# شرط (ش-ر-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B1%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Şerit demektir

- Harfler: ش - ر - ط
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَشْرَاطُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B4%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَالُهَا | Onun şartları | 1 | 1 | [47:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/ayet/47:18.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (12 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بغت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
2. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
3. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Korkuluk demektir
4. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
5. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
6. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شرط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md), [رمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2.md), [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [بغت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin üzerine neşter, çizik veya ince bağ ile belirgin bir iz, işaret ve alamet koymak |
| Çekirdek Özet 2 | Büyük bir hadisenin vukuundan önce ortaya çıkan öncü izler ve bağlayıcı göstergeler |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sonucun gerçekleşmesini kendisinden önce beliren bir öncüye veya taahhüde bağlayan nedensellik ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca hukuki bir akit maddesi sayıp, Kur'an'daki varoluşsal ve kozmik öncü işaret işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شر | Yayılma, yarılma, açığa çıkma, yüzeyde çizgi veya yarık oluşturma ([شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md), [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md), [شرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B9.md), [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md), [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md)) | ط | Açılan yarığı veya çekilen çizgiyi sınırlandırarak belirli bir alamet, bağlayıcı ölçü veya kayıt altına alma |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Keskinlik, temas yüzeyinde iz bırakma, ayırma ve yararak belirginleştirme |
| ر | İnsan başı | Başlangıç, öncelik, önde yürüme ve yön belirleme |
| ط | Sepet, çark | Kuşatma, içine alma, sınırlama ve belirli bir çerçeveye bağlama |
| شرط | Keskin bir temasla önden belirleyici bir sınır çizgisi veya alamet çekerek sonrakini bu çerçeveye bağlamak |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hacamatçının deriyi neşterle hafifçe çizip iz bırakması (şartu'l-hâcim), arazide suyun yardığı ince ark ve hurma lifinden örülen ince bağ |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbnü'l-Esîr ve İbn Manzûr'un aktardığı kadim beyitte kök, canını tehlikeli bir hedefe doğrudan alamet kılmak anlamında geçer: فَأَشْرَطَ فِيهَا نَفْسَهُ وَهُوَ مُعْصِمٌ / وَأَلْقَى بِأَسْبَابٍ لَهُ وَتَوَكَّلَا |
| Erken Arapça kullanım | Baharın gelişine ilk işaret sayılan Koç burcunun iki parlak yıldızına eş-Şeratân denmesi ve el-Accâc'ın şiirinde geçen kullanımı: مِنْ بَاكِرِ الْأَشْرَاطِ أَشْرَاطِيُّ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde شرط kökü, fiziksel olarak bir yüzeyi kesmek, çizmek, çentik atmak ve bu çentiği bir kayıt yahut gösterge haline getirmek semantik çekirdeğine dayanır. İbranice ve Aramicede benzer fonetik dizilimler ve akraba biçimler (örneğin İbranice שׂרט / sârat kökü) doğrudan bedeni tırmalama, çizme, çentik açma ve kalıcı iz bırakma fiillerini ifade eder. Akadca šarāṭu fiili de bir nesneyi yırtma, keserek parçalama ve iz bırakma anlamlarını taşır. Arapçada bu ilksel somut yarık ve çizgi anlamı zenginleşerek, soyut alanda bir olayın vukuuna dair önceden beliren kılavuz çizgi, alamet ve akitlerde iki tarafı birbirine bağlayan kayıt manalarına evrilmiştir. Çizginin oluşturduğu sınır, mantıksal bir ön koşul işlevi kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Derideki neşter çiziğinden alamete ve akit kuralına geçiş | Fiziksel çizik ve ip bağı, önce öncü göstergeye sonra hukuki iltizama dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice sârat (çizmek, yarmak) ve Akadca šarāṭu (yırtmak, kesmek) | Kuzeybatı ve Doğu Sami kollarındaki çizme ve iz bırakma anlamı kökün ortak miras olduğunu gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afroasyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Gesenius Hebrew Lexicon, The Concise Dictionary of Akkadian.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شرط | Anlamlı | Çizmek, işaret koymak, ön koşul | Hedef köktür; alamet ve bağlayıcı kural | Kur'an'da geçer |
| [شطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B1.md) | Anlamlı | İkiye bölmek, yönelmek | Bir bütünü yarıp iki parçaya ayırmak ve belirli bir yöne yönelmek | Kur'an'da geçer |
| [رشط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%B7.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı bir kullanımı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| رطش | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| طشر | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [طرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B4.md) | Anlamlı | Sağırlık, duyamama | İşitme yetisinin kesintiye uğraması ve ses alametlerini alamama hali | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شرط | Merkez | Alamet, öncü iz, bağlayıcı kural | Sonraki durumu haber veren veya ona zemin hazırlayan öncül çizgi | Fiziksel izden soyut ilkeye uzanan kurucu alamet |
| [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Bilgi işareti, nişan | Bir nesneyi veya yolu doğrudan tanıtan sabit kılavuz işaret | Statik ve yön gösterici mahiyeti ağır basar |
| [رمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2.md) | Komşu | İma, örtük işaret | Dışarıya kapalı, incelikli ve dolaylı gösterge | Açık bir çizikten ziyade gizli bir işarettir |
| [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) | Komşu | Sözleşme, antlaşma | İki taraf arasındaki ahlaki ve hukuki bağlılık bağı | Ön koşuldan ziyade süreklilik ve vefa eksenindedir |
| [بغت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%AA.md) | Zıt | Ansızın gelme, habersiz baskın | Hiçbir öncü iz, işaret ve alamet bırakmadan aniden gerçekleşme | شرط kökünün haber veren alamet niteliğini bütünüyle iptal eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شرط | Çizgi, alamet, ön kural | Fiziksel iz bırakma ve ontolojik/hukuki öncül | Kesin |
| Latince | condicio, signum, stria | Şart, işaret, yiv/çizgi | Condicio hukuki bağı, signum alameti, stria ise çizik anlamını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | condition, portent, stripe | Şart, ön belirti, şerit | Portent kıyamet alametini, condition mantıksal ön koşulu karşılar | Kesin |
| Almanca | Vorzeichen, Bedingung, Streifen | Belirti, şart, şerit | Vorzeichen öncü alamet katmanını eksiksiz yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | condition, signe précurseur, strie | Koşul, öncü işaret, çizik | Signe précurseur kökün eşrât boyutunu tam verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَشْرَاطُهَا | Kıyametin öncü alametleri ve yaklaşma işaretleri | İnkârcıların son ana kadar gaflette kalmalarını eleştiren eskatolojik bağlam; Muhammed [47:18](https://lisan.digital/tr/ayet/47:18.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşrâtü's-sâah doktrini | Kıyametin kopuşundan önce irade ve tevbe kapısının kapanma eşiğini belirleyen kozmik işaretler | Deterministik öncüller ve ontolojik haberleşme |
| Fıkıh | Şurût ve akit teorisi | Bir akdin geçerliliğini veya askıda kalmasını belirleyen ta'lîkî ve in'ikâdî şartlar; bâtıl ve sahih şart ayrımı | Hukuki iradeyi sınırlayan ve bağlayan kayıtlar |
| Tefsir | Muhammed [47:18](https://lisan.digital/tr/ayet/47:18.md) tefsiri | Hz. Peygamber'in risaleti, Kur'an'ın inişi ve ontolojik kırılmaların kıyamet alameti sayılması | Tarihin son evresine girildiğini gösteren ilahi işaretler |
| Hadis | Fiten ve melâhim rivayetleri | Kıyamet öncesi ahlaki, içtimai ve tabiat hadiselerinin önceden bildirilmesi; alışverişte şart yasakları | Geleceğe dair somut belirtiler ve muamele kuralları |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Eskatoloji ve uhrevi sorumluluk | Kozmik uyarı ve alamet | İnsanı nihai hesaplaşmaya hazırlama | Vaktin daraldığını gösteren ilahi işaretler gafleti dağıtır | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Öncül ve gereklilik | Sonucun doğrulanmasını temin | Bir önermenin gerçekleşmesi için aranan olmazsa olmaz zemin | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve zabıta | Güvenlik teşkilatı (şurta) | Kamusal intizamı sağlama | Ayırt edici işaret ve yetkiyle donatılmış önleyici güç | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve borçlar hukuku | Sözleşme kaydı ve taahhüt | Belirsizliği (garar) giderme | Tarafların edimlerini şeffaf ve bağlayıcı protokollere oturtması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır koşulu (boundary condition) ve mantıksal koşul (if-then) | Bir diferansiyel denklemin veya algoritmanın çözüme ulaşması, başlangıçta tanımlanan sınır değerlerinin sağlanmasına bağlıdır | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal ön koşul ve akdi taahhüt | Toplumsal sözleşmeler ve hukuki müesseseler, ancak önceden kabul edilmiş bağlayıcı şartlar zemininde işlerlik kazanır | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fıkıhtaki veya pozitif hukuktaki sözleşme maddesi seviyesine indirgeyip, fiziksel çizgi ve kozmik alamet boyutunu dışlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir olayın birdenbire ve hazırlıksız vuku bulmadığını, öncesinde insan idrakine sunulan apaçık işaretler ve varoluşsal çizgiler bulunduğunu fark etmek |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Muhammed [47:18](https://lisan.digital/tr/ayet/47:18.md) ayetindeki eşrât kavramını sadece mekanik kurallar gibi görmek; kıyamet işaretlerinin aslında son uyarı niteliğindeki merhamet eşikleri olduğunu kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hadiseleri sebepsiz ve ansızın kopan kör süreçler olarak değil, önceden çizilmiş alametlerle haber verilen hikmetli evreler olarak sunduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyamet, eskatoloji, peygamberlik misyonunun zaman boyutu ve insanın ilahi uyarılara karşı gafletini konu edinen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kıyametin uyarısız, haksız bir baskın olduğu vehmini yıkar; insanın her an teyakkuzda olması için varlığın önceden işaretlerle donatıldığını öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yüzeyde neşter veya sert bir aletle ince bir çizik açmak, lifleri bükerek bağlayıcı bir şerit yapmak.
- Soyut anlam: Bir hükmün veya olayın varlığını, kendisinden önce beliren bir çizgiye, alamete ve bağlayıcı ön koşula bağımlı kılmak.
- Sistematik karşılık: Bir sistemde sonucun ortaya çıkmasını önceleyen ve onu meşru kılan sınır parametresi ve erken uyarı mekanizması.
- LaTeX modeli: $$E \implies \left( \bigwedge_{i=1}^n S_i \right) \prec O$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $O$ gerçekleşecek olan ana olayı (örneğin kıyamet veya nihai hüküm), $S_i$ bu olaydan önce ortaya çıkan öncül şartları, çizgileri ve alametleri (eşrât), $\prec$ zamansal ve mantıksal önceliği, $E$ ise bu öncüllerin varlığını şart koşan ilahi/ontolojik gerekliliği simgeler. Bütün alametlerin belirmesi, ana hadisenin gerçekleşme alanına girdiğini haber verir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/occurrences?meal=IK

### [Muhammed 47:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/ayet/47:18.md) — أَشْرَاطُهَا

فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ

Meal (IK): Onlar, kıyamet saatının ansızın kendilerine gelip çatmasından başka bir şey mi bekliyorlar? Şüphesiz onun alametleri gelmiştir. Kendilerine gelip çatınca öğüt almaları neye yarar?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Şerit demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والطاء والراء معهما
ش ط ر، ش ر ط، ط ر ش مستعملات
شطر:
شطرُ كلِّ شيءٍ: قصده، وشطر كلَّ شيءٍ نصفُه، وشطرته: جعلتُه نصفين.
وشاةٌ شطور، وقد شطرت شطاراً، أي: أحدُ طُبييها أطولُ من الآخر، فإن حُلبا جميعاً، والخلفة كذلك، سُميت حصونا.
ومنزلٌ شطيرٌ: بعيدٌ، من غير فِعل، ولو استعمل لقيل: شطر شِطاراً، وكان قياساً.
وشطرَ فلانٌ على أهله، أي: تركهم مُخالفاً مُراغماً. ورجلٌ شاطرٌ، وقد شطر شُطوراً وشطاراً، وهو الذي أعيى أهله ومؤدِّبهُ خبثا.
وشطر بصره يشطر شطوراً وشطراً، وهو الذي كأنه ينظر إليك وإلى آخر.
شرط:
الشَّرطُ: معروف في البيع، والفعل: شارطه فشرط له كذا وكذا، يشرطُ له.
والشَّرطُ: بزغُ الحجام بالمِشرط، والفعل: شر يشرط. والبزغُ: الشَّرط الضعيف.
والشريط: شبه خُيوطٍ تفتل من الخُوص، والجميعُ: الشُّرط. فإذا كان مثلها من اللِّيف فهي: دُسُر، والواحد: دِسارٌ. قال الله تعالى: "وحملناه على ذات ألواحٍ ودس ودُسرها: شُرطُها.
والشَّرطان: كوكبانِ. يقال: إنهما قرنا الحمل، وهو أولُ نجمٍ من الرَّبيع، قال العجاج:
من باكرِ الأشراطِ أشراطيُّ
ومن ذلك صار أوائلُ كلِّ أمرٍ أشراطه.
وأشراطُ الساعةٍ: علاماتها، الواحدُ: شرطٌ.
والشَّرطُ من الإبل: ما كان مجلوباً للبيع، نحو النّاب والدّبِر ونحوه، يقال: أفي إبلك شرط فتقول: لا، ولكنها لُبابٌ كلُّها.
إذا أعجل إنسانٌ رسولاً إلى أمرٍ قيل: أشرطه وأفرطهُ، كأنه اشتق من الأشراط التي هي أوائل الأشياء.
والشُرطيُّ منسوبٌ إلى الشُّرطة، والجميع: شُرط، وبعض يقول: شُرطي ينسبه إلى الجماعة.
والشُّرطُ سمُّوا شُرطاً، لأنه شُرطة كلِّ خيارُه، وهم نخبة السُّلطان من جند، قال:
حتى أتت شرطةٌ للموت حاردةٌ
والشِّرواطُ من الإبل: الطويل، وناقةٌ شِرواط، أي: طويلٌ فيه دقة، وذئب شرواط، أي: طويل قليل اللّحم، نحيف.
وكل شيءٍ هيأته لتنفقهُ، أو تبيعه فقد أشرطته، أي: أعددته وهيأته.
وأشرط جملهُ للسقاء: جعله له. وأشرطت نفسي للقتال وغيره: بذلتها له. قال أوس:
فأشرَطَ فيها نَفْسَهُ وهو مُعْصِمٌ		وألقى بأسباب له وتـوكّـلا
طرش:
الطّرَشُ: الصَّمَم.

##### Türkçe

باب **الشين** ve **الطاء** ve **الراء** onlarla birlikte

**ش ط ر**، **ش ر ط**، **ط ر ش** kullanımdadırlar

**شطر**:
**شطرُ** her şeyin: ona yönelmesidir; ve **شطرُ** her şeyin yarısıdır; ve **شطرته**: onu iki yarı yaptım.
Ve **شاةٌ شطور**; ve **شطرت شطاراً**; yani: iki memesinden biri ötekinden daha uzundur; ikisi birlikte sağılırlarsa, ve **الخلفة** de böyledir, **حصونا** diye adlandırılır.
Ve **منزلٌ شطيرٌ**: uzak; fiilsizdir; eğer kullanılsaydı “**شطر شِطاراً**” denirdi; ve kıyas olurdu.
Ve **شطرَ** falan kimse ailesine karşı; yani: onlardan ayrıldı, muhalif olarak, inatlaşarak. Ve **رجلٌ شاطرٌ**; ve **شطر شُطوراً وشطاراً**; o, kötülükçe ailesini ve terbiyecisini yoran kimsedir.
Ve **شطر** bakışını, **يشطر شطوراً وشطراً**; o, sanki sana ve bir başkasına bakıyor gibidir.

**شرط**:
**الشَّرطُ**: alışverişte bilinen (şey)dir; fiil: **شارطه**; böyle ve böyle ona şart koştu; ona şart koşar: **يشرطُ له**.
Ve **الشَّرطُ**: hacamatçının **بزغُ**’u, **بالمِشرط** ile; fiil: **شر** **يشرط**. Ve **البزغُ**: zayıf **الشَّرط**’tur.
Ve **الشريط**: **الخُوص**’tan bükülen ipliklere benzer (şey); ve hepsi: **الشُّرط**. Eğer onun benzeri **اللِّيف**’ten olursa o: **دُسُر**’dur; ve teki: **دِسارٌ**. Allah Teâlâ dedi ki: “وحملناه على ذات ألواحٍ ودس” ve **دُسرها**: onun **شُرطُها**’sıdır.
Ve **الشَّرطان**: iki yıldızdır. Denir ki: ikisi koçun iki boynuzudur; ve o, baharın ilk yıldızıdır. **العجاج** dedi ki:
من باكرِ **الأشراطِ** أشراطيُّ
Ve bundan, her işin evvelleri onun **أشراطه**’u oldu.
Ve **أشراطُ الساعةٍ**: onun alametleridir; tekil: **شرطٌ**.
Ve develerden **الشَّرطُ**: satış için getirilmiş olan (şey)dir; **النّاب** ve **الدّبِر** ve benzeri gibi. Denir: “Develerinde **شرط** var mı?”; sen de dersin ki: “Hayır; fakat hepsi **لُبابٌ**’dır.”
Eğer bir insan bir elçiyi bir işe acele ettirirse denir: **أشرطه** ve **أفرطهُ**; sanki, şeylerin evvelleri olan **الأشراط**’tan türetilmiş gibidir.
Ve **الشُرطيُّ** **الشُّرطة**’ya nispet edilmiştir; ve çoğulu: **شُرط**; ve bazısı der ki: **شُرطي**; onu cemaate nispet eder.
Ve **الشُّرطُ** **شُرطاً** diye adlandırıldılar; çünkü o, her şeyin seçkininin **شُرطة**’sıdır; ve onlar, sultanın askerinden seçkinlerdir. Dedi ki:
حتى أتت **شرطةٌ** للموت حاردةٌ
Ve develerden **الشِّرواطُ**: uzun (olan)dır; ve **ناقةٌ شِرواط**: yani: onda incelik bulunan uzun (olan); ve **ذئب شرواط**: yani: uzun, eti az, zayıf.
Ve her şeyi, onu harcayasın yahut satasın diye hazırladığında, onu **أشرطته**; yani: onu hazırladın ve teçhiz ettin.
Ve **أشرط** devesini su taşıyana: onu ona tahsis etti. Ve **أشرطت** nefsimi savaş ve başkası için: onu ona verdim. **أوس** dedi ki:
فأشرَطَ فيها نَفْسَهُ وهو مُعْصِمٌ		وألقى بأسباب له وتـوكّـلا

**طرش**:
**الطّرَشُ**: sağırlıktır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَرْطُ معروفٌ، وكذلك الشَريطَةُ، والجمع شُروطٌ وشَرائِطُ. وقد شَرَطَ عليه كذا يَشْرِطُ ويَشْرُطُ، واشْتَرَطَ عليه. والشَرَطُ بالتحريك: العلامةُ. وأَشْراطُ الساعةِ: علاماتُها. والشَرَطُ أيضاً: رُذَالُ المال. قال الشاعر:
تُساقُ من المِعْزى مُهورُ نسائهمومِنْ شَرَطِ المِغْزى لهنَّ مُهورُ
وقال الكميت:
وَجَدْتُ الناسَ غير ابْنَيْ نِزارٍ		ولم أَذْمُمْهُمُ شَرَطاً ودونـا
والأشراط: الأرذالُ. يقال: الغنمُ أَشْراطُ المالِ. والأَشْراطُ أيضاً: الأشْرافُ. قال يعقوب: وهذا الحرفُ من الأضداد. وَأَشْرَطَ من إبله وغنمه، إذا أعدَّ منها شيئاً للبيع. وأَشْرَطَ فلانٌ نفسَه لأمر كذا، أي أعلمها له وأعدَّها، قال الأصمعيّ: ومنه سمِّي الشُرَطُ لأنَّهم جعلوا لأنفسهم علامةً يُعرفون بها، الواحد شُرْطَةً وشُرْطِيٌّ. وقال أبو عبيدة: سُمُّوا شُرَطاً لأنهم أُعِدُّوا. والشَريطُ: حبلٌ يُفتَل من الخوص. والمِشْرَطُ: المِبْضَعُ. والمِشْراطُ مثله. وقد شَرَطَ الحاجِمُ يَشْرِطُ ويَشْرُطُ، إذا بَزغَ. والشَرَطانِ: نجمانِ من الحَمَلِ، وهما قَرناه، وإلى جانب الشماليِّ منهما كوكب صغير. ومن العرب من يَعُدُّهُ معهما فيقول: هو ثلاثة كواكب ويسمِّيها الأَشراطَ. قال الكميت:
هاجتْ عليه من الأشْراطِ نافِحةٌ		في فَلْتَةٍ بين إِظْلامٍ وإشْـفـارِ
فأمَّا قول حسَّان بن ثابت:
في نَدامى بِيضِ الوجوهِ كِرامٍنُبِّهُوا بعد هَجْمَةِ الأشـراطِ
فيقال: أراد به الحرسَ وسَفِلَهَ الناسِ. ورجلٌ شِرْواطٌ، أي طويلٌ. وجملٌ شِرْواطٌ، الذكر والأنثى فيه سواء.

##### Türkçe

**الشَرْطُ** bilinen (şey)dir; aynı şekilde **الشَريطَةُ** da (böyledir). Çoğulu **شُروطٌ** ve **شَرائِطُ**tur. Ve ona şöyle şöyle şart koştu: **شَرَطَ** عليه كذا **يَشْرِطُ** ve **يَشْرُطُ**; ve ona şart koştu: **اشْتَرَطَ** عليه. Ve harekeli olarak **الشَرَطُ**: alâmettir. Ve **أَشْراطُ الساعةِ**: onun alâmetleridir. Ve **الشَرَطُ** ayrıca: malın rezilleri (düşükleri)dir. Şair dedi ki:
تُساقُ من المِعْزى مُهورُ نسائهمومِنْ شَرَطِ المِغْزى لهنَّ مُهورُ
Ve el-Kumeyt dedi ki:
وَجَدْتُ الناسَ غير ابْنَيْ نِزارٍ		ولم أَذْمُمْهُمُ شَرَطاً ودونـا
Ve **الأشراط**: reziller (aşağılar)dir. Denir ki: koyunlar malın **أَشْراطُ**udur. Ve **الأَشْراطُ** ayrıca: eşraflardır. Ya‘kūb dedi ki: Bu harf zıt anlamlılardandır. Ve develerinden ve koyunlarından **أَشْرَطَ**, onlardan satış için bir şey hazırladığı zaman. Ve falan kimse kendisini şu iş için **أَشْرَطَ**; yani onu kendisine bildirdi ve hazırladı. el-Asma‘î dedi ki: Bundan dolayı **الشُرَطُ** diye adlandırıldı; çünkü kendileri için, onunla tanınacakları bir alâmet yaptılar; teki **شُرْطَةً** ve **شُرْطِيٌّ**dur. Ebû ‘Ubeyde dedi ki: Hazırlandıkları için **شُرَطاً** diye adlandırıldılar. Ve **الشَريطُ**: hurma yaprağından bükülen bir iptir. Ve **المِشْرَطُ**: neşterdir. Ve **المِشْراطُ** da onun gibidir. Ve hacamatçı **شَرَطَ** **يَشْرِطُ** ve **يَشْرُطُ**; (kanı) çıkardığı zaman. Ve **الشَرَطانِ**: **الحَمَلِ**den iki yıldızdır; ikisi onun boynuzlarıdır; ve onların kuzey tarafının yanında küçük bir yıldız vardır. Araplardan kimi onu onlarla birlikte sayar da şöyle der: o üç yıldızdır ve onları **الأَشراطَ** diye adlandırır. el-Kumeyt dedi ki:
هاجتْ عليه من الأشْراطِ نافِحةٌ		في فَلْتَةٍ بين إِظْلامٍ وإشْـفـارِ
Hassân b. Sâbit’in şu sözüne gelince:
في نَدامى بِيضِ الوجوهِ كِرامٍنُبِّهُوا بعد هَجْمَةِ الأشـراطِ
denir ki: bununla muhafızları ve insanların aşağısını kastetti. Ve **شِرْواطٌ** bir adam: yani uzun. Ve **شِرْواطٌ** bir deve: onda erkek ve dişi eşittir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ط ر
شطر ، شرط ، طرش : ( مستعملة ) .
شطر : قال الليث : شَطْرُ كلِّ شيء نِصْفُه ، وفي مثل : احْلُبْ حَلْباً لك شَطْرُه ، أي نِصْفُه . وشَطَرْتُ الشيءَ : جَعَلْتُهُ نِصْفَيْنِ .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد ، قال : إذا يَبِسَ أَحَدُ خِلْفَي النَّعجة ، فهو شَطُورٌ ، وهي من الإبل التي قَدْ يَبسَ خِلْفان من أَخْلاَفها ، لأنَّ لها أَربعَةَ أَخلاف ، فإن كان يَبِسَ ثلاثةٌ فهو تَلُوث .
وقال الليث : شاةٌ شَطُورُ ، وقد شَطَرَتْ شِطاراً ، وهو أن يكون أحدُ طُبْيَيْها أطولَ من الآخرِ ، فإن حُلِبَا جَميعاً والخِلْفَةُ كذلك ، سُمِّيَتْ حَضُوناً .
ابن السكيت : حَلبَ فلان الدَّهْرَ أَشْطُرَه ، أي خَبَرَ ضُرُوبَه ، أي مَرَّ بهِ خَيرٌ وشَرّ .
قال : وللنّاقة شَطْران قَادِمان وآخِران ، قيل : فكلُّ خِلْفَيْن شَطْرٌ . ويقال : قد شَطَّرَ بِنَاقَتِهِ ، إذا صَرَّ خِلْفَين وتَركَ خِلْفَيْن ، فإنْ صَرَّ خِلفاً واحِداً قيل : خَلَّفَ بها ، فإِذا صَرَّ ثَلاَثَةَ أَخْلاَفٍ قيل : ثَلَثَ بها ، فإِذا صَرَّها كلها قيل : أَجْمَعَ بها ، وأكْمَشَ
بها .
قال ، وتقول : شَطَرْتُ شاتِي ، ونَاقَتِي ، أي حلَبْتُ شَطْراً وتَرَكْت شَطْراً ، وقد شَاطَرْتُ طَلِيِّي ، أي حَلَبْتُ شَطْراً وصَرَرْتُه ، وتَرَكْتُه والشَّطرَ الآخر .
أبو عُبيد : الشَّطِيرُ الْبَعِيد .
ويقال للغريب شطِيراً ؛ لِتَباعُدِه عن قَوْمه .
وأنشد الفراء :
لا تَتْرَكَنِّي فِيهُم شَطِيراً
والشَّطْر : الْبُعْد .
وقال الليث : شَطَر فلان على أَهْله ، إذا تركهم مُرَاغِماً أو مُخَالِفاً ، ورَجل شَاطِر ، وقد شَطَر شُطُوراً وشَطَارَةٌ ، وهو الذي أَعْيَا أَهْلَه ومُؤَدِّبَه خُبْثاً ، وثَوْبٌ شَطُورٌ : أَحَدٌ طَرَفي عَرْضِه أَطْولُ من الآخر ، يعني أن يكون كُوساً بالفارسية .
أبو عُبيد ، عن الفراء : شَطَرَ بَصَرَهُ يَشْطُرُه شُطُوراً وشَطْراً ، وهو الذي كَأَنَّه ينظر إليك وإلى آخر .
وقال غيره : وَلَدُ فلان شَطْرَةٌ ، إذا كان نِصْفُهم ذكوراً ، ونصفُهم إناثاً ، وشاطَرنِي فلانٌ المالَ مُشَاطَرةً ، أي قاسَمَنِي بالنِّصْف .
وقال الله جل وعز : ( فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ) ( البقرة : 149 ) .
قال الفراءَ : يُريدُ نَحْوَه وتِلْقَاءَه ، ومثله في الكلام : وَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَهُ وتُجَاهَه . قلت ونحو ذلك قال الشافعي فيما أخبرني عبد الملك ، عن الربيع ، عنه ، وأنشد :
إن الْعَسِيرَ بِها داءٌ مُخَامِرُها
فَشَطْرُها نَظَرُ الْعَيْنَيْن مَحْسُورُ
قال أبو إسحاق : أي نَحْوَها ، لا اخْتِلاف بين أهل اللغة فيه ، قال : والشّطْر النَّحْوُ .
قال : وقول الناس : فلان شاطِرٌ ، معناه ، أنه قُدَّ في نحوٍ غيرِ الاسْتِواء ، ولذلك قيل له شاطِرٌ ، لأنَّه تباعد عن الاسْتِواء .
ويقال : هؤلاء القوم مُشاطِرونا .
قال : ونَصَبَ قوله : ( فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ( على الظرف .
وقال الأصمعي : نِيَّةٌ ، شَطور وَشَطُون ، أَي بَعِيدَة .
شرط : قال الليث : الشَّرْطُ معروف في الْبَيْع ، والفِعْل : شَارَطَهُ فَشَرَطَ له على كذا وكذا ، وهو يَشْرِطُ .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : شَرَطَ يَشْرِطُ ، والحجَّامُ مثله .
وقال الليث : الشَّرْطُ : بَزْغُ : الحجّام بالمِشْرَط . وذكَر النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) أَشْراطَ السَّاعة .
قال أبو عُبيد : قال الأصمعيّ هي عَلاَمَاتُها ، قال : ومنه الاشْتراط الذي يَشترِط الناسُ بعضُهم على بعض ، إنما هي علامات يَجْعلونها بينهم ، قال : ولهذا
سُمِّيَتْ الشُّرَط ، لأنَّهم جعلوا لأنفسهم عَلامَةً يُعْرَفون بها .
قال أبو عبيد ، وقال غيره في بيت أوْس بن حَجَر :
فأَشْرَطَ فيها نَفْسَهُ وهو مُعْصِمٌ
وأَلْقَى بأَسْبَابٍ له وتَوَكَّلاَ
هو من هذا أيضاً ، يريد أَنَّه جعَل نَفْسَه عَلَماً لهذا الأمر .
وأَخْبرني المنذريّ ، عن الحرانيّ ، عن ابن السكيت : قال : أَشْرَطَ فلانٌ من إبله وغَنَمِه ، إذا أَعَدَّ منها شيئاً للبيع ، وقد أَشْرَطَ نفسه لكذا وكذا : أي أَعْلَمَها وأَعَدَّهَا .
قال : وقال أبو عُبيدة : سُمِّيَ الشُّرَطُ شُرَطاً لأنَّهم أُعِدُّوا . وقال : وأَشراطُ السَّاعة علاماتها .
وقال أبو سَعِيد : أشْراط السَّاعة عَلاماتُها ، و أَسْبابُها التي هي دون مُعْظمها وقِيامها . قال : وأشراطُ كلِّ شيء ابْتِدَاءُ أوّله ، وأنشد للكميت :
وَجَدْتُ النَّاسَ غَيْرَ ابْنَيْ نَزارٍ
وَلَمْ أَذْممهُمُ شَرَطاً وَدُوناً
قال : والشَّرَط : الدُّونُ من النَّاس ، والذين هُمْ أَعظم منهم لَيْسُوا بِشَرَط .
قال : وشَرَطُ المالِ ، صِغارُها ، قال : والشُّرَطُ سُمُّوا شُرَطاً لأنَّ شُرْطَةَ كلِّ شيءٍ خِيَارُه ، وهم نُخْبَةٌ السُّلطان من جُنْده .
وقال الأخطل :
ويَوْمَ شُرْطَةٍ قَيْسٍ إذْ مُنِيتُ بهم
حَنَّتْ مَثَاكِيلُ من أَيْفَاعهم تُكُدُ
وقال آخر :
حتَّى أَتَتْ شُرْطَةٌ للموت حَارِدَةٌ
وقال أوس :
فَأَشْرَطَ فيها نَفْسَه وهُوَ مُعْصِمُ
أشْرَطَ نَفْسَه : اسْتَخَفِّ بِهَا وجعَلَها شَرَطاً ، أي شَيْئاً دُوناً خاطَرَ بها .
وقال أبو عَمرْو : أَشْرَطْتُ فلاناً لِعَمَلِ كذا ، أي يَسَّرْتُه وجعلتُه يَلِيه ، فهو مُشَرط له أي مُعَدٌّ له ، وأنشد :
قَرَّبَ منها كلّ قَرْم مُشرَطٍ
عَجَمْجَمٍ ذِي كِدْنَةٍ عَمَلَّط
قال : وقول أوس ( أشَرطَ فيها نفسه ) أي هَيَّأَهَا لهذه التَّبْعَة ، ويقال : رَجُلٌ شَرَط ، ورِجَالٌ شَرَطٌ ، إذا كانوا دُوناً .
وقال الليث : الشّرَطَان : كَوْكَبان يقال إنهما قَرْنا الحَمَلِ وهو أوّل نجم من الرَّبيع ، ومن ذلك صار أوائلُ كلِّ أمْرٍ يقع أَشراطَه .
وقال العجاج :
مِنْ بَاكر الأشرَاطِ أَشراطِيُّ
أراد الشَّرَطَيْن .
قال : وإذا عَجَّل الإنسان رسولاً إلى أَمرٍ قيل : أَشرَطَهُ ، وأَفْرَطَه ، من الأشراطِ التي
هي أوائِلُ الأشياء .
وقال : والشَّرَطُ من الإبل ما يُجلَبُ للبيع نحو النَّابِ والدَّبِر ، يقال : أفِي إبِلك شَرَطٌ ؟ فتقول : لا ، ولكنها لُبابٌ كلُّها .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الشِّرْوَاطُ من الرِّجال الطويل وأنشد ابن السكيت :
يُلْحِنَ من ذي زَجَلٍ شِروَاطِ
مُحْتَجِزٍ بَحَلقٍ شَمْطَاطِ
شِرواط : من نعت الحادي .
وقال الليث : نَاقَةٌ شرواط ، وجَمَلٌ شِرْواط ، أي طَوِيلٌ فيه دِقّة .
وفي الحديث أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نَهَى عن شَرِيطَةِ الشَّيْطَان ، وهي ذَبِيحَةٌ لا تُفْرَى فيها الأوْدَاجُ ، أُخِذَ من شَرْط الْحَجّام .
وأخبرني المنذريّ ، عن ثعلب ، قال : الشَّرِيطُ الْعَتِيدَةُ للنِّسَاء تَضَع فيها طِيبَها وأداتَها ، والشرِيطُ : الْعَيْبَةُ أيضاً ، وأنشد في العتيدة .
فَزَيْنُكَ في الشرِيطِ إِذَا الْتَقَينَا
وسَابِغَةٌ وذُ النُّونين زَينِي
والشُّرَطُ : حِبالٌ دِقاقٌ تُفتَل من اللِّيف والخُوْص ، واحدها شريطٌ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : مَنْ نَسَب إلى الشُّرْطَةِ قال : شُرْطِيّ ، ومَنْ نَسَبَ إلى الشُّرَط قال : شُرَطِيَّ .
ابن شميل : الشُّرُطُ حِبَالٌ دِقاق تُفْتَل من اللِّيف والخُوص . والشَّرَطُ : المسيلُ الصَّغير قدر عشرة أذرُع ، مثل شَرَطِ المالِ رُذالِها .
طرش : الطَّرَشُ : الصَّمَمُ ، ورجُلٌ أُطْرُوشٌ ، ورجالٌ طُرُشٌ .

##### Türkçe

ش ط ر
**شطر** ، **شرط** ، **طرش** : (kullanılan) .

**شطر** : Leys dedi: Her şeyin **شَطْرُ**’u onun yarısıdır; ve şu meselde: “احْلُبْ حَلْباً لك شَطْرُه” yani onun yarısı. Ve “**شَطَرْتُ** şeyi”: onu iki yarı yaptım.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den, dedi: Eğer koyunun iki memesinden biri kurursa, o **شَطُورٌ**’dur; ve o, develerden, memelerinden iki meme kurumuş olabilenlerdendir; çünkü onun dört memesi vardır. Eğer üçü kurursa o **تَلُوث**’tur.

Leys dedi: **شاةٌ شَطُورُ**; ve “**شَطَرَتْ** **شِطاراً**”: o, iki memesinden birinin ötekinden daha uzun olmasıdır; eğer ikisi birlikte sağılır ve meme de böyle ise, **حَضُوناً** diye adlandırılır.

İbnü’s-Sikkît: “Falanca zamanı **أَشْطُرَه** sağdı” dedi; yani onun çeşitlerini tecrübe etti; yani ona hayır ve şer geçti.

Dedi: Ve devenin iki **شَطْران**’ı vardır: önden iki ve arkadan iki; denildi ki: her iki meme bir **شَطْرٌ**’dur. Ve denir: “Devesiyle **شَطَّرَ**”, iki memeyi bağlayıp iki memeyi bıraktığında; eğer bir memeyi bağlarsa “onunla **خَلَّفَ**” denir; eğer üç memeyi bağlarsa “onunla **ثَلَثَ**” denir; eğer hepsini bağlarsa “onunla **أَجْمَعَ**” denir; ve “onunla **أكْمَشَ**” (denir).

Dedi: Ve dersin: “Koyunumu ve de­vemi **شَطَرْتُ**”; yani bir **شَطْر** sağdım ve bir **شَطْر** bıraktım. Ve “Kuzumla **شَاطَرْتُ**”; yani bir **شَطْر** sağdım ve onu bağladım, ve onu ve öteki **شَطْر**’ı bıraktım.

Ebû Ubeyd: **الشَّطِيرُ** uzak olandır.

Ve yabancıya **شطِيراً** denir; kavminden uzak oluşundan dolayı.

Ferrâ’nın inşadı:
لا تَتْرَكَنِّي فِيهُم شَطِيراً

Ve **الشَّطْر**: uzaklık.

Leys dedi: “Falanca ehlinin üzerine **شَطَرَ**”, onları kızgın yahut muhalif olarak terk ettiğinde. Ve **رَجل شَاطِر**; ve “**شَطَر** **شُطُوراً** ve **شَطَارَةٌ**”: o, kötülükle ehlini ve muallimini aciz bırakan kimsedir. Ve **ثَوْبٌ شَطُورٌ**: eninin iki ucundan biri ötekinden daha uzundur; yani Farsçada **كُوساً** olmasıdır.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Gözünü **شَطَرَ**; onu **يَشْطُرُ** **شُطُوراً** ve **شَطْراً**”: o, sanki sana ve bir başkasına bakıyor gibidir.

Başkası dedi: “Falancanın çocuğu **شَطْرَةٌ**”, onların yarısı erkek, yarısı dişi olduğunda. Ve “Falanca malı benimle **شاطَرنِي** **مُشَاطَرةً**”: yani benimle yarı yarıya paylaştı.

Allah azze ve celle dedi: (**فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ**) (Bakara: 149).

Ferrâ dedi: Onunla “onun yönünü ve karşısını” kastediyor. Ve bunun benzeri sözde: “Yüzünü onun **شَطْر**’una ve onun **تُجَاه**’ına çevir.” Dedim: Bunun benzerini Şâfiî de, bana Abdülmelik’in Rebî‘den, ondan haber verdiği üzere söyledi; ve inşad etti:
إن الْعَسِيرَ بِها داءٌ مُخَامِرُها
فَشَطْرُها نَظَرُ الْعَيْنَيْن مَحْسُورُ

Ebû İshâk dedi: yani onun yönüne; dil ehli arasında bunda ihtilaf yoktur. Dedi: ve **الشّطْر** yön’dür.

Dedi: İnsanların “Falanca **شاطِرٌ**” sözü: manası, onun düzgünlük yönü dışında bir yöne doğru kesilmiş olmasıdır; bu yüzden ona **شاطِرٌ** denildi; çünkü düzgünlükten uzaklaştı.

Ve denir: “Bu kavim bizim **مُشاطِرونا**’mızdır.”

Dedi: Ve (**فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ**) sözünü zarf üzere nasb etti.

Asmaî dedi: **نِيَّةٌ** **شَطور** ve **شَطُون**; yani uzak.

**شرط** : Leys dedi: **الشَّرْطُ** alışverişte bilinen şeydir; fiil: “Onunla **شَارَطَهُ**; ona şu ve şu üzerine **شَرَطَ**”; ve o **يَشْرِطُ**.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**شَرَطَ** **يَشْرِطُ**”; ve hacamatçı da onun gibidir.

Leys dedi: **الشَّرْطُ**: hacamatçının **المِشْرَط** ile yarıp açmasıdır. Ve Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) **أَشْراطَ السَّاعة**’yi zikretti.

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi ki: onlar onun alametleridir. Dedi: Ve ondan, insanların birbirlerine şart koştukları **الاشْتراط**; ancak aralarında koydukları alametlerdir. Dedi: Ve bunun için **الشُّرَط** diye adlandırıldı; çünkü kendileri için, onunla tanındıkları bir alamet yaptılar.

Ebû Ubeyd dedi; ve başkası Evs b. Hacer’in beytinde dedi:
فأَشْرَطَ فيها نَفْسَهُ وهو مُعْصِمٌ
وأَلْقَى بأَسْبَابٍ له وتَوَكَّلاَ

Bu da bundandır; onun, kendisini bu iş için bir alamet kıldığını kastediyor.

Bana Münzirî haber verdi; Harânî’den; İbnü’s-Sikkît’ten: dedi: “Falanca develerinden ve koyunlarından **أَشْرَطَ**”, onlardan bir şeyi satış için hazırladığında. Ve “Kendisini şu ve şu için **أَشْرَطَ**”: yani onu bildirdi ve hazırladı.

Dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الشُّرَط** “**شُرَطاً**” diye adlandırıldı; çünkü onlar hazırlandılar. Dedi: ve **أَشراطُ السَّاعة** onun alametleridir.

Ebû Sa‘îd dedi: **أشْراط السَّاعة** onun alametleridir; ve onun büyük kısmı ve kıyamı öncesinde olan sebepleridir. Dedi: Ve her şeyin **أشراطُ**’ı, onun ilkinin başlangıcıdır. Ve Kumeyt’ten inşad etti:
وَجَدْتُ النَّاسَ غَيْرَ ابْنَيْ نَزارٍ
وَلَمْ أَذْممهُمُ شَرَطاً وَدُوناً

Dedi: ve **الشَّرَط**: insanlardan aşağı olan kimsedir; onlardan daha büyük olanlar **بِشَرَط** değildir.

Dedi: ve **شَرَطُ المالِ**: onun küçükleri. Dedi: ve **الشُّرَط** “**شُرَطاً**” diye adlandırıldı; çünkü her şeyin **شُرْطَة**’si onun seçkinidir; ve onlar, sultanın askerinden seçkinleridir.

Ahtal dedi:
ويَوْمَ شُرْطَةٍ قَيْسٍ إذْ مُنِيتُ بهم
حَنَّتْ مَثَاكِيلُ من أَيْفَاعهم تُكُدُ

Bir başkası dedi:
حتَّى أَتَتْ شُرْطَةٌ للموت حَارِدَةٌ

Evs dedi:
فَأَشْرَطَ فيها نَفْسَه وهُوَ مُعْصِمُ

“**أشْرَطَ نَفْسَه**”: onu hafife aldı ve onu **شَرَطاً** kıldı; yani aşağı bir şey (kıldı); onunla tehlikeye attı.

Ebû Amr dedi: “Falancayı şu iş için **أَشْرَطْتُ**”; yani onu kolaylaştırdım ve onu onun başına getirdim; o da onun için **مُشَرط**’tır; yani onun için hazırlanmış. Ve inşad etti:
قَرَّبَ منها كلّ قَرْم مُشرَطٍ
عَجَمْجَمٍ ذِي كِدْنَةٍ عَمَلَّط

Dedi: Evs’in “(**أشَرطَ فيها نفسه**)” sözü: yani onu bu sorumluluk için hazırladı. Ve denir: **رَجُلٌ شَرَط** ve **رِجَالٌ شَرَطٌ**, aşağı olduklarında.

Leys dedi: **الشّرَطَان**: iki yıldızdır; denir ki onlar Koç’un iki boynuzudur; ve o, baharın ilk yıldızıdır. Ve bundan, vuku bulan her işin evvelleri onun **أَشراطَه**’ı oldu.

A‘câc dedi:
مِنْ بَاكر الأشرَاطِ أَشراطِيُّ

**الشَّرَطَيْن**’i kastetti.

Dedi: İnsan bir işe bir elçiyi acele gönderdiğinde “Onu **أَشرَطَهُ** ve **أَفْرَطَه**” denir; şeylerin evvelleri olan **الأشراط**’tan (olmak üzere).

Dedi: ve develerden **الشَّرَطُ**, satış için getirilenlerdir; **النَّابِ** ve **الدَّبِر** gibi. “Develerinde **شَرَطٌ** var mı?” denir; sen de dersin: hayır; fakat hepsi **لُبابٌ**’dır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: erkeklerden **الشِّرْوَاطُ** uzun olandır. Ve İbnü’s-Sikkît inşad etti:
يُلْحِنَ من ذي زَجَلٍ شِروَاطِ
مُحْتَجِزٍ بَحَلقٍ شَمْطَاطِ

**شِرواط**: sürücünün sıfatındandır.

Leys dedi: **نَاقَةٌ شرواط** ve **جَمَلٌ شِرْواط**; yani içinde incelik bulunan uzun.

Hadiste: Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) **شَرِيطَةِ الشَّيْطَان**’dan nehyettiği (vardır); o, boğaz damarları yarılmayan bir kesimdir; hacamatçının **شَرْط**’undan alınmıştır.

Bana Münzirî haber verdi; Sa‘leb’den: dedi: **الشَّرِيطُ** kadınlar için **الْعَتِيدَةُ**’dir; içine güzel kokusunu ve aletini koyar. Ve **الشرِيطُ**: **الْعَيْبَةُ**’dir de. Ve **العتيدة** hakkında inşad etti:
فَزَيْنُكَ في الشرِيطِ إِذَا الْتَقَينَا
وسَابِغَةٌ وذُ النُّونين زَينِي

Ve **الشُّرَطُ**: lif ve hurma yaprağından bükülen ince iplerdir; onun teki **شريطٌ**’tir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الشُّرْطَة**’ye nisbet eden “**شُرْطِيّ**” der; **الشُّرَط**’a nisbet eden “**شُرَطِيَّ**” der.

İbn Şümeyl: **الشُّرُطُ** lif ve hurma yaprağından bükülen ince iplerdir. Ve **الشَّرَطُ**: on arşın kadar küçük su yoludur; **شَرَطِ المالِ** gibi, onun döküntüleri.

**طرش** : **الطَّرَشُ**: sağırlıktır. Ve **رجُلٌ أُطْرُوشٌ**; ve **رجالٌ طُرُشٌ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والراء وما يثلثهما)
(شرز) الشين والراء والزّاء أصلٌ يدلُّ على خلافِ الخَير، في جميع فروعهِ: من هلاك، ومنازَعة وغير ذلك. ومن ذلك قول العرب للعدوّ: أَشْرزَه الله، أي أهلكَه. ورماه بِشَرْزةٍ، أي مَهلكة. ويقال إنَّ المشارَزة كالمصاحبة والمنازعة. والمشارِز: الرجل السيِّئ الخلُق، الشَّديد الخَلْق.
ومن الباب : أَشْرزت [الشيء([1])]، إِذا قطعتَه فلم تصلْه.
(شرس) الشين والراء والسين أصلٌ قريبٌ من الذي قبله. من ذلك الشَّرْس: شِدّة الدَّعْكِ للشّيء. يقال شرَسْتُهُ شَرساً. والشَّريس: الشَّكِس الكثير الخِلاف([2]). ويقال تَشَارَسَ القومُ، إِذا تَعَادَوا([3]). ويقال إنَّ الشِّرْس نبتٌ بَشِع الطّعم. والأشرس: الرَّجُل الجريء على القتال. ويقال إن الشِّراس الرِّباق([4]).
(شرص) الشين والراء والصاد ما أحسب فيه شيئاً * صحيحاً، لأنِّي لا أرى قياسَهَ مطّرِداً. على أنَّهم يقولون إن الشِّرْصَتَيْن([5]): ناحيتا النّاصية مما رقَّ فيه الشَّعَر. ويقال لكلِّ ضخمٍ رِخْو: شِرْواص([6]). ويقال إنَّ الشَّرَص الغَلْظَ من الأرض.
(شرط) الشين والراء والطاء أصلٌ يدلُّ على عَلَمٍ وعلامة، وما قارب ذلك من عَلَم. من ذلك الشَّرَط العَلاَمة. وأشراط الساعة: علاماتُها. ومن ذلك الحديث حين ذكر أشراط الساعة، وهي علاماتها. وسمِّي الشُّرَط لأنّهم جعلوا لأنفسهم عَلامةً يُعرَفون بها. ويقولون: أَشرَطَ فلاَنٌ نفسَه للهَلكة، إِذا جعلَها عَلَمَاً للهلاك. ويقال أَشْرَطَ من إِبله وغنمه، إِذا أعدَّ منها شيئاً للبيع. قال الشاعر:([7])
فأَشْرَطَ فيها نفسَه وهو مُعْصِمٌ *** وألقى بأسبابٍ لـه وتوكُّلا
ومن الباب شَرْط الحاجم، وهو معلومٌ، لأنَّ ذلك علامةٌ وأَثَر. ويقال إنَّ أشراطَ السّاعة أوائِلُها. ومن الباب الشّريط، وهو خَيط يُرْبَق به البَهْم. وإِنّما سمِّي بذلك لأنَّها إذا رُبِطَتْ به صار لذلك أَثَر. ومن الباب الشَّرَط، وهو المَسِيل الصَّغير يجيء من قدر عشر أذرع، وسمِّي بذلك لأنَّه أثّر في الأرض كَشَرْط الحاجم.
ومن الباب الشَّرَطانِ : نجمانِ يقال إنَّهما قرنا الحَمَل، وهما مَعْلَمانِ مُشْتَهِران. ويقال جملٌ شِرواطٌ، أي ضَخْم. وإِنّما سُمِّيَ شِرواطاً لأنَّه إِذا كان مع إِبل تبيَّن كأنَّه عَلَم. قال حسّانٌ:
في نَدَامَى بيضِ الوجوهِ كرامٍ  *** نُبِّهُوا بعد هَجْعَةِ الأَشراطِ([8])ففيه أقوال: قال قوم: أراد به الشّرَطينِ والثالثَ بين يديهما، ويكون على هذا قول من سمّى الثلاثة أشراطاً([9]). قال العجاج:
* من باكِرِ الأشراطِ أشْرَاطِيُّ([10]) *
وقال قوم: أراد بالأشراط الحَرَس. ويقال: الأشراط سِفْلة القوم. قال الشاعر:
أشاريط من أَشْراطِ أشراطِ طَيِّئٍ *** وكانَ أبوهُم أَشْرَطاً وابنَ أَشْرَطا([11])ومن ذلك شَرَط المِعْزَى، وهي رُذَالُها، في قول جرير:
ترى شَرَطَ المِعْزَى  مُهورَ نسائِهمْ *** وفي شَرَط المِعزَى لهُنَّ مُهورُ([12])وقال قوم: اشتقاق الشُّرَط من هذا لأنَّهم رُذَال. وقال آخرون: إِنَّما سُمُّوا شرَطاً لأنَّهم جَعَلوا لأنفسهم علامةً يُعرَفون بها، فأمَّا الشَّرَط التي هي الرُّذَال فإنّ وجهَ القياس فيها أنَّها تُشْرَط، أي تقدّم أبداً للنّوائب قبل الجُبار، فهي كالذي قُلْنَاهُ في قوله: "فأشرط فيها نَفْسَه"، أي جعلها عَلَماً للهلاك.
(شرع) الشين والراء والعين أصلٌ واحدٌ، وهو شيءٌ يُفتَح في امتدادٍ يكون فيه. من ذلك الشّريعة، وهي مورد الشَّارِبة الماء. واشتُقّ من ذلك الشِّرْعة في الدِّين، والشَّريعة. قال الله تعالى: ﴿لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجَاً﴾  [المائدة 48]، وقال سبحانه: ﴿ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الأَمْرِ﴾  [الجاثية 18]. وقال الشَّاعر في شريعة الماء:
ولمَّا رأتْ أنَّ الشَّرِيعة همُّها *** وأنَّ البياضَ من فرائِصها دامِي([13])
ومن الباب: أشرعت الرُّمَح نحوه إشراعاً. ورَّبما قالوا في هذا شَرَعْت. والإبْل الشُّرُوع: التي شَرَعَت ورَوِيَت. ويُقال أشرعْتُ طريقاً، إِذا أنفذتَه وفتحتَه، وشرعت أيضاً. وحِيتانٌ شُرَّع: تَخفِض رؤوسَها تشرب([14]). وشَرَعْت الإِبلَ، إِذا أمكنتَها من الشّريعة. هذا هو الأصل ثم حُمِل عليه كلُّ شيءٍ يُمدُّ في رفعةٍ وغير رفعة. من ذلك الشِّرَع، وهي الأوتار، واحدتها شِرْعة، والشراع جمع الجمع. قال الشاعر:
* كما ازدهرت قَينةٌ بالشِّراع([15]) *
ومن ذلك شِرَاع السَّفينة، وهو ممدودٌ في علوٍّ،  وشُبّه بذلك عنقُ البعير فقيل شرَعَ البعيرُ عنقَه. وقد مَدَّ شِراعَه إذا رفَعَ عُنقَه. وقيل في التَّفسير في قولـه تعالى: ﴿إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً﴾ [الأعراف 163]: إِنّها الرافعةُ رؤوسَها، ومنه قولهم: رُمْحٌ شُرَاعيٌّ، أي طويل، في قول الهُذَليّ([16]). ومن الفتح الذي ذكرناه أوّلاً روايةُ ابنِ السِّكّيت: شرعت الإهاب، إِذا شقَقتَ ما بين رِجلَيه.
(شرف) الشين والراء والفاء أصلٌ يدلُّ على علوٍّ وارتفاع. فالشَّرَف: *العُلُّوّ. والشريف([17]): الرجل العالي. ورجلٌ شريفٌ من قوم أشراف، يقال إِنَّه جمعٌ نادر، كحبيب وأحباب، ويتيم وأيتام. ويقال للذي غَلَبَهُ غيرُه بالشَّرَف مشروف. ويقال استشرفتُ الشّيءَ، إِذا رفعتَ بصرك تنظرُ إليه. ويقال للأنوف الأشراف، الواحدُ شرف. والمَشْرَف([18]): المكان تُشرِف عليه وتعلوه. ومشارف الأرض: أعاليها. والمشرفيّة: منسوبة إلى مَشَارف الشام. ويقال إنَّ الشُّرْفَة: خِيار المال، واشتقاقه من الشُّرْفة التي تُشَرَّفُ بها القصور، والجمع شُرَف. والمُستشرِف من الخيل: العظيم الطَّويل. قال الخليل: سهمٌ شارف: دقيق طويل، وأُذُنٌ شَرْفاءُ: طويلةُ القُوف([19]). ومَنْكِبٌ أشرفُ:عالٍ. فأَمَّا النّاقة الشَّارفُ فهي المُسِنَّة الهَرِمَة من الإِبل، وهذا ممكنٌ  أن يكون من العلوّ في السّنّ. وذُكِر عن الخليل أنَّ السَّهْم الشارف من هذا، وهو الذي طال [عهدُهُ] بالصِّيان([20]) فانتكث عَقَبُهُ وريشُهُ. قال أوس:
يُقلِّبُ سَهماً راشَهُ بمناكِبٍ  *** ظُهَارٍ لُؤامٍ فهو أعجفُ  شارفُ([21])ويزعمون أن شُرَيْفَاً أطولُ جَبَلٍ في الأرض.
(شرق) الشين والراء والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إضاءةٍ وفتحٍ. من ذلك شَرَقَت الشّمسُ، إذا طلعت. وأشرقت، إذا أضاءت. والشُّرُوق: طُلوعها. ويقولون: لا أفعل ذلك ما ذرَّ شارقٌ، أي طَلَعَ، يُرَاد بذلك طُلُوع الشمس. وأيّام التَّشْريق سمِّيت بذلك لأنَّ لحوم الأضاحِي تُشرَّق فيها للشَّمس. وناسٌ يقولون: سمِّيت بذلك لقولهم: "أشرِقْ ثَبِير، لكيما نُغير". والمَشْرِقَانِ: مَشْرِقَا الصَّيفِ والشِّتاء. والشَّرْق: المَشْرِق. وقال قوم: إنَّ اللحمَ الأحمرَ يُسمَّى شَرْقاً.  فإنْ كان صحيحاً فلأنَّه من حُمرته كأنه مُشْرِق.
ومن قياس هذا الباب: الشّاةُ الشّرقاء: المشقوقة الأُذُن، وهو من الفَتح الذي وصفناه.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولهم: شَرِقَ بالماء، إِذا غَصَّ به شَرَقَاً. قال عديّ:
لو بِغَيْرِ الماءِ حَلْقِي شَرِقٌ *** كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصارِي([22])(شرك) الشين والراء والكاف أصلانِ، أحدُهما يدلُّ على مقارنَة وخِلاَفِ انفراد، والآخر يدلُّ على امتدادٍ واستقامة.
فالأول الشِّرْكة، وهو أن يكون الشيءُ بين اثنين لا ينفردُ به أحدهما. ويقال شاركتُ فلاناً في الشيء، إذا صِرْتَ شريكه. وأشركْتُ فلاناً، إذا جعلتَه شريكاً لك. قال الله جلَّ ثناؤهُ في قِصَّةِ موسى: ﴿وَأَشْرِكْهُ في أَمْرِي﴾ [طه 32]. ويقال في الدُّعاء: اللهم أشرِكْنا في دعاء المؤمنين، أي اجعلنا لهم شركاءَ في ذلك، وشَرِكتُ الرَّجُلَ في الأمرِ أشْرَكُه.
وأمّا الأصل الآخر فالشرَك: لَقَم الطّريق، وهو شِرَاكُه أيضاً. وشِرَاك النَّعْل مشبَّه بهذا. ومنه شَرَكُ الصّائِدِ، سمِّي بذلك لامتداده.
(شرم) الشين والراء والميم أصلٌ واحدٌ لا يُخْلف، وهو يدلُّ على خَرْقٍ في الشيء ومَزْق. من ذلك قولُهم: تشرّم الشيء، إذا تمزّق. ومنه الحديث: "أَنَّهُ أُتِيَ بِمُصْحَفٍ قد تَشَرَّمتْ حواشيه". ومن الباب الشّرِيم، وهي المرأة المُفْضاة. والشَّرْم: قَطْعٌ من الأرنبة، وقَطْعٌ من ثَفْر النَّاقة([23]). والشَّارم: السهم الذي يَشرِمُ جانبَ الغَرَض. ويقال شَرَم له من ماله، إِذا قَطَع له من ماله قطعةً قليلة. والشَّرْم يقال إِنّه لُجَّة في البحر. وسَمِعت مَن يقول إِن الشَّرْمَ كالخَرْق في جانب البحر، كالمدخَل إلى البحر. وهذا أقيَسُ من القول الأوّل. قال:
تَمنّيتُ مِنْ حُبِّي بُثينَة أنّنا  *** على رَمَثٍ في الشَّرْمِ ليس لنا وَفْرُ([24])ويقال عُشْب شَرْمٌ، إِذا شُرِمَ أعلاه، أي أُكِل.
(شري) الشين والراء والحرف المعتل أصولٌ ثلاثة: أحدها يدلُّ على تعارضٍ من الاثنين في أمرين أخذاً وإِعطاءً مُمَاثَلةً، والآخر نبتٌ، و*الثالث هَيْجٌ في الشيء وعلُوّ.
فالأوّل قولهم: شَرَيت الشيء واشتريتُه، إِذا أخذتَه من صاحبه بثَمنه. وربما قالوا: شَريتُ: إِذا بعتَ. قال الله تعالى: ﴿وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]. ومما يدلُّ على المماثلة قولهم: هذا شَرْوَى هذا، أي مِثْلُهُ. وفُلاَنٌ شَروَى فلانٍ. ومنه حديث شريح في قوسٍ كَسَرَها رجلٌ لرجُل فقال شُريح: "شَرواها" أي مثلُها. وأشراء الشيء: نواحيه، الواحد شَرىً، وسمِّي بذلك لأنَّه كالنّاحية الأخرى. والشِّرَى مقصور، يقال شَرَى الشيءَ شِرىً. وأمَّا النَّبْت فالشّرْيُ، يقال إِنّه الحنظل. ويقولون الشَّرْية: النَّخْلة التي تنبُت من النَّواة. قال رُؤبة:
* وشرية في قرية *
والشَّرَى : موضع كثير الدّغَل والأُسْدِ. قال:
أسودُ شَرَى لاقت أُسودَ خفِيَّةٍ *** تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأساوِدِ([25]) والشِّريان من شجر القِسِيّ.
والأصل الثالث: قولهم شَرِيَ الرّجلُ شَرَىً، إِذا استُطِيرَ غَضَبَاً، ويقال شَرِيَ البعيرُ في سيرهِ شَرىً، إِذا أسرع. وشَرِي البرقُ، إِذا استطار. قال الشاعر:
أصاحِ تَرَى البرقَ لم يغتمضْ *** يموتُ فُواقاً ويَشْرَى فُواقا([26])ويقال استشرى الرجُل، إِذا لجَّ في الأمر. ويقال شَرِي زِمامُ النّاقة يَشْرى شَرىً، إِذا كثُر اضطرابُهُ. ويقولون: "كلُّ مُجْرٍ في الخَلاءِ يَشْرَى"([27]).
(شرب) الشين والراء والباء أصلٌ واحد منقاسٌ مطّرد، وهو الشُّرب المعروف، ثمّ يُحمل عليه ما يقاربُه مجازاً وتشبيهاً. تقول: شربت الماءَ أشرَبُهُ شَرْباً، وهو المصدر. والشُّرْب الاسم. والشَّرب: القوم الذين يَشْرَبون. والشِّرب: الحظُّ من الماء. قال الشاعر([28]) في الشَّرْب:
فقلتُ للشَّرب في درنا وقد ثَمِلُوا  *** شِيمُوا وكيف يَشِيم الشارب الثملُ
والشَّرَبَة: ماءٌ يجمع حول النَّخلة يكون منها شُربها، والجمع شَرَبٌ. والمَشْرَبة: الموضع الذي يَشْرب منه النّاس، وفي الحديث: "ملعونٌ من أَحاطَ على مَشْرَبةٍ". والمَشْرَب: الوجه الذي يُشرب منه، ويكون موضعاً ويكون مصدراً. والشَّريب: الذي يُشارِبُكَ. ويقال أَشْرَبتَنِي ما لم أَشْرَبْ، أي ادَّعيتَ عليَّ شُربَه، وهذا مَثَلٌ، وذلك إِذا ادَّعَى عليه ما لم يفعَلْه. وماء شَروبٌ وشَريبٌ، إذا صلَح أن يُشْرَبَ وفيه بعضُ الكراهة. والإشراب: لونٌ قد أُشْرِبَ من لَون، يقال: [فيه([29])] شُرْبَةُ حُمْرةٍ. ويقال أُشْرِبَ فلانٌ حبَّ فلانٍ، إِذا خالطَ قلبه. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿وَأُشْرِبُوا في قُلُوبِهِمُ العِجْلَ﴾  [البقرة 93]، قال المفسرون حُبَّ العِجْل. قال الشيباني: الشَّرْب الفَهْم، يقال شَربَ يَشْرُب شَرْباً، إِذا فَهِم. ويقال اسْمَع ثم اشْرُبْ([30]). والشاربة: القوم يكونون على ضَفّةِ نهر، ولهم ماؤُه. وشارب الإنسان معروف، ويجمع على شواربَ. والشَّوارب أيضاً: عروقٌ مُحدقةٌ بالحُلْقوم. وحمارٌ صَخِب الشَّوارب من هذا، إِذا كان شديدَ النَّهيقِ. والشارب في السيف([31]).
وأمّا اشرأبَّ فليس ببعيدٍ أن يكون من هذا القياس كأنّه كالمتهيِّئ للشُّرب، فيمدُّ عنقَه لـه. ثم يقاس على ذلك فيقال اشرأبّ لينظر شُرَأْبِيبَةً. وإنمّا زيدت الهمزةُ فرقاً بين المعنيين. وشَرَبَّةُ: مكان.
(شرث) الشين والراء والثاء أصلٌ واحدٌ، وهو الشَّرَث، وهو غِلظ الأصابع والكَفّيْن.
(شرج) الشين والراء والجيم أصلٌ منقاس يدُلُّ على اختلاطٍ ومُداخَلة. من ذلك الشَّرَجُ وهي العُرَى، سُمِّيت بذلك لأنّها تتداخل. ويقال شَرَجْتُ اللَّبنَ ، إِذا نضَدْته. ويقال شَرَّجْتُ الشرابَ، إِذا مَزَجْتَه. ويقال: إنَّ الشَّريجة القوسُ يكون عودُها لونَين. ويقال تَشَرَّجَ اللّحمُ باللّحمِ، إِذا تداخَلاَ. هذا هو الأصل. قولهم: أصبَحَ الناسُ في هذا الأمر شَرْجَيْنِ، فيُظَنُّ  أنّهم أصبحوا فِرْقَين. وهذا كذا يقال، وهو يرجع إلى المعنى الذي ذكرناه؛  لأنهم إذا اختلفوا اختلَطَ * الرّأيُ  والكلامُ وصارت مراجعاتٌ، كما قال زُهير:
رَدَّ القِيانُ جِمَالَ الحيِّ فاحتملوا  *** إلى الظهيرة أمرٌ بينَهمْ لَبِكُ([32])وأمّا شَرَج الوادي فمنفَسَحُه، والجمع أشراج.
(شرح) الشين والراء والحاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الفتح والبيان. من ذلك شرحت الكلام وغيرَهُ شَرْحاً، إِذا بيَّنتَه. واشتقاقهُ من تشريح اللحم.
(شرخ) الشين والراء والخاء أصلان: أحدهما رَيْعان الشيء، وذلك يكون في النّتاج في غالب الأمر. والآخَر يدلُّ على تساوٍ في شيئين متقابلين.
فالأوّل شَرخ الشّباب: أوّلُه ورَيْعانه. وشَرخُ كلِّ سنةٍ: نِتاجها من أولاد الأنعام. وقد شَرَخَ نابُ البعيرِ، إذا شقَّ البَضْعة وخرج. وقال الشاعر([33]):
إنَّ شَرخَ الشَّبابِ والشَّعَرَ الأسـ *** ـودَ ما لم يُعَاصَ كان جُنونا
والأصل الآخر: الشَّرْخانِ، يقال لآخِرةِ الرّحْل وواسطتِه شَرخانِ. وَشَرْخَتَا السَّهمِ: زَنَمَتَا فُوقِه([34])،  و[هو([35])] موضِعُ الوتر بينهما.
(شرد) الشين والراء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تنفيرٍ وإِبعاد، وعلى نِفَارٍ وبُعدٍ، في انتشار. وقد يقال للواحد([36]). من ذلك شَرَد البعيرُ شُرودا. وشَرّدْتُ الإبلَ تشريداً أُشرِّدُهَا. ومنه قوله جلَّ ثناؤه:﴿فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ﴾  [الأنفال 57]، يريد نكِّل بهم وسَمِّع. وهو ذلك المعنى، أنَّ المُذْنِب إذا أَذْنَبَ وعُوقِبَ عليه، فقد شُرِّدَ بتلك العقوبة غيرُهُ، لأنَّه يحذرُ مثلَ ما وقع بالمذْنِبِ فَيَشْرُد عن الذَّنْبِ وَينْكُلُ. والله أعلم.
--------------ــ
([1]) التكملة من المجمل. وقبلها في الأصل: "شرزت"، صوابه من المجمل.
([2]) ويقال: "شرس" و"أشرس" أيضاً.
([3]) في الأصل:" تهادوا"، صوابه من المجمل واللسان.
([4]) كذا وردت الكلمة بضبطها في الأصل. فإن صحت كانت جمع ربق، بالكسر، وهو الحبل والحلقة  يشد بها الغنم الصغار.
([5]) في الأصل:" الصرشصتين"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) ذكرت في القاموس، ولم تذكر في اللسان.
([7]) هو أوس بن حجر. ديوانه 21 واللسان (شرط، عصم).
([8]) ديوان حسان 235 واللسان (شرط). وفي الديوان: "خفقة الأشراط".
([9]) في المجمل: "وعلى ذلك تأويل من يسمي تلك الثلاثة أشراطاً".
([10]) ديوان العجاج 69 واللسان (شرط).
([11]) أنشده في اللسان (شرط).
([12]) ديوان جرير 266 واللسان (شرط).
([13]) البيت لامرئ القيس، وليس في ديوانه، هو في معجم البلدان، في رسم (ضارج) مع قصة تتعلق به.
([14]) في المجمل: "والحيتان الشرع: الرافعة رؤوسها، ويقال بل الخافضة".
([15]) سبقت قطعة منه في (زهر)، وتمام إنشاده في الحواشي.
([16]) هو قول ساعدة بن جُؤَيَّة:
أنحى عليها شُرَاعيَّاً فغادرها  *** لدى المزاحِفِ تلَّى في نضوخ دمِ
 ([17]) في الأصل: "والشرف"، صوابه في المجمل.
([18]) ضبطت في اللسان بضم الميم، من أشرف. وضبطت في المجمل بفتحها.
([19]) قوف الأذن، بضم القاف، أعلاها، أو مستدار سمها. وفي الأصل: "الفوق"، تحريف. وفي المجمل: "طويلة" فقط.
([20]) الصيان والصيانة والصون والحفظ بمعنى. وفي الأصل: "بالصبيان"، صوابه في المجمل. وفي اللسان:
(11: 74): "بالصيانة". وكلمة "عهده" من المجمل.
([21]) ديوان أوس بن حجر 16 واللسان (شرف).
([22]) اللسان (عصر، شرق)، والحيوان ( 5: 138، 593)،  والأغاني (2: 24).
 ([23]) في الأصل: "من فقر الناقة"، تحريف. وفي المجمل: "قطع الأرنبة وثفر الناقة".
([24]) البيت لأبي صخر الهذلي من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 93، وأمالي القالي (1: 148). ويروى: "على رمث في البحر".
([25]) هو الأشهب بن رميلة، كما في البيان (2: 242)، والكامل 33، 348 والعقد (1: 53)، واللسان (حرد). وانظر الحيوان (4: 245).
([26]) البيت في اللسان (شرى).
([27]) المعروف: "كل مجر في الخلاء يسر". انظر الحيوان (1: 88/ 4: 207).
([28]) هو الأعشى، ديوانه 43، وشرح القصائد العشر للتبريزي 283، وقد سبق في (شيم).
([29])  التكملة من المجمل. وفي اللسان (1: 473): "وفيه شربة من حمرة، أي إشراب".
([30]) في اللسان: "ويقال للبليد: احلب ثم اشرب، أي ابرك ثم افهم. وحلب، إذا برك".
([31]) في اللسان: "الشاربان في السيف أسفل القائم، أنفان طويلان، أحدهما من هذا الجانب والآخر من هذا الجانب".
([32]) ديوان زهير  164 واللسان (لبك). واللبك: المختلط.
([33]) هو حسان بن ثابت. ديوانه 413 واللسان (شرخ)، والحيوان: (3: 108 / 6: 244).
([34]) في الأصل: "وشرختا السهم زينا فوقه". صوابه من المجمل، ونحوه في اللسان.
([35]) التكملة من المجمل.
([36]) كذا وردت هذه الجملة، وأراها مقحمة.

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** ve **الراء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**شرز**) **الشين** ve **الراء** ve **الزّاء**; bütün dallarında hayrın zıddına delâlet eden bir asıldır: helâk, çekişme ve bunun dışındakilerden. Bundan: Arapların düşman için sözü: **أَشْرزَه الله**, yani onu helâk etti. Ve onu **بِشَرْزةٍ** ile attı, yani bir helâk edici şeyle. Ve denilir ki **المشارَزة**; **المصاحبة** ve **المنازعة** gibidir. Ve **المشارِز**: kötü huylu, yaratılışı sert adamdır.
Ve babdandır: **أَشْرزت** **[الشيء]**; onu kestiğin ve onu birleştirmediğin zaman.

(**شرس**) **الشين** ve **الراء** ve **السين**; kendisinden öncekinin yakın bir aslıdır. Bundan: **الشَّرْس**: bir şeyin ovulmasının şiddeti. Denilir: **شرَسْتُهُ شَرساً**. Ve **الشَّريس**: çok muhalefet eden inatçı (**الشَّكِس الكثير الخِلاف**). Ve denilir: **تَشَارَسَ القومُ**; düşmanlaştıkları zaman (**إِذا تَعَادَوا**). Ve denilir ki **الشِّرْس** çirkin tatlı bir bitkidir. Ve **الأشرس**: savaşmaya cüretkâr adamdır. Ve denilir ki **الشِّراس** **الرِّباق**’tır.

(**شرص**) **الشين** ve **الراء** ve **الصاد** hakkında, onda sahih bir şey bulunduğunu sanmıyorum; çünkü kıyasının düzenli yürüdüğünü görmüyorum. Şu var ki onlar derler ki **الشِّرْصَتَيْن**: saçın inceldiği yerden perçemin iki yanı. Ve her iri yumuşak için denilir: **شِرْواص**. Ve denilir ki **الشَّرَص**: yerin kalın/sert olanıdır.

(**شرط**) **الشين** ve **الراء** ve **الطاء**; bir alâmet ve işaret ve buna yakın olan alâmet türüne delâlet eden bir asıldır. Bundan: **الشَّرَط** alâmettir. Ve **أشراط الساعة**: onun alâmetleridir. Ve bundan, hadistir: kıyametin alâmetlerini zikrettiği vakit; ve onlar onun alâmetleridir. Ve **الشُّرَط** diye adlandırıldı; çünkü kendileri için, onunla tanındıkları bir alâmet yaptılar. Ve derler: **أَشرَطَ** falan kimse nefsini helâke; onu helâk için bir alâmet kıldığı zaman. Ve denilir: **أَشْرَطَ** develerinden ve koyunlarından; onlardan satış için bir şey hazırladığı zaman. Şair dedi:
فأَشْرَطَ فيها نفسَه وهو مُعْصِمٌ *** وألقى بأسبابٍ لـه وتوكُّلا

Ve babdandır: **شَرْط الحاجم**; o bilinir; çünkü bu bir alâmet ve izdir. Ve denilir ki **أشراطَ السّاعة** onun evvelleridir. Ve babdandır **الشّريط**; o, kuzu/oğlağın bağlandığı iptir. Ancak bununla adlandırıldı; çünkü onunla bağlandıkları zaman bunun bir izi olur. Ve babdandır **الشَّرَط**; o, yaklaşık on arşın miktarından gelen küçük su yatağıdır; ve **شَرْط الحاجم** gibi yerde iz bıraktığı için bununla adlandırıldı.

Ve babdandır **الشَّرَطانِ**: iki yıldızdır; denilir ki onlar Koç’un iki boynuzudur; ve onlar meşhur iki işarettir. Ve denilir: **جملٌ شِرواطٌ**, yani iri. Ancak **شِرواطاً** diye adlandırıldı; çünkü develerle beraber olduğu zaman, sanki bir alâmetmiş gibi belirginleşir. Hassân dedi:
في نَدَامَى بيضِ الوجوهِ كرامٍ  *** نُبِّهُوا بعد هَجْعَةِ الأَشراطِ
Bunda sözler vardır: Bir kavim dedi: bununla **الشّرَطينِ**’i ve ikisinin önünde üçüncüyü kastetti; ve bu durumda, üçüne **أشراطاً** adını verenin sözü olur. **العجاج** dedi:
* من باكِرِ الأشراطِ أشْرَاطِيُّ *
Bir kavim dedi: **الأشراط** ile **الحَرَس**’ı kastetti. Ve denilir: **الأشراط** kavmin aşağı tabakasıdır. Şair dedi:
أشاريط من أَشْراطِ أشراطِ طَيِّئٍ *** وكانَ أبوهُم أَشْرَطاً وابنَ أَشْرَطا
Bundan: **شَرَط المِعْزَى**; o, onun rezilleridir; Cerîr’in sözünde:
ترى شَرَطَ المِعْزَى  مُهورَ نسائِهمْ *** وفي شَرَط المِعزَى لهُنَّ مُهورُ
Bir kavim dedi: **الشُّرَط**’un iştikakı bundan (yani) çünkü onlar rezildir. Başkaları dedi: ancak **شرَطاً** diye adlandırıldılar; çünkü kendileri için, onunla tanındıkları bir alâmet yaptılar. Ama reziller olan **الشَّرَط**’a gelince, onda kıyasın yönü şudur: onlar **تُشْرَط** edilir, yani daima musibetlere karşı zorbanın önünde ileri sürülür; bu da, “**فأشرط فيها نَفْسَه**” sözünde söylediğimiz gibidir; yani onu helâk için bir alâmet kıldı.

(**شرع**) **الشين** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; o, içinde bir uzanma bulunan bir açılmadır. Bundan **الشّريعة**: su içenlerin suya varma yeridir. Ve bundan dinde **الشِّرْعة** ve **الشَّريعة** türetildi. Allah Teâlâ dedi: ﴿لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجَاً﴾  [المائدة 48] ve Subhânehû dedi: ﴿ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الأَمْرِ﴾  [الجاثية 18]. Şair su şeriatı hakkında dedi:
ولمَّا رأتْ أنَّ الشَّرِيعة همُّها *** وأنَّ البياضَ من فرائِصها دامِي

Ve babdandır: mızrakları ona doğru **أشرعت**; **إشراعاً**. Ve bazen bu hususta **شَرَعْت** derler. Ve **الإبْل الشُّرُوع**: suya uzanıp kanmış olan develerdir. Ve denilir: **أشرعْتُ طريقاً**; onu geçirip açtığın zaman; ve **شرعت** da. Ve **حِيتانٌ شُرَّع**: başlarını indirir, içerler. Ve **شَرَعْت الإِبلَ**: onları **الشّريعة**’ye imkân verdiğin zaman. Bu asıldır; sonra bunun üzerine, yükseklikte ve yükseklik dışında uzatılan her şey taşındı. Bundan **الشِّرَع**: o, kirişlerdir; tekili **شِرْعة**; ve **الشراع** çoğulun çoğuludur. Şair dedi:
* كما ازدهرت قَينةٌ بالشِّراع *
Ve bundan **شِرَاع السَّفينة**: o, yüksekte uzatılmıştır; ve bununla devenin boynu benzetildi de “deve boynunu **شرَعَ** etti” denildi. Ve boynunu kaldırdığı zaman “**مَدَّ شِراعَه**” denir. Ve tefsirde, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında denildi: ﴿إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً﴾ [الأعراف 163]: o, başlarını kaldıranlardır; ve bundan onların sözü: **رُمْحٌ شُرَاعيٌّ**, yani uzun; **الهُذَليّ**’nin sözünde. Ve ilk zikrettiğimiz açmadan, İbnü’s-Sikkît’in rivayeti: **شرعت الإهاب**; iki bacağı arasını yardığın zaman.

(**شرف**) **الشين** ve **الراء** ve **الفاء**; yükseklik ve yüceliğe delâlet eden bir asıldır. O hâlde **الشَّرَف**: yüksekliktir. Ve **الشريف**: yüksek adamdır. Ve **رجلٌ شريفٌ**; **قوم أشراف**’tan; denilir ki bu nadir bir cem‘dir; **حبيب** ve **أحباب** gibi, **يتيم** ve **أيتام** gibi. Ve bir başkasının onu **الشَّرَف** ile yendiği kimseye **مشروف** denilir. Ve denilir: **استشرفتُ الشّيءَ**; ona bakmak için gözünü kaldırdığın zaman. Ve burunlara **الأشراف** denilir; tekili **شرف**. Ve **المَشْرَف**: üzerine baktığın ve yükseldiğin yer. Ve **مشارف الأرض**: onun yüksekleridir. Ve **المشرفيّة**: Şam’ın **مَشَارف**’ına nispetlidir. Ve denilir ki **الشُّرْفَة**: malın seçkinidir; ve onun iştikakı, sarayların onunla yükseltildiği **الشُّرْفة**’dendir; çoğulu **شُرَف**. Ve atlardan **المُستشرِف**: iri uzun olandır. Halîl dedi: **سهمٌ شارف**: ince uzun; ve **أُذُنٌ شَرْفاءُ**: **القُوف**’u uzun. Ve **مَنْكِبٌ أشرفُ**: yüksek. Ama **النّاقة الشَّارفُ**: develerden yaşlı ihtiyar olan dişi devedir; bu, yaşta yükseklikten olması mümkündür. Ve Halîl’den zikredildi ki **السَّهْم الشارف** de bundandır; o, **[عهدُهُ]** **بالصِّيان** ile uzamış olan; sonra topuğu ve tüyü bozulmuştur. Evs dedi:
يُقلِّبُ سَهماً راشَهُ بمناكِبٍ  *** ظُهَارٍ لُؤامٍ فهو أعجفُ  شارفُ
Ve iddia ederler ki **شُرَيْفَاً** yeryüzündeki en uzun dağdır.

(**شرق**) **الشين** ve **الراء** ve **القاف**; aydınlanmaya ve açılmaya delâlet eden tek bir asıldır. Bundan: **شَرَقَت الشّمسُ**; doğduğu zaman. Ve **أشرقت**; aydınlattığı zaman. Ve **الشُّرُوق**: onun doğuşudur. Ve derler: “Bir **شارقٌ** zerrettiği müddetçe bunu yapmam”; yani doğdu; bununla güneşin doğuşu kastedilir. Ve **أيام التَّشْريق** bununla adlandırıldı; çünkü kurban etleri onda güneşe karşı **تُشرَّق** edilir. Ve bir topluluk der: “**أشرِقْ ثَبِير، لكيما نُغير**” sözlerinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve **المَشْرِقَانِ**: yazın ve kışın iki doğuş yeridir. Ve **الشَّرْق**: doğu. Bir kavim dedi: kırmızı et **شَرْقاً** diye adlandırılır. Eğer sahihse, kızıllığından dolayıdır; sanki aydınlanmış (**مُشْرِق**) gibidir.

Bu babın kıyasındandır: **الشّاةُ الشّرقاء**: kulağı yarık olan; bu, tasvir ettiğimiz açılmadandır.

Bu babdan şâz olan şeylerdendir onların sözü: **شَرِقَ بالماء**; onunla boğulduğu zaman; **شَرَقَاً**. **عديّ** dedi:
لو بِغَيْرِ الماءِ حَلْقِي شَرِقٌ *** كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصارِي

(**شرك**) **الشين** ve **الراء** ve **الكاف** iki asıldır: birincisi, tek başına olmamanın zıddı olarak beraberliğe delâlet eder; ikincisi, uzamaya ve doğruluğa delâlet eder.

Birincisi **الشِّرْكة**’dir; o, şeyin iki kişi arasında olmasıdır; ikisinden biri onunla tek başına kalmaz. Ve denilir: **شاركتُ فلاناً في الشيء**; o şeyde onun ortağı olduğun zaman. Ve **أشركْتُ فلاناً**; onu kendine ortak kıldığın zaman. Allah, Mûsâ kıssasında dedi: ﴿وَأَشْرِكْهُ في أَمْرِي﴾ [طه 32]. Ve duada denilir: “Allah’ım, bizi müminlerin duasına **أشرِكْنا**”; yani bizi bunda onlara ortaklar kıl. Ve **شَرِكتُ الرَّجُلَ في الأمرِ أشْرَكُه**.

Diğer asıl ise **الشرَك**: yolun basamak/çıkıntılarıdır; onun **شِرَاكُه** da. Ve **شِرَاك النَّعْل** buna benzetilmiştir. Ve ondan **شَرَكُ الصّائِدِ**; uzamasından dolayı bununla adlandırıldı.

(**شرم**) **الشين** ve **الراء** ve **الميم**; değişmeyen tek bir asıldır; o, şeyde bir yırtık ve parçalanmaya delâlet eder. Bundan onların sözü: **تشرّم الشيء**; parçalandığı zaman. Ve ondan hadis: “Ona, kenarları **تَشَرَّمتْ** olmuş bir mushaf getirildi.” Ve babdandır **الشّرِيم**: o, **المُفْضاة** kadındır. Ve **الشَّرْم**: burun ucundan bir kesik; ve dişi devenin **ثَفْر**’inden bir kesik. Ve **الشَّارم**: hedefin yanını **يَشرِمُ** eden oktur. Ve denilir: **شَرَم له من ماله**; malından ona az bir parça kestiği zaman. Ve **الشَّرْم** denilir ki denizde bir girdaptır. Ve “**الشَّرْم** denizin yanında bir yırtık gibidir; denize giriş gibi” diyen kimseyi işittim. Bu, birinci sözden daha kıyasîdir. Dedi:
تَمنّيتُ مِنْ حُبِّي بُثينَة أنّنا  *** على رَمَثٍ في الشَّرْمِ ليس لنا وَفْرُ
Ve denilir: **عُشْب شَرْمٌ**; üstü **شُرِمَ** olduğu zaman; yani yenildi.

(**شري**) **الشين** ve **الراء** ve illetli harf; üç asıldır: birincisi, iki kişinin iki işte, alma ve verme olarak, benzerlik üzere karşılaşmasına delâlet eder; diğeri bitkidir; üçüncüsü şeyde bir coşma ve yükselmedir.

Birincisi onların sözü: **شَرَيت** şeyi ve **اشتريتُه**; onu sahibinden bedeliyle aldığın zaman. Ve bazen **شَريتُ** derler: sattığın zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]. Ve benzerliğe delâlet eden şeylerdendir onların sözü: “Bu, bunun **شَرْوَى**’sıdır”; yani onun mislidir. Ve falan kimse falanın **شَروَى**’sıdır. Ve ondan, bir adamın bir adama ait yayı kırdığına dair Şurayh hadisi: Şurayh dedi: “**شَرواها**”; yani onun misli. Ve **أشراء** şey: onun yanlarıdır; tekili **شَرىً**; ve bununla adlandırıldı; çünkü öteki yan gibi. Ve **الشِّرَى** kısaltılmıştır; denilir: **شَرَى** şeyi **شِرىً**. Bitkiye gelince: **الشّرْيُ**; denilir ki o **الحنظل**’dır. Ve derler **الشَّرْية**: çekirdekten biten hurma fidanı. **رُؤبة** dedi:
* وشرية في قرية *
Ve **الشَّرَى**: çalılığı ve aslanı çok bir yerdir. Dedi:
أسودُ شَرَى لاقت أُسودَ خفِيَّةٍ *** تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأساوِدِ
Ve **الشِّريان** yay ağaçlarındandır.

Üçüncü asıl: onların sözü **شَرِيَ الرّجلُ شَرَىً**; öfkeden savrulduğu zaman. Ve denilir: **شَرِيَ البعيرُ في سيرهِ شَرىً**; hızlandığı zaman. Ve **شَرِي البرقُ**; savrulduğu zaman. Şair dedi:
أصاحِ تَرَى البرقَ لم يغتمضْ *** يموتُ فُواقاً ويَشْرَى فُواقا
Ve denilir: **استشرى الرجُل**; işte inatla ısrar ettiği zaman. Ve denilir: dişi devenin yuları **شَرِي** eder; **يَشْرى شَرىً**; onun çalkantısı çoğaldığı zaman. Ve derler: “**كلُّ مُجْرٍ في الخَلاءِ يَشْرَى**”.

(**شرب**) **الشين** ve **الراء** ve **الباء**; kıyaslı, düzenli yürüyen tek bir asıldır; o, bilinen içmedir; sonra mecaz ve benzetme olarak ona yakın olan şeyler bunun üzerine taşınır. Dersin: **شربت الماءَ أشرَبُهُ شَرْباً**; o masdardır. Ve **الشُّرْب** isimdir. Ve **الشَّرب**: içen kavimdir. Ve **الشِّرب**: sudan paydır. Şair **الشَّرْب** hakkında dedi:
فقلتُ للشَّرب في درنا وقد ثَمِلُوا  *** شِيمُوا وكيف يَشِيم الشارب الثملُ
Ve **الشَّرَبَة**: hurma ağacının etrafında toplanan, onun içmesi olan sudur; çoğulu **شَرَبٌ**. Ve **المَشْرَبة**: insanların içtiği yerdir; ve hadiste: “Bir **مَشْرَبةٍ** üzerine çit çeviren mel‘undur.” Ve **المَشْرَب**: içilen yön; yer de olur, masdar da olur. Ve **الشَّريب**: seninle birlikte içen kimsedir. Ve denilir: **أَشْرَبتَنِي ما لم أَشْرَبْ**; yani onun içmesini bana isnat ettin; bu bir meseldir; bu, yapmadığı şeyi ona iddia ettiği zamandır. Ve **ماء شَروبٌ** ve **شَريبٌ**: içilmeye elverişli olduğu ve onda bir miktar hoşnutsuzluk bulunduğu zaman. Ve **الإشراب**: bir renkten **أُشْرِبَ** edilmiş bir renktir; denilir: **[فيه] شُرْبَةُ حُمْرةٍ**. Ve denilir: falana falanın sevgisi **أُشْرِبَ**; kalbine karıştığı zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَأُشْرِبُوا في قُلُوبِهِمُ العِجْلَ﴾  [البقرة 93]; müfessirler dedi: buzağı sevgisi. **الشيباني** dedi: **الشَّرْب** anlayıştır; denilir: **شَربَ يَشْرُب شَرْباً**; anladığı zaman. Ve denilir: “Dinle sonra **اشْرُبْ**.” Ve **الشاربة**: bir nehrin kıyısında olan ve onun suyu kendilerinin olan kavimdir. Ve insanın **شارب**’ı bilinir; **شواربَ** üzerine cem‘ edilir. Ve **الشَّوارب** da: gırtlağı kuşatan damarlar. Ve eşek, bundan **صَخِب الشَّوارب** olur; anırması şiddetli olduğu zaman. Ve kılıçta **الشارب**.

Ama **اشرأبَّ** uzak değildir ki bu kıyastan olsun; sanki içmeye hazırlanır gibi; onun için boynunu uzatır. Sonra bunun üzerine kıyas edilir de denilir: “Bakmak için **اشرأبّ**; bir **شُرَأْبِيبَةً**.” Ancak iki mânâ arasında ayırım için hemze artırıldı. Ve **شَرَبَّةُ**: bir yerdir.

(**شرث**) **الشين** ve **الراء** ve **الثاء** tek bir asıldır; o **الشَّرَث**’tir; o, parmakların ve iki avucun kalınlığıdır.

(**شرج**) **الشين** ve **الراء** ve **الجيم**; karışmaya ve iç içe girmeye delâlet eden kıyaslı bir asıldır. Bundan **الشَّرَجُ**: o, halkalardır; iç içe girdikleri için bununla adlandırıldı. Ve denilir: **شَرَجْتُ اللَّبنَ**; onu üst üste dizdiğin zaman. Ve denilir: **شَرَّجْتُ الشرابَ**; onu karıştırdığın zaman. Ve denilir: **الشَّريجة** iki renkli odunu olan yaydır. Ve denilir: **تَشَرَّجَ اللّحمُ باللّحمِ**; birbirine girdiği zaman. Bu asıldır. Onların sözü: “İnsanlar bu işte **شَرْجَيْنِ** olarak sabahladı”; böylece onların iki fırka oldukları sanılır. Bu böyle söylenir; ve zikrettiğimiz mânâya döner; çünkü ihtilaf ettikleri zaman görüş ve söz karışır ve karşılıklı dönüp konuşmalar olur; Züheyr’in dediği gibi:
رَدَّ القِيانُ جِمَالَ الحيِّ فاحتملوا  *** إلى الظهيرة أمرٌ بينَهمْ لَبِكُ
Ama **شَرَج الوادي**: onun genişlemiş yeridir; çoğulu **أشراج**.

(**شرح**) **الشين** ve **الراء** ve **الحاء**; açmaya ve açıklamaya delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan: sözü ve başkasını **شرحت**; **شَرْحاً**; onu açıkladığın zaman. Ve onun iştikakı etin parçalanmasındandır (**تشريح اللحم**).

(**شرخ**) **الشين** ve **الراء** ve **الخاء** iki asıldır: birincisi, şeyin baharı/ilk olgunluğu; bu çoğu zaman doğumda olur. Diğeri, karşılıklı iki şeyde eşitliğe delâlet eder.

Birincisi **شَرخ الشّباب**: onun evveli ve baharıdır. Ve her senenin **شَرخُ**’u: davar yavrularından onun doğumudur. Ve devenin azı dişi **شَرَخَ** etti; eti yarıp çıktığı zaman. Şair dedi:
إنَّ شَرخَ الشَّبابِ والشَّعَرَ الأسـ *** ـودَ ما لم يُعَاصَ كان جُنونا
Diğer asıl: **الشَّرْخانِ**; semerin arkasına ve ortasına **شَرخانِ** denilir. Ve okun **شَرْخَتَا**’sı: onun **فُوق**’unun iki çıkıntısı (**زَنَمَتَا فُوقِه**); ve **[هو]** ikisi arasındaki kiriş yeridir.

(**شرد**) **الشين** ve **الراء** ve **الدال** tek bir asıldır; o, ürkütmeye ve uzaklaştırmaya; ve yayılma içinde kaçışa ve uzaklığa delâlet eder. Ve tekil için de denilebilir. Bundan: deve **شَرَد** etti; **شُرودا**. Ve develeri **شَرّدْتُ**; **تشريداً**; onları **أُشرِّدُهَا**. Ve ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خْلْفَهُمْ﴾  [الأنفال 57]; yani onlarla ibret ver ve duyur. Ve o, o mânâdır: çünkü suçlu suç işlediği ve onun üzerine ceza uygulandığı zaman, o ceza ile başkası **شُرِّدَ** edilmiş olur; çünkü suçluya vâki olanın benzerinden sakınır da günahtan kaçar (**فَيَشْرُد**) ve vazgeçer (**وَينْكُلُ**). Ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الشرط: كل حكم معلوم متعلق بأمر يقع بوقوعه، وذلك الأمر كالعلامة له، وشريطة وشرائط، وقد اشترطت كذا، ومنه قيل: للعلامة: الشرط، وأشراط الساعة علاماتها، قال تعالى: ﴿فقد جاء أشراطها﴾ [محمد/18]، والشرط قيل: سموا بذلك لكونهم ذوي علامة يعرفون بها (انظر: البصائر 3/308؛ والمجمل 2/525)، وقيل: لكونهم أرذال الناس، فأشراط الإبل: أرذالها. وأشرط نفسه للهلكة: إذا عمل عملا يكون علامة للهلاك، أو يكون فيه شرط الهلاك.

##### Türkçe

- **الشرط**: Vukuu ile vuku bulan bir işe bağlı olan her mâlum hüküm; ve o iş, onun için bir alâmet gibidir; ve **شريطة** ve **شرائط**. “Şunu şöyle **اشترطت**” (şart koştum) denilmiştir. Ondandır ki alâmet için: **الشرط** denilmiştir. **أشراط الساعة** onun alâmetleridir. Yüce Allah dedi ki: ﴿فقد جاء أشراطها﴾ [محمد/18]. Ve **الشرط** hakkında denildi ki: Kendileriyle bilindikleri bir alâmet sahipleri olmaları sebebiyle böyle adlandırıldılar (bak: البصائر 3/308; ve المجمل 2/525). Ve denildi ki: İnsanların en aşağıları olmaları sebebiyle; öyleyse **أشراط الإبل**: onun en aşağılarıdır. Ve **أشرط** kendisini helâke: Helâk için alâmet olacak bir iş yaptığı zaman; yahut onda helâkin şartı bulunduğu zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ر ط
شرط عليه كذا واشترط وشارطه على كذا وتشارطـا عليـه وهـذا شرطـي وشريطتـي‏.‏
وطلع الشرطان‏:‏ قرنا الحمل وذلك في أول الربيع‏.‏
ونوء أشراطي‏.‏
قال‏:‏ مـن باكر الأشراط أشراطي ومن ثم قيل لأوائل كل شيء يقع أشراطه ومنه أشراط الساعة ومنه‏:‏ أشرط إليه رسولاً إذا قدّمـه وأعجلـه‏.‏
يقـال‏:‏ أفرطه وأشرطه‏.‏
وهؤلاء شرطة الحرب‏:‏ لأول كتيبة تحضرها‏.‏
قال يرثي ألا لله درك من فتى قومٍ إذا رهبوا فكـان أخـي لشرطتهـم إذا يدعى لها يثب ومنـه‏:‏ صاحـب الشرطة والصواب في الشرطي سكون الراء نسبة إلى الشرطة والتحريك خطأ لأنـه نسـب إلـى الشـرط الـذي هـو جمـع‏.‏
وأشـرط نفسـه وما له في هذا الأمر إذا قدّمها‏.‏
قال أوس يصف فرساً‏:‏ فأشرط فيها نفسه وهو معصم وألقى بأسباب له وتوكلا وهو من شرط الناس والمال وأشراطهم‏.‏
ويقال للجالب‏:‏ هل في حلوبتك شرط قال‏:‏ لا كلها لباب‏.‏
وقد تشرط فلان في عمله إذا تتوق وتكلّف شروطاً ما هي عليه‏.‏
وشدّه بالشريط والشـرط وهـي خيـوط مـن خـوص‏.‏
وشرطه الحجام بمشرطه وتقول رب شرط شارط أوجع من شرط شارط‏.‏

##### Türkçe

ش ر ط
Ona şu şeye **شرط** etti; ve **اشترط** etti; ve onu şu şeye karşı **شارطه**; ve ikisi onu üzerine **تشارطا**; ve bu benim **شرطي**’m ve benim **شريطتي**’mdir.‏
**الشرطان** çıktı: koçun iki boynuzu; ve bu, ilkbaharın başındadır.‏
**نوء أشراطي**.‏
Dedi: “Kim **الأشراط**’ı erken yaparsa, benim **أشراطي**’m (vardır).” Ve bundan dolayı, vuku bulan her şeyin evvellerine onun **أشراطه**’ı denildi; ve ondan: **أشراط الساعة**; ve ondan: Bir elçiyi ona **أشرط** etti; onu öne geçirdiği ve acele ettirdiği zaman.‏
Denilir: Onu **أفرطه** ve onu **أشرطه**.‏
Ve bunlar savaşın **شرطة**’sıdır: ona hazır bulunan ilk bölük içindir.‏
Dedi; mersiye söyler: “Ala, Allah senin mükâfatını versin; bir kavmin yiğidinden ki, korktukları zaman; o hâlde o, onların **شرطته**’sine (mensup) kardeşim idi; ona çağrıldığı zaman sıçrayıp atılır.” Ve ondan: **صاحب الشرطة**. Ve **الشرطي**’de doğru olan, **الراء**’ın sükûnudur; **الشرطة**’ya nisbet olarak; ve harekeleme hatadır; çünkü o, cem‘ olan **الشرط**’a nisbet edilmiştir.‏
Kendisini **أشرط** etti; ve bu işte onun için (bir pay) yoktur; onu öne sürdüğü zaman.‏
Evs dedi; bir atı vasfeder: “Onda kendisini **أشرط** etti; hâlbuki o, bilekli (kuvvetli)dir; ve onun için sebeplerini attı ve tevekkül etti.” Ve o, insanların ve malın **شرط**’undandır ve onların **أشراطهم**’ındandır.‏
Ve getirene denilir: “Senin sağmalında bir **شرط** var mı?” Dedi: “Hayır; hepsi özdür.”‏
Ve falan, işinde **تشرط** etti; ona ait olmayan şartları arayıp zorlandığı zaman.‏
Onu **الشريط** ile ve **الشرط** ile bağladı; ve o, hurma yaprağı lifinden iplerdir.‏
Ve hacamatçı onu **مشرطه** ile **شرطه** etti; ve dersin: “Nice **شرط** eden **شارط** (vardır ki), **شرط** eden **شارط**’tan daha acıtıcıdır.”‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّرْطُ: معروف، وكذلك الشَّريطةُ، والجمع شُروط وشَرائطُ. والشَّرْطُ: إِلزامُ الشيء والتِزامُه في البيعِ ونحوه، والجمع شُروط. وفي الحديث: لا يجوز شَرْطانِ في بَيْعٍ، هو كقولك: بعتك هذا الثوب نَقْداً بدِينار، ونَسِيئةً بدِينارَيْنِ، وهو كالبَيْعَتين في بَيْعةٍ، ولا فرق عند أَكثر الفقهاء في عقد البيع بين شَرْط واحد أَو شرطين، وفرق بينهما أَحمد عملاً بظاهر الحديث؛ ومنه الحديث الآخر: نهى عن بَيْع وشَرْطٍ، وهو أَن يكون الشرطُ ملازماً في العقد لا قبله ولا بعده؛ ومنه حديث بَرِيرةَ: شَرْطُ اللّهِ أَحَقُّ؛ يريد ما أَظهره وبيَّنه من حُكم اللّه بقوله الولاء لمن أَعْتق، وقيل: هو إِشارة إِلى قوله تعالى: فإِخْوانُكم في الدِّين ومَوالِيكم؛ وقد شرَط له وعليه كذا يَشْرِطُ ويَشْرُطُ شَرْطاً واشْتَرَط عليه. والشَّرِيطةُ: كالشَّرْطِ، وقد شارَطَه وشرَط له في ضَيْعَتِه يَشْرِط ويَشْرُط، وشرَط للأَجِير يَشْرُطُ شَرْطاً.
والشَّرَطُ، بالتحريك: العلامة، والجمع أَشْراطٌ. وأَشْراطُ الساعةِ: أَعْلامُها، وهو منه. وفي التنزيل العزيز: فقد جاء أَشْراطُها. والاشْتِراطُ: العلامة التي يجعلها الناس بينهم.
وأَشْرَطَ طائفةً من إِبله وغنمه: عَزَلَها وأَعْلَمَ أَنها للبيع. والشَّرَطُ من الإِبل: ما يُجْلَبُ للبيع نحو النَّاب والدَّبِرِ. يقال: إِن في إِبلك شَرَطاً، فيقول: لا ولكنها لُبابٌ كلها. وأَشْرَط فلان نفسَه لكذا وكذا: أَعْلَمها له وأَعَدَّها؛ ومنه سمي الشُّرَطُ لأَنهم جعلوا لأَنفسهم علامة يُعْرَفُون بها، الواحد شُرَطةٌ وشُرَطِيٌّ؛ قال ابن أَحمر:فأَشْرَطَ نفْسَه حِرصاً عليها،
وكان بنَفْسِه حَجِئاً ضَنِينا
والشُّرْطةُ في السُّلْطان: من العلامة والإِعْدادِ. ورجل شُرْطِيٌّ وشُرَطِيٌّ: منسوب إِلى الشُّرطةِ، والجمع شُرَطٌ، سموا بذلك لأَنهم أَعَدُّوا لذلك وأَعْلَمُوا أَنفسَهم بعلامات، وقيل: هم أَول كتيبة تشهد الحرب وتتهيأُ للموت. وفي حديث ابن مسعود: وتُشْرَطُ شُرْطةٌ للموت لا يرجِعُون إِلا غالِبين؛ هم أَوّل طائفة من الجيش تشهد الوَقْعة، وقيل: بل صاحب الشُّرْطةِ في حرب بعينها؛ قال ابن سيده: والصواب الأَول؛ قال ابن بري: شاهدُ الشُّرْطِيِّ احد الشُّرَطِ قول الدَّهناء:
واللّهِ لوْلا خَشْيةُ الأَمِيرِ،
وخَشْيَةُ الشرْطِيّ والثُّؤْثُورِ
الثُّؤْثورُ: الجلْوازُ؛ قال: وقال آخر:
أَعُوذُ باللّهِ وبالأَمِيرِ
من عامِل الشُّرْطةِ والأُتْرُورِ
وأَشْراطُ الشيء: أَوائلُه؛ قال بعضهم: ومنه أَشراطُ الساعةِ وذكرها النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، والاشتقاقان مُتقارِبان لأَن علامة الشيء أَوَّله. ومَشارِيطُ الأَشياء: أَوائلها كأَشْراطِها؛ أَنشد ابن الأَعرابي:تَشابَهُ أَعْناقُ الأُمُورِ، وتَلْتَوِي
مَشارِيطُ ما الأَوْرادُ عنه صَوادِرُ
قال: ولاواحد لها. وأَشْراطُ كلِّ شيء: ابتداء أَوَّله. الأَصمعي: أَشْراطُ الساعةِ علاماتها، قال: ومنه الاشْتِراط الذي يَشْتَرِطُ الناسُ بعضُهم على بعض أَي هي عَلامات يجعلونها بينهم، ولهذا سميت الشُّرَط لأَنهم جعلوا لأَنفسهم علامة يُعْرَفون بها. وحكى الحطابي عن بعض أَهل اللغة أَنه أَنكر هذا التفسير وقال: أَشراطُ الساعةِ ما تُنكِره الناسُ من صغار أُمورها قبل أَن تقوم الساعة. وشُرَطُ السلطانِ: نُخْبةُ أَصحابه الذين يقدِّمهم على غيرهم من جنده؛ وقول أَوس بن حجر:
فأَشْرَط فيها نفْسَه، وهو مُعْصِمٌ،
وأَلْقَى بأَسْبابٍ له وتَوَكَّلا
أَجعل نفْسَه علَماً لهذا الأَمر؛ وقوله: أَشْرَط فيها نفسه أَي هَيَّأَ لهذه النَّبْعةِ. وقال أَبو عبيدة: سمي الشُّرَطُ شُرَطاً لأَنهم أَعِدّاء. وأَشراطُ الساعةِ: أَسبابُها التي هي دون مُعْظَمِها وقِيامِها.والشَّرَطانِ: نَجْمانِ من الحَمَلِ يقال لهما قَرْنا الحملِ، وهما أَوَّل نجم من الرَّبيع، ومن ذلك صار أَوائلُ كل أَمْر يقع أَشْراطَه ويقال لهما الأَشْراط؛ قال العجاج:
أَلْجَأَهُ رَعْدٌ من الأَشْراطِ،
ورَيْقُ الليلِ إِلى أَراطِ
قال الجوهري: الشرطانِ نجمانِ من الحَمَل وهما قَرْناه، وإِلى جانِب الشَّمالِيِّ منهما كوكب صغير، ومن العرب من يَعُدُّه معهما فيقول هو ثلاثة كواكب ويسميها الأَشراط؛ قال الكميت:
هاجَتْ عليه من الأَشْراطِ نافِجةٌ،
في فَلْتةٍ، بَيْنَ إِظْلامٍ وإِسْفارِ
والنَّسَبُ إِليه أَشْراطِيٌّ لأَنه قد غَلب عليها فصار كالشيء الواحد؛ قال العجاج:
من باكِرِ الأَشْراطِ أَشْراطِيُّ
أَرادَ الشَّرَطَيْنِ. قال ابن بري: الشَّرَطانِ تثنية شَرَطٍ وكذلك الأَشْراطُ جمع شَرَطٍ؛ قال: والنسبُ إِلى الشَّرَطَيْنِ شرَطِيٌّ كقوله:ومن شَرَطِيٍّ مُرْثَعِنٍّ بعامِر
قال: وكذلك النسَبُ إِلى الأَشْراطِ شَرَطِيٌّ، قال: وربما تسَبُوا إِليه على لفظ الجمع أَشْراطِيٌّ، وأَنشد بيت العجاج. ورَوْضةٌ أَشْراطِيّة: مُطِرَتْ بالشَّرَطَيْنِ؛ قال ذو الرمة يصف روضة:
قَرْحاءُ حَوَّاءُ أَشْراطِيّة وكَفَتْ
فيها الذِّهابُ، وحَفَّتْها البَراعِيمُ
يعني رَوْضةُ مُطرت بنَوء الشرَطينِ، وإِنما قال قرحاء لأَنَّ في وسَطِها نُوَّارةً بَيْضاء، وقال حوَّاء لخُضْرةِ نباتها. وحكى ابن الأَعرابي: طلَع الشَّرَطُ، فجاء للشَّرَطَيْنِ بواحد، والتثنيةُ في ذلك أَعْلى وأَشْهر لأَن أَحدهما لا ينفصل عن الآخر فصارا كأَبانَيْنِ في أَنهما يُثْبَتانِ معاً، وتكون حالَتُهما واحدة في كل شيء.
وأَشْرَطَ الرسولَ: أَعْجَله، وإِذا أَعْجَل الإِنسانُ رسولاً إِلى أَمر قيل أَشْرَطَه وأَفْرَطَه من الأَشْراط التي هي أَوائل الأَشياء كأَنه (* قوله «كأَنه إلخ» كذا بالأصل ويظهر ان قبله سقطاً.) من قولك فارِطٌ وهو السابق.
والشَّرَطُ: رُذالُ المالِ وشِرارُه، الواحد والجمع والمذكر والمؤنث في ذلك سواء؛ قال جرير:
تُساقُ مِن المِعْزَى مُهورُ نِسائهمْ،
ومِنْ شَرَطِ المِعْزَى لَهُنَّ مُهورُ
وفي حديث الزكاة: ولا الشَّرَطَ اللَّئيمة أَي رُذالَ المالِ، وقيل: صِغارُه وشِراره. وشَرَطُ الناس: خُشارَتُهم وخَمّانُهم؛ قال الكميت: وجَدْتُ الناسَ، غَيْرَ ابْنَيْ نِزارٍ،
ولَمْ أَذْمُمْهُمُ، شَرَطاً ودُونا
فالشَّرَطُ: الدُّونُ من الناسِ، والذين هم أَعظم منهم ليسوا بشرَطٍ. والأَشْراطُ: الأَرْذالُ. والأَشْراطُ أَيضاً: الأَشْرافُ؛ قال يعقوب: وهذا الحرف من الأضداد؛ وأَما قولُ حَسّانَ بن ثابت:
في نَدامى بِيضِ الوُجوهِ كِرامٍ،
نُبِّهُوا بَعْدَ هَجْعةِ الأَشْراطِ
فيقال: إِنه أَراد به الحرَسَ وسَفِلةَ الناس؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: أَشارِيطُ من أَشْراطِ أَشْراطِ طَيِّءٍ،
وكان أَبوهمْ أَشْرَطاً وابْن أَشْرَطا
وفي الحديث: لا تقومُ الساعةُ حتى يأْخُذَ اللّهُ شريطتَه من أَهلِ الأَرض فيَبْقَى عَجاجٌ لا يَعْرِفون مَعْروفاً ولا يُنْكِرُون مُنْكَراً، يعني أَهلَ الخيرِ والدِّينِ. والأَشْراطُ من الأَضْداد: يقع على الأَشراف والأَرذال؛ قال الأَزهري: أَظُنُّه شَرَطَتَه أَي الخِيارَ إِلا أَنَّ شمراً كذا رواه. وشرَطٌ: لقَب مالِكِ بن بُجْرَة، ذهَبوا في ذلك إِلى اسْتِرْذالِه لأَنه كان يُحَمَّقُ؛ قال خالد بن قيس التيْمي يهجُو مالكاً هذا:لَيْتَكَ إِذ رَهِبْتَ آلَ مَوْأَلَهْ،
حَزُّوا بنَصْلِ السيْفِ عند السَّبَلهْ
وحَلَّقَتْ بك العُقابُ القَيْعَلَهْ،
مُدْبِرةً بشَرَطٍ لا مُقْبِلَهْ
والغنمُ: أَشْرطُ المالِ أَي أَرْذَلُه، مُفاضَلةٌ، وليس هناك فِعْل؛ قال ابن سيده: وهذا نادِرٌ لأَن المُفاضلةَ إِنما تكون من الفعل دون الاسم، وهو نحو ما حكاه سيبويه من قولهم أَحْنَكُ الشاتين لأَن ذلك لا فعل له أَيضاً عنده، وكذلك آبَلُ الناسِ لا فِعْلَ له عند سيبويه. وشَرَطُ الإِبلِ: حَواشِيها وصِغارُها، واحدها شَرَطٌ أَيضاً، وناقة شَرَطٌ وإِبل شَرَطٌ. قال: وفي بعض نسخ الإِصلاح: الغنمُ أَشْراطُ المال، قال: فإِن صح هذا فهو جمع شَرَط. التهذيب: وشَرَطُ المالِ صغارها، وقال: والشُّرَطُ سُمُّوا شُرَطاً لأَن شُرْطةَ كل شيء خِيارُه وهم نُخْبةُ السلطانِ من جُنده؛ وقال الأَخطل:
ويَوْم شرْطةِ قَيْسٍ، إِذْ مُنِيت بِهِمْ،
حَنَّتْ مَثاكِيلُ من أَيْفاعِهمْ نُكُدُ
وقال آخر:
حتى أَتَتْ شُرْطةٌ للموْتِ حارِدةٌ
وقال أَوْسٌ: فأَشْرَط فيها أَي استخَفَّ بها وجعلها شَرَطاً أَي شيئاً دُوناً خاطَرَ بها.
أَبو عمرو: أَشْرَطْتُ فلاناً لعمل كذا أَي يَسَّرْتُه وجعلته يليه؛ وأَنشد:
قَرَّبَ منهم كلِّ قَرْمٍ مُشْرَطِ
عَجَمْجَمٍ، ذِي كِدْنةٍ عَمَلَّطِ
المُشْرَطُ: المُيَسَّرُ للعمل. والمِشْرَطُ: المِبْضَعُ، والمِشْراطُ مثله. والشَّرْطُ: بَزْغُ الحَجّام بالمِشْرَطِ، شَرَطَ يَشْرُطُ ويَشْرِطُ شَرْطاً إِذا بزَغ، والمِشْراطُ والمِشْرَطةُ: الآلةُ التي يَشْرُط بها. قال ابن الأَعرابي: حدثني بعض أَصحابي عن ابن الكَلْبي عن رجل عن مُجالِد قال: كنت جالساً عند عبد اللّه بن معاوية بن عبد اللّه بن جعفر بن أَبي طالب بالكوفة فأُتِيَ برجل فأَمَر بضَرْبِ عُنقه، فقلت: هذا واللّهِ جَهْدُ البَلاء، فقال: واللّه ما هذا إِلا كشَرْطةِ حَجّامٍ بمشْرَطَتِه ولكن جهد البلاء فَقْر مُدْقِعٌ بعد غِنىً مُوسع. وفي الحديث: نَهى النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، عن شَرِيطةِ الشيطانِ، وهي ذبيحة لا تُفْرَى فيها الأَوْداجُ ولا تُقْطَعُ ولا يُسْتَقْصَى ذبحُها؛ أُخذ من شَرْط الحجام، وكان أَهل الجاهلية يقطعون بعضَ حَلْقِها ويتركونها حتى تموتَ، وإِنما أَضافها إِلى الشيطان لأَنه هو الذي حملهم على ذلك وحسّن هذا الفعلَ لدَيْهِم وسوّلَه لهم.
والشَّرِيطةُ من الإِبل: المشقُوقةُ الأُذن. والشَّرِيطةُ: شِبْه خُيوطٍ تُفْتل من الخُوص واللِّيفِ، وقيل: هو الحبلُ ما كان، سمي بذلك لأَنه يُشْرَطُ خُوصه أَي يُشَقُّ ثم يفتل، والجمع شَرائطُ وشُرُطٌ وشَرِيطٌ كشَعيرة وشَعير.
والشَّرِطُ: العَتِيدةُ للنساء تَضَعُ فيها طِيبَها، وقيل: هي عَتيدةُ الطِّيبِ، وقيل: العَيْبةُ؛ حكاه ابن الأَعرابي وبه فُسِّر قولُ عَمْرو بن مَعْدِ يكَرِب:
فَزَيْنُكَ في الشَّرِيطِ إِذا التَقَيْنا،
وسابِغةٌ وذُو النُّونَيْنِ زَيْني
يقول: زَيْنُكَ الطِّيبُ الذي في العَتِيدةِ أَو الثيابُ التي في العَيْبة، وزَيْني أَنا السِّلاحُ، وعَنَى بذي النُّونين السيفَ كما سماه بعضهم ذا الحَيّاتِ؛ قال الأَسود بن يَعْفُرَ:
عَلَوْتُ بِذي الحَيّاتِ مَفْرَقَ رأْسِه،
فَخَرَّ، كما خَرَّ النِّساءُ، عَبِيطَا
وقال مَعْقِلُ بن خُوَيْلِد الهُذليّ:
وما جَرَّدْتُ ذا الحَيّاتِ، إِلاّ
لأَقْطَعَ دابِرَ العَيْشِ، الحُبابِ
(* قوله «الحباب» ضبط في الأصل هنا وفي مادة دبر بالضم، وقال هناك: الحباب اسم سيفه.)
كانت امرأَته نظرت إِلى رجل فضرَبها مَعْقِلٌ بالسيف فأَتَرَّ يَدَها فقال فيها هذا، يقول: إِنما كنت ضربْتُكِ بالسيفِ لأَقْتُلَكِ فأَخْطأْتكِ لجَدِّكِ:
فَعادَ عليكِ أَنَّ لَكُنّ حَظّاً،
وواقِيةً كواقِيةِ الكِلابِ
وقال أَبو حنيفة: الشَّرَطُ المَسِيلُ الصغير يجيء من قَدر عشرة أَذرُع مِثل شَرَطِ المال رُذالِها، وقيل الأَشْراطُ ما سال من الأَسْلاقِ في الشِّعابِ.
والشَّرْواطُ: الطويلُ المُتَشَذِّبُ القليل اللحْم الدقيقُ، يكون ذلك من الناس والإِبل، وكذلك الأُنثى بغير هاء؛ قال:
يُلِحْنَ من ذِي زَجَلٍ شِرْواطِ،
مُحْتَجِزٍ بخَلَقٍ شِمْطاطِ
قال ابن بري: الرجَز لجسَّاسِ بن قُطَيْبٍ والرجز مُغَيَّرٌ؛ وصوابه بكماله على ما أَنشده ثعلب في أَمالِيه:
وقُلُصٍ مُقْوَرَّةِ الأَلْياطِ،
باتَتْ على مُلَحَّبٍ أَطَّاطِ
تَنْجُو إِذا قيل لها يَعاطِ،
فلو تَراهُنَّ بذي أُراطِ،
وهنَّ أَمثالُ السُّرَى الأَمْراطِ،
يُلِحْنَ من ذي دَأَبٍ شِرْواطِ،
صاتِ الحُداءِ شَظِفٍ مِخْلاطِ،
مُعْتَجِرٍ بخَلَقٍ شِمْطاطِ
على سَراوِيلَ له أَسْماطِ،
ليست له شَمائلُ الضَّفَّاطِ
يتْبَعْنَ سَدْوَ سَلِسِ المِلاطِ،
ومُسْرَبٍ آدَمَ كالفُسْطاطِ( ) قوله «ومسرب» كذا في الأَصل بالسين المهملة ولعله بالشين المعجمة.
خَوَّى قليلاً، غيرَ ما اغْتِباطِ،
على مَباني عُسْبٍ سِباطِ
يُصْبِحُ بعد الدَّلَج القَطْقاطِ،
وهْو مُدِلٌّ حسَنُ الأَلْياطِ
الأَلْياطُ: الجُلود. ومُلَحَّب: طريق. وأَطّاطٌ: مُصوِّتٌ. ويَعاطِ: زَجْر. وأُراطٌ: موضع. والسُّرَى، جمع سُرْوةٍ: السَّهْم. والأَمْراطُ: المُتمرِّطةُ الرِّيشِ. ويُلِحْن: يَفْرَقْنَ. والدّأَبُ: شدَّة السَّيْر والسَّوْقِ. والشَّظَفُ: خُشونة العيْشِ. والضَّفّاطُ: الكثير اللحم، وهو أَيضاً الذي يُكْرَى من مَنْزِل إِلى منزل. والمِلاطُ: المِرْفَقُ، وعُسُبٌ قَوائمه. وسِباطٌ: جمع سَبْطٍ. والقَطْقاطُ: السريعُ. الليث: ناقة شِرْواطٌ وجمل شِرْواط طويل وفيه دِقّة، الذكر والأُنثى فيه سواء. ورجل شِرْوَطٌ: طويل. وبنو شَرِيطٍ: بطن.

##### Türkçe

**الشَّرْطُ**: bilinen (ma‘rûf); aynı şekilde **الشَّريطةُ** da; çoğulu **شُروط** ve **شَرائطُ**.

Ve **الشَّرْطُ**: satış ve benzerinde bir şeyi ilzâm etmek ve ona iltizâm etmek; çoğulu **شُروط**. Ve
hadiste: “Bir satışta iki **شَرْطانِ** câiz olmaz”; bu, senin “Bu elbiseyi sana peşin bir dinara, veresiye iki dinara sattım” demen gibidir; bu, bir satışta iki satış gibidir; satış akdinde bir **شَرْط** ile iki şart arasında, fakihlerin çoğuna göre fark yoktur; Ahmed ise hadisin zâhirine göre amel ederek ikisi arasında fark koymuştur. Ve ondan (şu) diğer hadis: “Bir satış ve bir **شَرْطٍ**’tan nehyetti”; bu, şartın akitte, ondan önce de sonra da değil, akitle birlikte bitişik olmasıdır. Ve ondan Berîre hadisi: “Allah’ın **شَرْطُ**’u daha haktır”; Allah’ın hükmünden, “velâ, âzat edene aittir” sözüyle ortaya koyduğu ve açıkladığı şeyi kasteder; ve denildi ki: bu, Yüce Allah’ın “O hâlde (onlar) sizin dinde kardeşleriniz ve mevlâlarınızdır” sözüne bir işarettir. Ve ona ve aleyhine şöyle şöyle şart koştu: **شرَط** ona (için) ve aleyhine, **يَشْرِطُ** ve **يَشْرُطُ** **شَرْطاً**; ve ona karşı **اشْتَرَط**.

Ve **الشَّرِيطةُ**: **الشَّرْطِ** gibidir; ve onunla **شارَطَه**; ve mülkünde onun için **شرَط**: **يَشْرِط** ve **يَشْرُط**; ve işçi için **شرَط**: **يَشْرُطُ** **شَرْطاً**.

Ve **الشَّرَطُ** (harekeli): alâmettir; çoğulu **أَشْراطٌ**. Ve **أَشْراطُ الساعةِ**: onun alâmetleridir; o da bundandır. Aziz tenzilde: “Artık onun **أَشْراطُها**’sı gelmiştir.”

Ve **الاشْتِراطُ**: insanların aralarında koydukları alâmet.

Ve bir topluluğu develerinden ve koyunlarından **أَشْرَطَ**: onları ayırdı ve onların satış için olduğunu bildirdi.

Ve develerden **الشَّرَطُ**: **النَّاب** ve **الدَّبِرِ** gibi satış için getirilen şeydir. Denir ki: “Develerinde **شَرَطاً** var”; o da der ki: “Hayır; fakat hepsi **لُبابٌ**’dır.” Ve falan kimse kendisini şuna şuna **أَشْرَطَ**: onu ona bildirdi ve hazırladı; bundan dolayı **الشُّرَطُ** diye adlandırıldı; çünkü kendileri için, onunla tanındıkları bir alâmet yaptılar; teki **شُرَطةٌ** ve **شُرَطِيٌّ**. İbn Ahmer dedi ki:
فأَشْرَطَ نفْسَه حِرصاً عليها،
وكان بنَفْسِه حَجِئاً ضَنِينا

Ve sultanda **الشُّرْطةُ**: alâmet ve hazırlamadan (gelir). Ve **شُرْطِيٌّ** ve **شُرَطِيٌّ** adam: **الشُّرطةِ**’ye nispetlidir; çoğulu **شُرَطٌ**; onları böyle adlandırdılar; çünkü buna hazırlanmışlar ve kendilerini alâmetlerle bildirmişlerdir; ve denildi ki: onlar, savaşa şahit olan ve ölüme hazırlanan ilk bölüktür. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Ölüme bir **شُرْطةٌ** şartlanır; galipler olarak dönmekten başka dönmezler”; onlar, ordudan vâkıaya ilk şahit olan topluluktur; ve denildi ki: bilakis belirli bir savaşta **الشُّرْطةِ** sahibidir. İbn Sîde dedi ki: doğru olan birincisidir. İbn Berrî dedi ki: **الشُّرْطِيِّ**’nin, **الشُّرَطِ**’tan birine şahit (örnek) olarak **الدَّهناء**’nın sözü:
واللّهِ لوْلا خَشْيةُ الأَمِيرِ،
وخَشْيَةُ الشرْطِيّ والثُّؤْثُورِ
**الثُّؤْثورُ**: **الجلْوازُ**; dedi ki: ve bir başkası dedi:
أَعُوذُ باللّهِ وبالأَمِيرِ
من عامِل الشُّرْطةِ والأُتْرُورِ

Ve **أَشْراطُ** bir şey: onun evvelleridir; bazısı dedi ki: bundan **أَشْراطُ الساعةِ** (vardır) ve onu Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, zikretti; iki iştikak birbirine yakındır; çünkü bir şeyin alâmeti onun evvelidir. Ve şeylerin **مَشارِيطُ**’i: **أَشْراطِ**’ı gibi evvelleridir. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
تَشابَهُ أَعْناقُ الأُمُورِ، وتَلْتَوِي
مَشارِيطُ ما الأَوْرادُ عنه صَوادِرُ
Dedi ki: onun için tekil yoktur. Ve her şeyin **أَشْراطُ**’ı: evvelinin başlangıcıdır. el-Asma‘î: **أَشْراطُ الساعةِ** onun alâmetleridir; dedi ki: bundan, insanların birbirlerine şart koştukları **الاشْتِراط** (vardır); yani aralarında koydukları alâmetlerdir; bu yüzden **الشُّرَط** diye adlandırıldı; çünkü kendileri için, onunla tanındıkları bir alâmet yaptılar. el-Hattâbî, dil ehlinden bazısından nakletti ki o bu tefsiri inkâr etti ve dedi: **أَشْراطُ الساعةِ**, kıyamet kopmadan önce insanların onun küçük işlerinden inkâr ettikleridir. Ve sultanın **شُرَطُ**’u: askerinden başkalarına karşı öne aldığı, ashabının seçkinleridir. Evs b. Hacer’in sözü:
فأَشْرَط فيها نفْسَه، وهو مُعْصِمٌ،
وأَلْقَى بأَسْبابٍ له وتَوَكَّلا
Bu iş için kendisini bir alâmet kıldı; ve “**أَشْرَط** فيها نفسه” sözü: yani bu **النَّبْعةِ** için hazırladı. Ebû Ubeyde dedi ki: **الشُّرَطُ**’a **شُرَطاً** denildi; çünkü onlar **أَعِدّاء**’dır. Ve **أَشْراطُ الساعةِ**: onun büyük kısmı ve kıyameti olmaksızın olan sebepleridir.

Ve **الشَّرَطانِ**: **الحَمَلِ**’den iki yıldızdır; onlara **قَرْنا الحملِ** denir; onlar baharın ilk yıldızıdır; bundan dolayı her işin evvelleri, onun **أَشْراطَه**’ı olur; ve onlara **الأَشْراط** denir. el-Accec dedi ki:
أَلْجَأَهُ رَعْدٌ من الأَشْراطِ،
ورَيْقُ الليلِ إِلى أَراطِ
el-Cevherî dedi ki: **الشرطانِ** **الحَمَلِ**’den iki yıldızdır ve onlar onun iki boynuzudur; ve onların kuzey tarafının yanında küçük bir yıldız vardır; Araplardan kimi onu onlarla birlikte sayar ve “üç yıldızdır” der ve onlara **الأَشْراط** adını verir. el-Kumeyt dedi ki:
هاجَتْ عليه من الأَشْراطِ نافِجةٌ،
في فَلْتةٍ، بَيْنَ إِظْلامٍ وإِسْفارِ
Ona nispet: **أَشْراطِيٌّ**’dir; çünkü o, onların üzerine galip gelmiş, tek şey gibi olmuştur. el-Accec dedi ki:
من باكِرِ الأَشْراطِ أَشْراطِيُّ
**الشَّرَطَيْنِ**’i kastetti. İbn Berrî dedi ki: **الشَّرَطانِ**, **شَرَطٍ**’ın tesniyesidir; aynı şekilde **الأَشْراطُ**, **شَرَطٍ**’ın cem‘idir. Dedi ki: **الشَّرَطَيْنِ**’e nispet **شرَطِيٌّ**’dir; şu sözü gibi:
ومن شَرَطِيٍّ مُرْثَعِنٍّ بعامِر
Dedi ki: aynı şekilde **الأَشْراطِ**’a nispet **شَرَطِيٌّ**’dir. Dedi ki: bazen cem‘ lafzı üzere ona nispet ederler: **أَشْراطِيٌّ**; ve el-Accecin beytini inşâd etti. Ve **رَوْضةٌ أَشْراطِيّة**: **الشَّرَطَيْنِ** ile yağmur almış (olan). Zû’r-Rumme bir ravzayı vasfederek dedi ki:
قَرْحاءُ حَوَّاءُ أَشْراطِيّة وكَفَتْ
فيها الذِّهابُ، وحَفَّتْها البَراعِيمُ
Yani: **نَوء الشرَطينِ** ile yağmur almış bir ravza; “**قَرْحاء**” dedi; çünkü ortasında beyaz bir çiçeklenme vardır; ve bitkisinin yeşilliğinden dolayı “**حوَّاء**” dedi. İbnü’l-A‘râbî nakletti: “**الشَّرَطُ** doğdu”; böylece **الشَّرَطَيْنِ** için tekil ile geldi; tesniye bunda daha yüce ve daha meşhurdur; çünkü ikisinden biri diğerinden ayrılmaz; böylece ikisi, birlikte sabit kılınmaları bakımından **أَبانَيْنِ** gibi oldular; ve her şeyde hâlleri bir olur.

Ve elçiyi **أَشْرَطَ**: onu acele ettirdi; insan bir elçiyi bir işe acele ettirdiğinde “onu **أَشْرَطَه** ve **أَفْرَطَه**” denir; şeylerin evvelleri olan **الأَشْراط**’tan; sanki
(* “كأَنه إلخ” sözü: asılda böyle; ve görünür ki öncesinde düşme vardır.)
“**فارِطٌ**” sözündendir; o da öne geçen (sâbık)tır.

Ve **الشَّرَطُ**: malın rezilleri ve şerleridir; bunda tekil ve çoğul, müzekker ve müennes eşittir. Cerîr dedi ki:
تُساقُ مِن المِعْزَى مُهورُ نِسائهمْ،
ومِنْ شَرَطِ المِعْزَى لَهُنَّ مُهورُ
Ve zekât hadîsinde: “Ve ne de **الشَّرَطَ اللَّئيمة**”; yani malın rezilleri; ve denildi ki: küçüğü ve şerleri. Ve insanların **شَرَطُ**’u: onların döküntüsü ve bayağılarıdır. el-Kumeyt dedi ki:
وجَدْتُ الناسَ، غَيْرَ ابْنَيْ نِزارٍ،
ولَمْ أَذْمُمْهُمُ، شَرَطاً ودُونا
İşte **الشَّرَطُ**: insanlardan aşağı olan; onlardan daha büyük olanlar **شرَطٍ** değildir. Ve **الأَشْراطُ**: reziller. Ve **الأَشْراطُ** ayrıca: eşraflar. Ya‘kûb dedi ki: bu harf zıtlardandır. Hassân b. Sâbit’in sözüne gelince:
في نَدامى بِيضِ الوُجوهِ كِرامٍ،
نُبِّهُوا بَعْدَ هَجْعةِ الأَشْراطِ
Denir ki: onunla, muhafızları ve insanların aşağı tabakasını kastetti. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
أَشارِيطُ من أَشْراطِ أَشْراطِ طَيِّءٍ،
وكان أَبوهمْ أَشْرَطاً وابْن أَشْرَطا
Ve hadiste: “Kıyamet kopmaz; ta ki Allah, yeryüzü ehlinden **شريطتَه**’sini alana kadar; sonra bir toz-duman kalır; bir ma‘rûfu tanımazlar ve bir münkeri inkâr etmezler”; yani hayır ve din ehlini. Ve **الأَشْراطُ** zıtlardandır: eşraflara ve rezillere vâki olur. el-Ezherî dedi ki: zannederim o, **شَرَطَتَه**’dir; yani seçkinler; ancak Şemr onu böyle rivayet etti. Ve **شرَطٌ**: Mâlik b. Bujra’nın lakabıdır; bunda, onun aşağı görülmesine gittiler; çünkü o ahmak sayılırdı. Hâlid b. Kays et-Teymî, bu Mâlik’i hicvederek dedi ki:
لَيْتَكَ إِذ رَهِبْتَ آلَ مَوْأَلَهْ،
حَزُّوا بنَصْلِ السيْفِ عند السَّبَلهْ
وحَلَّقَتْ بك العُقابُ القَيْعَلَهْ،
مُدْبِرةً بشَرَطٍ لا مُقْبِلَهْ

Ve koyun: malın **أَشْرطُ**’udur; yani en rezilidir; bu, mufâdala (ism-i tafdîl)dir; orada fiil yoktur. İbn Sîde dedi ki: bu nâdirdir; çünkü mufâdala ancak isimden değil fiilden olur; bu, Sîbeveyh’in “iki koyunun **أَحْنَكُ**’u” sözünden naklettiği gibidir; çünkü onda da fiil yoktur, onun yanında; aynı şekilde “insanların **آبَلُ**’i”nin de Sîbeveyh yanında fiili yoktur. Ve develerin **شَرَطُ**’u: onların kenarları ve küçükleridir; tekili de **شَرَطٌ**’tur; ve **ناقة شَرَطٌ** ve **إِبل شَرَطٌ**. Dedi ki: ve **الإِصلاح**’ın bazı nüshalarında: “koyun, malın **أَشْراطُ**’ıdır”; dedi ki: eğer bu sahihse, o **شَرَط**’ın cem‘idir. **التهذيب**: ve malın **شَرَطُ**’u onun küçükleridir. Ve dedi ki: **الشُّرَطُ**’a **شُرَطاً** denildi; çünkü her şeyin **شُرْطةُ**’sı onun seçkinidir; ve onlar sultanın askerinden seçkinlerdir. el-Ahtal dedi ki:
ويَوْم شرْطةِ قَيْسٍ، إِذْ مُنِيت بِهِمْ،
حَنَّتْ مَثاكِيلُ من أَيْفاعِهمْ نُكُدُ
Ve bir başkası dedi ki:
حتى أَتَتْ شُرْطةٌ للموْتِ حارِدةٌ
Ve Evs dedi ki: “**فأَشْرَط فيها**” yani onu hafife aldı ve onu **شَرَطاً** kıldı; yani aşağı bir şey; onunla tehlikeye atıldı.

Ebû Amr: “Falanı şu işi yapmak için **أَشْرَطْتُ**” yani onu kolaylaştırdım ve onu ona (işe) vâli kıldım. Ve inşâd etti:
قَرَّبَ منهم كلِّ قَرْمٍ مُشْرَطِ
عَجَمْجَمٍ، ذِي كِدْنةٍ عَمَلَّطِ
**المُشْرَطُ**: işe kolaylaştırılmış olan. Ve **المِشْرَطُ**: neşter; ve **المِشْراطُ** onun gibidir. Ve **الشَّرْطُ**: hacamatçının **المِشْرَطِ** ile yarıp kan çıkarmasıdır; **شَرَطَ** **يَشْرُطُ** ve **يَشْرِطُ** **شَرْطاً**: yarıp kan çıkardığında. Ve **المِشْراطُ** ve **المِشْرَطةُ**: onunla **يَشْرُط** ettiği âlettir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: ashabımdan bazısı bana, İbnü’l-Kelbî’den, bir adamdan, Mücâlid’den haber verdi; dedi ki: Kûfe’de Abdullah b. Muâviye b. Abdullah b. Ca‘fer b. Ebî Tâlib’in yanında oturuyordum; bir adam getirildi; boynunun vurulmasını emretti; ben dedim ki: “Bu, vallahi belânın gayretidir”; o dedi ki: “Vallahi bu, ancak hacamatçının **مِشْرَطَتِه** ile bir **شَرْطةِ**’si gibidir; fakat belânın gayreti, geniş bir zenginlikten sonra ezici bir fakirliktir.” Ve hadiste: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, **شَرِيطةِ الشيطانِ**’dan nehyetti; o, boğaz damarları yarılmayan, kesilmeyen ve boğazlaması tamamlanmayan bir kesimdir; hacamatçının **شَرْط**’undan alınmıştır; câhiliye ehli onun boğazının bir kısmını keser ve ölünceye kadar bırakırlardı; onu şeytana nispet etti; çünkü onları buna o sevk etti, bu fiili onların yanında güzel gösterdi ve onlara vesvese verdi.

Ve develerden **الشَّرِيطةُ**: kulağı yarılmış olan. Ve **الشَّرِيطةُ**: **الخُوص** ve **اللِّيفِ**’ten bükülen iplikler benzeri; ve denildi ki: her ne olursa olsun iptir; böyle adlandırıldı; çünkü onun **خُوص**’u **يُشْرَطُ**; yani yarılır, sonra bükülür. Çoğulu **شَرائطُ** ve **شُرُطٌ** ve **شَرِيطٌ**; **شَعيرة** ve **شَعير** gibi.

Ve **الشَّرِطُ**: kadınlar için, içine kokusunu koyduğu **العَتِيدةُ**’dir; ve denildi ki: o, **عَتِيدةُ الطِّيبِ**’dir; ve denildi ki: **العَيْبةُ**’dir; İbnü’l-A‘râbî nakletti; ve bununla Amr b. Ma‘dî Yekrib’in sözü tefsir edildi:
فَزَيْنُكَ في الشَّرِيطِ إِذا التَقَيْنا،
وسابِغةٌ وذُو النُّونَيْنِ زَيْني
Diyor ki: senin ziynetin, **العَتِيدةِ**’deki koku yahut **العَيْبة**’deki elbiselerdir; benim ziynetim ise silahtır. Ve **ذُو النُّونَيْنِ** ile kılıcı kastetti; nitekim bazısı onu **ذا الحَيّاتِ** diye adlandırdı. el-Esved b. Ya‘fur dedi ki:
عَلَوْتُ بِذي الحَيّاتِ مَفْرَقَ رأْسِه،
فَخَرَّ، كما خَرَّ النِّساءُ، عَبِيطَا
Ve Ma‘kıl b. Huveylid el-Huzelî dedi ki:
وما جَرَّدْتُ ذا الحَيّاتِ، إِلاّ
لأَقْطَعَ دابِرَ العَيْشِ، الحُبابِ
(* “الحباب” sözü: asılda burada ve **دبر** maddesinde zamme ile ضبط edildi; ve orada dedi ki: **الحباب** onun kılıcının adıdır.)
Onun karısı bir adama baktı; Ma‘kıl onu kılıçla vurdu; elini kesti; bunun hakkında bunu söyledi; diyor ki: “Seni kılıçla ancak öldürmek için vurmuştum; fakat senin şansından seni ıskaladım”:
فَعادَ عليكِ أَنَّ لَكُنّ حَظّاً،
وواقِيةً كواقِيةِ الكِلابِ

Ebû Hanîfe dedi ki: **الشَّرَطُ** küçük akıntıdır; yaklaşık on arşın kadar gelir; malın **شَرَطِ**’ı (yani) onun rezilleri gibi. Ve denildi ki: **الأَشْراطُ**, vadilerde **الأَسْلاقِ**’tan akan şeydir.

Ve **الشَّرْواطُ**: uzun, dağınık, eti az, ince (kimse/şey); bu, insanlardan ve develerden olur; dişisi de hâ’sız böyledir. Dedi ki:
يُلِحْنَ من ذِي زَجَلٍ شِرْواطِ،
مُحْتَجِزٍ بخَلَقٍ شِمْطاطِ
İbn Berrî dedi ki: recez, Cessâs b. Kutayb’ındır; ve recez değiştirilmiştir; doğrusu, Sa‘leb’in **أَمالِيه**’inde inşâd ettiği üzere tamamıyla şöyledir:
وقُلُصٍ مُقْوَرَّةِ الأَلْياطِ،
باتَتْ على مُلَحَّبٍ أَطَّاطِ
تَنْجُو إِذا قيل لها يَعاطِ،
فلو تَراهُنَّ بذي أُراطِ،
وهنَّ أَمثالُ السُّرَى الأَمْراطِ،
يُلِحْنَ من ذي دَأَبٍ شِرْواطِ،
صاتِ الحُداءِ شَظِفٍ مِخْلاطِ،
مُعْتَجِرٍ بخَلَقٍ شِمْطاطِ
على سَراوِيلَ له أَسْماطِ،
ليست له شَمائلُ الضَّفَّاطِ
يتْبَعْنَ سَدْوَ سَلِسِ المِلاطِ،
ومُسْرَبٍ آدَمَ كالفُسْطاطِ( ) قوله «ومسرب» كذا في الأَصل بالسين
المهملة ولعله بالشين المعجمة.
خَوَّى قليلاً، غيرَ ما اغْتِباطِ،
على مَباني عُسْبٍ سِباطِ
يُصْبِحُ بعد الدَّلَج القَطْقاطِ،
وهْو مُدِلٌّ حسَنُ الأَلْياطِ

**الأَلْياطُ**: deriler. Ve **مُلَحَّب**: yol. Ve **أَطّاطٌ**: ses çıkaran. Ve **يَعاطِ**: sürme (zecer). Ve **أُراطٌ**: yer. Ve **السُّرَى** ( **سُرْوةٍ**’nin çoğulu): ok. Ve **الأَمْراطُ**: tüyü dökülmüş (oklar). Ve **يُلِحْن**: ayrılırlar. Ve **الدّأَبُ**: yürüyüş ve sevk şiddeti. Ve **الشَّظَفُ**: geçim sertliği. Ve **الضَّفّاطُ**: eti çok olan; o ayrıca, bir menzilden bir menzile kiralanan (kimse)dir. Ve **المِلاطُ**: dirsek. Ve **عُسُبٌ**: onun ayakları. Ve **سِباطٌ**: **سَبْطٍ**’ın çoğulu. Ve **القَطْقاطُ**: hızlı olan. el-Leys: **شِرْواطٌ** deve ve **شِرْواط** deve (erkek) uzundur ve onda incelik vardır; onda erkek ve dişi eşittir. Ve **شِرْوَطٌ** adam: uzun. Ve **بنو شَرِيطٍ**: bir batın.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ر ط * * الشَّرْطُ * معروف وجمعه * شُروطٌ * وكذا * الشَّرِيطَةُ * وجمعها * شَرَائِط * وقد * شَرَط * عليه كذا من باب ضرب ونصر و * اشْتَرَط * أيضا و * الشَّرَطُ * بفتحتين العلامة و * أشْراطُ * الساعة علاماتها و * أشْرَط * فلان نفسه لأمر كذا أي أعلمها له وأعدها قال الأصمعي ومنه سُمي * الشَّرَط * لأنهم جعلوا لأنفسهم علامة يُعرفون بها الواحد * شُرْطةٌ * و * شُرْطيٌ * بسكون الراء فيهما وقال أبو عبيد سُموا شُرطا لأنهم أُعدُّوا من قولهم أشْرَطَ * من إبله وغنمه أي أعد منها شيئا للبيع و * الشَّريطُ * كالمبضع وزنا ومعنى و * المِشْراطُ * مثله وشَرَط الحاجِم بزغ وبابه ضرب ونصر

##### Türkçe

* ش ر ط * * **الشَّرْطُ** * bilinen (şey)dir; çoğulu * **شُروطٌ** *dur. Keza * **الشَّرِيطَةُ** * da (böyledir); çoğulu * **شَرَائِط** *tır. Ve muhakkak ki * **شَرَط** * ona şöyle şöyle (şey) koştu; (bu) **ضرب** ve **نصر** bâbındandır. Ve * **اشْتَرَط** * da (böyledir). Ve * **الشَّرَطُ** * iki fetha ile: alâmettir. Ve * **أشْراطُ** * **الساعة**: onun alâmetleridir. Ve falan kimse, kendisini şöyle bir iş için * **أشْرَط** * etti; yani onu ona bildirdi ve onu hazırladı. **الأصمعي** dedi: Bundan dolayı * **الشَّرَط** * diye adlandırıldı; çünkü onlar kendileri için, onunla tanındıkları bir alâmet kıldılar. Tekili: * **شُرْطةٌ** *; ve * **شُرْطيٌ** *; her ikisinde de **الراء** sâkindir. **أبو عبيد** dedi: Onlar **شُرطا** diye adlandırıldılar; çünkü “* **أشْرَطَ** *” sözünden, hazırlanmış kılındılar: “* **أشْرَطَ** * develerinden ve koyunlarından” yani onlardan satış için bir şey hazırladı. Ve * **الشَّريطُ** *: hem vezin hem mânâ bakımından **المِبْضَع** gibidir. Ve * **المِشْراطُ** *: onun gibidir. Ve hacamatçı * **شَرَط** * etti: (kan) fışkırdı; ve onun bâbı **ضرب** ve **نصر**dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشرط: إلزام الشيء والتزامه في البيع ونحوه، كالشريطة، ج: شروط وشرائط. وفي الحديث:  لا يجوز شرطان في بيع  هو كقولك: بعتك هذا الثوب نقدا بدينار، ونسيئة بدينارين، وهو كالبيعين في بيعة، ولا فرق عند أكثر الفقهاء في عقد البيع بين شرط واحد أو شرطين، وفرق بينهما أحمد عملا بظاهر الحديث ومنه الحديث الآخر:  نهي عن بيع وشرط  هو أن يكون ملازما في العقد لا قبله ولا بعده، ومنه حديث بريرة:  شرط الله أحق  تريد ما أظهره وبينه من حكم الله بقوله: الولاء لمن أعتق. وفي المثل:  الشرط أملك، عليك، أم لك  قال الصاغاني: ويضرب في حفظ الشرط يجري بين الإخوان. والشرط: بزغ الحجام بالمشرط، يشرط ويشرط، فيهما، ويقال: رب شرط شارط، أوجع من شرط شارط. والشرط: الدون اللئيم السافل، مقتضى سياقه أنه بالفتح، والصواب أنه بالتحريك، قال الكميت:
  وجدت الناس غير ابني نزار                      ولم أذممهم شرطا ودونـا ويروى: شرطا: بالتحريك، كما هو في الصحاح. وشرط الناس: خشارتهم وخمانهم، ج: أشراط، وهو الأرذال. والشرط، بالتحريك: العلامة التي يجعلها الناس بينهم، ج: أشراط أيضا. وأشراط الساعة: علاماتها، وهو منه، وفي الكتاب العزيز:  فقد جاء أشراطها  . والشرط: كل مسيل صغير يجيء من قدر عشر أذرع، مثل شرط المال، وهو رذالها، قاله أبو حنيفة. وقيل الأشراط: ما سال من الأسلاق في الشعاب. والشرط: أول الشيء. قال بعضهم: ومنه أشراط الساعة، والاشتقاقان متقاربان؛ لأن علامة الشيء أوله. والشرط: رذال المال كالدبر والهزيل وصغارها، وشرارها، قاله أبو عبيد، الواحد والجمع والمذكر والمؤنث في ذلك سواء، قال جرير:
  تساق من المعزى مهور نسائهم                      ومن شرط المعزى لهن مهور وفي حديث الزكاة:  ولا الشرط اللئيمة  رذال المال، وقيل صغاره وشراره، وشرط الإبل: حواشيها وصغارها، واحدها شرط، أيضا، يقال: ناقة شرط، وإبل شرط. والأشراف: أشراط أيضا، قال يعقوب: هو ضد، يقع على الأشراف والأرذال، وفي الصحاح: وأنشد ابن الأعرابي:
  أشاريط من أشراط أشراط طيئ                      وكان أبوهم أشرطا وابن أشرطا

  والشرطان، محركة: نجمان من الحمل، وهما قرناه، وإلى جانب الشمالي منهما كوكب صغير، ومنهم، أي من العرب من يعده معهما، فيقول: هو، أي هذا المنزل ثلاثة كواكب، ويسميها الأشراط، هذا نص الجوهري بعينه. وقال الزمخشري وابن سيده: هما أول نجم من الربيع، ومن ذلك صار أوائل كل أمر يقع على أشراطه، وقال العجاج:
  ألجأه رعد من الأشراط
  وريق الليل إلى أراط والنسبة إلى الأشراط أشراطي، لأنه قد غلب عليها فصار كالشيء الواحد، قال العجاج أيضا:
  من باكر الأشراط أشراطي
  من الثريا انقض أو دلوي وقال رؤبة:
  لنا سراجا كل ليل غاط
  وراجسات النجم والأشراط وقال الكميت:
  هاجت عليه من الأشراط نافجة                      بفلتة بين إظـلام وإسـفـار وشاهد المثنى قول الخنساء:
  ما روضة خضراء غض نباتها                      تضمن رياها لها الشرطـان وأشرط طائفة من إبله وغنمه: عزلها وأعلم أنها للبيع، وفي الصحاح: أشرط من إبله وغنمه، إذا أعد منها شيئا للبيع. وأشرط إليه الرسول: أعجله وقدمه، يقال: أفرطه وأشرطه، من الأشراط التي هي أوائل الأشياء، كأنه من قولك: فارط، وهو السابق. وأشرط فلان نفسه لكذا من الأمر، أي أعلمها له وأعدها، ومن ذلك أشرط الشجاع نفسه: أعلمها للموت، قال أوس بن حجر:
  وأشرط فيها نفسه وهو معصم                      وألقى بأسباب له وتـوكـلا والشرطة، بالضم: واحد الشرط، كصرد، وهم أول كتينة من الجيش تشهد الحرب وتتهيأ للموت، وهم نخبة السلطان من الجند، ومنه حديث ابن مسعود في فتح قسطنطينية:  يستمد المؤمنون بعضهم بعضا فيلتقون، وتشرط شرطة للموت لا يرجعون إلا غالبين  . وقال أبو العيال الهذلي يرثي ابن عمه عبد بن زهرة:
  فلم يوجد لشرطتهم                      فتى فيهم وقد ندبوا
  فكنت فتاهم فيهـا                      إذا تدعى لها تثب قال الزمخشري: ومنه صاحب الشرطة. والشرطة أيضا: طائفة من أعوان الولاة، م، معروفة، ومنه الحديث:  الشرط كلاب النار  وهو شرطي أيضا في المفرد كتركي وجهني، أي بسكون الراء وفتحها، هكذا في المحكم، وكأن الأخير نظر إلى مفرده شرطة كرطبة، وهي لغة قليلة. وفي الأساس والمصباح ما يدل على أن الصواب في النسب إلى الشرطة شرطي، بالضم وتسكين الراء، ردا على واحده، والتحريك خطأ، لأنه نسب إلى الشرط الذي هو جمع. قلت: وإذا جعلناه منسوبا إلى الشرطة كهمزة، وهي لغة قليلة، كما أشرنا إليه قريبا أولى من أن نجعله منسوبا إلى الجمع، فتأمل. وإنما سموا بذلك لأنهم أعلموا أنفسهم بعلامات يعرفون بها. قاله الأصمعي. وقال أبو عبيدة: لأنهم أعدوا لذلك. قال ابن بري: وشاهد الشرطي لواحد الشرط قول الدهناء:
  والله لولا خشـية الأمـير
  وخشية الشرطي والتؤرور وقال آخر:
  أعوذ بـالـلـه وبـالأمـير
  من عامل الشرطة والأترور

  وشرط، كسمع: وقع في أمر عظيم. نقله الصاغاني، كأنه وقع في شروط مختلفة، أي طرق. والشريط: خوص مفتول يشرط، وفي العباب: يشرج به السرير ونحوه، فإن كان من ليف فهو دسار، وقيل: هو الحبل ما كان، سمي بذلك لأنه يشرط خوصه، أي يشق، ثم يفتل، والجمع: شرائط، ومنه قول مالك، رحمه الله: لقد هممت أن أوصي إذا مت أن يشد كتافي بشريط، ثم ينطلق بي إلى ربي، كما ينطلق بالعبد إلى سيده. وقال ابن الأعرابي: الشريط: عتيدة تضع المرأة فيها طيبها وأداتها. وقيل: الشريط: العيبة، عن ابن الأعرابي أيضا، وبه فسر قول عمرو بن معدي كرب:
  فزينك في شريطك أم بكر                      وسابغة وذو النونين زيني يقول: زينك الطيب الذي في العتيدة، أو الثياب التي في العيبة، وزيني أنا السلاح، وعنى بذي النونين السيف، كما سماه بعضهم ذا الحيات. وشريط: ة، بالجزيرة الخضراء الأندلسية، نقله الصاغاني. والشريطة، بهاء: المشقوقة الأذن من الإبل، لأنها شرطت آذانها، أي شقت، فهو فعيلة بمعنى مفعولة. والشريطة: الشاة أثر في حلقها أثر يسير، كشرط المحاجم من غير إفراء وأوداج ولا إنهار دم، أي لا يستقصى في ذبحها. أخذ من شرط الحجام وكان يفعل ذلك في الجاهلية، كانوا يقطعون يسيرا من حلقها ويتركونها حتى تموت ويجعلونه ذكاة لها، وهي كالذكية والذبيحة والنطيحة، وقد نهي عن ذلك في الحديث وهو:  لا تأكلوا الشريطة فإنها ذبيحة الشيطان  وقيل: ذبيحة الشريطة هي أنهم كانوا يشرطونها من العلة، فإذا ماتت قالوا: قد ذبحناها. وشريط، كزبير: والد نبيط، وهو شريط بن أنس بن هلال الأشجعي صحابي، ولابنه نبيط صحبة أيضا، وله أحاديث، وقد جمعت في كراسة لطيفة رويناها عن الشيوخ بأسانيد عالية، وروى عنه ابنه سلمة بن نبيط، وحديثه في سنن النسائي. وشروط، كصبور: جبل، نقله الصاغاني. والشرواط، كسرداح: الطويل من الرجال، نقله الجوهري، وهو في العين. والشرواط: الجمل السريع، هكذا في أصول القاموس، والصواب أن الشرواط يطلق على الناقة والجمل، ففي العين: ناقة شرواط، وجمل شرواط: طويل، وفيه دقة، الذكر والأنثى فيه سواء، ونقل الجوهري مثل ذلك، وكأن المصنف أخذ من عبارة ابن عباد. ونصه: الشرواط: السريع من الإبل. فعمم ولم يخص الجمل، ففي كلام المصنف قصور من جهتين، وأجمع من ذلك ما في اللسان: الشرواط: الطويل المتشذب القليل اللحم الدقيق، يكون ذلك من الناس والإبل، وكذلك الأنثى، بغير هاء، وأنشد الجوهري للراجز:
  يلحن من ذي زجل شرواط
  محتجز بخلق شمطاط قال ابن بري: الرجز لجساس بن قطيب، وهو مغير، وأنشده ثعلب في أماليه على الصواب، وهي ستة عشر مشطورا وبين المشطورين مشطوران، وهما:
  صات الحداء شظف مخلاط
  يظهرن من نحيبه للشاطي ويروى: من ذي ذئب. والمشرط، والمشراط، بكسرهما، المبضع، وهي الآلة التي يشرط بها الحجام. ومشاريط الشيء: أوائله، كأشراطه، أنشد ابن الأعرابي:
  تشابه أعناق الأمور وتـلـتـوي                      مشاريط ما الأوراد عنه صوادر

  وقال: لا واحد لها، ونقل ابن عباد أن الواحد مشراط. قال: ويقال: أخذ للأمر مشاريطه، أي أهبته. وذو الشرط لقب عدي ن جبلة بن سلامة بن عبد الله بن عليم ابن جناب بن هبل التغلبي، وكان قد رأس، وشرط على قومه أن لا يدفن ميت حتى يخط هو له موضع قبره، فقال طعمة بن مدفع ابن كنانة بن بحر بن حسان بن عدي بن جبلة في ذلك:
  عشية لا يرجو امرؤ دفن أمه                      إذا هي ماتت أو يخط لها قبرا وكان معاوية رضي الله عنه بعث رسولا إلى بهدل بن حسان بت عدي بن جبلة يخطب ابنته، فأخطأ الرسول فذهب إلى بحدل بن أنيف من بني حارثة بن جناب، فزوجه ابنته ميسون، فولدت له يزيد، فقال الزهيري:
  ألا بـهـدلا كـانـــوا أرادوا فـــضـــلـــلـــت                      إلـى بـحـدل نـفـس الـرسـول الـمــضـــلـــل
  فشتان إن قايست بين ابن بحدلوبين ابن ذي الشرط الأغر المحجل واشترط عليه كذا: مثل شرط وتشرط في عمله: تألق، كذا في العباب، وفي الأساس: تنوق وتكلف شروطا ما هي عليه. واستشرط المال: فسد بعد صلاح، نقله الصاغاني. وفي إصلاح الألفاظ لابن السكيت: الغنم أشرط المال، أي أرذله، وهو مفاضلة لا فعل، قال ابن سيده: وهو نادر، لأن المفاضلة إنما تكون من الفعل دون الاسم، وهو نحو ما حكاه سيبويه من قولهم: أحنك الشاتين؛ لأن ذلك لا فعل له أيضا عنده، وكذلك آبل الناس، لا فعل له عند سيبويه، قال: وفي بعض نسخ الإصلاح: الغنم أشراط المال. قلت: وهكذا أورده الجوهري أيضا. قال: فإن صح هذا فهو جمع شرط، محركة. وشارطه مشارطة: شرط كل منهما على صاحبه، كما في اللسان والعباب. ومما يستدرك عليه: الشرط، بالفتح: العلامة، لغة في التحريك. والشرط، محركة: من الإبل: ما يجلب للبيع، نحو الناب والدبر، يقال: إن في إبلك شرطا? فيقول: لا، ولكنها لباب كلها، كما في اللسان، وعبارة الأساس: يقال للجالب: هل قفي حلوبتك شرط? قال: لا، كلها لباب. وأشراط الساعة: ما ينكره الناس من صغار أمورها قبل أن تقوم الساعة، نقله الخطابي وقال غيره: هي أسبابها التي هي دون معظمها وقيامها. وشرطة كل شيء، بالضم: خياره، وكذلك شريطته، ومنه الحديث:  لا تقوم الساعة حتى يأخذ الله شريطته من أهل الأرض، فيبقى عجاج لا يعرفون معروفا، ولا ينكرون منكرا  يعني أهل الخير والدين. قال الأزهري: أظنه شرطته، أي الخيار، إلا أن شمرا كذا رواه. قال ابن بري: والنسب إلى الشرطين شرطي، كقوله:
  ومن شرطي مرثعن بعامر قال: وكذلك النسب إلى الأشراط شرطي، وربما نسبوا إليه على لفظ الجمع أشراطي، وقد تقدم شاهده، ومن ذلك: روضة أشراطية إذا مطرت بنوء الشرطين، قال ذو الرمة يصف روضة:
  حواء قرحاء أشراطية وكفت                      فيها الذهاب وحفتها البراعيم

  وحكى ابن الأعرابي: طلع الشرط. فجاء للشرطين بواحد، والتثنية في ذلك أعلى وأشهر، لأن أحدهما لا ينفصل عن الآخر، كأبانين في أنهما يثنيان معا وتكون حالتهما واحدة في كل شيء. ويقال: نوء شراطي، هكذا هو في الأساس، ولعله شرطي محركة، كما تقدم عن ابن بري. وفي الصحاح: وأما قول حسان ابن ثابت:
  في ندامى بيض الوجوه كرام                      نبهوا بعد هجعة الأشـراط وفي العباب: بعد خفقة الأشراط، فيقال: إنه أراد به الحرس وسفلة الناس، أي فالواحد شرط. قال الصاغاني: والصحيح أنه أراد الكميت وذو الرمة، وخفقتها: سقوطها. وشرط، محركة: لقب مالك بن بجرة، ذهبوا في ذلك إلى استرذاله؛ لأنه كان يحمق، قال خالد بن قيس التيمي يهجو مالكا هذا:
  ليتك إذا رهنت آل موأله
  حزوا بنصل السيف عند السبله
  وحلقت بك العقاب القيعله
  مدبرة بشرط لا مقبله وأشرط فيها وبها: استخف بها وجعلها شرطا، أي شيئا دونا خاطر بها. وقال أبو عمرو: أشرطت فلانا لعمل كذا، أي يسرته وجعلته يليه، وأنشد:
  قرب منهم كل قرم مشرط
  عجمجم ذي كدنة عملط المشرط: الميسر للعمل. والشريط: خيوط من حرير، أو منه ومن قصب، تفتل مع بعضها، على التشبيه بخيوط الصوف والليف. وبنو شريط: بطن من العرب، عن ابن دريد. وشرطا النهر: شطاه. والأشرط، كأحمد: الرذل، والأشاريط جمع الجمع وهم الأراذل. والشروط: الطرق المختلفة. ومن أمثال المولدين: لا تعلم الشرطي التفحص، ولا الزطي التلصص. والتشريط: كالشرط. وتشارط عليه كذا: مثل شارط. وأشرط نفسه وماله في هذا الأمر، إذا قدمهما. وأبو القاسم بن أبي غالب الشراط: محدث مغربي، روى عنه سبطه القاسم بن محمد بن أحمد القرطبي. وأبو عمران موسى بن إبراهيم الشرطي، عن ابن لهيعة، قال الدارقطني: متروك.

##### Türkçe

**الشرط**: satış ve benzerinde bir şeyi zorunlu kılmak ve ona bağlanmak; **الشريطة** gibi. Çoğulu: **شروط** ve **شرائط**. Ve hadiste: “Satışta iki şart câiz değildir.” O, senin: “Bu elbiseyi sana peşin bir dinara, veresiye iki dinara sattım” demen gibidir; o, bir satış içinde iki satış gibidir. Fıkıhçıların çoğuna göre satış akdinde bir şart ile iki şart arasında fark yoktur; Ahmed ise hadisin zahiriyle amel ederek ikisi arasında fark koymuştur. Ve ondan diğer hadis: “Satış ve şarttan nehiy.” O, akitte ondan önce de sonra da değil, akitte bitişik/beraber olmasıdır. Ve ondan Berîre hadisi: “Allah’ın şartı daha haktır.” Allah’ın hükmünü, “velâ, âzat edene aittir” sözüyle ortaya koyduğu ve açıkladığı şeyi ister. Ve meselde: “**الشرط** daha mâliktir; senin üzerine; yoksa senin mi?” Sâğânî dedi: Şartı korumada darb-ı mesel yapılır; kardeşler arasında cereyan eder. Ve **الشرط**: hacamatçının neşterle yarıp kan çıkarması; **يشرط** ve **يشرط**; ikisiyle. Ve denir: “Nice yarma yapan yarıcı vardır; yarma yapan yarıcının yarmasından daha acı verici.” Ve **الشرط**: aşağı, alçak, sefil, cimri kimse; siyakının gereği onun fetha ile olduğunu gösterir; doğru olan onun hareke ile olmasıdır. Kümeyt dedi:

  “İnsanları, Nizâr’ın iki oğlundan başka (kimseler) buldum;
  onları **شرطا** ve aşağılık olarak yermedim.”

Ve rivayet edilir: **شرطا**: hareke ile; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **شرط الناس**: onların döküntüsü ve bayağılarıdır. Çoğulu: **أشراط**; o, rezillerdir. Ve **الشرط** (hareke ile): insanların aralarında koydukları alâmettir. Çoğulu: **أشراط** da. Ve **أشراط الساعة**: onun alâmetleridir; o da ondandır. Ve Aziz Kitap’ta: “Artık onun **أشراطها**’sı gelmiştir.” Ve **الشرط**: her küçük su yolu; yaklaşık on arşın kadar gelir; **شرط المال** gibi; o da onun döküntüsüdür. Bunu Ebû Hanîfe söyledi. Ve denildi: **الأشراط**: vadilerdeki yarıklardan (şu‘ab) akan şeydir. Ve **الشرط**: bir şeyin evveli. Bazıları dedi: **أشراط الساعة** da ondandır; iki iştikak birbirine yakındır; çünkü bir şeyin alâmeti onun evvelidir. Ve **الشرط**: malın döküntüsü; **الدبر** ve zayıf ve küçükleri ve kötüleri gibi. Bunu Ebû Ubeyd söyledi. Bu hususta tekil ve çoğul, müzekker ve müennes eşittir. Cerîr dedi:

  “Onların kadınlarının mehirleri keçilerden sevk olunur;
  ve keçilerin **شرط**’undan onlar için mehirler (vardır).”

Ve zekât hadîsinde: “Ve **الشرط اللئيمة** (yok).” Malın döküntüsü; ve denildi: onun küçükleri ve kötüleri. Ve **شرط الإبل**: onun kenarları ve küçükleridir. Tekili de **شرط**tur. Yine denir: **ناقة شرط** ve **إبل شرط**. Ve **الأشراف**: **أشراط** da (denir). Ya‘kūb dedi: O bir zıttır; eşrafa da rezillere de söylenir. Ve **الصحاح**’ta: İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

  “Tayy’ın **أشراط**’ından birtakım **أشاريط**;
  babaları **أشرطا** idi, (kendisi) **ابن أشرطا**.”

Ve **الشرطان** (harekeli): Koç burcundan iki yıldızdır; ikisi onun boynuzlarıdır. Ve onların kuzey tarafının yanında küçük bir yıldız vardır; onlardan, yani Araplardan kimi onu ikisiyle birlikte sayar da der ki: o, yani bu menzil üç yıldızdır; ve onlara **الأشراط** adını verir. Bu, Cevherî’nin aynen metnidir. Zemahşerî ve İbn Sîde dedi: İkisi baharın ilk yıldızıdır; bundan dolayı her işin evvelleri onun **أشراط**’ı üzerine (denir). ‘Accâc dedi:

  “Onu **الأشراط**’tan bir gök gürültüsü,
  ve gecenin tükürüğü (yağmuru) **أراط**’a iltica ettirdi.”

Ve **الأشراط**’a nisbet: **أشراطي**’dir; çünkü onun üzerine galip gelmiştir de tek bir şey gibi olmuştur. ‘Accâc yine dedi:

  “**أشراطي** olan **الأشراط**’ın erken vaktinden;
  Süreyyâ’dan düş, yahut kovam.”

Ve Ru’be dedi:

  “Bizim için her karanlık gecede bir kandil;
  yıldızın ve **الأشراط**’ın titreyenleri.”

Ve Kümeyt dedi:

  “Üzerine **الأشراط**’tan bir kabarıklık coştu;
  kararma ile aydınlanma arasında bir ansızınlıkta.”

Ve tesniyenin şahidi Hansâ’nın sözü:

  “Bitkisi taze, yeşil bir çayır değildir ki
  kokusunu kendisine **الشرطان** içine alsın.”

Ve **أشرط**: develerinden ve koyunlarından bir taifeyi: onları ayırdı ve satış için olduğunu işaretledi. Ve **الصحاح**’ta: Develerinden ve koyunlarından **أشرط**; onlardan bir şeyi satış için hazırladığı zaman. Ve **أشرط**: elçiyi ona: onu acele ettirdi ve öne aldı. Denir: **أفرطه** ve **أشرطه**; evveller olan **الأشراط**’tan; sanki senin “**فارط**” sözünden; o da öne geçen demektir. Ve falan kimse, işten şuna kendini **أشرط** etti; yani onu ona bildirdi ve hazırladı. Bundan: yiğit kendini **أشرط** etti: onu ölüme işaretledi. Evs b. Hacer dedi:

  “Orada kendini **أشرط** etti, oysa bileği bağlı;
  sebeplerini attı ve tevekkül etti.”

Ve **الشرطة** (zamm ile): **الشرط**’un bir ferdidir; **صرد** gibi. Onlar ordudan ilk bir bölüktür; savaşa şahit olur ve ölüme hazırlanır; onlar sultanın askerlerinden seçkinleridir. Ondan İbn Mes‘ûd’un Kostantîniyye’nin fethi hakkındaki hadisi: “Müminler birbirlerinden yardım isterler de buluşurlar; ve ölüme bir **شرطة** şartlanır; galipler olarak dönmekten başka dönmezler.” Ebû’l-‘Iyâl el-Hüzelî, amcaoğlu Abd b. Zehre’yi mersiye ederken dedi:

  “Onların **شرطتهم**’i için bulunmadı
  içlerinde bir yiğit; oysa çağırmışlardı.
  Ben onların yiğidi olurdum onda,
  ona çağrılınca sıçrardım.”

Zemahşerî dedi: Ondan **صاحب الشرطة**. Ve **الشرطة** ayrıca: valilerin yardımcılarından bir taife; müennes; bilinen. Ondan hadis: “**الشرط** cehennem köpekleridir.” O, tekilde de **شرطي**’dir; **تركي** ve **جهني** gibi; yani râ’nın sükûnu ve fethasıyla; **المحكم**’de böyle. Sanki sonuncu, onun tekiline **شرطة** (Kurtuba gibi) bakmıştır; o az bir dildir. **الأساس** ve **المصباح**’ta, **الشرطة**’ya nisbetin doğrusunun **شرطي** olduğuna; zamm ile ve râ’yı sükûnlu kılarak, tekiline iade olarak; harekelemenin hata olduğuna delâlet eden şey vardır; çünkü o, çoğul olan **الشرط**’a nisbet edilmiştir. Dedim: Onu, az bir dil olan **الشرطة**’ya (hemze gibi) nisbet kıldığımızda —az önce işaret ettiğimiz üzere— onu çoğula nisbet kılmaktan daha evlâdır; düşün. Ancak onları bununla adlandırdılar; çünkü kendilerini, kendileriyle tanınacakları alâmetlerle işaretlediler. Bunu Asma‘î söyledi. Ebû Ubeyde dedi: Çünkü onlar bunun için hazırladılar. İbn Berrî dedi: **الشرطي**’nin, **الشرط**’un bir ferdine şahitliği, Dehnâ’nın sözü:

  “Vallahi emir korkusu olmasaydı,
  ve **الشرطي** ve **التؤرور** korkusu.”

Ve bir başkası:

  “Allah’a ve emire sığınırım,
  **عامل الشرطة**’dan ve **الأترور**’dan.”

Ve **شرط** ( **سمع** gibi): büyük bir işin içine düştü. Bunu **الصاغاني** nakletti; sanki çeşitli **شروط**’a, yani yollara düşmüş gibidir.

Ve **الشريط**: bükülmüş hurma yaprağı lifidir; **يشرط** edilir. **العباب**’da: onunla sedir ve benzeri **يشرج** edilir; eğer liften olursa o **دسار**’dır. Ve denildi ki: her ne olursa olsun iptir; ona bu ad verildi, çünkü onun hurma yaprağı lifini **يشرط** eder, yani yarar; sonra bükülür. Çoğulu: **شرائط**. Ve ondan, Mâlik’in—Allah ona rahmet etsin—sözü: “Gerçekten ben, ölürsem vasiyet etmeyi düşündüm: omuzlarımın bir **شريط** ile bağlanmasını, sonra Rabbime doğru götürülmemi; tıpkı kölenin efendisine götürülmesi gibi.”

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشريط**: kadının içinde güzel kokusunu ve aletini koyduğu **عتيدة**’dir. Ve denildi ki: **الشريط**: **العيبة**’dir; yine İbnü’l-A‘râbî’den. Ve onunla, Amr b. Ma‘dî Kerib’in sözü tefsir edildi:
  فزينك في شريطك أم بكر                      وسابغة وذو النونين زيني
Yani: seni süsleyen, **العتيدة**’deki güzel kokudur; yahut **العيبة**’deki elbiselerdir; beni ise silah süsler. Ve **ذو النونين** ile kılıcı kastetti; nitekim bazıları onu **ذا الحيات** diye adlandırdı.

Ve **شريط** ( **زبير** gibi): Endülüs’ün yeşil adasındaki bir yer adıdır; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve **الشريطة** ( **هاء** ile): develerden kulağı yarılmış olan; çünkü onların kulakları **شرطت** edilmiştir, yani yarılmıştır. O, “mef‘ûl” mânasında “fe‘île”dir.

Ve **الشريطة**: boğazında hafif bir iz bulunan koyun; **المحاجم**’in **شرط**’u gibi, fakat **إفراء** ve **أوداج** yoktur ve kan akıtma yoktur; yani onun boğazlanmasında ileri gidilmez. **شرط الحجام**’dan alınmıştır; câhiliyede bunu yaparlardı: boğazından az bir şey keserler, onu ölene kadar bırakırlar ve bunu ona bir **ذكاة** yaparlardı; o da **الذكية** ve **الذبيحة** ve **النطيحة** gibidir. Hadiste bundan nehiy gelmiştir; o da şudur: “**لا تأكلوا الشريطة فإنها ذبيحة الشيطان**”. Ve denildi ki: **ذبيحة الشريطة** şudur: hastalıktan dolayı onu **يشرطون** ederlerdi; ölünce “onu boğazladık” derlerdi.

Ve **شريط** ( **زبير** gibi): Nebît’in babasıdır; o, sahâbî **شريط بن أنس بن هلال الأشجعي**’dir. Oğlu Nebît’in de sahâbeliği vardır. Onun hadisleri vardır; onları latif bir risalede topladık; onu şeyhlerden yüksek isnadlarla rivayet ettik. Ondan oğlu Seleme b. Nebît rivayet etti; hadisi Nesâî’nin Sünen’inde yer alır.

Ve **شروط** ( **صبور** gibi): bir dağdır; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve **الشرواط** ( **سرداح** gibi): erkeklerden uzun olan; bunu **الجوهري** nakletti; o **العين**’dedir.

Ve **الشرواط**: hızlı deve. **القاموس**’un asıllarında böyle. Doğrusu: **الشرواط** dişi deveye ve erkek deveye söylenir. **العين**’de: **ناقة شرواط** ve **جمل شرواط**: uzun; onda incelik vardır; erkek ve dişi bunda eşittir. **الجوهري** bunun benzerini nakletti. Sanki musannif, İbn Abbâd’ın ibaresinden aldı. Onun metni: **الشرواط**: develerden hızlı olan. Böylece genelledi ve erkek deveye tahsis etmedi. Musannifin sözünde iki yönden eksiklik vardır. Bundan daha kapsamlı olan, **اللسان**’daki şudur: **الشرواط**: uzun, budaklı, az etli, ince; bu insanlardan ve develerden olur; dişisi de böyledir; **هاء**sız. Ve **الجوهري** râcize şu beyti okuttu:
  يلحن من ذي زجل شرواط
  محتجز بخلق شمطاط
İbn Berrî dedi: recez, Cessâs b. Kutayb’indir; o, baskıncıdır. Sa‘leb onu **أماليه**’de doğru şekliyle okuttu; o on altı mısradır; iki mısra arasında iki mısra daha vardır; onlar şunlardır:
  صات الحداء شظف مخلاط
  يظهرن من نحيبه للشاطي
Ve “**من ذي ذئب**” diye de rivayet edilir.

Ve **المشرط** ve **المشراط** (ikisi de kesre ile): neşter; o, hacamatçının onunla **يشرط** ettiği alettir.

Ve **مشاريط** bir şeyin: başlangıçlarıdır; **أشراطه** gibi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okuttu:
  تشابه أعناق الأمور وتـلـتـوي                      مشاريط ما الأوراد عنه صوادر
Ve dedi ki: onun tekili yoktur. İbn Abbâd, tekilin **مشراط** olduğunu nakletti. Dedi ki: “İşe **مشاريطه**’ni aldı” denir; yani onu hazırladı.

Ve **ذو الشرط**: Tağlibli Adî b. Ceble b. Selâme b. Abdullâh b. Alîm b. Cenâb b. Hebel’in lakabıdır. O reis olmuştu; kavmine şart koştu ki, bir ölü, o ona kabir yerini çizmedikçe gömülmesin. Bunun üzerine Tu‘me b. Mudfi‘ b. Kinâne b. Bahr b. Hassân b. Adî b. Ceble şöyle dedi:
  عشية لا يرجو امرؤ دفن أمه                      إذا هي ماتت أو يخط لها قبرا

Ve Muâviye—Allah ondan razı olsun—Behdal b. Hassân bint Adî b. Ceble’ye bir elçi göndermişti; kızını istemek için. Elçi yanıldı; Cenâb oğullarından Hârise b. Cenâb’dan Buhdal b. Enîf’e gitti; o da ona kızı Meysûn’u nikâhladı; ondan Yezîd doğdu. Bunun üzerine Züheyrî dedi:
  ألا بـهـدلا كـانـــوا أرادوا فـــضـــلـــلـــت                      إلـى بـحـدل نـفـس الـرسـول الـمــضـــلـــل
  فشتان إن قايست بين ابن بحدلوبين ابن ذي الشرط الأغر المحجل

Ve “ona şöyle şöyle **اشترط** etti”: **شرط** gibidir.

Ve **تشرط** işinde: parladı; **العباب**’da böyledir. **الأساس**’ta: incelik gösterdi ve kendinde olmayan **شروط**’lar yüklenip zahmete girdi.

Ve **استشرط** mal: düzelmeden sonra bozuldu; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve İbnü’s-Sikkît’in **إصلاح الألفاظ**’ında: “Koyunlar, malın **أشرط**’ıdır”; yani onun en aşağısıdır. Bu, fiil değil, mufâdala kalıbıdır. İbn Sîde dedi: bu nadirdir; çünkü mufâdala ancak isimden değil fiilden olur. Bu, Sîbeveyh’in “**أحنك الشاتين**” sözünü naklettiği şeye benzer; çünkü onun da onda fiili yoktur. Yine “**آبل الناس**” böyledir; Sîbeveyh’e göre onun fiili yoktur. Dedi ki: **الإصلاح**’ın bazı nüshalarında: “Koyunlar, malın **أشراط**’ıdır.” Dedim ki: **الجوهري** de onu böyle zikretti. Dedi ki: eğer bu sahihse, o, harekeli **شرط**’un çoğuludur.

Ve **شارطه** **مشارطة**: her biri diğerine şart koştu; **اللسان** ve **العباب**’da olduğu gibi.

Ve ona ek olarak kaydedileceklerdendir: **الشرط** (fetha ile): alâmet; harekelemede bir dildir.

Ve **الشرط** (harekeli): develerden, satış için getirilen; **الناب** ve **الدبر** gibi. “Develerinde **شرط** var mı?” denir; o da “Hayır; fakat hepsi **لباب**’dır” der; **اللسان**’da böyledir. **الأساس**’ın ibaresi: getirene denir ki: “Süt develerinin arkasında **شرط** var mı?” Der ki: “Hayır; hepsi **لباب**.”

Ve **أشراط الساعة**: kıyamet kopmadan önce, insanların küçük işlerinden yadırgadıkları şeylerdir; bunu Hattâbî nakletti. Başkası dedi ki: onlar, onun büyük kısmı ve kopması dışında kalan sebepleridir.

Ve her şeyin **شرطة**’sı (damme ile): onun seçkini; aynı şekilde **شريطته**. Ondan hadis: “**لا تقوم الساعة حتى يأخذ الله شريطته من أهل الأرض، فيبقى عجاج لا يعرفون معروفا، ولا ينكرون منكرا**”; yani hayır ve din ehli. Ezherî dedi: zannederim o **شرطته**’dir; yani seçkin; ancak Şemr onu böyle rivayet etti.

İbn Berrî dedi: **الشرطين**’e nisbet **شرطي**’dir; şu sözü gibi:
  ومن شرطي مرثعن بعامر
Dedi ki: **الأشراط**’a nisbet de **شرطي**’dir; bazen onu çoğul lafzı üzere **أشراطي** diye nisbet ederler; şahidi daha önce geçti. Bundan: **روضة أشراطية**; **الشرطين**’in nev’i ile yağmur yağdığında. Zü’r-Rumme bir ravzayı vasfederek dedi:
  حواء قرحاء أشراطية وكفت                      فيها الذهاب وحفتها البراعيم

İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: **طلع الشرط**. Böylece **الشرطين** için bir (tekil) ile geldi; bu hususta tesniye daha yüce ve daha meşhurdur; çünkü ikisinden biri ötekinden ayrılmaz; **أبانين** gibi, şu bakımdan ki ikisi birlikte tesniye edilir ve her şeyde hâlleri bir olur. Ve denir: **نوء شراطي**; işte bu, **الأساس**’ta böyledir; ve herhâlde, İbn Berrî’den daha önce geçtiği üzere, harekeli **شرطي**’dir. Ve **الصحاح**’ta: Hassân b. Sâbit’in sözüne gelince:
  Beyaz yüzlü, kerem sahibi nedimlerde
  **الأشـراط**’ın uyuklamasından sonra uyandılar
Ve **العباب**’da: **الأشراط**’ın hafif uyuklamasından sonra; denir ki: onunla muhafızları ve halkın aşağı tabakasını kastetti; yani tekili **شرط**tur. Sâgânî dedi: Doğrusu, onunla **الكميت** ve **ذو الرمة**’yi kastetti; ve **خفقتها**: düşmesi(=sukut etmesi)dir. Ve harekeli **شرط**: Mâlik b. Becera’nın lakabıdır; bunda onu aşağı görmeye gittiler; çünkü ahmaklık ederdi. Hâlid b. Kays et-Teymî, bu Mâlik’i hicvederek dedi ki:
  Keşke sen, Âl-i Mu’ehhil’i rehin verdiğinde
  Kılıcın ağzıyla, yol ayrımında (onları) biçselerdi
  Ve alçak kartal seninle (uğraşıp) seni kapıp götürseydi
  Arkası dönük, **شرط** ile; önü dönük değil
Ve **أشرط** onda ve onunla: onu hafife aldı ve onu **شرط** kıldı; yani değersiz bir şey (kıldı), onunla tehlikeye atıldı. Ebû Amr dedi: **أشرطت** falanı şu işi yapmaya; yani onu kolaylaştırdım ve onu onun başına getirdim. Ve şu beyti delil getirdi:
  Onlardan her **مشرط** yiğidi yaklaştır
  Gür sesli, kalın boyunlu, düz (tüysüz)
**المشرط**: işe kolaylaştırılan (kimse)dir. Ve **الشريط**: ipekten iplikler; yahut ondan ve kamıştan; birbirleriyle birlikte bükülür; yün ve lif ipliklerine benzetme üzere. Ve **بنو شريط**: Araplardan bir batın; İbn Düreyd’den. Ve **شرطا النهر**: onun iki kıyısıdır. Ve **الأشرط**, **أحمد** gibi: aşağılık (kimse)dir; ve **الأشاريط** cem‘u’l-cem‘dir; onlar aşağılıklardır. Ve **الشروط**: çeşitli yollar. Ve müvelledlerin darb-ı mesellerinden: **لا تعلم الشرطي التفحص، ولا الزطي التلصص**. Ve **التشريط**: **الشرط** gibidir. Ve ona şu hususta **تشارط** etti: **شارط** gibi. Ve bu işte **أشرط** etti kendi nefsini ve malını; onları öne sürdüğü zaman. Ve Ebü’l-Kâsım b. Ebî Gâlib **الشراط**: Mağribî bir muhaddistir; ondan torunu Kâsım b. Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî rivayet etti. Ve Ebû İmrân Mûsâ b. İbrâhîm **الشرطي**; İbn Lehîa’dan (rivayet eder). Dârakutnî dedi: terk edilmiş (ravî)dir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَرَطَ عَلَيْهِ كَذَا
1 شَرَطَ عَلَيْهِ كَذَا ذ , (S, Msb, K,) aor. شَرِطَ and شَرُطَ , (S, Msb,) inf. n. شَرْطٌ; (Msb;) and عليه ↓ اشترط كذا; (S, * Msb, * K, * TA;) both signify the same; (S, Msb, K;) [He imposed such a thing as a condition, or by stipulation, upon him;] he made such a thing a condition against him. (TK.) And شَرَطَ عَلَيْهِ فِى البَيْعِ He imposed a thing as obligatory upon him in the sale, and took it upon himself as such. (TK.) -A2- شَرَطَ, aor. شَرِطَ and شَرُطَ , (S, Msb, K,) inf. n. شَرْطٌ, (Msb, K,) He (a cupper) scarified; syn. بَزَغَ; (S, K;) as also ↓ شرّط, inf. n. تَشْرِيطٌ. (JK in art. بزغ, and TA. *) [Hence, and from the verb in the sense first mentioned, the saying,] رُبَّ شَرْطِ شَارِطٍ أَوْجَعُ مِنْ شَرْطِ شَارِطٍ [Many a condition of one making a condition is more painful than the scarifying of a scarifier]. (TA.) ― -b2- He slit the ear of a camel. (TA.) ― -b3- He slit. and then twisted, [or wove together, (see شَرِيطٌ,)] palm-leaves. (TA.) -A3- شَرِطَ He fell into a momentous, or formidable, case. (O, K.)

2 شَرَّطَ see the next preceding paragraph.

شارطهُ
3 شارطهُ ذ , (K,) inf. n. مُشَارَطَةٌ, (TA,) He made a condition, or conditions, or he stipulated, with him, mutually; each of them made a condition, or conditions, or each of them stipulated, with the other. (O, L, K.) And عَلَيْهِ ↓ تشارط is like شَارَطَ [app. meaning He made a condition, or conditions, with another, or others; or they (a party of persons) made a condition, or conditions, together; against him]. (TA.)

اشرط نَفْسَهُ
4 اشرط نَفْسَهُ ذ He marked himself, and prepared himself, (S, K,) لِكَذَا (K) or لِأَمْرِ كَذَا [for such an affair]. (S.) ― -b2- He (a courageous man) marked himself for death. (TA.) ― -b3- اشرط نَفْسَهُ وَمَالَهُ فِى هٰذَا الأَمْرِ He put forward, or offered, himself and his property in this affair. (TA.) ― -b4- اشرط اـِبِلَهُ He made known that his camels were for sale. (K.) And اشرط طَائِفَةً مِنْ اـِبِلِهِ وَغَنَمِهِ He set apart a portion of his camels, and of his sheep, or goats, and made known that they were for sale. (TA.) And اشرط مِنْ اـِبِلِهِ, (S, K,) and غَنَمِهِ, (S,) He prepared for sale some of his camels, (S, K,) and of his sheep, or goats. (S.) ― -b5- أَشْرَطْتُ فُلَانًا لِعَمَلِ كَذَا I prepared such a one for such a work, or such an agency or employment, and made him to have the charge, or management, thereof. (AA.) ― -b6- اشرط اـِلَيْهِ الرَّسُولَ He hastened to him the messenger, (K, * TA,) and sent him forward: from أَشْرَاطٌ signifying the “ beginnings ” of things. (TA.) -A2- اشرط بِهَا, and فِيهَا, He held it to be, or made it, a thing of mean account, and perilled, hazarded, or risked, it. (TA.) [It is not said to what the pronoun refers.]

تشرّط فِى عَمَلِهِ
5 تشرّط فِى عَمَلِهِ ذ He acted, or performed, well, soundly and skilfully, or, nicely and exactly, in his work, (O, L, K,) and constrained himself to observe whatever conditions were imposed upon him. (L.)

6 تَشَاْرَطَ see 3.

8 اـِشْتَرَطَ see 1, first signification. ― -b2- [اُشْتُرِطَ It was made conditional, or a condition. And He, or it, was made to be conditionally intended, in, or by, a saying, دُونَ غَيْرِهِ exclusively of any other..]

استشرط المَالُ
10 استشرط المَالُ ذ The camels, or the like, became in a bad state after having been in a good state. (Sgh, K.) [See شَرَطٌ.]

شَرْطٌ
شَرْطٌ ذ [A condition; a term; a stipulation; said to signify] the imposition of a thing as obligatory [upon a person], and the taking it upon oneself as such, in a sale and the like; (K;) [but this is a loose explanation, as is observed in the TK; the meaning being a thing imposed upon a person as obligatory, and taken upon oneself as such: in the S, it is merely said to be well known:] and ↓ شَرِيطَةٌ signifies the same: (S, Msb, K:) pl. of the former, شُرُوطٌ: (S, Msb, K:) and of the latter, شَرَائِطُ. (Msb, TA.) It is said in a trad., لَا يَجُوزُ شَرْطَانِ فِى بَيْعٍ [Two conditions in a sale are not allowable]; as when one says, “ I sell to thee this garment, or piece of cloth, for ready money for a deenلr, and on credit for two deenلrs. ” (TA.) And it is said in a prov., الشَّرْطُ أَمْلَكُ عَلَيْكَ أَمْ لَكَ (TA) The condition is most valid, or binding, [whether it be against thee or in thy favour:] (Mgh in art. ملك:) relating to the keeping of conditions between brothers. (Sgh, TA.) [شَرْطٌ also relates to other things beside sales and the like: for instance, you say, شَرْطُ المَصْدَرِ كَذَا وَكَذَا, meaning What is required to justify the application of the term مصدر is such a thing, and such a thing.] -A2- شَرْطَا نَهْرٍ The two banks of a river. (TA.) ― -b2- [The pl.] شُرُوطٌ also signifies Roads leading in different directions. (TA.) -A3- See also شَرَطٌ, in two places.

شَرَطٌ
شَرَطٌ ذ A sign, token, or mark, (S, Msb, K,) which men appoint between them; (TA;) as also ↓ شَرْطٌ: (TA:) pl. of the former, أَشْرَاطٌ. (Msb, K.) And hence, (Msb,) أَشْرَاطُ السَّاعَةِ The signs of the resurrection, or of the time thereof; (S, Msb, TA;) mentioned in the Kur [xlvii. 20]: or the small events prior thereto, which men deny: (El-Khattلbee:) or the means thereof, exclusive of the main circumstances thereof, and of the event itself. (TA.) ― -b2- [Hence also,] الشَّرَطَانِ The two stars [a and b] which are the two horns of Aries; (S, K, Kzw;) the brighter whereof is called النَّاطِحُ; (Kzw;) [and the other, النَّطْحُ;] the First Mansion of the Moon: (Kzw:) to- wards the north of them is a small star which some of the Arabs reckon with those two, saying that it (namely this mansion, K) consists of three stars, and calling them الأَشْرَاطُ: (S, K:) IAar mentions an instance of the use of the sing., الشَّرَطُ; but the dual is more approved, and more commonly known: (TA:) the two stars above mentioned are the first asterism of the spring. (ISd, Z.) [See مَنَازِلُ القَمَرِ, in art. نزل.] Hassلn Ibn-Thلbit says,
فِى نَدَامَى بِيضِ الوُجُوهِ كِرَامٍ
نُبِّهُوا بَعْدَ هَجْعَةِ الأَشْرَاطِ
meaning [Among fair-faced, generous cup-companions, roused from sleep after] the setting of the اشراط: though another meaning, which see below, has been assigned to the last word. (Sgh.) ― -b3- And hence, (ISd, Z,) شَرَطٌ also signifies (assumed tropical:) The beginning of a thing; (ISd, * Z, * K;) as also ↓ مِشْرَاطٌ: (Ibn-'Abbلd, K:) pl. of the former, أَشْرَاطٌ, which is applied to the beginnings of any event that happens because the شَرَطَان are the first asterism of the spring: (ISd, Z:) the pl. of ↓ مشراط in the sense here expl. is مَشَارِيطُ. (K.) Hence, accord. to some, أَشْرَاطُ السَّاعَةِ, expl. above. (TA.) -A2- The refuse, (S, Msb, K, TA,) such as the galled in the back, and the emaciated, (TA,) and the young, (K,) and the bad, (A'Obeyd,) of camels or the like, (S, K,) or of goats, (Msb,) or of goats also: (S:) used alike as sing. and pl. and masc. and fem.: and applied particularly to the young of camels, as a pl. and as a sing.: also, to a she-camel and to a he-camel: and to such, of camels, as is brought, or driven, from one place to another for sale; as the aged she-camel, and the camel that is galled in the back: (TA:) also the same, not ↓ شَرْطٌ as in the K, [without restriction of its application,] low, base, vile, or mean; (K, * TA;) and so ↓ أَشْرَطُ: (TA:) pl. أَشْرَاطٌ, (S, K,) and pl. pl. أَشَارِيطُ. (S,* TA.) You say, الغَنَمُ أَشْرَاطُ المَالِ [Sheep, or goats, are the refuse, or meanest sort, of beasts that people possess]. (S.) And شَرَطٌ is also applied to men; (S, TA;) شَرَطُ النَّاسِ signifying The refuse, or lowest or basest or meanest sort, pf mankind or people. (TA.) In the verse of Hassلn Ibn-Thلbit cited above, الأَشْرَاط is said to mean The guards, or watchmen, and the lowest or basest or meanest sort of people; (S, Sgh;) [so that هَجْعَة must be understood in the sense of “ a light sleep in the first part of the night; ”] but the correct meaning is that expl. before. (Sgh.) ― -b2- Also أَشْرَاطٌ, The noble, eminent, or honourable, sort of men: thus the word has two contr. significations. (Yaakoob, S, K.) -A3- And A small water-course coming from a space of ten cubits: (AHn, O, K:) or what flows from even tracts of ground into the [larger water-courses called] شِعَاب. (TA.)

شَرْطَةٌ
شَرْطَةٌ ذ A single act of scarifying; a scarification. (Msb.)

شُرْطَةٌ
شُرْطَةٌ ذ A thing which one has made a condition. (Sgh, K.) You say, خُذْ شُرْطَتَكَ Take thou that which thou hast made a condition. (Sgh, K.) -A2- Also, and ↓ شُرَطَةٌ, (Mgh,) or شُرَطٌ, (K,) which is the pl. (Mgh, K) of the former, (K,) The choice men of the army: (Mgh:) and such as compose the first portion of the army that is present in the war or fight, (Mgh, K,) and prepare for death; (K;) [the braves of an army;] they are the Sultلn's choice men of the army; and the term شُرْطَةٌ is applied in a trad. to a party making it a condition to die, and not return, unless victorious: (TA:) or this appellation, and ↓ شُرَطَةٌ, which is a rare form, are applied to a body of soldiers; and the pl. is شُرَطٌ: and the pl. is applied to the aids (أَعْوَان [here app. meaning guards]) of the Sul- tلn: (Msb:) شُرْطَةٌ, also, is applied to a wellknown body of the aids (أَعْوَان [here meaning armed attendants, officers, or soldiers,]) of the prefects [of the police]; (K;) pl. شُرَطٌ: (TA:) the شُرَط, (As, S, Msb,) or the شُرْطَة, (K,) are so called because they assumed to themselves signs, or marks, whereby they might be known (As, S, Msb, K) to the enemies: (Msb:) or the شُرَط are so called because they were prepared: (AO, S:) or as being likened to the شَرَط, or “ refuse, ” of goats; because they were low persons: (Msb:) [or, probably, because they were prepared, or exposed, to be slain:] a single person of the شُرَط is called شُرْطَةٌ (S, Msb) and ↓ شُرَطِىٌّ: (S:) or ↓ شُرْطِىٌّ and ↓ شُرْطِىٌّ are applied to a single person of the شُرْطَة: (K:) ↓ شُرْطِىٌّ is a rel. n. from شُرْطَةٌ; and such also is ↓ شُرَطِىٌّ from شُرَطَةٌ; not from شُرَطٌ, because this is a pl. (Mgh.) صَاحِبُ الشُّرْطَةِ signifies The governor, or prefect, (Mgh, Msb,) [of the police, or] of a town, or city, or district, or province; to whom formerly pertained both religious and civil affairs; but now it is not so. (Mgh. [See رِدْفٌ.]) [In later times, this title has been commonly applied to The chief, or prefect, of the police.] ― -b2- Also The best, best part, or choice, of anything; as also ↓ شَرِيطَةٌ: the latter occurring in a trad., as related by Sh; but Az thinks it should be the former word. (TA.)

شُرَطَةٌ
شُرَطَةٌ ذ : see شُرْطَةٌ, in two places.

شَرَطِىٌّ
شَرَطِىٌّ ذ Of, or relating to, [the asterism called] the شَرَطَان and the أَشْرَاط; as also ↓ أَشْرَاطِىٌّ; the latter being formed from the pl., (IB, TA,) because the stars thus called are regarded as composing one thing. (TA.) You say, رَوْضَةٌ ↓ أَشْرَاطِيَّةٌ, meaning [A garden, or meadow, &c.,] rained upon by the نَوْء [q. v.] of the شَرَطَان. (S. TA.) In the A we find ↓ نَوْءٌ شِرَاطِىٌّ: but probably it should be شَرَطِىٌّ. (TA.)

شُرْطِىٌّ
شُرْطِىٌّ ذ and شُرَطِىٌّ: see شُرْطَةٌ, in five places.

شَرِيطٌ
شَرِيطٌ ذ A rope, or cord, of twisted palm-leaves: (S, Msb:) and threads of wool and of fibres of the palm-tree [twisted together]: (TA:) or palmleaves twisted together, with which is woven (يُشْرَطُ, as in the K, or, as in the O, accord. to the TA, يُشْرَحُ, [app. a mistake for يُشْرَجُ,]) a couch, or bier, [app. meaning the part thereof upon which a man or corpse lies,] and the like: (O, K:) so called because its palm-leaves are split, and then twisted together: if of fibres of the palm-tree, it is called دِسَارٌ: (TA:) or a wide rope [or flat plait] woven of fibres or leaves of the palm-tree: (Mgh in art. قمط:) or a rope of any kind: pl. شَرَائِطُ and شُرُطٌ. (TA.) Also Threads of silk, or of silk and of gold, twisted together [or woven, so as to form a kind of flat lace, like tape]: so called as being likened to the threads of wool and of fibres of the palm-tree [twisted together]. (TA.) ― -b2- Also The [sort of basket, or small box, called] عَتِيدَة in which a woman puts her perfumes (IAar, O, K) and her utensils or apparatus. (IAar, O.) And The [sort of receptacle called] عَيْبَة [q. v.]. (IAar, O.)

شَرِيطَةٌ
شَرِيطَةٌ ذ : see شَرْطٌ: ― -b2- and see also شُرْطَةٌ, last sentence. -A2- Also A she-camel having her ear slit: (K, TA:) of the measure فَعِيلَةٌ in the sense of the measure مَفْعُولَةٌ. (TA.) ― -b2- And A sheep or goat having a slight scar made upon its throat, like the scarification of the cupper, without the severing of the [veins called] أَوْدَاج, and without making the blood to flow copiously: thus they used to do in the Time of Ignorance, cutting a little of the animal's throat, (K, TA,) and then leaving it to die; (TA;) and they considered it a lawful mode of slaughtering it; but the eating of such an animal is forbidden in a trad.: (K, TA:) or one scarified on account of some disease; and when such died, they said that they had slaughtered it. (TA.)

شِرَاطِىٌّ
شِرَاطِىٌّ ذ : see شَرَطِىٌّ.

شِرْوَاطٌ
شِرْوَاطٌ ذ , applied to a man, Tall: (O, K:) and, applied to a camel, (Ibn-'Abbلd, O,) or to a hecamel, (Kudot;,) swift: (Ibn-'Abbلd, O, K:) or it is applied in the former sense to a man, and is also applied to a camel, male and female alike, ('Eyn, S,) as meaning tall and slender: ('Eyn:) or it means tall, spare of flesh, slender; applied to a man and to a camel, and to the female likewise, without ة. (L.)

الغَنَمُ أَشْرَطُ المَالِ
الغَنَمُ أَشْرَطُ المَالِ ذ Sheep, or goats, are the vilest sort of beasts that one possesses: an instance of a noun of superiority without a verb; which is extr.: (K, TA:) this is from the “ Islلh el-Alfلdh ” of ISk: but in some of the copies of that work, we find أَشْرَاط in the place of أَشْرَط. (ISd, TA.) See شَرَطٌ.

أَشْرَاطِىٌّ
أَشْرَاطِىٌّ ذ : fem. with ة: see شَرَطِىٌّ, in two places.

مِشْرَطٌ
مِشْرَطٌ ذ A lancet (S, K, TA) with which the cupper scarifies; (TA;) as also ↓ مِشْرَاطٌ. (S, K, TA.)

مِشْرَاطٌ
مِشْرَاطٌ ذ : [pl. مَشَارِيطُ:] see مِشْرَطٌ: -A2- and see شَرَطٌ, in two places. -A3- أَخَذَ لِلْأَمْرِ مَشَارِيطَهُ He took his apparatus, [or prepared himself,] for the thing, or affair. (Ibn-'Abbلd, K.)

##### Türkçe

**شَرَطَ عَلَيْهِ كَذَا**
1 **شَرَطَ عَلَيْهِ كَذَا** ذ , (S, Msb, K,) muzâri‘i **شَرِطَ** ve **شَرُطَ** , (S, Msb,) mastarı **شَرْطٌ**; (Msb;) ve **عليه** ↓ **اشترط كذا**; (S, * Msb, * K, * TA;) ikisi de aynı mânaya gelir; (S, Msb, K;) [Ona, şart olarak yahut şart koşma yoluyla, böyle bir şeyi yükledi;] ona karşı böyle bir şeyi şart kıldı. (TK.) Ve **شَرَطَ عَلَيْهِ فِى البَيْعِ** Satışta ona bir şeyi gerekli kıldı ve onu bu şekilde kendi üzerine aldı. (TK.) -A2- **شَرَطَ**, muzâri‘i **شَرِطَ** ve **شَرُطَ** , (S, Msb, K,) mastarı **شَرْطٌ**, (Msb, K,) O (hacamatçı) çizdi; eş anlamlısı **بَزَغَ**; (S, K;) bunun gibi ↓ **شرّط**, mastarı **تَشْرِيطٌ**. (JK, **بزغ** maddesinde, ve TA. *) [Bundan dolayı, ve fiilin ilk zikredilen mânasından, şu söz:] **رُبَّ شَرْطِ شَارِطٍ أَوْجَعُ مِنْ شَرْطِ شَارِطٍ** [Nice şart koşanın şartı, hacamatçının çizmesinden daha acıtıcıdır]. (TA.) ― -b2- O, bir devenin kulağını yardı. (TA.) ― -b3- O, hurma yapraklarını yardı ve sonra büktü, [yahut ördü (bk. **شَرِيطٌ**)]. (TA.) -A3- **شَرِطَ** O, önemli yahut korkutucu bir duruma düştü. (O, K.)

2 **شَرَّطَ** bir önceki paragrafı gör.

**شارطهُ**
3 **شارطهُ** ذ , (K,) mastarı **مُشَارَطَةٌ**, (TA,) O, onunla karşılıklı olarak bir şart yahut şartlar koydu; her biri ötekiyle şart yahut şartlar koydu. (O, L, K.) Ve **عَلَيْهِ** ↓ **تشارط** **شَارَطَ** gibidir [görünüşe göre mânası: O, bir başkasıyla yahut başkalarıyla şart yahut şartlar koydu; yahut onlar (bir topluluk) birlikte şart yahut şartlar koydular; ona karşı]. (TA.)

**اشرط نَفْسَهُ**
4 **اشرط نَفْسَهُ** ذ O, kendini işaretledi ve kendini hazırladı, (S, K,) **لِكَذَا** (K) yahut **لِأَمْرِ كَذَا** [böyle bir iş için]. (S.) ― -b2- O (yiğit bir adam) kendini ölüme işaretledi. (TA.) ― -b3- **اشرط نَفْسَهُ وَمَالَهُ فِى هٰذَا الأَمْرِ** O, bu işte kendini ve malını ortaya koydu yahut sundu. (TA.) ― -b4- **اشرط اـِبِلَهُ** O, develerinin satılık olduğunu bildirdi. (K.) Ve **اشرط طَائِفَةً مِنْ اـِبِلِهِ وَغَنَمِهِ** O, develerinden ve koyunlarından yahut keçilerinden bir kısmını ayırdı ve onların satılık olduğunu bildirdi. (TA.) Ve **اشرط مِنْ اـِبِلِهِ**, (S, K,) ve **غَنَمِهِ**, (S,) O, develerinden bir kısmını, (S, K,) ve koyunlarından yahut keçilerinden bir kısmını satış için hazırladı. (S.) ― -b5- **أَشْرَطْتُ فُلَانًا لِعَمَلِ كَذَا** Ben, falanı böyle bir iş için yahut böyle bir vekâlet veya görev için hazırladım ve onu bunun sorumlusu yahut yöneticisi yaptım. (AA.) ― -b6- **اشرط اـِلَيْهِ الرَّسُولَ** O, ona elçiyi acele ettirdi, (K, * TA,) ve onu öne gönderdi: **أَشْرَاطٌ** “şeylerin başlangıçları” mânasına geldiğinden. (TA.) -A2- **اشرط بِهَا**, ve **فِيهَا**, O, onu değersiz bir şey saydı yahut öyle kıldı ve onu tehlikeye attı, göze aldı yahut riske etti. (TA.) [Zamirle neyin kastedildiği söylenmemiştir.]

**تشرّط فِى عَمَلِهِ**
5 **تشرّط فِى عَمَلِهِ** ذ O, işinde iyi, sağlam ve maharetle, yahut ince ve tam olarak davrandı, (O, L, K,) ve kendisine yüklenen her şartı gözetmeye kendini zorladı. (L.)

6 **تَشَاْرَطَ** 3’e bak.

8 **اـِشْتَرَطَ** 1’e, birinci mânaya bak. ― -b2- [**اُشْتُرِطَ** Şart kılındı yahut bir şart yapıldı. Ve o, yahut o şey, bir sözde, **دُونَ غَيْرِهِ** başkasını dışlayarak, şartlı olarak kastedilmiş kılındı.]

**استشرط المَالُ**
10 **استشرط المَالُ** ذ Develer yahut benzeri, iyi bir hâlde olduktan sonra kötü bir hâle geldi. (Sgh, K.) [**شَرَطٌ**’a bak.]

**شَرْطٌ**
**شَرْطٌ** ذ [Bir şart; bir kayıt; bir şart koşma; şöyle mânaya geldiği söylenir:] satış ve benzerinde bir şeyi [bir kimse üzerine] gerekli kılmak ve onu bu şekilde kişinin kendi üzerine alması; (K;) [fakat bu gevşek bir açıklamadır; TK’da belirtildiği üzere; mânası: bir kimse üzerine gerekli kılınan ve kişinin kendi üzerine bu şekilde aldığı şeydir: S’de sadece iyi bilindiği söylenir:] ve ↓ **شَرِيطَةٌ** da aynı mânaya gelir: (S, Msb, K:) ilkinin çoğulu **شُرُوطٌ**: (S, Msb, K:) ikincinin çoğulu **شَرَائِطُ**. (Msb, TA.) Bir hadiste şöyle denir: **لَا يَجُوزُ شَرْطَانِ فِى بَيْعٍ** [Bir satışta iki şart câiz değildir]; meselâ birinin “Sana bu elbiseyi yahut kumaş parçasını peşin bir dinara, veresiye iki dinara satarım” demesi gibi. (TA.) Ve bir darbımeselde şöyle denir: **الشَّرْطُ أَمْلَكُ عَلَيْكَ أَمْ لَكَ** (TA) Şart en geçerli yahut en bağlayıcıdır, [ister aleyhine olsun ister lehine:] (Mgh, **ملك** maddesinde:) kardeşler arasında şartları gözetmeye ilişkindir. (Sgh, TA.) [**شَرْطٌ** satış ve benzerleri dışında başka şeylere de ilişir: meselâ **شَرْطُ المَصْدَرِ كَذَا وَكَذَا** dersin; mânası: “مصدر” teriminin uygulanmasını doğrulamak için gereken şey şudur ve şudur.] -A2- **شَرْطَا نَهْرٍ** Bir nehrin iki kıyısı. (TA.) ― -b2- [Çoğul] **شُرُوطٌ** ayrıca farklı yönlere giden yollar mânasına gelir. (TA.) -A3- Ayrıca **شَرَطٌ**’a da bak; iki yerde.

**شَرَطٌ**
**شَرَطٌ** ذ İnsanların aralarında belirledikleri bir alâmet, nişan yahut işaret, (S, Msb, K,) (TA;) bunun gibi ↓ **شَرْطٌ**: (TA:) ilkinin çoğulu **أَشْرَاطٌ**. (Msb, K.) Ve buradan, (Msb,) **أَشْرَاطُ السَّاعَةِ** Kıyametin yahut vaktinin alâmetleri; (S, Msb, TA;) Kur’ân’da [xlvii. 20] zikredilmiştir: yahut ondan önceki küçük olaylar ki insanlar onları inkâr eder: (El-Khattلbee:) yahut onun vasıtaları; onun ana hâlleri ve olayın kendisi hariç. (TA.) ― -b2- [Buradan ayrıca,] **الشَّرَطَانِ** Koç burcunun iki boynuzu olan iki yıldız [a ve b]; (S, K, Kzw;) bunların daha parlak olanına **النَّاطِحُ** denir; (Kzw;) [ötekine **النَّطْحُ**;] Ay’ın Birinci Menzili: (Kzw:) onların kuzeyine doğru küçük bir yıldız vardır; Araplardan bazıları onu o iki yıldızla birlikte sayar; bu menzilin (yani bu menzilin, K) üç yıldızdan oluştuğunu söyleyerek onlara **الأَشْرَاطُ** adını verir: (S, K:) IAar tekilin kullanıldığı bir örnek olarak **الشَّرَطُ**’u zikreder; fakat ikil daha makbuldür ve daha yaygın bilinir: (TA:) yukarıda zikredilen iki yıldız baharın ilk yıldız kümesidir. (ISd, Z.) [**مَنَازِلُ القَمَرِ**’e bak, **نزل** maddesinde.] Hassân İbn-Thâbit şöyle der:
فِى نَدَامَى بِيضِ الوُجُوهِ كِرَامٍ
نُبِّهُوا بَعْدَ هَجْعَةِ الأَشْرَاطِ
mânası: [güzel yüzlü, cömert içki yoldaşları arasında, **الأَشْرَاط**’ın batışından sonra bir uykudan uyandırıldılar]; ancak son kelimeye aşağıda görülecek başka bir mânâ da verilmiştir. (Sgh.) ― -b3- Ve buradan, (ISd, Z,) **شَرَطٌ** ayrıca (mecaz kabul edilerek) bir şeyin başlangıcı mânasına gelir; (ISd, * Z, * K;) bunun gibi ↓ **مِشْرَاطٌ**: (Ibn-'Abbâd, K:) ilkinin çoğulu **أَشْرَاطٌ** olup, **شَرَطَان** baharın ilk yıldız kümesi olduğundan, meydana gelen herhangi bir olayın başlangıçlarına uygulanır: (ISd, Z:) burada açıklanan mânada ↓ **مشراط**’ın çoğulu **مَشَارِيطُ**’tur. (K.) Bundan dolayı, bazılarına göre, yukarıda açıklanan **أَشْرَاطُ السَّاعَةِ**. (TA.) -A2- Artık, (S, Msb, K, TA,) sırtı yara olmuş ve zayıflamış olanlar gibi, (TA,) ve yavru olanlar, (K,) ve kötü olanlar, (A'Obeyd,) develerden yahut benzerinden, (S, K,) yahut keçilerden, (Msb,) yahut keçilerden de: (S:) tekil ve çoğul, müzekker ve müennes olarak aynı şekilde kullanılır: özellikle develerin yavrularına çoğul olarak ve tekil olarak uygulanır: ayrıca dişi deveye ve erkek deveye de: ve özellikle satış için bir yerden başka bir yere getirilen yahut sürülen develerden bu tür olana; yaşlı dişi deveye ve sırtı yara olmuş deveye: (TA:) ayrıca aynı mânada, K’da olduğu gibi ↓ **شَرْطٌ** değil, [uygulamasında kayıt olmaksızın,] aşağı, bayağı, zelil yahut değersiz; (K, * TA;) ve bunun gibi ↓ **أَشْرَطُ**: (TA:) çoğulu **أَشْرَاطٌ**, (S, K,) ve çoğulun çoğulu **أَشَارِيطُ**. (S,* TA.) Şöyle dersin: **الغَنَمُ أَشْرَاطُ المَالِ** [Koyunlar yahut keçiler, insanların sahip olduğu malların artığı yahut en değersiz türüdür]. (S.) Ve **شَرَطٌ** insanlara da uygulanır; (S, TA;) **شَرَطُ النَّاسِ** insanların artığı yahut en aşağı, en bayağı, en değersiz türü mânasına gelir. (TA.) Yukarıda zikredilen Hassân İbn-Thâbit beytinde **الأَشْرَاط**’ın “muhafızlar yahut bekçiler ve insanların en aşağı yahut en bayağı yahut en değersiz türü” mânasına geldiği söylenmiştir; (S, Sgh;) [buna göre **هَجْعَة** “gecenin ilk kısmındaki hafif uyku” mânasında anlaşılmalıdır;] fakat doğru mânâ, daha önce açıklanan mânadır. (Sgh.) ― -b2- Ayrıca **أَشْرَاطٌ**, insanların soylu, seçkin yahut itibarlı türü: böylece kelimenin iki zıt mânası vardır. (Yaakoob, S, K.) -A3- Ve on arşınlık bir yerden gelen küçük bir su yolu: (AHn, O, K:) yahut düz yerlerden [daha büyük su yolları denilen] **شِعَاب**’a akan şey. (TA.)

**شَرْطَةٌ**
**شَرْطَةٌ** ذ Bir defalık çizme; bir çizik atma. (Msb.)

**شُرْطَةٌ**
**شُرْطَةٌ** ذ Kişinin şart kıldığı şey. (Sgh, K.) Şöyle dersin: **خُذْ شُرْطَتَكَ** Şart kıldığın şeyi al. (Sgh, K.) -A2- Ayrıca, ve ↓ **شُرَطَةٌ**, (Mgh,) yahut **شُرَطٌ**, (K,) ki bu ilkinin çoğuludur, (Mgh, K) (K,) ordunun seçkin adamları: (Mgh:) ve savaşta yahut çarpışmada hazır bulunan ordunun ilk kısmını oluşturanlar, (Mgh, K,) ve ölüme hazırlananlar; (K;) [bir ordunun yiğitleri;] onlar sultanın ordudan seçtiği adamlardır; ve **شُرْطَةٌ** terimi bir hadiste, ölmeyi şart koşup galip olmadıkça dönmemeyi şart koşan bir topluluğa uygulanır: (TA:) yahut bu adlandırma ve ↓ **شُرَطَةٌ** (nadir bir şekildir) bir asker topluluğuna uygulanır; çoğulu **شُرَطٌ**’tur: ve çoğul, sultanın yardımcılarına (**أَعْوَان** [burada görünüşe göre muhafızlar mânasında]) uygulanır: (Msb:) **شُرْطَةٌ** ayrıca valilerin [polis] yardımcılarının (**أَعْوَان** [burada silahlı maiyet, memurlar yahut askerler mânasında]) iyi bilinen bir topluluğuna uygulanır; (K;) çoğulu **شُرَطٌ**: (TA:) **شُرَط**, (As, S, Msb,) yahut **شُرْطَة**, (K,) düşmanlara karşı kendileriyle tanınacakları alâmetler yahut işaretler edindikleri için böyle adlandırılmıştır; (As, S, Msb, K) (Msb:) yahut **شُرَط** hazırlandıkları için böyle adlandırılmıştır: (AO, S:) yahut keçilerin **شَرَط**’ına yani “artık”ına benzetildikleri için; çünkü aşağı kimselerdi: (Msb:) [yahut muhtemelen, öldürülmeye hazırlanmış yahut maruz bırakılmış oldukları için:] **شُرَط**tan tek bir kişiye **شُرْطَةٌ** denir (S, Msb) ve ↓ **شُرَطِىٌّ**: (S:) yahut ↓ **شُرْطِىٌّ** ve ↓ **شُرْطِىٌّ** **شُرْطَة**’den tek bir kişiye uygulanır: (K:) ↓ **شُرْطِىٌّ**, **شُرْطَةٌ**’den nisbet ismidir; bunun gibi ↓ **شُرَطِىٌّ** de **شُرَطَةٌ**’den; **شُرَطٌ**’dan değildir; çünkü bu bir çoğuldur. (Mgh.) **صَاحِبُ الشُّرْطَةِ** bir kasabanın, şehrin, bölgenin yahut eyaletin yöneticisi yahut âmiri mânasına gelir; (Mgh, Msb,) eskiden hem dinî hem sivil işler ona aitti; fakat şimdi öyle değildir. (Mgh. [**رِدْفٌ**’e bak.]) [Daha sonraki zamanlarda bu unvan genellikle polis reisine uygulanmıştır.] ― -b2- Ayrıca herhangi bir şeyin en iyisi, en iyi kısmı yahut seçkini; bunun gibi ↓ **شَرِيطَةٌ**: ikincisi bir hadiste Sh tarafından rivayet edildiği üzere geçer; fakat Az bunun ilk kelime olması gerektiğini düşünür. (TA.)

**شُرَطَةٌ**
**شُرَطَةٌ** ذ : **شُرْطَةٌ**’ye bak; iki yerde.

**شَرَطِىٌّ**
**شَرَطِىٌّ** ذ **شَرَطَان** ve **أَشْرَاط** denilen [yıldız kümesi] ile ilgili; bunun gibi ↓ **أَشْرَاطِىٌّ**; ikincisi çoğuldan yapılmıştır, (IB, TA,) çünkü bu şekilde adlandırılan yıldızlar tek bir şey oluşturuyor kabul edilir. (TA.) Şöyle dersin: **رَوْضَةٌ** ↓ **أَشْرَاطِيَّةٌ**, mânası: [bir bahçe yahut çayır vb.,] **شَرَطَان**’ın **نَوْء**’u [bk. ilgili madde] ile yağmur almış. (S. TA.) A’da ↓ **نَوْءٌ شِرَاطِىٌّ** buluruz: fakat muhtemelen **شَرَطِىٌّ** olmalıdır. (TA.)

**شُرْطِىٌّ**
**شُرْطِىٌّ** ذ ve **شُرَطِىٌّ**: **شُرْطَةٌ**’ye bak; beş yerde.

**شَرِيطٌ**
**شَرِيطٌ** ذ Bükülmüş hurma yapraklarından bir ip yahut kordon: (S, Msb:) ve yün iplikleri ile hurma liflerinin [birlikte bükülmüş] iplikleri: (TA:) yahut hurma yapraklarının birlikte bükülmesi; bununla bir sedir yahut tabut [görünüşe göre üzerinde insanın yahut cesedin yattığı kısmı] ve benzeri örülür: (O, K:) böyle adlandırılmıştır; çünkü yaprakları yarılır ve sonra birlikte bükülür: eğer hurma liflerinden olursa ona **دِسَارٌ** denir: (TA:) yahut hurma liflerinden yahut yapraklarından örülmüş geniş bir ip [yahut yassı örgü]: (Mgh, **قمط** maddesinde:) yahut her türden bir ip: çoğulu **شَرَائِطُ** ve **شُرُطٌ**. (TA.) Ayrıca ipekten yahut ipek ve altından [birlikte bükülmüş yahut örülmüş, şerit gibi yassı bir bağ oluşturacak şekilde] iplikler: yün iplikleri ve hurma liflerinin [birlikte bükülmüş] ipliklerine benzetildiği için böyle adlandırılmıştır. (TA.) ― -b2- Ayrıca kadının kokularını (IAar, O, K) ve alet edevatını koyduğu **عَتِيدَة** denilen [sepet yahut küçük kutu türü]. (IAar, O.) Ve **عَيْبَة** denilen [kap]. (IAar, O.)

**شَرِيطَةٌ**
**شَرِيطَةٌ** ذ : **شَرْطٌ**’a bak: ― -b2- ve ayrıca **شُرْطَةٌ**’ye bak, son cümle. -A2- Ayrıca kulağı yarılmış bir dişi deve: (K, TA:) ölçüsü **فَعِيلَةٌ** olup ölçü **مَفْعُولَةٌ** mânasındadır. (TA.) ― -b2- Ve boğazında, hacamatçının çizmesi gibi, **أَوْدَاج** denilen [damarların] kesilmesi olmaksızın ve kanın bolca akıtılması olmaksızın, hafif bir çizik yapılmış bir koyun yahut keçi: Câhiliye devrinde böyle yaparlardı; hayvanın boğazından biraz keserler, (K, TA,) sonra onu ölüme bırakırlardı; (TA;) ve bunu helâl bir kesim sayarlardı; fakat böyle bir hayvanın yenmesi bir hadiste yasaklanmıştır: (K, TA:) yahut bir hastalık sebebiyle çizilmiş olan; böyle biri ölünce “onu kesmişler” derlerdi. (TA.)

**شِرَاطِىٌّ**
**شِرَاطِىٌّ** ذ : **شَرَطِىٌّ**’ye bak.

**شِرْوَاطٌ**
**شِرْوَاطٌ** ذ , bir adama nispetle: uzun: (O, K:) ve bir deveye nispetle, (Ibn-'Abbâd, O,) yahut bir erkek deveye, (Kudot;,) hızlı: (Ibn-'Abbâd, O, K:) yahut birinci mânada adama uygulanır; ayrıca deveye, erkek ve dişi eşit şekilde, ('Eyn, S,) uzun ve ince mânasında uygulanır: ('Eyn:) yahut uzun, eti az, ince; adama ve deveye ve dişisine de, ة olmaksızın uygulanır. (L.)

**الغَنَمُ أَشْرَطُ المَالِ**
**الغَنَمُ أَشْرَطُ المَالِ** ذ Koyunlar yahut keçiler, kişinin sahip olduğu hayvanların en aşağı türüdür: fiilsiz bir üstünlük ismine örnek; bu nadirdir: (K, TA:) bu, ISk’nin “**Islâh el-Alfâdh**”ındandır: fakat o eserin bazı nüshalarında **أَشْرَط** yerine **أَشْرَاط** buluruz. (ISd, TA.) **شَرَطٌ**’a bak.

**أَشْرَاطِىٌّ**
**أَشْرَاطِىٌّ** ذ : müennesi ة ile: **شَرَطِىٌّ**’ye bak; iki yerde.

**مِشْرَطٌ**
**مِشْرَطٌ** ذ Hacamatçının çizdiği neşter: (S, K, TA) (TA;) bunun gibi ↓ **مِشْرَاطٌ**. (S, K, TA.)

**مِشْرَاطٌ**
**مِشْرَاطٌ** ذ : [çoğulu **مَشَارِيطُ**:] **مِشْرَطٌ**’a bak: -A2- ve **شَرَطٌ**’a da bak; iki yerde. -A3- **أَخَذَ لِلْأَمْرِ مَشَارِيطَهُ** O, iş için alet edevatını aldı, [yahut kendini hazırladı]. (Ibn-'Abbâd, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شرَطَ
شرَطَ I ,  U ( n. ac. شَرْط 1 )
a.  [ 'Ala ], Imposed upon as a condition, stipulated with.

b.  Scarified, cupped.

c.  [ coll. ], Slit, rent, tore.

شَرَّطَ
شَرَّطَ II ,
a.  see I (b) .

شَاْرَطَ
شَاْرَطَ III ,
a.  Stipulated with.

b.  Betted with.

أَشْرَطَ
أَشْرَطَ IV
a.  [ acc. &  La ], Prepared for; offered for ( sale ).

b.  Dispatched, sent off.

تَشَرَّطَ
تَشَرَّطَ V
a.  [ Fī ], Applied himself to.

تَشَاْرَطَ
تَشَاْرَطَ VI ,
a.  Stipulated; agreed.

b.  Betted together.

اِشْتَرَطَ
اِشْتَرَطَ VIII
a.  [ 'Ala ],  see I (a) .

b.  [ La ], Granted to conditionally.

شَرْط
شَرْط 1 , ( pl. شُرُوْط 27 ),
a.  Condition, stipulation, term; proviso, reservation.

b.  Contract, agreement, understanding; convention.

c.  ( pl. أَشْرَاْط 38 ), Refuse, rubbish; bad, worthless.

d.  Scarification; incision.

شَرْطِيّ
شَرْطِيّ 1yi ,
a.  Conditional; stipulated.

شِرْطَة
شِرْطَة 2t
a.  [ coll. ], Rag, tatter, shred.

شُرْطَة
شُرْطَة 3t , ( pl. شُرَط 9 ),
a.  Condition, clause.

b.  Van-guard; body-guard, guards.

شُرْطِيّ
شُرْطِيّ 3yi ,
a.  Guard, body-guard, life-guard, guardsman.

شَرَط
شَرَط 4 , ( pl. أَشْرَاْط 38 ),
a.  Sign, token.

b.  Beginning, commencement.

c.  see 1 (c) .

شُرَطِيّ
شُرَطِيّ 9yi ,
a.  see 3yi .

مِشْرَط
مِشْرَط 20 , ( pl. مَشَاْرِطُ 44 ),
a.  Lancet; scalpel.

شَرِيْط
شَرِيْط 25 , ( pl. شُرُط 10 ),
a.  Rope, cord of palm-bast.

b.  Plait; lace, braid.

c.  Wire.

d.  Scent-box; receptacle.

شَرِيْطَة
شَرِيْطَة 25t , ( pl. شَرَاْئِطُ 46 ),
a.  see 1 (a) .

b.  Wire.

c.  [ coll. ], Thread; braid.

مِشْرَاْط
مِشْرَاْط 45 , ( pl. مَشَاْرِيْطُ 65 ),
a.  see 20 .

شَرْطُوْطَة
شَرْطُوْطَة
a.  [ coll. ], ( pl. شَرَاْطِيْ٤ُ 67 ),  see 2t .

##### Türkçe

**شرَطَ**
**شرَطَ** I , U ( n. ac. **شَرْط** 1 )
a.  [ 'Ala ], bir şart olarak üzerine yükledi, şart koştu, ile şartlaştırdı.

b.  yara çizdi, hacamat yaptı.

c.  [ coll. ], yardı, yırttı, parçaladı.

**شَرَّطَ**
**شَرَّطَ** II ,
a.  I (b)’ye bak.

**شَاْرَطَ**
**شَاْرَطَ** III ,
a.  ile şartlaştı.

b.  ile bahse girdi.

**أَشْرَطَ**
**أَشْرَطَ** IV
a.  [ acc. & La ], için hazırladı; (satış için) arz etti.

b.  sevk etti, gönderdi.

**تَشَرَّطَ**
**تَشَرَّطَ** V
a.  [ Fī ], kendini verdi, kendini adadı.

**تَشَاْرَطَ**
**تَشَاْرَطَ** VI ,
a.  şartlaştı; anlaştı.

b.  birlikte bahse girdiler.

**اِشْتَرَطَ**
**اِشْتَرَطَ** VIII
a.  [ 'Ala ], I (a)’ya bak.

b.  [ La ], şartlı olarak verdi.

**شَرْط**
**شَرْط** 1 , ( pl. **شُرُوْط** 27 ),
a.  şart, şart koşma, madde; kayıt, ihtiraz.

b.  akit, anlaşma, mutabakat; örfî anlaşma.

c.  ( pl. **أَشْرَاْط** 38 ), süprüntü, çöp; kötü, değersiz.

d.  yara çizme; kesik.

**شَرْطِيّ**
**شَرْطِيّ** 1yi ,
a.  şartlı; şart koşulmuş.

**شِرْطَة**
**شِرْطَة** 2t
a.  [ coll. ], paçavra, yırtık bez, parça.

**شُرْطَة**
**شُرْطَة** 3t , ( pl. **شُرَط** 9 ),
a.  şart, madde.

b.  öncü birlik; muhafız birliği, muhafızlar.

**شُرْطِيّ**
**شُرْطِيّ** 3yi ,
a.  muhafız, koruma, can muhafızı, muhafız.

**شَرَط**
**شَرَط** 4 , ( pl. **أَشْرَاْط** 38 ),
a.  alâmet, işaret.

b.  başlangıç, başlama.

c.  1 (c)’ye bak.

**شُرَطِيّ**
**شُرَطِيّ** 9yi ,
a.  3yi’ye bak.

**مِشْرَط**
**مِشْرَط** 20 , ( pl. **مَشَاْرِطُ** 44 ),
a.  neşter; bisturi.

**شَرِيْط**
**شَرِيْط** 25 , ( pl. **شُرُط** 10 ),
a.  hurma lifi ipi, kordon.

b.  örgü; bağ, şerit.

c.  tel.

d.  koku kutusu; kap.

**شَرِيْطَة**
**شَرِيْطَة** 25t , ( pl. **شَرَاْئِطُ** 46 ),
a.  1 (a)’ya bak.

b.  tel.

c.  [ coll. ], iplik; örgü.

**مِشْرَاْط**
**مِشْرَاْط** 45 , ( pl. **مَشَاْرِيْطُ** 65 ),
a.  20’ye bak.

**شَرْطُوْطَة**
**شَرْطُوْطَة**
a.  [ coll. ], ( pl. **شَرَاْطِيْ٤ُ** 67 ), 2t’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

شرط
شَرَطَ - يَشْرِطُ - شَرْط - أَشْرَاط
شَرَطَ - يَشْرِطُ + كائن أو أمر+ كائناً أو شيئاً أو أمراَ: يسبقه ويتقدمه ليؤهب ويمهد لقدومه: يتقدمه ويسبقه ليفتح له الطريق ويسهل قدومه
شَرْط: اسم فعل" شَرَطَ - يَشرِطُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " شَرَطَ - يَشرِطُ ": الشيء أو الأمر الذي يسبق شيئاً أو أمراً ويمهد ويؤهب ويسهل قدومه
أَشْرَاط: جمع " شَرْط "
ملاحظة: الشرط والشروط بالعرف الشائع قريبة من المعنى القرآني: فهي الأمور اللازمة والضرورية التي توضع لتسبق عملاً أو فعلاً أو بيعاً، والذي لا يقع إلا إذا وقعت، فهي التي تسبقه وتمهد لوقوعه
والمشرط: هو الآلة التي تفتح الجلد لتسهل وتمهد خروج القـيح
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشرط والوعد بفعل أو عطاء في المستقبل بعد تحقق شرط سابق"، وهي:
شَرَطَ - يَشْرِطُ، رَهَنَ - يَرْهَنُ، عَتُدَ- يَعْتُدُ، نَذَرَ - يَنْذِرُ (نَذَرَ - يَنْذُرُ)، وَعَدَ - يَعِدُ، قَاضَ - يَقِيضُ
أشراطها
 	﴿فهل ينظرون إلا الساعة أن تأتيهم بغتة فقد جاء أشراطها فأنى لهم إذا جاءتهم ذكراهم (18)﴾ محمد
مختار الصحاح
● [شرط] ش ر ط: الشَّرْطُ معروف وجمعه شُروطٌ وكذا الشَّرِيطَةُ وجمعها شَرَائِط وقد شَرَط عليه كذا من باب ضرب ونصر و اشْتَرَط أيضا و الشَّرَطُ بفتحتين العلامة و أشْراطُ الساعة علاماتها و أشْرَط فلان نفسه لأمر كذا أي أعلمها له وأعدها قال الأصمعي ومنه سُمي الشَّرَط لأنهم جعلوا لأنفسهم علامة يُعرفون بها الواحد شُرْطةٌ و شُرْطيٌ بسكون الراء فيهما وقال أبو عبيد سُموا شُرطا لأنهم أُعدُّوا من قولهم أشْرَطَ من إبله وغنمه أي أعد منها شيئا للبيع و الشَّريطُ كالمبضع وزنا ومعنى و المِشْراطُ مثله وشَرَط الحاجِم بزغ وبابه ضرب ونصر
معجم الفرائد القرآنية
ش ر ط
"أَشْرَاطُهَا" فـي قولـه تعالـى :" فَهـَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ " (18) محمد .
الشَّرطُ : العلامة، واشراط الساعة علاماتها .
الراغب
شرط
- الشرط: كل حكم معلوم متعلق بأمر يقع بوقوعه، وذلك الأمر كالعلامة له، وشريطة وشرائط، وقد اشترطت كذا، ومنه قيل: للعلامة: الشرط، وأشراط الساعة علاماتها، قال تعالى: }فقد جاء أشراطها{ [محمد/18]، والشرط قيل: سموا بذلك لكونهم ذوي علامة يعرفون بها (انظر: البصائر 3/308؛ والمجمل 2/525)، وقيل: لكونهم أرذال الناس، فأشراط الإبل: أرذالها. وأشرط نفسه للهلكة: إذا عمل عملا يكون علامة للهلاك، أو يكون فيه شرط الهلاك.
ملخص اللسان
1.     شرَط له وعليه كذا يَشْرِطُ ويَشْرُطُ شَرْطاً واشْتَرَط  عليه
2.     والشَّرْطُ: إِلزامُ الشيء والتِزامُه في البيعِ ونحوه
3.     وأَشْراطُ الشيء: أَوائلُه؛ قال بعضهم: ومنه أَشراطُ الساعةِ
4.     وأَشْراطُ كلِّ شيء: ابتداء أَوَّله
5.     والاشْتِراطُ: العلامة التي يجعلها الناس بينهم.وأَشْرَطَ طائفةً من إِبله وغنمه: عَزَلَها وأَعْلَمَ أَنها للبيع.
6.     وأَشْرَط فلان نفسَه  لكذا وكذا: أَعْلَمها له وأَعَدَّها؛ ومنه سمي الشُّرَطُ لأَنهم جعلوا  لأَنفسهم علامة يُعْرَفُون بها، الواحد شُرَطةٌ وشُرَطِيٌّ؛
7.     والمِشْرَطُ: المِبْضَعُ، والمِشْراطُ  مثله. والشَّرْطُ: بَزْغُ الحَجّام بالمِشْرَطِ، شَرَطَ يَشْرُطُ  ويَشْرِطُ شَرْطاً إِذا بزَغ، والمِشْراطُ والمِشْرَطةُ: الآلةُ التي يَشْرُط  بها
8.     والشَّرِيطةُ: شِبْه خُيوطٍ  تُفْتل من الخُوص واللِّيفِ، وقيل: هو الحبلُ ما كان، سمي بذلك لأَنه  يُشْرَطُ خُوصه أَي يُشَقُّ ثم يفتل، والجمع شَرائطُ وشُرُطٌ وشَرِيطٌ
لسان العرب
● - شرط: الشَّرْطُ: معروف، وكذلك الشَّريطةُ، والجمع شُروط وشَرائطُ.  والشَّرْطُ: إِلزامُ الشيء والتِزامُه في البيعِ ونحوه، والجمع شُروط. وفي  الحديث: لا يجوز شَرْطانِ في بَيْعٍ، هو كقولك: بعتك هذا الثوب نَقْداً  بدِينار، ونَسِيئةً بدِينارَيْنِ، وهو كالبَيْعَتين في بَيْعةٍ، ولا فرق عند  أَكثر الفقهاء في عقد البيع بين شَرْط واحد أَو شرطين، وفرق بينهما أَحمد  عملاً بظاهر الحديث؛ ومنه الحديث الآخر: نهى عن بَيْع وشَرْطٍ، وهو أَن  يكون الشرطُ ملازماً في العقد لا قبله ولا بعده؛ ومنه حديث بَرِيرةَ:  شَرْطُ اللّهِ أَحَقُّ؛ يريد ما أَظهره وبيَّنه من حُكم اللّه بقوله الولاء  لمن أَعْتق، وقيل: هو إِشارة إِلى قوله تعالى: فإِخْوانُكم في الدِّين  ومَوالِيكم؛ وقد شرَط له وعليه كذا يَشْرِطُ ويَشْرُطُ شَرْطاً واشْتَرَط  عليه. والشَّرِيطةُ: كالشَّرْطِ، وقد شارَطَه وشرَط له في ضَيْعَتِه  يَشْرِط ويَشْرُط، وشرَط للأَجِير يَشْرُطُ شَرْطاً.  والشَّرَطُ، بالتحريك: العلامة، والجمع أَشْراطٌ. وأَشْراطُ الساعةِ:  أَعْلامُها، وهو منه. وفي التنزيل العزيز: فقد جاء أَشْراطُها.  والاشْتِراطُ: العلامة التي يجعلها الناس بينهم.  وأَشْرَطَ طائفةً من إِبله وغنمه: عَزَلَها وأَعْلَمَ أَنها للبيع.  والشَّرَطُ من الإِبل: ما يُجْلَبُ للبيع نحو النَّاب والدَّبِرِ. يقال: إِن  في إِبلك شَرَطاً، فيقول: لا ولكنها لُبابٌ كلها. وأَشْرَط فلان نفسَه  لكذا وكذا: أَعْلَمها له وأَعَدَّها؛ ومنه سمي الشُّرَطُ لأَنهم جعلوا  لأَنفسهم علامة يُعْرَفُون بها، الواحد شُرَطةٌ وشُرَطِيٌّ؛ قال ابن  أَحمر:فأَشْرَطَ نفْسَه حِرصاً عليها،  وكان بنَفْسِه حَجِئاً ضَنِينا  والشُّرْطةُ في السُّلْطان: من العلامة والإِعْدادِ. ورجل شُرْطِيٌّ  وشُرَطِيٌّ: منسوب إِلى الشُّرطةِ، والجمع شُرَطٌ، سموا بذلك لأَنهم  أَعَدُّوا لذلك وأَعْلَمُوا أَنفسَهم بعلامات، وقيل: هم أَول كتيبة تشهد الحرب  وتتهيأُ للموت. وفي حديث ابن مسعود: وتُشْرَطُ شُرْطةٌ للموت لا يرجِعُون  إِلا غالِبين؛ هم أَوّل طائفة من الجيش تشهد الوَقْعة، وقيل: بل صاحب  الشُّرْطةِ في حرب بعينها؛ قال ابن سيده: والصواب الأَول؛ قال ابن بري:  شاهدُ الشُّرْطِيِّ احد الشُّرَطِ قول الدَّهناء:  واللّهِ لوْلا خَشْيةُ الأَمِيرِ،  وخَشْيَةُ الشرْطِيّ والثُّؤْثُورِ  الثُّؤْثورُ: الجلْوازُ؛ قال: وقال آخر:  أَعُوذُ باللّهِ وبالأَمِيرِ  من عامِل الشُّرْطةِ والأُتْرُورِ  وأَشْراطُ الشيء: أَوائلُه؛ قال بعضهم: ومنه أَشراطُ الساعةِ وذكرها  النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، والاشتقاقان مُتقارِبان لأَن علامة الشيء  أَوَّله. ومَشارِيطُ الأَشياء: أَوائلها كأَشْراطِها؛ أَنشد ابن  الأَعرابي:تَشابَهُ أَعْناقُ الأُمُورِ، وتَلْتَوِي  مَشارِيطُ ما الأَوْرادُ عنه صَوادِرُ  قال: ولاواحد لها. وأَشْراطُ كلِّ شيء: ابتداء أَوَّله. الأَصمعي:  أَشْراطُ الساعةِ علاماتها، قال: ومنه الاشْتِراط الذي يَشْتَرِطُ الناسُ  بعضُهم على بعض أَي هي عَلامات يجعلونها بينهم، ولهذا سميت الشُّرَط لأَنهم  جعلوا لأَنفسهم علامة يُعْرَفون بها. وحكى الحطابي عن بعض أَهل اللغة أَنه  أَنكر هذا التفسير وقال: أَشراطُ الساعةِ ما تُنكِره الناسُ من صغار  أُمورها قبل أَن تقوم الساعة. وشُرَطُ السلطانِ: نُخْبةُ أَصحابه الذين  يقدِّمهم على غيرهم من جنده؛ وقول أَوس بن حجر:  فأَشْرَط فيها نفْسَه، وهو مُعْصِمٌ،  وأَلْقَى بأَسْبابٍ له وتَوَكَّلا  أَجعل نفْسَه علَماً لهذا الأَمر؛ وقوله: أَشْرَط فيها نفسه أَي هَيَّأَ  لهذه النَّبْعةِ. وقال أَبو عبيدة: سمي الشُّرَطُ شُرَطاً لأَنهم  أَعِدّاء. وأَشراطُ الساعةِ: أَسبابُها التي هي دون مُعْظَمِها  وقِيامِها.والشَّرَطانِ: نَجْمانِ من الحَمَلِ يقال لهما قَرْنا الحملِ، وهما  أَوَّل نجم من الرَّبيع، ومن ذلك صار أَوائلُ كل أَمْر يقع أَشْراطَه ويقال  لهما الأَشْراط؛ قال العجاج:  أَلْجَأَهُ رَعْدٌ من الأَشْراطِ،  ورَيْقُ الليلِ إِلى أَراطِ  قال الجوهري: الشرطانِ نجمانِ من الحَمَل وهما قَرْناه، وإِلى جانِب  الشَّمالِيِّ منهما كوكب صغير، ومن العرب من يَعُدُّه معهما فيقول هو ثلاثة  كواكب ويسميها الأَشراط؛ قال الكميت:  هاجَتْ عليه من الأَشْراطِ نافِجةٌ،  في فَلْتةٍ، بَيْنَ إِظْلامٍ وإِسْفارِ  والنَّسَبُ إِليه أَشْراطِيٌّ لأَنه قد غَلب عليها فصار كالشيء الواحد؛  قال العجاج:  من باكِرِ الأَشْراطِ أَشْراطِيُّ  أَرادَ الشَّرَطَيْنِ. قال ابن بري: الشَّرَطانِ تثنية شَرَطٍ وكذلك  الأَشْراطُ جمع شَرَطٍ؛ قال: والنسبُ إِلى الشَّرَطَيْنِ شرَطِيٌّ  كقوله:ومن شَرَطِيٍّ مُرْثَعِنٍّ بعامِر  قال: وكذلك النسَبُ إِلى الأَشْراطِ شَرَطِيٌّ، قال: وربما تسَبُوا  إِليه على لفظ الجمع أَشْراطِيٌّ، وأَنشد بيت العجاج. ورَوْضةٌ أَشْراطِيّة:  مُطِرَتْ بالشَّرَطَيْنِ؛ قال ذو الرمة يصف روضة:  قَرْحاءُ حَوَّاءُ أَشْراطِيّة وكَفَتْ  فيها الذِّهابُ، وحَفَّتْها البَراعِيمُ  يعني رَوْضةُ مُطرت بنَوء الشرَطينِ، وإِنما قال قرحاء لأَنَّ في  وسَطِها نُوَّارةً بَيْضاء، وقال حوَّاء لخُضْرةِ نباتها. وحكى ابن الأَعرابي:  طلَع الشَّرَطُ، فجاء للشَّرَطَيْنِ بواحد، والتثنيةُ في ذلك أَعْلى  وأَشْهر لأَن أَحدهما لا ينفصل عن الآخر فصارا كأَبانَيْنِ في أَنهما  يُثْبَتانِ معاً، وتكون حالَتُهما واحدة في كل شيء.  وأَشْرَطَ الرسولَ: أَعْجَله، وإِذا أَعْجَل الإِنسانُ رسولاً إِلى أَمر  قيل أَشْرَطَه وأَفْرَطَه من الأَشْراط التي هي أَوائل الأَشياء كأَنه  (* قوله «كأَنه إلخ» كذا بالأصل ويظهر ان قبله سقطاً.) من قولك فارِطٌ وهو  السابق.  والشَّرَطُ: رُذالُ المالِ وشِرارُه، الواحد والجمع والمذكر والمؤنث في  ذلك سواء؛ قال جرير:  تُساقُ مِن المِعْزَى مُهورُ نِسائهمْ،  ومِنْ شَرَطِ المِعْزَى لَهُنَّ مُهورُ  وفي حديث الزكاة: ولا الشَّرَطَ اللَّئيمة أَي رُذالَ المالِ، وقيل:  صِغارُه وشِراره. وشَرَطُ الناس: خُشارَتُهم وخَمّانُهم؛ قال الكميت:  وجَدْتُ الناسَ، غَيْرَ ابْنَيْ نِزارٍ،  ولَمْ أَذْمُمْهُمُ، شَرَطاً ودُونا  فالشَّرَطُ: الدُّونُ من الناسِ، والذين هم أَعظم منهم ليسوا بشرَطٍ.  والأَشْراطُ: الأَرْذالُ. والأَشْراطُ أَيضاً: الأَشْرافُ؛ قال يعقوب: وهذا  الحرف من الأضداد؛ وأَما قولُ حَسّانَ بن ثابت:  في نَدامى بِيضِ الوُجوهِ كِرامٍ،  نُبِّهُوا بَعْدَ هَجْعةِ الأَشْراطِ  فيقال: إِنه أَراد به الحرَسَ وسَفِلةَ الناس؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:  أَشارِيطُ من أَشْراطِ أَشْراطِ طَيِّءٍ،  وكان أَبوهمْ أَشْرَطاً وابْن أَشْرَطا  وفي الحديث: لا تقومُ الساعةُ حتى يأْخُذَ اللّهُ شريطتَه من أَهلِ  الأَرض فيَبْقَى عَجاجٌ لا يَعْرِفون مَعْروفاً ولا يُنْكِرُون مُنْكَراً،  يعني أَهلَ الخيرِ والدِّينِ. والأَشْراطُ من الأَضْداد: يقع على الأَشراف  والأَرذال؛ قال الأَزهري: أَظُنُّه شَرَطَتَه أَي الخِيارَ إِلا أَنَّ  شمراً كذا رواه. وشرَطٌ: لقَب مالِكِ بن بُجْرَة، ذهَبوا في ذلك إِلى  اسْتِرْذالِه لأَنه كان يُحَمَّقُ؛ قال خالد بن قيس التيْمي يهجُو مالكاً  هذا:لَيْتَكَ إِذ رَهِبْتَ آلَ مَوْأَلَهْ،  حَزُّوا بنَصْلِ السيْفِ عند السَّبَلهْ  وحَلَّقَتْ بك العُقابُ القَيْعَلَهْ،  مُدْبِرةً بشَرَطٍ لا مُقْبِلَهْ  والغنمُ: أَشْرطُ المالِ أَي أَرْذَلُه، مُفاضَلةٌ، وليس هناك فِعْل؛  قال ابن سيده: وهذا نادِرٌ لأَن المُفاضلةَ إِنما تكون من الفعل دون الاسم،  وهو نحو ما حكاه سيبويه من قولهم أَحْنَكُ الشاتين لأَن ذلك لا فعل له  أَيضاً عنده، وكذلك آبَلُ الناسِ لا فِعْلَ له عند سيبويه. وشَرَطُ  الإِبلِ: حَواشِيها وصِغارُها، واحدها شَرَطٌ أَيضاً، وناقة شَرَطٌ وإِبل  شَرَطٌ. قال: وفي بعض نسخ الإِصلاح: الغنمُ أَشْراطُ المال، قال: فإِن صح هذا  فهو جمع شَرَط. التهذيب: وشَرَطُ المالِ صغارها، وقال: والشُّرَطُ  سُمُّوا شُرَطاً لأَن شُرْطةَ كل شيء خِيارُه وهم نُخْبةُ السلطانِ من جُنده؛  وقال الأَخطل:  ويَوْم شرْطةِ قَيْسٍ، إِذْ مُنِيت بِهِمْ،  حَنَّتْ مَثاكِيلُ من أَيْفاعِهمْ نُكُدُ  وقال آخر:  حتى أَتَتْ شُرْطةٌ للموْتِ حارِدةٌ  وقال أَوْسٌ: فأَشْرَط فيها أَي استخَفَّ بها وجعلها شَرَطاً أَي شيئاً  دُوناً خاطَرَ بها.  أَبو عمرو: أَشْرَطْتُ فلاناً لعمل كذا أَي يَسَّرْتُه وجعلته يليه؛  وأَنشد:  قَرَّبَ منهم كلِّ قَرْمٍ مُشْرَطِ  عَجَمْجَمٍ، ذِي كِدْنةٍ عَمَلَّطِ  المُشْرَطُ: المُيَسَّرُ للعمل. والمِشْرَطُ: المِبْضَعُ، والمِشْراطُ  مثله. والشَّرْطُ: بَزْغُ الحَجّام بالمِشْرَطِ، شَرَطَ يَشْرُطُ  ويَشْرِطُ شَرْطاً إِذا بزَغ، والمِشْراطُ والمِشْرَطةُ: الآلةُ التي يَشْرُط  بها. قال ابن الأَعرابي: حدثني بعض أَصحابي عن ابن الكَلْبي عن رجل عن  مُجالِد قال: كنت جالساً عند عبد اللّه بن معاوية بن عبد اللّه بن جعفر بن  أَبي طالب بالكوفة فأُتِيَ برجل فأَمَر بضَرْبِ عُنقه، فقلت: هذا واللّهِ  جَهْدُ البَلاء، فقال: واللّه ما هذا إِلا كشَرْطةِ حَجّامٍ بمشْرَطَتِه  ولكن جهد البلاء فَقْر مُدْقِعٌ بعد غِنىً مُوسع. وفي الحديث: نَهى النبي،  صلّى اللّه عليه وسلّم، عن شَرِيطةِ الشيطانِ، وهي ذبيحة لا تُفْرَى فيها  الأَوْداجُ ولا تُقْطَعُ ولا يُسْتَقْصَى ذبحُها؛ أُخذ من شَرْط الحجام،  وكان أَهل الجاهلية يقطعون بعضَ حَلْقِها ويتركونها حتى تموتَ، وإِنما  أَضافها إِلى الشيطان لأَنه هو الذي حملهم على ذلك وحسّن هذا الفعلَ  لدَيْهِم وسوّلَه لهم.  والشَّرِيطةُ من الإِبل: المشقُوقةُ الأُذن. والشَّرِيطةُ: شِبْه خُيوطٍ  تُفْتل من الخُوص واللِّيفِ، وقيل: هو الحبلُ ما كان، سمي بذلك لأَنه  يُشْرَطُ خُوصه أَي يُشَقُّ ثم يفتل، والجمع شَرائطُ وشُرُطٌ وشَرِيطٌ  كشَعيرة وشَعير.  والشَّرِطُ: العَتِيدةُ للنساء تَضَعُ فيها طِيبَها، وقيل: هي عَتيدةُ  الطِّيبِ، وقيل: العَيْبةُ؛ حكاه ابن الأَعرابي وبه فُسِّر قولُ عَمْرو بن  مَعْدِ يكَرِب:  فَزَيْنُكَ في الشَّرِيطِ إِذا التَقَيْنا،  وسابِغةٌ وذُو النُّونَيْنِ زَيْني  يقول: زَيْنُكَ الطِّيبُ الذي في العَتِيدةِ أَو الثيابُ التي في  العَيْبة، وزَيْني أَنا السِّلاحُ، وعَنَى بذي النُّونين السيفَ كما سماه بعضهم  ذا الحَيّاتِ؛ قال الأَسود بن يَعْفُرَ:  عَلَوْتُ بِذي الحَيّاتِ مَفْرَقَ رأْسِه،  فَخَرَّ، كما خَرَّ النِّساءُ، عَبِيطَا  وقال مَعْقِلُ بن خُوَيْلِد الهُذليّ:  وما جَرَّدْتُ ذا الحَيّاتِ، إِلاّ  لأَقْطَعَ دابِرَ العَيْشِ، الحُبابِ  (* قوله «الحباب» ضبط في الأصل هنا وفي مادة دبر بالضم، وقال هناك:  الحباب اسم سيفه.)  كانت امرأَته نظرت إِلى رجل فضرَبها مَعْقِلٌ بالسيف فأَتَرَّ يَدَها  فقال فيها هذا، يقول: إِنما كنت ضربْتُكِ بالسيفِ لأَقْتُلَكِ فأَخْطأْتكِ  لجَدِّكِ:  فَعادَ عليكِ أَنَّ لَكُنّ حَظّاً،  وواقِيةً كواقِيةِ الكِلابِ  وقال أَبو حنيفة: الشَّرَطُ المَسِيلُ الصغير يجيء من قَدر عشرة أَذرُع  مِثل شَرَطِ المال رُذالِها، وقيل الأَشْراطُ ما سال من الأَسْلاقِ في  الشِّعابِ.  والشَّرْواطُ: الطويلُ المُتَشَذِّبُ القليل اللحْم الدقيقُ، يكون ذلك  من الناس والإِبل، وكذلك الأُنثى بغير هاء؛ قال:  يُلِحْنَ من ذِي زَجَلٍ شِرْواطِ،  مُحْتَجِزٍ بخَلَقٍ شِمْطاطِ  قال ابن بري: الرجَز لجسَّاسِ بن قُطَيْبٍ والرجز مُغَيَّرٌ؛ وصوابه  بكماله على ما أَنشده ثعلب في أَمالِيه:  وقُلُصٍ مُقْوَرَّةِ الأَلْياطِ،  باتَتْ على مُلَحَّبٍ أَطَّاطِ  تَنْجُو إِذا قيل لها يَعاطِ،  فلو تَراهُنَّ بذي أُراطِ،  وهنَّ أَمثالُ السُّرَى الأَمْراطِ،  يُلِحْنَ من ذي دَأَبٍ شِرْواطِ،  صاتِ الحُداءِ شَظِفٍ مِخْلاطِ،  مُعْتَجِرٍ بخَلَقٍ شِمْطاطِ  على سَراوِيلَ له أَسْماطِ،  ليست له شَمائلُ الضَّفَّاطِ  يتْبَعْنَ سَدْوَ سَلِسِ المِلاطِ،  ومُسْرَبٍ آدَمَ كالفُسْطاطِ( ) قوله «ومسرب» كذا في الأَصل بالسين  المهملة ولعله بالشين المعجمة.  خَوَّى قليلاً، غيرَ ما اغْتِباطِ،  على مَباني عُسْبٍ سِباطِ  يُصْبِحُ بعد الدَّلَج القَطْقاطِ،  وهْو مُدِلٌّ حسَنُ الأَلْياطِ  الأَلْياطُ: الجُلود. ومُلَحَّب: طريق. وأَطّاطٌ: مُصوِّتٌ. ويَعاطِ:  زَجْر. وأُراطٌ: موضع. والسُّرَى، جمع سُرْوةٍ: السَّهْم. والأَمْراطُ:  المُتمرِّطةُ الرِّيشِ. ويُلِحْن: يَفْرَقْنَ. والدّأَبُ: شدَّة السَّيْر  والسَّوْقِ. والشَّظَفُ: خُشونة العيْشِ. والضَّفّاطُ: الكثير اللحم، وهو  أَيضاً الذي يُكْرَى من مَنْزِل إِلى منزل. والمِلاطُ: المِرْفَقُ،  وعُسُبٌ قَوائمه. وسِباطٌ: جمع سَبْطٍ. والقَطْقاطُ: السريعُ. الليث: ناقة  شِرْواطٌ وجمل شِرْواط طويل وفيه دِقّة، الذكر والأُنثى فيه سواء. ورجل  شِرْوَطٌ: طويل. وبنو شَرِيطٍ: بطن.
مقاييس اللغة:
(شرط) الشين والراء والطاء أصلٌ يدلُّ على عَلَمٍ وعلامة، وما قارب ذلك من عَلَم. من ذلك الشَّرَط العَلاَمة. وأشراط الساعة: علاماتُها. ومن ذلك الحديث حين ذكر أشراط الساعة، وهي علاماتها. وسمِّي الشُّرَط لأنّهم جعلوا لأنفسهم عَلامةً يُعرَفون بها. ويقولون: أَشرَطَ فلاَنٌ نفسَه للهَلكة، إِذا جعلَها عَلَمَاً للهلاك. ويقال أَشْرَطَ من إِبله وغنمه، إِذا أعدَّ منها شيئاً للبيع. قال الشاعر:([7])
فأَشْرَطَ فيها نفسَه وهو مُعْصِمٌ *** وألقى بأسبابٍ لـه وتوكُّلا
ومن الباب شَرْط الحاجم، وهو معلومٌ، لأنَّ ذلك علامةٌ وأَثَر. ويقال إنَّ أشراطَ السّاعة أوائِلُها. ومن الباب الشّريط، وهو خَيط يُرْبَق به البَهْم. وإِنّما سمِّي بذلك لأنَّها إذا رُبِطَتْ به صار لذلك أَثَر. ومن الباب الشَّرَط، وهو المَسِيل الصَّغير يجيء من قدر عشر أذرع، وسمِّي بذلك لأنَّه أثّر في الأرض كَشَرْط الحاجم.
ومن الباب الشَّرَطانِ : نجمانِ يقال إنَّهما قرنا الحَمَل، وهما مَعْلَمانِ مُشْتَهِران. ويقال جملٌ شِرواطٌ، أي ضَخْم. وإِنّما سُمِّيَ شِرواطاً لأنَّه إِذا كان مع إِبل تبيَّن كأنَّه عَلَم. قال حسّانٌ:
في نَدَامَى بيضِ الوجوهِ كرامٍ  *** نُبِّهُوا بعد هَجْعَةِ الأَشراطِ([8])
ففيه أقوال: قال قوم: أراد به الشّرَطينِ والثالثَ بين يديهما، ويكون على هذا قول من سمّى الثلاثة أشراطاً([9]). قال العجاج:
* من باكِرِ الأشراطِ أشْرَاطِيُّ([10]) *
وقال قوم: أراد بالأشراط الحَرَس. ويقال: الأشراط سِفْلة القوم. قال الشاعر:
أشاريط من أَشْراطِ أشراطِ طَيِّئٍ *** وكانَ أبوهُم أَشْرَطاً وابنَ أَشْرَطا([11])
ومن ذلك شَرَط المِعْزَى، وهي رُذَالُها، في قول جرير:
ترى شَرَطَ المِعْزَى  مُهورَ نسائِهمْ *** وفي شَرَط المِعزَى لهُنَّ مُهورُ([12])
وقال قوم: اشتقاق الشُّرَط من هذا لأنَّهم رُذَال. وقال آخرون: إِنَّما سُمُّوا شرَطاً لأنَّهم جَعَلوا لأنفسهم علامةً يُعرَفون بها، فأمَّا الشَّرَط التي هي الرُّذَال فإنّ وجهَ القياس فيها أنَّها تُشْرَط، أي تقدّم أبداً للنّوائب قبل الجُبار، فهي كالذي قُلْنَاهُ في قوله: "فأشرط فيها نَفْسَه"، أي جعلها عَلَماً للهلاك.
القاموس المحيط:
الشَّرْطُ إلزامُ الشيءِ، والتِزَامُهُ في البيعِ ونحوِه، كالشَّريطَةِ ج شُرُوطٌ، وفي المَثَلِ " الشَّرْطُ أمْلَكْ، عليكَ أمْ لَك " ، وبَزْغُ الحَجَّامِ، يَشْرِطُ ويَشْرُطُ فيهما، والدُّونُ اللَّئيمُ السافِلُ ج أشْراطٌ، وبالتحريك العلامَةُ ج أشْراطٌ، وكلُّ مَسِيلٍ صَغيرٍ يَجِيءُ من قَدْرِ عَشْرِ أذْرُعٍ، وأوَّلُ الشيءِ، ورُذالُ المالِ، وصِغارُها، والأَشْرافُ أشْراطٌ أيضاً، ضِدٌّ. والشَّرَطانِ، محركةً نَجْمانِ من الحَمَلِ، وهُما قَرْناهُ، وإلى جانِبِ الشَّمالِيِّ كوكَبٌ صَغيرٌ، ومنهم من يَعُدُّه مَعَهُما، فيقولُ هذا المَنْزِلُ ثلاثةُ كواكِبَ، ويُسَمِّيها الأَشْراطَ. وأشرَطَ إبِلَهُ أعْلَمَ أَنها للبيعِ، من إِبِلِهِ أعَدَّ شيئاً للبيع
الرسولَ: أعْجَلَهُ، نفسَه لكذا: أعْلَمَها، وأعَدَّها. والشُّرْطَةُ، بالضم: ما اشْتَرَطْتَ، يقالُ: خُذْ شُرْطَتَكَ، وواحِدُ الشُّرَطِ، كصُرَدٍ، وهُمْ أولُ كَتِيبَةٍ تَشْهَدُ الحَرْبَ، وتَتَهَيَّأ للمَوْتِ، وطائِفَةٌ من أعوانِ الوُلاَةِ م، وهو شُرَطِيٌّ، كتُرْكِيٍّ وجُهَنِيٍّ، سُمُّوا بذلك، لأَنَّهُمْ أعْلَمُوا أنْفُسَهم بعَلاَماتٍ يُعْرَفُونَ بها. وشَرِطَ، كسَمِعَ: وَقَع في أمْرٍ عَظيمٍ. والشَّرِيطُ: خُوصٌ مَفْتُولٌ يُشَرَّطُ به السَّرِيرُ ونحوُه، وعَتِيدَةٌ تَضَعُ المرأةُ فيها طِيبها، والعَيْبَةُ، وة بالجَزِيرَة الخَضْراءِ الأَنْدَلُسِيَّةِ، وبهاءٍ: المَشْقُوقَةُ الأُذُنِ من الإِبِلِ، والشاةُ أُثِّرَ في حَلْقِها أَثَرٌ يَسيرٌ كشَرْطِ المَحاجِمِ من غيرِ إفْراءِ أوْداجٍ، ولا إِنْهارِ دَمٍ. وكان يُفْعَلُ ذلك في الجاهِلِيَّةِ، يَقْطَعُونَ يسيرًا من حَلقِها، ويَجْعَلُونَه ذَكاةً لها. وفي الحديث: " لا تأكُلُوا الشَّريطَةَ " . وكزُبيرٍ: والِدُ نُبَيْطٍ. وكصَبورٍ: جبلٌ. والشِّرْواطُ، كسِرْداحٍ: الطويلُ، والجملُ السريعُ. والمِشْرطُ والمِشْراطُ، بكسرهما: المِبضعُ. ومشَارِيطُ الشيءِ: أوائِلُهُ، الواحدُ: مِشْراطٌ. وأخَذَ للأمرِ مَشَارِيطَهُ: أُهْبَتَه. وذُو الشَّرْطِ: عَدِيُّ بنُ جَبَلَةَ، شَرَطَ على قومِهِ أن لا يُدْفَنَ مَيِّتٌ حتى يَخُطَّ هو موضِعَ قَبْرِه. واشْتَرَطَ عليه: شَرَطَ. وتَشَرَّطَ في عَمَلِه: تأنَّقَ، واسْتَشْرَطَ المالُ: فَسَدَ بعدَ صَلاحٍ، والغَنَمُ أشْرَطُ المالِ: أرْذَلُه، مُفاضَلَةٌ بلا فِعْلٍ، وهو نادِرٌ. وشارَطَه: شَرَطَ كلٌّ منهما على صاحبه.
تاج العروس:
ش ر ط
الشَّرْطُ : إلْزامُ الشَّيْء والْتِزامُه في البَيْع ونحوِه كالشَّريطَةِ ج : شُروطٌ وشَرائطُ . وفي الحَديث : " لا يَجوز شَرْطانِ في بَيْعٍ " هو كقَوْلكَ : بِعْتُكَ هذا الثَّوْب نَقْداً بدينارٍ ونَسيئَةً بدينارَيْن وهو كالبَيْعيْنِ في بَيْعةٍ ولا فرقَ عندَ أَكْثَرِ الفُقَهاءِ في عَقْدِ البَيْعِ بَيْنَ شرطٍ واحِدٍ أَو شَرْطَيْنِ وفرَّقَ بينَهُما أَحْمَدُ عَمَلاً بظاهِرِ الحَديثِ ومِنْهُ الحَديثُ الآخَرُ : " نُهِيَ عن بَيْعٍ وشَرْطٍ " هو أَن يكونَ مُلازِماً في العقدِ لا قَبْلَه ولا بعدَه ومِنْهُ حديثُ بَرِيرَةَ : " شَرْطُ الله أَحَقُّ " تريد مَا أَظْهَرَه وبَيَّنَه من حُكْمِ الله بقوله : الولاءُ لمَنْ أَعْتَقَ . وفي المَثَلِ : " الشَّرطُ أَمْلَكُ عليك أَم لك " قالَ الصَّاغَانِيّ : ويُضْرِبُ في حفظِ الشَّرْطِ يجَرِي بَيْنَ الإِخْوان . والشّرْطُ : بَزْغُ الحَجَّامِ بالمِشْرَطِ يَشْرِطُ ويَشْرُطُ فيهما ويُقَالُ : رُبَّ شَرْطِ شَارِط أَوْجَعُ من شَرْطِ شَارِط . والشّرْطُ : الدُّونُ اللَّئيمُ السَّافِلُ مُقْتَضى سِياقِه أَنَّهُ بالفَتْحِ والصَّوَابُ أَنَّهُ بالتَّحريكِ قالَ الكُمَيْتُ :
وَجَدْتُ النَّاسَ غَيْرُ ابْنَيْ نِزَارٍ ... ولم أَذْمُمْهُمُ شَرْطاً ودُونَا ويُرْوَى : شَرَطاً : بالتَّحريكِ كما هو في الصّحاح . وشَرَطُ النَّاسِ : خُشارَتُهم وخُمَّانهُم ج : أَشْراطٌ وهو الأَرْذالُ . والشَّرَطُ بالتَّحريكِ : العلامَةُ الَّتِي يجْعَلُها النَّاسُ بينَهُم ج : أَشْراطٌ أَيْضاً . وأَشْراطُ السَّاعَةِ : علاماتُها وهو مِنْهُ وفي الكِتابِ العَزيزِ : " فَقَدْ جاءَ أَشْراطُهَا " . والشَّرَطُ : كلُّ مَسِيلٍ صَغيرٍ يَجيءُ من قَدْرِ عَشْرِ أَذْرُعٍ مِثْل شَرَطِ المالِ وهو رُذالُها قالَهُ أَبُو حَنِيفَةَ . وقِيل الأَشْرَاطُ : مَا سالَ من الأَسْلاقِ في الشِّعابِ . والشَّرَطُ : أَوَّلُ الشَّيْءِ . قالَ بعضُهم : ومِنْهُ أَشْرَاطُ السَّاعَةِ والاشْتِقاقانِ مُتَقارِبانِ ؛ لأنَّ علامَةَ الشَّيءِ أَوَّلُه . والشَّرَطُ : رُذالُ المالِ كالدَّبِر والهَزيل وصِغارُها وشِرارُها قالَهُ أَبُو عُبَيْدٍ الواحِدُ والجَمْعُ والمذكَّرُ والمؤنَّثُ في ذلِكَ سَواءٌ قالَ جَريرٌ :
تُساقُ من المِعْزَى مُهُور نِسائِهِمْ ... ومن شَرَطِ المَعْزَى لَهُنَّ مُهُورُ وفي حديثِ الزَّكاةِ : " ولا الشَّرَطَ اللَّئيمَةَ " رُذال المالِ وقِيل صِغارُه وشِرارُه وشَرَطُ الإِبِل : حَوَاشيها وصِغارُها واحِدُها شَرَطٌ أَيْضاً يُقَالُ : ناقةٌ شَرَطُ وإِبِلٌ شَرَطٌ . والأَشْرافُ : أَشْرَاطٌ أَيْضاً قالَ يَعْقُوبُ : هو ضِدٌّ يَقَع عَلَى الأشْرافِ والأَرْذالِ وفي الصّحاح : وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرَابِيّ :
أَشارِيطُ من أَشْرَاطِ أَشْرَاطِ طَيِّئٍ ... وكانَ أَبوهُمْ أَشْرَطاً وابْنَ أَشْرَطَا
والشَّرَطانِ مُحَرَّكَةً : نَجمانِ من الحَمَلِ وهُما قَرْناهُ وإِلى جانِبِ الشَّمالِيِّ منهما كوكَبٌ صَغيرٌ ومنهم أَي من العَرَبِ مَنْ يَعُدُّه مَعَهُما فيقولُ : هو أَي هذا المنزِلُ ثلاثَةُ كَواكِبَ ويُسَمِّيها الأَشْرَاطُ هذا نصُّ الجَوْهَرِيّ بعَيْنِه . وقالَ الزَّمَخْشَرِيُّ وابنُ سِيدَه : هُما أَوَّل نَجْم من الرَّبيع ومن ذلِكَ صار أَوائِلُ كلِّ أَمرٍ يقَعُ عَلَى أَشْرَاطَهُ وقالَ العَجَّاجُ :
" أَلْجَأَهُ رَعْدٌ من الأَشْرَاطِ
" ورَيِّقُ اللَّيْلِ إِلَى أُرَاطِ والنِّسبَةُ إِلَى الأَشْرَاطِ أَشْرَاطِيٌّ لأنَّه قَدْ غلبَ عليها فصارَ كالشَّيءِ الواحِدِ قالَ العَجَّاجُ أَيْضاً :
" مِنْ باكِرِ الأَشْرَاطِ أَشْرَاطيُّ
" من الثُّرَيَّا انْقَضَّ أَوْ دَلْوِيُّ وقالَ رُؤْبَةُ :
" لنا سِرَاجَا كُلِّ لَيْلٍ غَاطِ
" ورَاجِساتُ النَّجْمِ والأَشْرَاطِ وقالَ الكُمَيْتُ :
هاجَتْ عَلَيْهِ من الأَشْرَاطِ نافِجَةٌ ... بفَلْتَةٍ بَيْنَ إِظْلامٍ وإِسْفارِ وشاهدُ المُثَنَّى قَوْلُ الخَنْساءِ :
مَا رَوْضَةٌ خَضْراءُ غَضٌّ نَباتُها ... تَضَمَّنَ رَيَّاها لها الشَّرَطَانِ وأَشْرَطَ طائفةً من إِبِله وغَنَمِه : عَزَلَها وأَعْلمَ أَنَّها للبَيْعَ وفي الصّحاح : أَشْرَطَ من إِبِلِهِ وغَنَمِه إِذا أَعَدَّ منها شيئاً للبَيْع . وأَشْرَطَ إِلَيْه الرَّسولَ : أَعْجَلَهُ وَقَدَّمَه يُقَالُ : أَفْرَطَهُ وأَشْرَطَه من الأَشْرَاطِ الَّتِي هي أَوائلُ الأَشْياءِ كَأَنَّهُ من قولِكَ : فارِطٌ وهو السَّابِق . وأَشْرَطَ فلانٌ نفْسَهُ لكذا من الأَمْرِ أَي أَعْلَمَها له وأَعَدَّها ومن ذلِكَ أَشْرَطَ الشُّجاعُ نفْسَهُ : أَعْلَمَها للمَوْتِ قالَ أَوْسُ بنُ حَجَرٍ :
وأَشْرَطَ فيها نَفْسَه وهو مُعْصِمٌ ... وأَلْقَى بأَسْبابٍ له وتَوَكَّلا والشُّرْطَةُ بالضَّمِّ : واحدُ الشُّرَطِ كصُرَدٍ وهم أَوَّلُ كَتينَةٍ من الجَيْشِ تَشْهَدُ الحَرْبَ وتَتَهَيَّأَ للمَوْتِ وهم نُخْبَةُ السُّلْطانِ من الجُنْدِ ومِنْهُ حديثُ ابنِ مَسْعودٍ في فَتْحِ قُسْطَنْطِينِيَّة : " يَسْتَمِدُّ المُؤْمِنون بعضُهم بعضاً فيَلْتَقون وتُشْرَطُ شُرْطَةٌ للمَوْتِ لا يَرْجِعُونَ إلاَّ غالِبينَ " . وقالَ أَبُو العِيالِ الهُذَلِيّ يَرْثي ابنَ عمِّه عبدَ بنَ زُهْرَةَ :
فلمْ يُوجَدْ لشُرْطَتِهِمْ ... فَتًى فِيهِمْ وقد نُدِبُوا
فكُنْتُ فَتَاهُمُ فِيها ... إِذا تُدْعَى لها تَثِبُ قالَ الزَّمَخْشَرِيُّ : ومِنْهُ صَاحِب الشُّرْطَة . والشُّرْطَةُ أَيْضاً : طائِفةٌ من أَعْوانِ الوُلاةِ م معروفةٌ ومِنْهُ الحَديثُ : " الشُّرَطُ كِلابُ النَّارِ " وهو شُرْطِيٌّ أَيْضاً في المُفْرد كتُرْكِيٍّ وجُهَنِيٍّ أَي بسُكونِ الرَّاءِ وفتْحِها هَكَذا في المُحْكَمِ وكأَنَّ الأَخيرَ نُظِرَ إِلَى مُفْرَدِه شُرَطَة كرُطَبَةٍ وهي لغةٌ قَليلةٌ . وفي الأَسَاسِ والمِصْباح مَا يدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّوابَ في النَّسَبِ إِلَى الشُّرْطَة شُرْطِيٌّ بالضَّمِّ وتَسْكينِ الرَّاءِ رَدًّا عَلَى واحِدِه والتَّحريكُ خَطَأٌ لأنَّه نُسِبَ إِلَى الشُّرَطِ الَّذي هو جَمْعٌ . قُلْتُ : وإذا جَعَلْناهُ مَنْسوباً إِلَى الشُّرْطَةِ كهُمَزَةٍ وهي لغةٌ قَليلَةٌ كما أَشَرْنا إِلَيْه قَريباً أَوْلَى من أَنْ نَجْعَلَه مَنْسُوباً إِلَى الجَمْعِ فتَأَمَّل . وإِنَّما سُمُّوا بذلك لأَنَّهم أَعْلَمُوا أَنْفُسَهم بعَلاماتٍ يُعْرَفونَ بها . قالَهُ الأَصْمَعِيّ . وقالَ أَبُو عُبَيْدَة : لأنَّهُم أَعدُّوا لذلك . قالَ ابنُ بَرِّيّ : وشاهِدُ الشُّرْطِيّ لواحِدِ الشُّرَط قَوْلُ الدَّهْناءِ :
" واللهِ لَوْلا خَشْيَةُ الأَمِيرِ
" وخَشْيَةُ الشُّرْطِيّ والتُّؤرورِ وقالَ آخَرٌ :
" أَعُوذُ باللهِ وبالأَمِيرِ
" من عامِلِ الشُّرْطَةِ والأُتْرُورِ
وشَرِطَ كسَمِعَ : وقعَ في أَمرٍ عَظيمٍ . نَقَلَهُ الصَّاغَانِيّ كَأَنَّهُ وقَعَ في شُرُوطٍ مُخْتَلِفَة أَي طُرُقٍ . والشَّريطُ : خُوصٌ مَفْتولٌ يُشَرَّط وفي العُبَاب : يُشَرَّجُ به السَّريرُ ونحوه فإِنْ كانَ من لِيفٍ فهو دِسَارٌ وقِيل : هو الحَبْلُ مَا كانَ سُمِّيَ بذلك لأنَّه يُشْرَطُ خُوصُه أَي يُشَقُّ ثمَّ يُفْتَلُ والجَمْعُ : شَرائِطُ ومِنْهُ قَوْلُ مالكٍ رَحِمَه الله : لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أُوصِيَ إِذا مِتُّ أَنْ يُشَدُّ كِتَافِي بشَرِيطٍ ثمَّ يُنْطَلَقُ بِي إِلَى رَبِّي كما يُنْطَلَقُ بالعَبْدِ إِلَى سيِّدِه . وقالَ ابن الأَعْرَابِيّ : الشَّريطُ : عَتيدَةٌ تَضَع المرأَةُ فيها طِيبها وأَداتَها . وقِيل : الشَّريطُ : العَيْبَةُ عن ابن الأَعْرَابِيّ أَيْضاً وبه فُسِّرَ قَوْلُ عَمْرو بنِ مَعْدِي كَرِب :
فزَيْنُكِ في شَرِيطِك أُمَّ بَكْرٍ ... وسابِغَةٌ وذُو النُّونَيْنِ زَيْنِي يَقُولُ : زَيْنُكِ الطِّيبُ الَّذي في العَتيدَةِ أَو الثِّيابُ الَّتِي في العَيْبَةِ وزَيْني أَنا السِّلاحُ وعَنَى بذِي النُّونَيْنِ السَّيْفَ كما سمَّاه بعضُهم ذَا الحَيَّاتِ . وشَرِيطُ : ة بالجَزيرَةِ الخَضْراءِ الأَنْدَلُسِيَّة نَقَلَهُ الصَّاغَانِيّ . والشَّريطَةُ بهاءٍ : المَشْقوقَةُ الأُذُنِ من الإِبِلِ لأَنَّها شُرِطَتْ آذانُها أَي شُقَّتْ فهو فَعِيلَةٌ بمَعْنَى مَفْعُولَةٍ . والشَّرِيطَةُ : الشَّاةُ أُثِّرَ في حَلْقِها أَثَرٌ يَسيرٌ كشَرْطِ المَحاجِمِ من غيرِ إِفْرَاءٍ وأَوْداجٍ ولا إِنْهَارِ دَمٍ أَي لا يُسْتَقْصى في ذَبْحِها . أُخِذَ من شَرْطِ الحَجَّامِ وكانَ يُفْعَلُ ذلِكَ في الجاهِلِيَّةِ كانوا يَقْطَعُون يَسيراً من حَلْقِها ويَتْرُكُونَها حتَّى تموتَ ويجْعَلونَهُ ذَكاةً لها وهي كالذَّكِيَّةِ والذَّبيحَةِ والنَّطيحَةِ وقد نُهِيَ عن ذلِكَ في الحديثِ وهو : " لا تأْكُلُوا الشَّرِيطَةَ فإِنَّها ذَبيحَةُ الشَّيْطانِ " وقِيل : ذَبيحَةُ الشَّرِيطَةِ هي أَنَّهم كانوا يَشْرِطونَها من العِلَّةِ فإذا ماتَتْ قالوا : قَدْ ذَبَحْناها . وشَريطٌ كزُبَيْرٍ : والِدُ نُبَيْطٍ وهو شَرِيطُ بنُ أَنَسِ بنِ هِلالٍ الأَشْجَعِيّ صحابيٌّ ولابْنِه نُبَيْطٍ صُحْبَةٌ أَيْضاً وله أَحاديثُ وقد جُمعتْ في كُرَّاسَة لَطيفَةٍ رَوَيْناها عن الشُّيوخِ بأَسانيدَ عاليَةٍ وروى عنه ابنُه سَلَمَةُ بنُ نُبَيْطٍ وحديثُه في سُنَنِ النَّسائيّ . وشَرُوطٌ كصَبُورٍ : جَبَلٌ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيّ . والشِّرْواطُ كسِرْداحٍ : الطَّويلُ من الرِّجالِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وهو في العَيْن . والشِّرْواطُ : الجَمَلُ السَّريعُ هَكَذا في أُصولِ القاموس والصَّوَابُ أَنَّ الشِّرْواطَ يُطلقُ عَلَى النَّاقَةِ والجَمَلِ ففي العَيْن : ناقةٌ شِرْواطٌ وجملٌ شِرْواطٌ : طَويلٌ وفيه دِقَّةٌ الذَّكرُ والأُنثَى فيه سَواءٌ ونقلَ الجَوْهَرِيّ مثلَ ذلك وكأَنَّ المُصَنِّفَ أَخَذَ من عِبَارَة ابنِ عَبَّادٍ . ونصُّه : الشِّرْواطُ : السَّريعُ من الإِبِل . فعَمَّمَ ولم يَخُصّ الجَمَل ففي كلامِ المُصَنِّف قُصُورٌ من جِهَتَيْنِ وأَجْمَعُ من ذلِكَ مَا في اللّسَان : الشِّرْواطُ : الطَّويلُ المُتَشَذِّبُ القَليلُ اللَّحْمِ الدَّقيقُ يَكُونُ ذلِكَ من النَّاسِ والإبِلِ وكَذلِكَ الأُنثَى بغيرِ هاءٍ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ للرَّاجزِ :
" يُلِحْنَ من ذِي زَجَلٍ شِرْواطِ
" مُحْتَجِزٍ بخَلَقٍ شِمْطَاطِ قالَ ابنُ بَرِّيّ : الرَّجَزُ لجِسَّاسِ بنِ قُطَيْبٍ وهو مُغَيَّر وأَنْشَدَه ثَعْلَبٌ في أَماليهِ عَلَى الصَّوابِ وهي ستَّةَ عَشَرَ مَشْطوراً وبينَ المَشْطورَيْنِ مَشْطوران وهُما :
" صَاتِ الحُدَاءِ شَظِفٍ مِخْلاطِ
" يُظْهِرْنَ من نَحِيبِه للشَّاطِي ويُرْوَى : مِنْ ذِي ذِئْبٍ . والمِشْرَطُ والمِشْراطُ بكسْرِهِما المِبْضَعُ وهي الآلَةُ الَّتِي يَشْرِطُ بها الحَجَّامُ . ومَشَارِيطُ الشَّيْءِ : أَوائِلُه كأَشْراطِه أَنْشَدَ ابن الأَعْرَابِيّ :
تَشابَهُ أَعْناقُ الأُمُورِ وتَلْتَوِي ... مَشَاريطُ مَا الأَوْرادُ عنه صَوادِرُ
وقالَ : لا واحِدَ لها ونَقَلَ ابنُ عَبَّادٍ أَنَّ الواحِدَ مِشْراطٌ . قالَ : ويُقَالُ : أَخَذَ للأَمْرِ مَشَارِيطَهُ أَي أُهْبَتَهُ . وذُو الشَّرْطِ لقبُ عدِيّ ن جَبَلَةَ بنِ سَلامَةَ بنِ عَبْدِ اللهِ بنِ عُلَيْمَ ابنِ جَنابِ بنِ هُبَلَ التَّغْلِبِيِّ وكانَ قَدْ رَأَسَ وشَرَطَ عَلَى قومِه أَن لا يُدْفَنَ مَيِّتٌ حتَّى يَخُطَّ هو له مَوْضِعَ قَبْرِه فقال طُعْمَةُ بنُ مِدْفَعِ ابنِ كِنانَةَ بنِ بَحْرِ بنِ حسَّانِ بنِ عَدِيِّ بنِ جَبَلَةَ في ذلِكَ :
عَشِيَّةَ لا يَرْجُو امرُؤٌ دَفْنَ أُمِّهِ ... إِذا هي ماتَتْ أَو يَخُطَّ لها قَبْرَا وكانَ مُعاويَةُ رَضِيَ الله عَنْه بعثَ رسولاً إِلَى بَهْدَلِ بنِ حسَّانِ بت عَدِيِّ بنِ جَبَلَةَ يَخْطُبُ ابْنَتَهُ فأَخْطَأَ الرَّسولُ فذَهَبَ إِلَى بَحْدَلِ بنِ أُنَيْفٍ من بَني حارِثَةَ بنِ جَنَابٍ فزَوَّجَهُ ابْنَتَهُ مَيْسُونَ فوَلَدَتْ لهُ يَزيدَ فقال الزُّهَيْرِيُّ :
أَلا بَهْدَلاً كانوا أَرادُوا فضُلِّلَتْ ... إِلَى بَحْدَلٍ نفْسُ الرَّسولِ المُضَلَّلِ
" فَشَتَّانَ إِنْ قايَسْتَ بَيْنَ ابنِ بَحْدَلٍوبيْنَ ابنِ ذِي الشَّرْطِ الأَغَرِّ المُحَجَّلِ واشْتَرَطَ عَلَيْهِ كذا : مثْل شَرَطَ وتَشَرَّطَ في عمَلِه : تأَلَّقَ كذا في العُبَاب وفي الأَسَاسِ : تَنَوَّقَ وتَكَلَّفَ شُروطاً مَا هِيَ عَلَيْهِ . واسْتَشْرَطَ المالُ : فَسَدَ بعدَ صَلاحٍ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيّ . وفي إِصلاحِ الأَلْفاظِ لابنِ السِّكِّيتِ : الغَنَمٍ أَشْرَطُ المالِ أَي أَرْذَلُه وهو مُفَاضَلَةٌ لا فِعَلٍ قالَ ابنُ سِيدَه : وهو نادرٌ لأنَّ المُفاضَلَةَ إنَّما تَكُونُ من الفِعْلِ دونَ الاسمِ وهو نحوُ مَا حكاه سِيبَوَيْه من قولِهِم : أَحْنَكُ الشَّاتَيْن ؛ لأنَّ ذلِكَ لا فِعْلَ له أَيْضاً عندَه وكَذلِكَ آبَلُ النَّاسِ لا فِعْلَ له عند سِيبَوَيْه قالَ : وفي بعضِ نُسَخِ الإِصْلاحِ : الغَنَمُ أَشْراطُ المالِ . قُلْتُ : وهكذا أَوْرَدَه الجَوْهَرِيّ أَيْضاً . قالَ : فإِنْ صَحَّ هذا فهو جمعُ شَرَط مُحَرَّكَةً . وشارَطَهُ مُشَارَطَةً : شَرَطَ كُلٌّ مِنْهُما عَلَى صاحِبِه كما في اللّسَان والعُبَاب . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : الشَّرْطُ بالفَتْحِ : العَلامَةُ لغةٌ في التَّحْريكِ . والشَّرَطُ مُحَرَّكَةً : من الإِبِل : مَا يُجْلَبُ للبَيْعِ نحو النَّابِ والدَّبِر يُقَالُ : إِنَّ في إِبِلكَ شَرَطاً ؟ فيقول : لا ولكنَّها لُبَابٌ كُلُّها كما في اللّسَان وعِبَارَة الأَسَاسِ : يُقَالُ للجَالِبِ : هلْ قفي حَلُوبَتِكَ شَرَطٌ ؟ قالَ : لا كُلُّها لُبَابٌ . وأَشْرَاطُ السَّاعَةِ : مَا يُنْكِرَه النَّاسُ من صِغارِ أُمورِها قبلَ أُن تَقومَ السَّاعَةُ نَقَلَهُ الخَطَّابيّ وقالَ غيرُه : هي أَسْبابُها الَّتي هي دونَ مُعْظَمِها وقِيامِها . وشُرْطَةُ كلِّ شيءٍ بالضَّمِّ : خِيارُهُ وكَذلِكَ شَرِيطَتُه ومِنْهُ الحَديثُ : " لا تَقومُ السَّاعَةُ حتَّى يأخُذَ الله شَرِيطَتَه من أَهلِ الأرضِ فيبْقَى عَجاجٌ لا يَعْرِفُونَ مَعْرُوفاً ولا يُنْكِرُونَ مُنْكَراً " يَعني أَهل الخَيْرِ والدِّينِ . قالَ الأّزْهَرِيّ : أَظُنُّه شَرَطَتَه أَي الخِيارَ إلاَّ أَنَّ شَمِراً كذا رَوَاه . قالَ ابنُ بَرِّيّ : والنَّسَبُ إِلَى الشَّرطَيْن شَرَطِيٌّ كقولِه :
" ومِنْ شَرَطِيٍّ مُرْثَعِنٍّ بعَامِرِ قالَ : وكَذلِكَ النَّسَبُ إِلَى الأَشْراطِ شَرَطِيٌّ وربَّما نَسَبوا إِلَيْه عَلَى لَفْظِ الجَمْع أَشْراطِيّ وقد تَقَدَّم شاهِدُه ومن ذلِكَ : رَوْضَةٌ أَشْرَاطِيَّةٌ إِذا مُطِرَتْ بِنَوْءِ الشَّرَطَيْن قالَ ذو الرُّمَّة يَصِفُ رَوْضَةً :
حَوَّاءُ قَرْحاءُ أَشْرَاطِيَّةٌ وَكَفَتْ ... فيها الذِّهَابُ وحَفَّتْها البَرَاعيمُ
وحكى ابن الأَعْرَابِيّ : طَلَع الشَّرَطُ . فجاءَ للشَّرَطَيْن بواحِدٍ والتَّثْنِيَةُ في ذلِكَ أَعْلى وأَشْهَرُ لأنَّ أَحَدَهُما لا يَنْفَصِلُ عن الآخرِ كأَبَانَيْن في أَنَّهما يُثَنَّيانِ معاً وتكون حالَتُهما واحِدَةً في كلِّ شيءٍ . ويُقَالُ : نَوْءٌ شَرَاطِيٌّ هَكَذا هو في الأَسَاسِ ولعلَّه شَرَطِيٌّ مُحَرَّكَةً كما تَقَدَّم عن ابنُ بَرِّيّ . وفي الصّحاح : وأَمَّا قَوْلُ حَسَّانَ ابنِ ثابِتٍ :
في نَدَامَى بِيضِ الوُجوهِ كرَامٍ ... نُبِّهُوا بعد هَجْعَةُ الأَشْراطِ وفي العُبَاب : بعدَ خَفْقَةِ الأَشْرَاطِ فيُقالُ : إِنَّهُ أَرادَ به الحَرَسَ وسَفِلَةِ النَّاسِ أَي فالواحِدُ شَرَطٌ . قالَ الصَّاغَانِيّ : والصَّحيحُ أَنَّهُ أَرادَ الكُمَيْتَ وذُو الرُّمَّةِ وخَفْقَتُها : سُقُوطُهَا . وشَرَطٌ مُحَرَّكَةً : لقبُ مالكِ بنِ بُجْرَة ذَهَبوا في ذلِكَ إِلَى اسْتِرْذالِهِ ؛ لأنَّه كانَ يُحَمَّقُ قالَ خالدُ بنُ قَيْسٍ التَّيْمِيِّ يَهْجُو مالِكاً هذا :
" لَيْتَكَ إِذا رُهِنْتَ آلَ مَوْأَلَهْ
" حَزُّوا بنَصْلِ السَّيْفِ عندَ السَّبَلَهْ
" وحَلَّقَتْ بكَ العُقَابُ القَيْعَلَهْ
" مُدْبِرَةً بشَرَطٍ لا مُقْبِلَهْ وأَشْرَطَ فيها وبِها : اسْتَخَفَّ بها وجَعَلَها شَرَطاً أَي شيئاً دوناً خاطَرَ بها . وقالَ أَبُو عمرٍو : أَشْرَطْتُ فُلاناً لعَمَلِ كذا أَي يَسَّرْتُهُ وجَعَلْتُه يَلِيه وأَنْشَدَ :
" قَرَّبَ مِنْهُمْ كُلَّ قَرْمٍ مُشْرَطِ
" عَجَمْجَمٍ ذي كُدْنَةٍ عَمَلَّطِ المُشْرَطُ : المُيَسَّرُ للعَمَلِ . والشَّريطُ : خُيوطٌ من حَريرٍ أَو مِنْهُ ومن قَصَبٍ تُفْتَلُ مع بعضِها عَلَى التَّشبيهِ بخُيوطِ الصُّوفِ واللِّيفِ . وبَنو شَريطٍ : بَطْنٌ من العَرَب عن ابنِ دُرَيْدٍ . وشَرْطَا النَّهرِ : شَطَّاه . والأَشْرَطُ كأَحْمَدَ : الرَّذْلُ والأَشاريطُ جمعُ الجمعِ وهم الأَراذِلُ . والشُّرُوط : الطُرُقُ المُخْتَلِفَةُ . ومن أَمثالِ المُوَلِّدين : لا تُعَلِّمُ الشُّرْطِيَّ التَّفَحُّصَ ولا الزُّطِّيَّ التَّلَصُّص . والتَّشْريطُ : كالشَّرْط . وتَشَارَطَ عَلَيْهِ كذا : مِثْلُ شارَطَ . وأَشْرَطَ نفسَهُ ومالَه في هذا الأَمْرِ إِذا قَدَّمَهُما . وأَبو القاسمِ بنُ أَبي غالبٍ الشَّرَّاطُ : مُحَدِّثٌ مَغْرِبِيٌّ روى عنه سِبْطُه القاسمُ بنُ محمَّدِ بنِ أَحْمَدَ القُرْطُبِيُّ . وأَبو عِمْرانَ موسَى بنُ إِبْراهيمَ الشُّرْطِيُّ عن ابنِ لَهِيعَةَ قالَ الدَّارقُطْنِيُّ : مَتْرُوكٌ

_Türkçe çeviri henüz yok_
