمٍ وخَدَم وغائِب وغَيَب، وجمع الشَّرُود شُرُدٌ مِثْلُ زَبُورٍ وَزُبُر؛ وأَنشد أَبو عبيدة لعبد مناف بن ربيع الهذلي:
حتى إِذا أَسْلَكوهُمْ في قُتائِدَةٍ
شَلاًّ، كما تَطْرُد الجمَّالةُ الشُّرُدا
ويروى الشَّرَدا. والتَّشْريدُ: الطَّرْد. وفي الحديث: لَتَدْخُلُنَّ الجنةَ أَجمعون أَكتعون إِلا من شَرَدَ على الله أَي خرج عن طاعته وفارق الجماعة من شَرَدَ البعيرُ إِذا نفر وذهب في الأَرض. وفرس شَرُود: وهو المُسْتَعْصي على صاحبه. وقافَيَةٌ شَرُودٌ: عائِرَةٌ سائِرَةٌ في البلاد تَشْرُدُ كمن يشرد البعير؛ قال الشاعر:
شَرُودٌ، إِذا الرَّاؤُونَ حَلُّوا عِقالَها،
مُحَجَّلةٌ، فيها كلامٌ مُحَجَّلُ
وشَرَدَ الجمل شُروداً، فهو شارد، فإِذا كان مُشَرَّداً فهو شَريد طَريد.وتقول: أَشْرَدْتُه وأَطْرَدْتُهُ إِذا جعلته شَريداً طَريداً لا يُؤْوى. وشَرَدَ الرجلُ شُروداً: ذهب مَطْرُِوداً. وأَشْرَدَه وشَرَّدَه: طَردَه. وشَرَّدَ به: سَمَّع بعيوبه؛ قال:
أُطَوِّفُ بالأَباطِحِ كُلَّ يَوْم،
مَخافةَ أَنْ يُشَرِّدَ بِي حَكِيمُ
معناه أَن يُسَمِّعَ بي. وأُطَوِّفُ: أَطُوفُ. وحَكِيمٌ: رجل من بني سُلَيْم كانت قريش ولته الأَخذ على أَيدي السفهاء. ورجل شَريدٌ: طَرِيدٌ. وقوله عز وجل: فَشَرِّدْ بهمْ مَنْ خَلْفَهم؛ أَي فَرِّق وبَدِّدْ جمعهم. وقال الفراء: يقول إِن أَسرتهم يا محمد فَنَكِّلْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهم ممن تَخافُ نَقْضَهُ العهد لعلهم يذكرون فلا ينقضون العهد. وأَصل التشريد التَّطْريدُ، وقيل: معناه سَمِّعْ بهم من خَلْفَهم، وقيل: فَزِّعْ بهم مَنْ خلفهم. وقال أَبو بكر في قولهم: فلان طريد شريد: أَمَّا الطَّريدُ فمعناه المَطْرود، والشريد فيه قولان: أَحدهما الهارب من قولهم شَرَدَ البعير وغيرُه إِذا هرب؛ وقال الأَصمعي: الشريد المُفْرَدُ؛ وأَنشد اليمامي: تَراهُ أَمامَ النَّاجِياتِ كأَنه
شرَيدُ نَعانٍ، شَذَّ عَنه صَواحِبُه
قال: وتَشَرَّدَ القَوْمُ ذَهبوا.
وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال لَخوَّات بن جُبَيْر: ما فَعَلَ شِرادُك؟ يُعَرِّضُ بقضيّته مع ذات النِّحْيَيْن في الجاهلية، وأَراد بشِراده أَنه لما فزع تَشَرَّد في الأَرض خوفاً من التَّبَعة؛ قال ابن الأَثير: كذا رواه الهرويّ والجوهريّ في الصحاح وذكر القصة؛ وقيل: إِن هذا وهمٌ من الهروي والجوهري، ومن فَسَّرَه بذلك قال: والحديث له قصة مَرْويَّةٌ عن خَوَّات أَنه قال: نزلت مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بِمَرِّ الظَّهْرانِ فخرجت من خِبائي فإِذا نسوة يتَحَدّثن فأَعجبنني، فرجعت فأَخرجت حُلَّةً من عَيْبَتي فَلبسْتُها ثم جلست إِليهن، فمرّ رسول الله صلى الله عليه وسلم، فهِبتُه فقلت: يا رسول الله جمل لي شَرُود وأَنا أَبْتَغِي له قَيْداً فمضى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وتَبِعْتُه فأَلقى إِليَّ رداءه ثم دخل الأَراكَ فقضى حاجته وتوضأَ، ثم جاء فقال: يا أَبا عبد الله ما فعل شَروُدُك؟ ثم ارتحلنا فجعل لا يلحقني إِلا قال: السلام عليكم، يا أَبا عبد الله، ما فعل شِرادُ جَملك؟ قال: فتعجلت إِلى المدينة واجتنبت المسجدَ ومُجالَسة رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فلما طال ذلك عليّ تَحَيّنْتُ ساعةَ خَلْوَةِ المسجد ثم أَتيت المسجد فجعلت أُصلي، فخرج رسول الله، صلى الله عليه وسلم، من بعض حُجَرِه فجاء فصلى ركعتين خفيفتين وطوّلت الصلاة رجاءَ أَن يذهبَ ويدَعَني، فقال: طوِّلْ يا أَبا عبد الله ما شئت فلستُ بقائم حتى تنصرف، فقلت: والله لأَعتذرن إِليه، فانصرفت، فقال: السلام عليكم أَبا عبد الله ما فعل شِرادُ الجمل؟ فقلت: والذي بعثك بالحق ما شَرَدَ ذلك الجمل مُنْذُ أَسلمت، فقال: رحمك الله مرتين أَو ثلاثاً ثم أَمسك عني فلم يعد.
والشَّريدُ: البقية من الشيء. ويقال: في إِداواهُمْ شَريدٌ من ماء أَي بقية. وأَبْقَتِ السَّنَةُ عليهم شَرائِدَ من أَموالهم أَي بقايا، فإِما أَن يكون شَرائِدُ جمع شَريد على غير قياس كَفيلٍ
(* قوله «كفيل» كذا
بالأَصل المعوّل عليه، ولعل الأَولى كأفيل بالهمز، وهو الفصيل من الإبل كما في القاموس.) وأَفائِلَ، وإِما أَن يكون شَريدَةٌ لغة في شَريد. وينو الشَّريدِ: حَيٌّ، منهم صخر أَخو الخنساء؛ وفيهم يقول:
أَبَعْدَ ابنِ عَمْرٍو من آلِ الشَّر يـ
ـدِ، حَلَّتْ به الأَرضُ أَثْقالَها
وبنو الشَّريدِ: بَطْنٌ مِنْ سُلَيْم.

##### Türkçe

**شَرَدَ** deve ve binek hayvanı **يَشْرُدُ** **شَرْداً** ve **شِراداً** ve **شُروداً**: ürktü; o **شارِدٌ**’dir; çoğulu **شَرَدٌ**’dir. Ve **شَرُودٌ** müzekker ve müenneste (kullanılır); çoğulu **شُرُودٌ**’dur; dedi ki:
ولا أُطيق البَكَراتِ **الشَّرَدا**

İbn Sîde dedi: İbn Cinnî bunu **شَرَدا** diye, **عَجَلٍ** ve **كُتُبٍ** misali üzere rivayet etti.
İnat etti ve kendi yönü üzere gitti; Cevherî: çoğul **شَرَدٌ**’dir, **خادِمٍ** ve **خَدَم** ve **غائِب** ve **غَيَب** misali üzere; ve **الشَّرُود**’un çoğulu **شُرُدٌ**’dur, **زَبُورٍ** ve **زُبُر** gibi. Ve Ebû Ubeyde, Abd Menâf b. Rabî‘ el-Hüzelî’ye ait olarak inşâd etti:
حتى إِذا أَسْلَكوهُمْ في قُتائِدَةٍ
شَلاًّ، كما تَطْرُد الجمَّالةُ **الشُّرُدا**

Ve **الشَّرَدا** diye de rivayet olunur. Ve **التَّشْريدُ**: kovma. Ve hadiste: “Mutlaka cennete hepiniz, topluca, gireceksiniz; ancak Allah’a karşı **شَرَدَ** eden hariç”; yani O’nun itaatinden çıktı ve cemaatten ayrıldı; **شَرَدَ البعيرُ**: ürktüğü ve yeryüzünde gittiği zaman. Ve **فرس شَرُود**: sahibine karşı inat eden (attır). Ve **قافَيَةٌ شَرُودٌ**: ülkelerde dolaşan, kaçıp giden; deve kaçtığı gibi **تَشْرُدُ**; şair dedi ki:
**شَرُودٌ**، إِذا الرَّاؤُونَ حَلُّوا عِقالَها،
مُحَجَّلةٌ، فيها كلامٌ مُحَجَّلُ

Ve **شَرَدَ** deve **شُروداً**; o **شارد**’dır; artık **مُشَرَّداً** olursa o **شَريد** **طَريد**’dir. Ve dersin: **أَشْرَدْتُه** ve **أَطْرَدْتُهُ**: onu barındırılmayan bir **شَريداً طَريداً** kıldığın zaman. Ve **شَرَدَ الرجلُ شُروداً**: kovulmuş olarak gitti. Ve **أَشْرَدَه** ve **شَرَّدَه**: onu kovdu. Ve **شَرَّدَ به**: onun ayıplarını duyurdu; dedi ki:
أُطَوِّفُ بالأَباطِحِ كُلَّ يَوْم،
مَخافةَ أَنْ يُشَرِّدَ بِي حَكِيمُ

Manası: benimle (hakkımda) duyurmasıdır. Ve **أُطَوِّفُ**: **أَطُوفُ** (dolaşırım). Ve **حَكِيمٌ**: Benî Süleym’den bir adamdır; Kureyş onu sefihlerin ellerini tutmakla (onları engellemekle) görevlendirmişti. Ve **رجل شَريدٌ**: **طَرِيدٌ** (kovulmuş). Ve O’nun عز وجل sözü: **فَشَرِّدْ بهمْ مَنْ خَلْفَهم**; yani onların topluluğunu ayır ve dağıt. Ferrâ dedi: “Eğer onları esir alırsan, ey Muhammed, o hâlde onların arkasındakilerden, ahdi bozmasından korktuğun kimselere onlarla ibret ver; umulur ki hatırlarlar da ahdi bozmazlar.” Ve **التشريد**’in aslı **التَّطْريدُ**’dür; ve denildi: manası “onlarla arkalarındakilere duyur”dur; ve denildi: “onlarla arkalarındakileri korkut”tur. Ebû Bekir, onların “falanca **طريد شريد**” sözünde dedi: **الطَّريدُ**’e gelince, manası **المَطْرود**’dur; **الشريد** hakkında iki söz vardır: birincisi, “kaçan”dır; onların “**شَرَدَ البعير** ve başkası” sözünden, kaçtığı zaman. Asma‘î dedi: **الشريد** **المُفْرَدُ**’dir (yalnız bırakılmış/tek). Yemâmî inşâd etti:
تَراهُ أَمامَ النَّاجِياتِ كأَنه
**شرَيدُ نَعانٍ**، شَذَّ عَنه صَواحِبُه

Dedi ki: ve **تَشَرَّدَ القَوْمُ**: gittiler.

Ve hadiste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, Huvvât b. Cübeyr’e dedi: “**شِرادُك** ne yaptı?”; câhiliyede iki tulum sahibi kadınla olan meselesine üstü kapalı dokundurur; ve **بشِراده** ile muradı: korktuğu vakit, sorumluluktan korkarak yeryüzünde **تَشَرَّد** ettiğidir. İbnü’l-Esîr dedi: Herevî ve Cevherî bunu صحاح’ta böyle rivayet etti ve kıssayı zikretti; ve denildi: bu, Herevî ve Cevherî’den bir vehimdir. Onu bununla tefsir eden dedi ki: hadisin, Huvvât’tan rivayet edilmiş bir kıssası vardır; o dedi ki: “Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, ile **بِمَرِّ الظَّهْرانِ**’da konakladım; çadırımdan çıktım; bir de kadınlar konuşuyorlar; hoşuma gittiler; döndüm, heybe(m)den bir **حُلَّةً** çıkardım, onu giydim; sonra onların yanına oturdum. Resûlullah صلى الله عليه وسلم geçti; ondan çekindim; dedim ki: ‘Ya Resûlallah, benim bir **جمل**’im **شَرُود** (inatçı/kaçak)tır; ona bir **قَيْداً** arıyorum.’ Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, geçti; ben de onu takip ettim; bana ridâsını attı; sonra **الأَراكَ**’a girdi, ihtiyacını giderdi ve abdest aldı; sonra geldi ve dedi ki: ‘Ya Ebâ Abdillah, **شَروُدُك** ne yaptı?’ Sonra yola çıktık; bana yetişmezdi ki mutlaka derdi: ‘Esselâmü aleyküm, ya Ebâ Abdillah, **شِرادُ جَملك** ne yaptı?’” Dedi ki: “Şehre acele ettim ve mescidden ve Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, ile oturmaktan uzak durdum. Bu bana uzayınca, mescidin boş bir saatini kolladım; sonra mescide geldim; namaz kılmaya başladım. Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, hücrelerinden birinden çıktı; geldi, iki hafif rek‘at kıldı; ben de namazı uzattım; umarak ki gider ve beni bırakır. Dedi ki: ‘Ya Ebâ Abdillah, dilediğin kadar uzat; sen dönünceye kadar ben kalkıcı değilim.’ Dedim ki: ‘Vallahi ona mutlaka özür beyan edeceğim.’ Döndüm; dedi ki: ‘Esselâmü aleyküm Ebâ Abdillah, **شِرادُ الجمل** ne yaptı?’ Dedim ki: ‘Seni hak ile gönderen (Allah)a yemin olsun, o **الجمل** İslâm’a girdiğimden beri **ما شَرَدَ**.’ Dedi ki: ‘Allah sana rahmet etsin’ iki yahut üç kere; sonra benden el çekti; artık dönmedi.”

Ve **الشَّريدُ**: şeyden arta kalan. Ve denilir: “Onların kırbalarında sudan **شَريدٌ** vardır”; yani kalıntı. Ve **أَبْقَتِ السَّنَةُ** onlara mallarından **شَرائِدَ** bıraktı; yani kalıntılar. Artık ya **شَرائِدُ**, القياس dışı olarak **شَريد**’in çoğuludur; **كَفيلٍ**
(* “**كفيل**” sözü: asılda, kendisine dayanılan nüshada böyledir; muhtemelen daha evlâ olan, hemzeli olarak **كأفيل**’dir; o da القاموس’ta olduğu üzere develerden sütten kesilmiş yavrudur.)
ve **أَفائِلَ** gibi; yahut **شَريدَةٌ**, **شَريد**’de bir lugattır. Ve **بنو الشَّريدِ**: bir kabiledir; onlardandır, el-Hansâ’nın kardeşi Sahr; ve onlar hakkında der ki:
أَبَعْدَ ابنِ عَمْرٍو من آلِ **الشَّر يـ**
ـ**ـدِ**، حَلَّتْ به الأَرضُ أَثْقالَها

Ve **بنو الشَّريدِ**: Süleym’den bir batındır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ر د * * شَرَدَ * البعير نفر وبابه دخل و * شِراداً * أيضا بالكسر فهو * شَارِدٌ * و * شَرُودٌ * وجمع الشارد * شَرَدٌ * مثل خادم وخدم وجمع * ألشَّرُود شُرُدٌ * مثل زبور وزبر و * التَّشْريدُ * الطرد ومنه قوله تعالى ﴿فشرِّد بهم من خلفهم﴾ أي فرق وبدد جمعهم و * الشَّرِيدُ * الطريد

##### Türkçe

* ش ر د * **شَرَدَ**: deve ürktü; bâbı **دخل**’dir. Ve **شِراداً** da (kesre ile) böyledir. O hâlde o, **شَارِدٌ** ve **شَرُودٌ**’dur. **الشارد**’ın çoğulu **شَرَدٌ**’dır; **خادم** ve **خدم** gibi. **ألشَّرُود**’un çoğulu **شُرُدٌ**’dur; **زبور** ve **زبر** gibi. **التَّشْريدُ**: kovma. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿فشرِّد بهم من خلفهم﴾ yani: ayır ve topluluklarını dağıt. **الشَّرِيدُ**: kovulmuş.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

شرد البعير والدابة يشرد شردا، وشرودا، كقعود، وشرادا، كغراب، وشرادا، بالكسر: نفر، فهو شارد وشرود، كصبور، في المذكر والمؤنث ج شرد وشرد، كخدم وزبر، في خادم وزبور، قال:
  ولا أطيق البكرات الشردا

  قال ابن سيده: هكذا روه ابن جني: شردا، على مثال عجل وكتب، استعصى وذهب على وجهه. وفي الصحاح: وجمع الشرود: شرد، مثل زبور وزبر. وأنشد أبو عبيدة لعبد مناف بن ربع الهذلي:
  حتى إذا أسلكوهم في قتـائدة                      شلا كما تطرد الجمالة الشردا ويروى: الشردا. وفرس شرود، وهو المستعصي على صاحبه. وفي الحديث:  لتدخلن الجنة أجمعون أكتعون إلا من شرد على الله  أي خرج عن طاعته، وفارق الجماعة. وشرد الرجل شرودا: ذهب مطرودا، والتشريد: الطرد، والتفريق، وقوله عز وجل  فشرد بهم من خلفهم  أي فرق وبدد جمعهم. وقال الفراء: نكل بهم من خلفهم ممن تخاف نقضه للعهد، لعلهم يذكرون فلا ينقضون العهد. وقيل: معناه سمع بهم من خلفهم. وقيل: فزع بهم من خلفهم. ويقال: شرد به تشريدا: سمع الناس بعيوبه، قال:
  أطوف بالأباطح كـل يوم                      مخافة أن يشرد بي حكيم معناه: يسمع بي. وحكيم:رجل من بني سليم، كانت قريش ولته الأخذ على أيد السفهاء. وأشرده وأطرده: جعله شريدا، أي طريدا لا يؤوى. وشرد الجمل شرودا، فهو شارد، فإذا كان مشردا فهو شريد طريد. وشرد الرجل شرودا: ذهب مطرودا. وأشرده، وشرده: طرده تطريدا. وقال أبو بكر، في قولهم: طريد شريد: أما الطريد فععناه المطرود، والشريد فيه قولان: أحدهما الهارب، من قولهم: شرد البعير وغيره، إذا هرب. وقال الأصمعي: الشريد المفرد. وأنشد اليمامي:
  تراه أمام الناجيات كـأنـه                      شريد نعام شذ عنه صواحبه وبنو الشريد، كأمير: بطن من سليم، منهم صخر أخو الخنساء، وفيهم تقول:
  أبعد ابن عمرو من ال الشري                      د حلت به الأرض أثقالهـا ومن المجاز: قافية شرود، كصبور: عائرة سائرة في البلاد تشرد كما يشرد البعير، قال الشاعر:
  شرود إذا الراؤون حلوا عقالها                      محجلة فيها كلام محـجـل ومما يستدرك عليه: تشرد القوم: ذهبوا. والشريد: البقية من الشيء. ويقال: في إداوتهم شريد من ماء، أي بقية. وأبقت السنة عليهم شرائد من أموالهم، أي بقايا، فإما أن يكون شرائد جمع شريد، على غير قياس، وإما أن يكون شريد لغة في شريد. كما في اللسان.
 ومن الكناية. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم لخوات: أما يشرد بكر بعيرك? قال أما منذ قيده الإسلام فلا. كما في الأساس. قلت: وهو إشارة إلى قصة مروية لخوات غير قصة ذات النحيين. وقد وهم الهروي، والجوهري، ومن فسره بذلك، وفي آخرها: ما فعل شراد الجمل? فقلت: والذي بعثك بالحق ما شرد ذلك الجمل منذ أسلمت. فراجعه في لسان العرب.

##### Türkçe

**شرد** deve ve binek hayvanı **يشرد** **شردا** ve **شرودا** ( **قعود** gibi) ve **شرادا** ( **غراب** gibi) ve **شرادا** (kesre ile): ürktü; o hâlde o **شارد** ve **شرود**dur ( **صبور** gibi), müzekker ve müenneste; çoğulu **شرد** ve **شرد** ( **خدم** ve **زبر** gibi), **خادم** ve **زبور**da. Dedi ki:
  Ve ben **الشردا** olan genç develere güç yetiremem

  İbn Sîde dedi: İbn Cinnî onu böyle rivayet etti: **شردا**, **عجل** ve **كتب** vezni üzere; inat etti ve kendi başına gitti. **الصحاح**’ta: **الشرود**’un cem‘i **شرد**’dür; **زبور** ve **زبر** gibi. Ebû Ubeyde, Abd Menâf b. Rub‘ el-Hüzelî için inşâd etti:
  Nihayet onları bir **قتـائدة** içine soktuklarında                      **شلا**; tıpkı deve sürücüsünün **الشردا** develeri kovması gibi
Ve **الشردا** diye de rivayet olunur. Ve **شرود** bir at: o, sahibine karşı inat eden (ele avuca sığmayan)dır. Ve hadiste:  “Mutlaka hepiniz, topluca, cennete gireceksiniz; ancak Allah’a karşı **شرد** eden müstesna”  yani O’nun itaatinden çıktı ve cemaatten ayrıldı. Ve adam **شرودا**: kovulmuş olarak gitti; ve **التشريد**: kovma ve dağıtma. Ve O’nun (Azze ve Celle) sözü:  **فشرد بهم من خلفهم**  yani onların topluluğunu ayırdı ve dağıttı. Ferrâ dedi: Arkalarından, ahdi bozmasından korktuğun kimselere karşı onlarla ibret verici ceza uygula; umulur ki hatırlarlar da ahdi bozmazlar. Ve denildi: manası, arkalarındakiler onlarla işitti (haber aldı). Ve denildi: arkalarındakiler onlarla korkutuldu. Ve denilir: onunla **تشريدا** **شرد** etti: insanlar onun ayıplarını işitti. Dedi ki:
  Her gün **الأباطح**’ta dolaşırım                      Hikîm’in benimle **يشرد** etmesinden korkarak
Manası: benimle işitir (hakkımda duyar). Ve Hikîm: Benî Süleym’den bir adamdır; Kureyş onu sefihlerin ellerini tutmak (onları engellemek) üzere görevlendirmişti. Ve onu **أشرده** ve onu **أطرده**: onu **شريدا** kıldı; yani barındırılmayan bir kovulmuş. Ve deve **شرودا** **شرد** etti; o hâlde o **شارد**dır; artık **مشردا** olursa o **شريد** **طريد**dir. Ve adam **شرودا** **شرد** etti: kovulmuş olarak gitti. Ve onu **أشرده** ve onu **شرده**: onu **تطريدا** kovdu. Ebû Bekir, “**طريد شريد**” sözleri hakkında dedi: **الطريد**’e gelince, manası kovulmuş olandır; **الشريد** hakkında iki söz vardır: birincisi kaçan; “**شرد** deve ve başkası” sözünden, kaçtığı zaman. Asmaî dedi: **الشريد** tek başına olandır. Yemâmî inşâd etti:
  Onu hızlı gidenlerin önünde görürsün; sanki                      Yoldaşları ondan ayrılmış bir devekuşu **شريد**i
Ve **بنو الشريد** ( **أمير** gibi): Süleym’den bir batındır; onlardandır: Hansa’nın kardeşi Sahr; ve onun hakkında der ki:
  **ال الشري**’den İbn Amr’dan sonra mı                      Yerin ağırlıkları ona kondu
Ve mecazdandır: **شرود** bir kafiye ( **صبور** gibi): ülkelerde dolaşan, giden; deve kaçtığı gibi kaçar. Şair dedi ki:
  **شرود**; görenler onun bağını çözdüklerinde                      İçinde **محـجـل** söz bulunan, **محجلة**
Ve üzerine istidrâk olunanlardandır: kavim **تشرد** etti: gittiler. Ve **الشريد**: şeyin bakiyesi. Ve denilir: onların kırbasında sudan **شريد** vardır; yani bakiye. Ve yıl (kıtlık yılı) onların mallarından **شرائد** bıraktı; yani bakiyeler. Artık ya **شرائد**, القياس dışı olarak **شريد**’in cem‘idir; yahut **شريد**, **شريد** hakkında bir lugattır; **اللسان**’da olduğu gibi.
 Ve kinayedendir. Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) Havvât’a dedi: “Devenin yavrusu senin devenin **يشرد** eder mi?” Dedi: “İslâm onu bağladığından beri, hayır.” **الأساس**’ta olduğu gibi. Dedim: Bu, Havvât’a dair rivayet olunan bir kıssaya işarettir; iki kırba kıssasından başka. Herevî, Cevherî ve onu bununla tefsir eden kimse yanılmıştır; ve onun sonunda: “Devenin **شراد**ı ne yaptı?” (denir). Ben de dedim: “Seni hak ile gönderen Zât’a yemin olsun ki, o deve ben Müslüman olduğumdan beri **شرد** etmedi.” Onu **لسان العرب**’da gözden geçir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَرَدَ
1 شَرَدَ ذ , aor. شَرُدَ , inf. n. شُرُودٌ (S, L, Msb, K) and شِرَادٌ, (S, L, K,) or the latter is a simple subst., (Msb,) and شُرَادٌ (K) and شَرْدٌ, (L,) said of a camel, (S, A, L, Msb,) and of a horse or the like, (L,) He took fright, or shied, and fled, or ran away at random; or became refractory, and went away at random, or ran away, or broke loose, and went hither and thither by reason of his sprightliness; syn. نَفَرَ, (S, L, Msb, K,) and نَدَّ: (Msb:) and [simply] he fled, or ran away; said of a camel &c. (Aboo-Bekr, TA.) The saying of the Prophet, أَمَا يَشْرُدُ بِكَ بَعِيرُكَ (tropical:) [Does not thy camel take fright and run away with thee?], addressed by him to Khowwلt, who answered, أَمَا مُنْذُ قَيَّدَهُ الاـِسْلَامُ فَلَا [As to the period since El-Islلm shackled him, no], mentioned in the A, points to a story related of Khowwلt Ibn-Jubeyr, (TA,) that, being found by the Prophet sitting by some strange women, he endeavoured to excuse himself by saying that he had a camel which took fright and ran away, and he was seeking for something wherewith to shackle him: the Prophet used afterwards to taunt him by inquiring of him respecting the running-away of his camel: what Kr says, and J in the S [in art. نحى], is incorrect. (IAth, L.) You say also, شَرَدَ عَنِّى فُلَانٌ Such a one fled, or went away or aside or apart or to a distance, from me; syn. نَفَرَ. (A.) [Or] شَرَدَ said of a man, inf. n. شُرُودٌ, means He departed, driven away. (L.) And you say, شَرَدَ عَلَى اللّٰهِ, meaning He departed from obedience to God, and seceded, or separated himself from the community [of the faithful]. (L.)

شرّدهُ
2 شرّدهُ ذ , (L, Msb,) inf. n. تَشْرِيدٌ, (S, L, Msb, K,) He made him to take fright, and flee, or run away at random; or to become refractory, and to go away at random, or run away, or break loose, and go hither and thither by reason of his sprightliness; namely, a camel [and a horse or the like: see 1]: (Msb:) or he drove him away, or expelled him; (S, * L, K; *) as also ↓ اشردهُ; (L;) [and so شرّد بِهِ; for] you say شَرَّدْتُهُ عَنٍّى and شَرَّدْتُ بِهِ [I drove him away from me]. (A.) And تَشْرِيدٌ signifies also The act of dispersing, or scattering. (K.) [Hence,] شَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ, in the Kur [viii. 59], means Disperse thou, or scatter thou, by them, those [who shall come] after them: (S, L:) or terrify thou, by them, those [who shall come] after them: or make thou them notorious to those [who shall come] after them: (L:) [for] ― -b2- شرّد بِهِ (inf. n. as above, TA) signifies He rendered him notorious by exposing his vices or faults. (L, K.)

4 أَشْرَدَ اشردهُ He made him to be driven away, or expelled, (L, K,) and not received into a place of refuge, covert, or lodging. (L.) See also 2.

تشرّد القَوْمُ
5 تشرّد القَوْمُ ذ The people, or party, went away, or departed. (L.)

شَرَدٌ
شَرَدٌ ذ : see شَارِدٌ.

شِرَادٌ
شِرَادٌ ذ an inf. n. of شَرَدَ [q. v.]: (S, L, K:) or a simple subst. from شَرَدَ [and as such signifying A taking fright, or shying, and fleeing, or running away at random; &c.: or a disposition thereto]. (Msb.) You say, of a camel, بِهِ شِرَادٌ [He has a disposition to take fright, or shy, &c.]. (A.)

شَرُودٌ
شَرُودٌ ذ : see شَارِدٌ, in five places.

شَرِيدٌ
شَرِيدٌ ذ Driven away, or expelled: (S, L, K:) or, accord. to Aboo-Bekr, when following طَرِيدٌ, it signifies fleeing, or running away: or, as As says, alone, or solitary. (TA.) ― -b2- Also A remainder of anything; as of water in a vessel, and as of property, or camels and the like; pl. شَرَائِدُ, deviating from rule: or شَرِيدَةٌ is a syn. [or rather fem.] of شَرِيدٌ [and شَرَائِدُ is its reg. pl.]. (L.)

شَارِدٌ
شَارِدٌ ذ and ↓ شَرُودٌ, (S, A, L, K,) applied to a camel, (S, A, L,) and to a horse or the like, (L,) Taking fright, or shying, and fleeing, or running away at random; or refractory, and going away at random, or running away, or breaking loose, and going hither and thither by reason of sprightliness: or that takes fright, or shies, &c.: (S, L, K:) [or] the latter [signifies wont to take fright, or shy, &c.: and] is applied to a male animal and to a female: (L:) [the fem. of the former is with ة:] pl. of the former شُرَّدٌ (A, * L) and ↓ شَرَدٌ, (S, L, K,) [or rather this is a quasi-pl. n.,] like as خَدَمٌ is of خَادِمٌ; (S, K;) [and the pl. of شَارِدَةٌ is شُرَّدٌ and شَوَارِدُ;] and the pl. of ↓ شَرُودٌ is شُرُدٌ, like as زُبُرٌ is of زَبُورٌ. (S, L, K. *) You say ↓ فَرَسٌ شَرُودٌ A horse, or mare, refractory towards the rider: and ↓ نَاقَةٌ شَرُودٌ A she-camel that runs away, or breaks loose and goes hither and thither by reason of her sprightliness. (L.) ― -b2- [Hence,] ↓ قَافِيَةٌ شَرُودٌ (tropical:) A rhyme, or verse, or poem, current through the countries, lands, or regions, or through the cities, or towns. (S, A, K.) ― -b3- And قَوَافٍ شَوَارِدُ (S in art. ابد) and قَوَافٍ شُرَّدْ (K ibid.) [pls. of قَافِيَةٌ شَارِدَةٌ] (tropical:) Strange, unusual, unfamiliar, or extraordinary, rhymes or verses or poems; syn. أَوَابِدُ. (S and K ibid.) And [in like manner] لَفْظَةٌ شَارِدَةٌ, in lexicology, signifies (assumed tropical:) A barbarism; or a strange, or an uncouth, unusual, unfamiliar, or extraordinary, word or expression or phrase; as also لفظة غَرِيبَةٌ and وَحْشِيَّةٌ and حُوشِيَّةٌ; opposed to لفظة فَصِيحَةٌ. (Mz, 13th نوع.)

##### Türkçe

**شَرَدَ**
1 **شَرَدَ** **ذ** , muzâri‘ **شَرُدَ** , mastar ismi **شُرُودٌ** (S, L, Msb, K) ve **شِرَادٌ**, (S, L, K,) yahut ikincisi yalın bir isimdir, (Msb,) ve **شُرَادٌ** (K) ve **شَرْدٌ**, (L,) deve hakkında söylenir, (S, A, L, Msb,) ve at yahut benzeri hakkında, (L,) ürktü yahut ürküp sıçradı ve kaçtı, yahut rastgele kaçıp gitti; yahut inatçılaştı ve rastgele gidip gitti, yahut kaçtı, yahut bağını kopardı ve çevikliği sebebiyle oraya buraya gidip geldi; eş anlamlısı **نَفَرَ**, (S, L, Msb, K,) ve **نَدَّ**: (Msb:) ve [yalnızca] kaçtı yahut kaçıp gitti; deve vb. hakkında söylenir. (Aboo-Bekr, TA.) Peygamber’in sözü: **أَمَا يَشْرُدُ بِكَ بَعِيرُكَ** (mecaz:) [Deven seninle ürküp kaçmıyor mu?], onun tarafından Khowwلt’a yöneltilmiştir; o da, **أَمَا مُنْذُ قَيَّدَهُ الاـِسْلَامُ فَلَا** [İslâm onu bağladığından beri, hayır], diye cevap vermiştir; A’da zikredilen bu, Khowwلt Ibn-Jubeyr hakkında rivayet edilen bir kıssaya işaret eder, (TA,) ki: Peygamber tarafından bazı yabancı kadınların yanında otururken bulununca, kendisini, ürküp kaçan bir devesi olduğunu ve onu bağlayacak bir şey aradığını söyleyerek mazur göstermeye çalışmıştı: Peygamber daha sonra, devesinin kaçması hakkında ona sorarak onu ayıplamakta olurdu: Kr’nin söylediği ve S’de J’nin [**نحى** maddesinde] söylediği yanlıştır. (IAth, L.) Yine dersin: **شَرَدَ عَنِّى فُلَانٌ** Şu kimse benden kaçtı, yahut benden uzaklaştı yahut yana yahut ayrı yahut uzağa gitti; eş anlamlısı **نَفَرَ**. (A.) [Yahut] **شَرَدَ**, bir adam hakkında, mastar ismi **شُرُودٌ**, “kovulmuş olarak ayrıldı” demektir. (L.) Ve dersin: **شَرَدَ عَلَى اللّٰهِ**, yani Allah’a itaattan ayrıldı ve cemaatten [müminlerin cemaatinden] ayrıldı yahut kendisini ayırdı. (L.)

**شرّدهُ**
2 **شرّدهُ** **ذ** , (L, Msb,) mastar ismi **تَشْرِيدٌ**, (S, L, Msb, K,) onu ürkütüp kaçırdı, yahut rastgele kaçıp gitmeye; yahut inatçılaşıp rastgele gidip gitmeye, yahut kaçmaya, yahut bağını koparıp çevikliği sebebiyle oraya buraya gidip gelmeye sevk etti; yani bir deve [ve bir at yahut benzeri: bk. 1]: (Msb:) yahut onu sürdü, yahut kovdu; (S, * L, K; *) bunun gibi ↓ **اشردهُ**; (L;) [ve böylece **شرّد بِهِ**; zira] dersin **شَرَّدْتُهُ عَنٍّى** ve **شَرَّدْتُ بِهِ** [Onu benden sürdüm]. (A.) Ve **تَشْرِيدٌ** ayrıca dağıtmanın yahut saçmanın fiilini ifade eder. (K.) [Bundan dolayı,] Kur’ân’da [viii. 59] **شَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ**, “onlarla, arkalarından [gelecek] olanları dağıt” demektir: (S, L:) yahut “onlarla, arkalarından [gelecek] olanları korkut”: yahut “onları, arkalarından [gelecek] olanlara meşhur kıl”: (L:) [zira] ― -b2- **شرّد بِهِ** (mastar ismi yukarıdaki gibi, TA) onun ayıplarını yahut kusurlarını açığa vurmak suretiyle onu meşhur etti demektir. (L, K.)

4 **أَشْرَدَ** **اشردهُ** Onu sürülür yahut kovulur kıldı, (L, K,) ve bir sığınak, örtü yahut konaklama yerine kabul edilmez kıldı. (L.) 2’ye de bak.

**تشرّد القَوْمُ**
5 **تشرّد القَوْمُ** **ذ** Kavim yahut topluluk gidip gitti, yahut ayrıldı. (L.)

**شَرَدٌ**
**شَرَدٌ** **ذ** : **شَارِدٌ**’e bak.

**شِرَادٌ**
**شِرَادٌ** **ذ** **شَرَدَ**’nın bir mastar ismidir [bk. o]: (S, L, K:) yahut **شَرَدَ**’dan yalın bir isimdir [ve bu hâliyle “ürkme yahut ürküp sıçrama ve kaçma yahut rastgele kaçıp gitme; vb.; yahut buna yatkınlık” anlamındadır]. (Msb.) Deve hakkında dersin: **بِهِ شِرَادٌ** [Onda ürkmeye yahut ürküp sıçramaya vb. bir yatkınlık vardır]. (A.)

**شَرُودٌ**
**شَرُودٌ** **ذ** : beş yerde **شَارِدٌ**’e bak.

**شَرِيدٌ**
**شَرِيدٌ** **ذ** Sürülmüş yahut kovulmuş: (S, L, K:) yahut Aboo-Bekr’e göre, **طَرِيدٌ**’i takip ettiğinde, “kaçan yahut kaçıp giden” anlamına gelir: yahut As’ın dediği gibi, tek başına, yahut yalnız. (TA.) ― -b2- Ayrıca herhangi bir şeyin artığı; kabdaki su artığı gibi, ve malın, yahut develerin ve benzerlerinin artığı gibi; çoğulu **شَرَائِدُ**, kaideden saparak: yahut **شَرِيدَةٌ**, **شَرِيدٌ**’ün eş anlamlısıdır [daha doğrusu müennesi] [ve **شَرَائِدُ** onun düzenli çoğuludur]. (L.)

**شَارِدٌ**
**شَارِدٌ** **ذ** ve ↓ **شَرُودٌ**, (S, A, L, K,) deveye uygulanır, (S, A, L,) ve ata yahut benzerine, (L,) ürken yahut ürküp sıçrayan ve kaçan, yahut rastgele kaçıp giden; yahut inatçı olup rastgele gidip giden, yahut kaçan, yahut bağını koparıp çevikliği sebebiyle oraya buraya gidip gelen: yahut ürken yahut ürküp sıçrayan vb. olan: (S, L, K:) [yahut] ikincisi [ürkme yahut ürküp sıçrama vb. âdeti olan anlamındadır; ve] erkek hayvana da dişi hayvana da uygulanır: (L:) [birincisinin müennesi ة iledir:] birincinin çoğulu **شُرَّدٌ** (A, * L) ve ↓ **شَرَدٌ**, (S, L, K,) [daha doğrusu bu, **خَدَمٌ**’in **خَادِمٌ**’den olduğu gibi, yarı-çoğul bir isimdir,] (S, K;) [ve **شَارِدَةٌ**’nin çoğulu **شُرَّدٌ** ve **شَوَارِدُ**’dur;] ve ↓ **شَرُودٌ**’ün çoğulu **شُرُدٌ**’dur; **زُبُرٌ**’ün **زَبُورٌ**’dan olduğu gibi. (S, L, K. *) Dersin ↓ **فَرَسٌ شَرُودٌ** Biniciye karşı inatçı bir at yahut kısrak: ve ↓ **نَاقَةٌ شَرُودٌ** Çevikliği sebebiyle kaçıp giden, yahut bağını koparıp oraya buraya giden bir dişi deve. (L.) ― -b2- [Bundan dolayı,] ↓ **قَافِيَةٌ شَرُودٌ** (mecaz:) Ülkeler, diyarlar yahut bölgeler boyunca, yahut şehirler yahut kasabalar boyunca dolaşan bir kafiye, yahut beyit, yahut şiir. (S, A, K.) ― -b3- Ve **قَوَافٍ شَوَارِدُ** (S, **ابد** maddesinde) ve **قَوَافٍ شُرَّدْ** (K, aynı yerde) [**قَافِيَةٌ شَارِدَةٌ**’nin çoğulları] (mecaz:) garip, alışılmadık, tanıdık olmayan, yahut olağanüstü kafiyeler yahut beyitler yahut şiirler; eş anlamlısı **أَوَابِدُ**. (S ve K, aynı yerde.) Ve [aynı şekilde] lugat ilminde **لَفْظَةٌ شَارِدَةٌ**, (varsayılan mecaz:) bir lahn; yahut garip, yahut kaba, alışılmadık, tanıdık olmayan, yahut olağanüstü bir kelime yahut ifade yahut ibare; bunun gibi **لفظة غَرِيبَةٌ** ve **وَحْشِيَّةٌ** ve **حُوشِيَّةٌ**; karşıtı **لفظة فَصِيحَةٌ**. (Mz, 13. نوع.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَرَدَ
شَرَدَ U ( n. ac. شِرَاْد 23 ,  شُرُوْد 27 ),
a.  Ran away, bolted ( animal ); turned aside, away; strayed; shied ( animal ).

شَرَّدَ
شَرَّدَ II ,  أَشْرَدَ IV ,
a.  Made to take fright, run away; drove away, scattered, dispersed.

شَرْد
شَرْد 1 ,
a.  Driving rain.

شَاْرِد
شَاْرِد 21 , ( pl. شَرَد 4 ),
a.  Runing away, breaking loose; bolter ( animal ); widely diffused ( poem ).

b.  Deviating; oblique, slanting.

شَاْرِدَة
شَاْرِدَة 21t , ( pl. شُرَّد 11 ,  شَوَاْرِدُ 41 ),
a.  see 21 .

شَرِيْد
شَرِيْد 25 ,
a.  Driven away.

شَرُوْد
شَرُوْد 26 , ( pl. شُرُد 10 ),
a.  see 21 .

شَوَارِد اللُّغَة
شَوَارِد اللُّغَة
a.  Anomalies of language, far-fetched, uncouth expressions.

##### Türkçe

شَرَدَ
**شَرَدَ** U ( i. m. **شِرَاْد** 23 , **شُرُوْد** 27 ),
f.  Kaçtı, ürküp fırladı (hayvan); yana, uzağa döndü; saptı; ürktü (hayvan).

شَرَّدَ
**شَرَّدَ** II , **أَشْرَدَ** IV ,
f.  Ürkütüp kaçırdı; uzaklaştırdı, dağıttı, saçtı.

شَرْد
**شَرْد** 1 ,
f.  Şiddetli yağmur.

شَاْرِد
**شَاْرِد** 21 , ( çoğ. **شَرَد** 4 ),
f.  Kaçan, başıboş kalan; kaçıp giden (hayvan); genişçe yayılmış (şiir).

b.  Sapmış; eğik, meyilli.

شَاْرِدَة
**شَاْرِدَة** 21t , ( çoğ. **شُرَّد** 11 , **شَوَاْرِدُ** 41 ),
f.  bkz. 21 .

شَرِيْد
**شَرِيْد** 25 ,
f.  Uzaklaştırılmış.

شَرُوْد
**شَرُوْد** 26 , ( çoğ. **شُرُد** 10 ),
f.  bkz. 21 .

شَوَارِد اللُّغَة
**شَوَارِد اللُّغَة**
f.  Dilin aykırılıkları; zorlama, kaba ifadeler.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

شرد
شَرَدَ - يَشْرُدُ - شَرَّدَ- يُشَرِّدُ
شَرَدَ - يَشْرُدُ + الكائن + من كائن أو أمر: يهرب بعيداً عن أذى محتمل قريب من غير أن يحدد وجهة  معينة، فيبيت بعيداً عن مأواه ومسكنه الأصلي
شَرَّدَ- يُشَرِّدُ: على وزن " فَعَّلَ " من " شَرَدَ - يَشْرُدُ ": جعله " يَشْرُدُ "على وجه التكرار والشدة: أخافه وأرهبه حتى جعله يتنقل هارباً من غير وجهة محددة، بعيداً عن مأواه وسكنه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الهروب والفرار بعيداً عن أذى محتمل " وهي:
فَرَّ - يَفِرُّ، فَزِعَ - يَفْْزَعُ، هَرَبَ - يَهْرُبُ، شَرَدَ - يَشْرُدُ، وَحَشَ - يَحِشُ، بَبَلَ - يَبَبِلُ
شرد - فشرد
 	﴿فإما تثقفنهم في الحرب فشرد بهم من خلفهم لعلهم يذكرون(57)﴾ الأنفال
مختار الصحاح
● [شرد] ش ر د: شَرَدَ البعير نفر وبابه دخل و شِراداً أيضا بالكسر فهو شَارِدٌ و شَرُودٌ وجمع الشارد شَرَدٌ مثل خادم وخدم وجمع ألشَّرُود شُرُدٌ مثل زبور وزبر و التَّشْريدُ الطرد ومنه قوله تعالى ﴿فشرِّد بهم من خلفهم﴾ أي فرق وبدد جمعهم و الشَّرِيدُ الطريد
معجم الفرائد القرآنية
ش ر د
"فَشَرِّدْ"  في قوله تعالى :" فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ " (57) الأنفال  .
شَرَدَ : نفر، والتشريد: الطرد والتفريق، وشرِّد:  طرِّد وفرِّق .
الراغب
شرد
- شرد البعير: ند، وشردت فلانا في البلاد، وشردت به أي: فعلت به فعلة تشرد غيره أن يفعل فعله، كقولك: نكلت به: أي: جعلت ما فعلت به نكالا لغيره. قال تعالى: }فشرد بهم من خلفهم{ [الأنفال/57]، أي: اجعلهم نكالا لمن يعرض لك بعدهم، وقيل: فلان طريد شريد.
ملخص السان
1.     شَرَدَ البعيرُ والدابة يَشْرُدُ شَرْداً وشِراداً وشُروداً: نَفَرَ،
2.     والتَّشْريدُ: الطَّرْد. وشَرَدَ الرجلُ شُروداً: ذهب مَطْرُِوداً. وأَشْرَدَه وشَرَّدَه:  طَردَه.
3.     وفرس شَرُود: وهو  المُسْتَعْصي على صاحبه.
4.     وشَرَّدَ به: سَمَّع بعيوبه؛
5.     والشَّريدُ: البقية من الشيء.
لسان العرب
● - شرد: شَرَدَ البعيرُ والدابة يَشْرُدُ شَرْداً وشِراداً وشُروداً:  نَفَرَ، فهو شارِدٌ، والجمع شَرَدٌ. وشَرُودٌ في المذكر والمؤَنث، والجمع  شُرُودٌ؛ قال:  ولا أُطيق البَكَراتِ الشَّرَدا  قال ابن سيده: هكذا رواه ابن جني شَرَدا على مثال عَجَلٍ وكُتُبٍ  استَعْصَى وذَهَبَ على وجْهه؛ الجوهري: الجمع شَرَدٌ على مثال خادِمٍ وخَدَم  وغائِب وغَيَب، وجمع الشَّرُود شُرُدٌ مِثْلُ زَبُورٍ وَزُبُر؛ وأَنشد أَبو  عبيدة لعبد مناف بن ربيع الهذلي:  حتى إِذا أَسْلَكوهُمْ في قُتائِدَةٍ  شَلاًّ، كما تَطْرُد الجمَّالةُ الشُّرُدا  ويروى الشَّرَدا. والتَّشْريدُ: الطَّرْد. وفي الحديث: لَتَدْخُلُنَّ  الجنةَ أَجمعون أَكتعون إِلا من شَرَدَ على الله أَي خرج عن طاعته وفارق  الجماعة من شَرَدَ البعيرُ إِذا نفر وذهب في الأَرض. وفرس شَرُود: وهو  المُسْتَعْصي على صاحبه. وقافَيَةٌ شَرُودٌ: عائِرَةٌ سائِرَةٌ في البلاد  تَشْرُدُ كمن يشرد البعير؛ قال الشاعر:  شَرُودٌ، إِذا الرَّاؤُونَ حَلُّوا عِقالَها،  مُحَجَّلةٌ، فيها كلامٌ مُحَجَّلُ  وشَرَدَ الجمل شُروداً، فهو شارد، فإِذا كان مُشَرَّداً فهو شَريد  طَريد.وتقول: أَشْرَدْتُه وأَطْرَدْتُهُ إِذا جعلته شَريداً طَريداً لا  يُؤْوى. وشَرَدَ الرجلُ شُروداً: ذهب مَطْرُِوداً. وأَشْرَدَه وشَرَّدَه:  طَردَه. وشَرَّدَ به: سَمَّع بعيوبه؛ قال:  أُطَوِّفُ بالأَباطِحِ كُلَّ يَوْم،  مَخافةَ أَنْ يُشَرِّدَ بِي حَكِيمُ  معناه أَن يُسَمِّعَ بي. وأُطَوِّفُ: أَطُوفُ. وحَكِيمٌ: رجل من بني  سُلَيْم كانت قريش ولته الأَخذ على أَيدي السفهاء. ورجل شَريدٌ: طَرِيدٌ.  وقوله عز وجل: فَشَرِّدْ بهمْ مَنْ خَلْفَهم؛ أَي فَرِّق وبَدِّدْ جمعهم.  وقال الفراء: يقول إِن أَسرتهم يا محمد فَنَكِّلْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهم  ممن تَخافُ نَقْضَهُ العهد لعلهم يذكرون فلا ينقضون العهد. وأَصل التشريد  التَّطْريدُ، وقيل: معناه سَمِّعْ بهم من خَلْفَهم، وقيل: فَزِّعْ بهم  مَنْ خلفهم. وقال أَبو بكر في قولهم: فلان طريد شريد: أَمَّا الطَّريدُ  فمعناه المَطْرود، والشريد فيه قولان: أَحدهما الهارب من قولهم شَرَدَ البعير  وغيرُه إِذا هرب؛ وقال الأَصمعي: الشريد المُفْرَدُ؛ وأَنشد اليمامي:  تَراهُ أَمامَ النَّاجِياتِ كأَنه  شرَيدُ نَعانٍ، شَذَّ عَنه صَواحِبُه  قال: وتَشَرَّدَ القَوْمُ ذَهبوا.  وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال لَخوَّات بن جُبَيْر:  ما فَعَلَ شِرادُك؟ يُعَرِّضُ بقضيّته مع ذات النِّحْيَيْن في الجاهلية،  وأَراد بشِراده أَنه لما فزع تَشَرَّد في الأَرض خوفاً من التَّبَعة؛ قال  ابن الأَثير: كذا رواه الهرويّ والجوهريّ في الصحاح وذكر القصة؛ وقيل:  إِن هذا وهمٌ من الهروي والجوهري، ومن فَسَّرَه بذلك قال: والحديث له قصة  مَرْويَّةٌ عن خَوَّات أَنه قال: نزلت مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم،  بِمَرِّ الظَّهْرانِ فخرجت من خِبائي فإِذا نسوة يتَحَدّثن فأَعجبنني،  فرجعت فأَخرجت حُلَّةً من عَيْبَتي فَلبسْتُها ثم جلست إِليهن، فمرّ رسول  الله صلى الله عليه وسلم، فهِبتُه فقلت: يا رسول الله جمل لي شَرُود  وأَنا أَبْتَغِي له قَيْداً فمضى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وتَبِعْتُه  فأَلقى إِليَّ رداءه ثم دخل الأَراكَ فقضى حاجته وتوضأَ، ثم جاء فقال:  يا أَبا عبد الله ما فعل شَروُدُك؟ ثم ارتحلنا فجعل لا يلحقني إِلا قال:  السلام عليكم، يا أَبا عبد الله، ما فعل شِرادُ جَملك؟ قال: فتعجلت إِلى  المدينة واجتنبت المسجدَ ومُجالَسة رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فلما  طال ذلك عليّ تَحَيّنْتُ ساعةَ خَلْوَةِ المسجد ثم أَتيت المسجد فجعلت  أُصلي، فخرج رسول الله، صلى الله عليه وسلم، من بعض حُجَرِه فجاء فصلى  ركعتين خفيفتين وطوّلت الصلاة رجاءَ أَن يذهبَ ويدَعَني، فقال: طوِّلْ يا أَبا  عبد الله ما شئت فلستُ بقائم حتى تنصرف، فقلت: والله لأَعتذرن إِليه،  فانصرفت، فقال: السلام عليكم أَبا عبد الله ما فعل شِرادُ الجمل؟ فقلت:  والذي بعثك بالحق ما شَرَدَ ذلك الجمل مُنْذُ أَسلمت، فقال: رحمك الله  مرتين أَو ثلاثاً ثم أَمسك عني فلم يعد.  والشَّريدُ: البقية من الشيء. ويقال: في إِداواهُمْ شَريدٌ من ماء أَي  بقية. وأَبْقَتِ السَّنَةُ عليهم شَرائِدَ من أَموالهم أَي بقايا، فإِما  أَن يكون شَرائِدُ جمع شَريد على غير قياس كَفيلٍ  (* قوله «كفيل» كذا  بالأَصل المعوّل عليه، ولعل الأَولى كأفيل بالهمز، وهو الفصيل من الإبل كما  في القاموس.) وأَفائِلَ، وإِما أَن يكون شَريدَةٌ لغة في شَريد. وينو  الشَّريدِ: حَيٌّ، منهم صخر أَخو الخنساء؛ وفيهم يقول:  أَبَعْدَ ابنِ عَمْرٍو من آلِ الشَّر يدِ، حَلَّتْ به الأَرضُ أَثْقالَها  وبنو الشَّريدِ: بَطْنٌ مِنْ سُلَيْم.
مقاييس اللغة:
(شرد) الشين والراء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تنفيرٍ وإِبعاد، وعلى نِفَارٍ وبُعدٍ، في انتشار. وقد يقال للواحد([36]). من ذلك شَرَد البعيرُ شُرودا. وشَرّدْتُ الإبلَ تشريداً أُشرِّدُهَا. ومنه قوله جلَّ ثناؤه:﴿فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ﴾  [الأنفال 57]، يريد نكِّل بهم وسَمِّع. وهو ذلك المعنى، أنَّ المُذْنِب إذا أَذْنَبَ وعُوقِبَ عليه، فقد شُرِّدَ بتلك العقوبة غيرُهُ، لأنَّه يحذرُ مثلَ ما وقع بالمذْنِبِ فَيَشْرُد عن الذَّنْبِ وَينْكُلُ. والله أعلم.
القاموس المحيط:
شَرَدَ شُروداً وشُراداً وشِراداً، بالكسر نَفَرَ، فهو شارِدٌ وشَرودٌ، ج شَرَدٌ وشُرُدٌ، كخَدَمٍ وزُبُرٍ. والتَّشْريدُ الطَّرْدُ، والتَّفْريقُ. وشَرَّدَ به سَمَّعَ الناسَ بِعُيوبِه. وأشْرَدَهُ جَعَلَهُ شَريداً، أي طَريداً. وبنُو الشَّريدِ بطنٌ، وقافِيَةٌ شَرودٌ سائِرَةٌ في البِلادِ.
تاج العروس:
ش - ر - د
شَرَدَ البعيرُ والدَابَّةُ يَشرُد شَرْداً وشُروداً كقُعُود وشُرَاداً كغُرَاب وشِرَاداً بالكسر : نَفَرَ فهو شارِدٌ وشَرُودٌ كصَبُورٍ في المذكًَّر والمؤنث ج شَرَدٌ وشُرُدٌ كخَدَمٍ وزُبُر في خادِمٍ وزَبُور قال :
" ولا أُطِيقُ البَكَرَاتِ الشَّرَدَا
قال ابن سيده : هكذا روه ابن جِنِّي : شَرَدا على مثال عَجَلٍ وكُتُبٍ استَعْصَى وذهَب على وَجْهه . وفي الصّحاح : وجمع الشَّرُود : شُرُدٌ مثلَ زَبُور وزُبُر . وأَنشد أَبو عُبَيْدَة لعبدِ مَناف بن رِبْع الهُذَلِيّ :
حَتّى إذا أَسْلَكُوهُمْ في قُتَائِدَة ... شَلاًّ كما تَطْرُدُ الجَمَّالَةُ الشُّرُدَا ويروى : الشَّرَدا . وفَرسٌ شَرُودٌ وهو المستعصي على صاحبه . وفي الحديث : " لتَدْخُلُنَّ الجَنَّةَ أَجمَعُون أَكْتَعُونَ إلاَّ مَن شَرَدَ عَلَى الله " أَي خَرجَ عن طاعته وفارقَ الجَماعَةَ . وشَرَدَ الرَّجلُ شُرُوداً : ذَهَبَ مَطْروداً والتَّشْرِيدُ : الطَّرْدُ والتَّفْرِيقُ وقوله عزَّ وجلَّ " فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُم " أَي فَرِّق وبَدِّد جَمْعَهم . وقال الفرَّاءُ : نَكِّل بهم مَنْ خَلْفَهم مِمَّن تَخَافُ نَقْضَه للعَهْدِ لعلَّهم يَذَّكَّرون فلا يَنْقُضون العَهْدَ . وقيل : معناه سَمِّع بهم من خَلْفَهُم . وقيل : فَزِّعْ بهم مَنْ خَلْفَهم . ويقال : شَرَّدَ بهِ تَشْرِيداً : سمعَ الناسَ بعُيُوبِهِ قال :
أُطَوِّفُ بالأَباطِحِ كُلَّ يَوْمٍ ... مَخَافَةَ أَن يُشَرِّدَ بي حَكيِمُ معناه : يُسَمِّع بي . وحَكِيمٌ : رجل من بني سُلَيْمٍ كانت قُرَيشٌ وَلَّتْه الأَخْذَ على أَيدِ السُّفهاءِ . وأَشْرَدَه وأَطْرَدَه : جَعَلَه شَرِيداً أَي طَرِيداً لا يُؤْوَى . وشَرَدَ الجَملُ شُرُوداً فهو شارِدٌ فإِذا كان مُشَرَّداً فهو شَرِيدٌ طَرِيدٌ . وشَرَد الرجلُ شُروداً : ذهب مَطْروداً . وأَشْرده وشَرَّدَه : طرَّده تَطْرِيداً . وقال أبو بكر في قولهم : طَرِيدٌ شَرِيدٌ : أَما الطَّرِيدُ فععناه المَطْرودُ والشَّرِيدُ فيه قولان : أَحدُهما الهارِب من قولهم : شَرَدَ البَعيرُ وغيرُه إذا هَرَب . وقال الأَصمعيُّ : الشَّرِيدُ المُفْرَد . وأَنشد اليَمَامِيُّ :
تَراهُ أَمامَ النَّاجِيَاتِ كَأَنَّهُ ... شَرِيدُ نَعَامٍ شّذَّ عَنْهُ صَواحِبُهْ وبَنُو الشَّرِيدِ كأَمِير : بَطْنٌ من سُلَيْمٍ منهم صَخْرٌ أَخو الخَنْسَاءِ وفيهم تقول :
أَبَعْدَ ابنِ عمرو مِنَ الِ الشَّرِي ... دِ حَلَّتْ به الأرضُ أَثقالَها ومن المجاز : قافِيَةٌ شَرُودٌ كَصَبُورٍ : عائِرةٌ سائِرةٌ في البلادِ تَشْرُد كما يَشْرُد البَعيرُ قال الشاعر :
شَرُودٌ إذا الراؤُون حَلُّوا عِقَالَهَا ... مُحَجَّلَةٌ فيها كَلامٌ مُحَجَّلُ ومما يستدرك عليه : تَشَرَّدَ القَوْمُ : ذَهَبُوا . والشَّرِيد : البَقِيَّةُ من الشْيءِ . ويقال : في إِداوَتِهم شَرِيدٌ من ماءٍ أَي بَقِيَّةٌ . وأَبْقَتْ السَّنَةُ عليهم شَرَائِدَ من أَموالِهِم أَي بقايَا فإِمَّا أن يكون شرائِد جَمْعَ شَرِيدٍ على غير قياس وإِما أن يكون شَرِيدٌ لُغَةً في شَرِيد . كما في اللسان
ومن الكناية . قال رسول الله صلى الله عليه وسلم لخَوَّاتٍ : أَمَا يَشْرُد بكر بَعِيرُك ؟ قال أَمَّا منذُ قَيَّدَهُ الإِسلامُ فلا . كما في الأَساس . قلت : وهو إشارة إلى قِصّة مَرْويَّةٍ لخَوَّاتٍ غير قِصّة ذاتِ النِّحْيَيْنِ . وقد وَهِمَ الهَرَوِيُّ والجَوْهَرِيُّ ومن فَسَّره بذلك وفي آخرها : ما فَعَلَ شِرَادُ الجَمَل ؟ فقلْت : والذي بَعَثَك بالحق ما شَرَدَ ذلك الجَملُ منذ أَسلَمْت . فراجِعْه في لسان العرب

##### Türkçe

شرد
**شَرَدَ - يَشْرُدُ - شَرَّدَ- يُشَرِّدُ**
**شَرَدَ - يَشْرُدُ** + varlık + bir varlıktan veya işten: yakın, muhtemel bir eziyetten, belirli bir yön tayin etmeksizin uzaklara kaçar; böylece barınağından ve aslî meskeninden uzak bir yerde geceleyip kalır.
**شَرَّدَ- يُشَرِّدُ**: **" فَعَّلَ "** vezninde, **" شَرَدَ - يَشْرُدُ "**’dan: onu, tekrar ve şiddet üzere **" يَشْرُدُ "** kıldı: onu korkuttu ve dehşete düşürdü; ta ki onu, belirli bir yön olmaksızın kaçıp dolaşır hâle getirdi; barınağından ve ikametinden uzak.
Ve lafız, **" الهروب والفرار بعيداً عن أذى محتمل "** lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرَّ - يَفِرُّ**، **فَزِعَ - يَفْْزَعُ**، **هَرَبَ - يَهْرُبُ**، **شَرَدَ - يَشْرُدُ**، **وَحَشَ - يَحِشُ**، **بَبَلَ - يَبَبِلُ**

شرد - فشرد
 	﴿Artık eğer onları savaşta yakalarsan, onlarla arkalarındakileri **فَشَرِّدْ**; umulur ki hatırlarlar (57)﴾ Enfâl

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**شرد**] ش ر د: **شَرَدَ** deve ürktü; bâbı **دخل**’dir; ayrıca kesre ile **شِراداً** (da gelir); o hâlde o **شَارِدٌ** ve **شَرُودٌ**’dur. **الشارد**’ın çoğulu **شَرَدٌ**’dır; tıpkı خادم ve خدم gibi. **ألشَّرُود**’un çoğulu **شُرُدٌ**’dur; tıpkı زبور ve زبر gibi. **التَّشْريدُ** kovmadır; ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**فشرِّد بهم من خلفهم**﴾ yani: ayır ve topluluklarını dağıt. Ve **الشَّرِيدُ**: kovulmuş (kimse).

Muʿcemü’l-Ferâʾid el-Kurʾâniyye
ش ر د
**"فَشَرِّدْ"** Yüce Allah’ın sözü: **" فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ "** (57) Enfâl.
**شَرَدَ**: ürktü; ve **التشريد**: kovma ve ayırmadır. Ve **شرِّد**: kov ve ayır.

Râgıb
شرد
- **شرد البعير**: kaçtı. Ve **شردت فلانا في البلاد**; ve **شردت به** yani: onunla, başkasının onun yaptığını yapmaktan **تشرد** edeceği (çekineceği) bir fiil yaptım; senin “**نكلت به**” demen gibi: yani onunla yaptığımı başkası için ibret kıldım. Yüce Allah dedi: }**فشرد بهم من خلفهم**{ [Enfâl/57], yani: onları, onlardan sonra sana karşı çıkana ibret kıl. Ve denildi: falan kimse **طريد شريد**’dir.

Mulahhasü’s-Sân
1. **شَرَدَ** deve ve binek hayvanı **يَشْرُدُ** **شَرْداً** ve **شِراداً** ve **شُروداً**: ürktü,
2. ve **التَّشْريدُ**: kovmadır. Ve **شَرَدَ** adam **شُروداً**: kovulmuş olarak gitti. Ve **أَشْرَدَه** ve **شَرَّدَه**: onu kovdu.
3. Ve **فرس شَرُود**: o, sahibine karşı inatçı olandır.
4. Ve **شَرَّدَ به**: ayıplarını yaydı;
5. ve **الشَّريدُ**: şeyden arta kalan.

Lisânü’l-ʿArab
● - شرد: **شَرَدَ** deve ve binek hayvanı **يَشْرُدُ** **شَرْداً** ve **شِراداً** ve **شُروداً**: ürktü; o hâlde o **شارِدٌ**’dir; çoğulu **شَرَدٌ**’dır. Ve **شَرُودٌ** erkek ve dişide; çoğulu **شُرُودٌ**’dur; dedi ki:
ولا أُطيق البَكَراتِ الشَّرَدا
İbn Sîde dedi: İbn Cinnî bunu, عَجَلٍ ve كُتُبٍ misali üzere **شَرَدا** olarak rivayet etti. (Manası:) inat etti ve kendi hâline gidip gitti. Cevherî: çoğul **شَرَدٌ**’dır; خادِمٍ ve خَدَم, ve غائِب ve غَيَب misali üzere. Ve **الشَّرُود**’un çoğulu **شُرُدٌ**’dur; زَبُورٍ ve زُبُر gibi. Ve Ebû ʿUbeyde, ʿAbd Menâf b. Rabîʿa el-Hüzelî’den şu beyti okudu:
حتى إِذا أَسْلَكوهُمْ في قُتائِدَةٍ
شَلاًّ، كما تَطْرُد الجمَّالةُ الشُّرُدا
Ve **الشَّرَدا** diye de rivayet edilir. Ve **التَّشْريدُ**: kovmadır. Ve hadiste: “Mutlaka cennete hepiniz, topluca gireceksiniz; ancak Allah’a karşı **شَرَدَ** eden hariç” yani O’na itaattan çıktı ve cemaatten ayrıldı; **شَرَدَ** devenin ürküp yerde (arazide) gitmesi gibi. Ve **فرس شَرُود**: o, sahibine karşı inatçı olandır. Ve **قافَيَةٌ شَرُودٌ**: ülkelerde dolaşan, başıboş; deve ürker gibi **تَشْرُدُ**; şair dedi ki:
شَرُودٌ، إِذا الرَّاؤُونَ حَلُّوا عِقالَها،
مُحَجَّلةٌ، فيها كلامٌ مُحَجَّلُ
Ve **شَرَدَ** deve **شُروداً**; o hâlde o **شارد**’dır; eğer **مُشَرَّداً** ise o **شَريد** **طَريد**’dir. Ve dersin ki: **أَشْرَدْتُه** ve **أَطْرَدْتُهُ**: onu, barındırılmayan **شَريد** **طَريد** kıldığım zaman. Ve **شَرَدَ** adam **شُروداً**: kovulmuş olarak gitti. Ve **أَشْرَدَه** ve **شَرَّدَه**: onu kovdu. Ve **شَرَّدَ به**: ayıplarını yaydı; dedi ki:
أُطَوِّفُ بالأَباطِحِ كُلَّ يَوْم،
مَخافةَ أَنْ يُشَرِّدَ بِي حَكِيمُ
Manası: benimle (hakkımda) yayması. Ve **أُطَوِّفُ**: **أَطُوفُ**. Ve **حَكِيمٌ**: Benî Süleym’den bir adam; Kureyş onu sefihlerin ellerine engel olmaya memur etmişti. Ve **رجل شَريدٌ**: **طَرِيدٌ**. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **فَشَرِّدْ بهمْ مَنْ خَلْفَهم**; yani: ayır ve topluluklarını dağıt. Ferrâ dedi: “Eğer onları esir alırsan ey Muhammed, arkalarındakilere, ahdi bozmasından korktuğun kimselere, onlarla ibret ver; umulur ki hatırlarlar da ahdi bozmazlar.” Ve **التشريد**’in aslı **التَّطْريدُ**’dir. Ve denildi: manası “arkalarındakilere onları duyur”dur. Ve denildi: “arkalarındakileri onlarla korkut”tur. Ebû Bekir, “falan **طريد شريد**” sözleri hakkında dedi: **الطَّريدُ**’in manası **المَطْرود**’dur; **الشريد**’de iki söz vardır: birincisi, “deve ve başkası ürküp kaçtığı zaman” denilen **شَرَدَ**’dan, kaçan. Asmaʿî dedi: **الشريد** tek başına bırakılmış olandır. Yemâmî şu beyti okudu:
تَراهُ أَمامَ النَّاجِياتِ كأَنه
شرَيدُ نَعانٍ، شَذَّ عَنه صَواحِبُه
Dedi ki: ve **تَشَرَّدَ القَوْمُ**: gittiler. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Huvvât b. Cübeyr’e dedi: “**ما فَعَلَ شِرادُك؟**” Cahiliyede iki tulum sahibi kadınla olan meselesine üstü kapalı gönderme yapıyor; **شِراده** ile muradı: korktuğu vakit, sorumluluktan korkarak yeryüzünde dağılıp gitmesidir. İbnü’l-Esîr dedi: Herevî ve Cevherî bunu, Sıhâh’ta böyle rivayet etti ve kıssayı zikretti; ve denildi: bu, Herevî ve Cevherî’den bir vehimdir. Bunu böyle tefsir eden dedi ki: hadisin, Huvvât’tan rivayet edilen bir kıssası vardır: dedi ki: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ile Merrü’z-Zahrân’da konakladım; çadırımdan çıktım, bir de kadınlar konuşuyorlar; hoşuma gittiler. Döndüm, heybe(m)den bir elbise çıkardım, giydim, sonra onların yanına oturdum. Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, geçti; ondan çekindim ve dedim: “Ey Allah’ın Resûlü, benim bir **جمل**im **شَرُود**; ona bir bağ arıyorum.” Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, geçti; ben de onu takip ettim; bana ridâsını attı, sonra erâk’a girdi, ihtiyacını giderdi ve abdest aldı; sonra geldi ve dedi: “Ey Ebû ʿAbdullah, **شَروُدُك** ne yaptı?” Sonra göçtük; bana yetişmezdi ki demesin: “Selâm size, ey Ebû ʿAbdullah, **شِرادُ جَملك** ne yaptı?” dedi ki: Medine’ye acele ettim; mescidden ve Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ile oturmaktan kaçındım. Bu bana uzayınca, mescidin boş bir saatini kolladım, sonra mescide geldim; namaz kılmaya başladım. Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, hücrelerinden birinden çıktı, geldi, iki hafif rekât kıldı; ben de, gidip beni bırakır ümidiyle namazı uzattım. Dedi ki: “Ey Ebû ʿAbdullah, dilediğin kadar uzat; sen dönünceye kadar kalkacak değilim.” Dedim ki: “Vallahi ona özür beyan edeceğim.” Döndüm; dedi ki: “Selâm size ey Ebû ʿAbdullah, **شِرادُ الجمل** ne yaptı?” Dedim ki: “Seni hak ile gönderen Zât’a yemin olsun, o deve, Müslüman olduğumdan beri **ما شَرَدَ**.” Dedi ki: “Allah sana rahmet etsin” iki veya üç defa; sonra benden el çekti, artık dönmedi. Ve **الشَّريدُ**: şeyden arta kalan. Ve denilir: “Onların kırbasında sudan **شَريدٌ** vardır” yani: bir kalıntı. Ve yıl, mallarından **شَرائِدَ** bıraktı; yani: kalıntılar. Artık ya **شَرائِدُ**, القياس dışı olarak **شَريد**’in çoğuludur; كَفيلٍ (* “**كفيل**” asılda böyle; belki daha uygunu, قاموس’ta olduğu üzere hemze ile كأفيل’dir; o, develerden yavrudur.) ve **أَفائِلَ** gibi; yahut **شَريدَةٌ**, **شَريد**’de bir lugattır. Ve **بنو الشَّريدِ**: bir kabiledir; onlardan, Hansâ’nın kardeşi Sahr. Onlar hakkında der ki:
أَبَعْدَ ابنِ عَمْرٍو من آلِ الشَّر يدِ، حَلَّتْ به الأَرضُ أَثْقالَها
Ve **بنو الشَّريدِ**: Süleym’den bir batındır.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**شرد**) **الشين** ve **الراء** ve **الدال** tek bir asıldır; o, ürkütmeye ve uzaklaştırmaya, ve yayılma içinde ürküşe ve uzaklığa delalet eder. Ve bazen tekil için de söylenir([36]). Bundan: **شَرَد** deve **شُرودا**. Ve **شَرّدْتُ** develeri **تشريداً**; onları **أُشرِّدُهَا**. Ve ondan, O’nun celîl sena’sı: ﴿**فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ**﴾ [Enfâl 57]; muradı: onlarla ibret ver ve duyur. Ve o, şu manadır: günahkâr günah işlediğinde ve onun üzerine ceza uygulandığında, o ceza ile başkası **شُرِّدَ** edilmiş olur; çünkü günahkârın başına gelenin benzerinden sakınır; böylece günahtan **فَيَشْرُد** eder ve vazgeçer. Allah daha iyi bilir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**شَرَدَ** **شُروداً** ve **شُراداً** ve kesre ile **شِراداً**: ürktü; o hâlde o **شارِدٌ** ve **شَرودٌ**’dur; çoğulu **شَرَدٌ** ve **شُرُدٌ**; خَدَمٍ ve زُبُرٍ gibi. Ve **التَّشْريدُ**: kovma ve ayırmadır. Ve **شَرَّدَ به**: insanlara ayıplarını duyurdu. Ve **أشْرَدَهُ**: onu **شَريداً** kıldı; yani **طَريداً**. Ve **بنُو الشَّريدِ** bir batındır. Ve **قافِيَةٌ شَرودٌ**: ülkelerde dolaşan.

Tâcü’l-ʿArûs:
ش - ر - د
**شَرَدَ** deve ve binek hayvanı **يَشرُد** **شَرْداً** ve **شُروداً** (قُعُود gibi) ve **شُرَاداً** (غُرَاب gibi) ve kesre ile **شِرَاداً**: ürktü; o hâlde o **شارِدٌ** ve **شَرُودٌ**’dur; (صَبُورٍ gibi) erkek ve dişide; çoğul: **شَرَدٌ** ve **شُرُدٌ**; (خَدَمٍ ve زُبُر gibi) خادِمٍ ve زَبُور’da. Dedi ki:
" ولا أُطِيقُ البَكَرَاتِ الشَّرَدَا
İbn Sîde dedi: İbn Cinnî bunu böyle rivayet etti: عَجَلٍ ve كُتُبٍ misali üzere **شَرَدا**; (manası:) inat etti ve kendi hâline gidip gitti. Ve Sıhâh’ta: **الشَّرُود**’un çoğulu **شُرُدٌ**’dur; زَبُور ve زُبُر gibi. Ve Ebû ʿUbeyde, ʿAbd Menâf b. Ribʿ el-Hüzelî’den şu beyti okudu:
حَتّى إذا أَسْلَكُوهُمْ في قُتَائِدَة ... شَلاًّ كما تَطْرُدُ الجَمَّالَةُ الشُّرُدَا
Ve **الشَّرَدا** diye de rivayet edilir. Ve **فَرسٌ شَرُودٌ**: o, sahibine karşı inatçı olandır. Ve hadiste: "Mutlaka cennete hepiniz, topluca gireceksiniz; ancak Allah’a karşı **شَرَدَ** eden hariç" yani O’na itaattan çıktı ve cemaatten ayrıldı. Ve **شَرَدَ** adam **شُرُوداً**: kovulmuş olarak gitti. Ve **التَّشْرِيدُ**: kovma ve ayırmadır. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: " **فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُم** " yani: ayır ve topluluklarını dağıt. Ferrâ dedi: “Ahdi bozmasından korktuğun kimselerden arkalarındakilere, onlarla ibret ver; umulur ki hatırlarlar da ahdi bozmazlar.” Ve denildi: manası “arkalarındakilere onları duyur”dur. Ve denildi: “arkalarındakileri onlarla korkut”tur. Ve denilir: **شَرَّدَ بهِ تَشْرِيداً**: insanlara ayıplarını duyurdu; dedi ki:
أُطَوِّفُ بالأَباطِحِ كُلَّ يَوْمٍ ... مَخَافَةَ أَن يُشَرِّدَ بي حَكيِمُ
Manası: benimle (hakkımda) duyurur. Ve **حَكِيمٌ**: Benî Süleym’den bir adam; Kureyş onu sefihlerin ellerine engel olmaya memur etmişti. Ve **أَشْرَدَه** ve **أَطْرَدَه**: onu **شَرِيداً** kıldı; yani barındırılmayan **طَرِيداً**. Ve **شَرَدَ** deve **شُرُوداً**; o hâlde o **شارِدٌ**’dir; eğer **مُشَرَّداً** ise o **شَرِيدٌ طَرِيدٌ**’dir. Ve **شَرَد** adam **شُروداً**: kovulmuş olarak gitti. Ve **أَشْرده** ve **شَرَّدَه**: onu kovdu, kovma ile. Ebû Bekir, “**طَرِيدٌ شَرِيدٌ**” sözleri hakkında dedi: **الطَّرِيدُ**’in manası **المَطْرودُ**’dur; **الشَّرِيدُ**’de iki söz vardır: birincisi, “deve ve başkası kaçtığı zaman” denilen **شَرَدَ**’dan, kaçan. Asmaʿî dedi: **الشَّرِيدُ** tek başına bırakılmış olandır. Yemâmî şu beyti okudu:
تَراهُ أَمامَ النَّاجِيَاتِ كَأَنَّهُ ... شَرِيدُ نَعَامٍ شّذَّ عَنْهُ صَواحِبُهْ
Ve **بَنُو الشَّرِيدِ** (أَمِير gibi): Süleym’den bir batındır; onlardan Hansâ’nın kardeşi Sahr; onlar hakkında dersin ki:
أَبَعْدَ ابنِ عمرو مِنَ الِ الشَّرِي ... دِ حَلَّتْ به الأرضُ أَثقالَها
Ve mecazdan: **قافِيَةٌ شَرُودٌ** (صَبُور gibi): ülkelerde dolaşan, başıboş; deve ürker gibi **تَشْرُد**; şair dedi ki:
شَرُودٌ إذا الراؤُون حَلُّوا عِقَالَهَا ... مُحَجَّلَةٌ فيها كَلامٌ مُحَجَّلُ
Ve buna ek olarak: **تَشَرَّدَ القَوْمُ**: gittiler. Ve **الشَّرِيد**: şeyden arta kalan. Ve denilir: “Onların kırbasında sudan **شَرِيدٌ** vardır” yani: bir kalıntı. Ve yıl, mallarından **شَرَائِدَ** bıraktı; yani: kalıntılar. Artık ya **شرائِد**, القياس dışı olarak **شَرِيدٍ**’in çoğuludur; yahut **شَرِيدٌ**, **شَرِيد**’de bir lugattır; Lisân’da olduğu gibi.
Ve kinayeden: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, Huvvât’a dedi: “Devenin yavrusu **يَشْرُد** eder mi?” Dedi: “İslâm onu bağladığından beri, hayır.” el-Esâs’ta olduğu gibi. Dedim ki: bu, Huvvât’a rivayet edilen, ذاتِ النِّحْيَيْنِ kıssasından başka bir kıssaya işarettir. Herevî ve Cevherî vehmetti; ve bunu böyle tefsir eden (de). Sonunda: “**ما فَعَلَ شِرَادُ الجَمَل ؟**” (vardır). Ben dedim ki: “Seni hak ile gönderen Zât’a yemin olsun, o deve, Müslüman olduğumdan beri **ما شَرَدَ**.” Öyleyse onu Lisânü’l-ʿArab’da gözden geçir.
