# شرط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B1%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شرط

الشرط: إلزام الشيء والتزامه في البيع ونحوه، كالشريطة، ج: شروط وشرائط. وفي الحديث:  لا يجوز شرطان في بيع  هو كقولك: بعتك هذا الثوب نقدا بدينار، ونسيئة بدينارين، وهو كالبيعين في بيعة، ولا فرق عند أكثر الفقهاء في عقد البيع بين شرط واحد أو شرطين، وفرق بينهما أحمد عملا بظاهر الحديث ومنه الحديث الآخر:  نهي عن بيع وشرط  هو أن يكون ملازما في العقد لا قبله ولا بعده، ومنه حديث بريرة:  شرط الله أحق  تريد ما أظهره وبينه من حكم الله بقوله: الولاء لمن أعتق. وفي المثل:  الشرط أملك، عليك، أم لك  قال الصاغاني: ويضرب في حفظ الشرط يجري بين الإخوان. والشرط: بزغ الحجام بالمشرط، يشرط ويشرط، فيهما، ويقال: رب شرط شارط، أوجع من شرط شارط. والشرط: الدون اللئيم السافل، مقتضى سياقه أنه بالفتح، والصواب أنه بالتحريك، قال الكميت:
  وجدت الناس غير ابني نزار                      ولم أذممهم شرطا ودونـا ويروى: شرطا: بالتحريك، كما هو في الصحاح. وشرط الناس: خشارتهم وخمانهم، ج: أشراط، وهو الأرذال. والشرط، بالتحريك: العلامة التي يجعلها الناس بينهم، ج: أشراط أيضا. وأشراط الساعة: علاماتها، وهو منه، وفي الكتاب العزيز:  فقد جاء أشراطها  . والشرط: كل مسيل صغير يجيء من قدر عشر أذرع، مثل شرط المال، وهو رذالها، قاله أبو حنيفة. وقيل الأشراط: ما سال من الأسلاق في الشعاب. والشرط: أول الشيء. قال بعضهم: ومنه أشراط الساعة، والاشتقاقان متقاربان؛ لأن علامة الشيء أوله. والشرط: رذال المال كالدبر والهزيل وصغارها، وشرارها، قاله أبو عبيد، الواحد والجمع والمذكر والمؤنث في ذلك سواء، قال جرير:
  تساق من المعزى مهور نسائهم                      ومن شرط المعزى لهن مهور وفي حديث الزكاة:  ولا الشرط اللئيمة  رذال المال، وقيل صغاره وشراره، وشرط الإبل: حواشيها وصغارها، واحدها شرط، أيضا، يقال: ناقة شرط، وإبل شرط. والأشراف: أشراط أيضا، قال يعقوب: هو ضد، يقع على الأشراف والأرذال، وفي الصحاح: وأنشد ابن الأعرابي:
  أشاريط من أشراط أشراط طيئ                      وكان أبوهم أشرطا وابن أشرطا

  والشرطان، محركة: نجمان من الحمل، وهما قرناه، وإلى جانب الشمالي منهما كوكب صغير، ومنهم، أي من العرب من يعده معهما، فيقول: هو، أي هذا المنزل ثلاثة كواكب، ويسميها الأشراط، هذا نص الجوهري بعينه. وقال الزمخشري وابن سيده: هما أول نجم من الربيع، ومن ذلك صار أوائل كل أمر يقع على أشراطه، وقال العجاج:
  ألجأه رعد من الأشراط
  وريق الليل إلى أراط والنسبة إلى الأشراط أشراطي، لأنه قد غلب عليها فصار كالشيء الواحد، قال العجاج أيضا:
  من باكر الأشراط أشراطي
  من الثريا انقض أو دلوي وقال رؤبة:
  لنا سراجا كل ليل غاط
  وراجسات النجم والأشراط وقال الكميت:
  هاجت عليه من الأشراط نافجة                      بفلتة بين إظـلام وإسـفـار وشاهد المثنى قول الخنساء:
  ما روضة خضراء غض نباتها                      تضمن رياها لها الشرطـان وأشرط طائفة من إبله وغنمه: عزلها وأعلم أنها للبيع، وفي الصحاح: أشرط من إبله وغنمه، إذا أعد منها شيئا للبيع. وأشرط إليه الرسول: أعجله وقدمه، يقال: أفرطه وأشرطه، من الأشراط التي هي أوائل الأشياء، كأنه من قولك: فارط، وهو السابق. وأشرط فلان نفسه لكذا من الأمر، أي أعلمها له وأعدها، ومن ذلك أشرط الشجاع نفسه: أعلمها للموت، قال أوس بن حجر:
  وأشرط فيها نفسه وهو معصم                      وألقى بأسباب له وتـوكـلا والشرطة، بالضم: واحد الشرط، كصرد، وهم أول كتينة من الجيش تشهد الحرب وتتهيأ للموت، وهم نخبة السلطان من الجند، ومنه حديث ابن مسعود في فتح قسطنطينية:  يستمد المؤمنون بعضهم بعضا فيلتقون، وتشرط شرطة للموت لا يرجعون إلا غالبين  . وقال أبو العيال الهذلي يرثي ابن عمه عبد بن زهرة:
  فلم يوجد لشرطتهم                      فتى فيهم وقد ندبوا
  فكنت فتاهم فيهـا                      إذا تدعى لها تثب قال الزمخشري: ومنه صاحب الشرطة. والشرطة أيضا: طائفة من أعوان الولاة، م، معروفة، ومنه الحديث:  الشرط كلاب النار  وهو شرطي أيضا في المفرد كتركي وجهني، أي بسكون الراء وفتحها، هكذا في المحكم، وكأن الأخير نظر إلى مفرده شرطة كرطبة، وهي لغة قليلة. وفي الأساس والمصباح ما يدل على أن الصواب في النسب إلى الشرطة شرطي، بالضم وتسكين الراء، ردا على واحده، والتحريك خطأ، لأنه نسب إلى الشرط الذي هو جمع. قلت: وإذا جعلناه منسوبا إلى الشرطة كهمزة، وهي لغة قليلة، كما أشرنا إليه قريبا أولى من أن نجعله منسوبا إلى الجمع، فتأمل. وإنما سموا بذلك لأنهم أعلموا أنفسهم بعلامات يعرفون بها. قاله الأصمعي. وقال أبو عبيدة: لأنهم أعدوا لذلك. قال ابن بري: وشاهد الشرطي لواحد الشرط قول الدهناء:
  والله لولا خشـية الأمـير
  وخشية الشرطي والتؤرور وقال آخر:
  أعوذ بـالـلـه وبـالأمـير
  من عامل الشرطة والأترور

  وشرط، كسمع: وقع في أمر عظيم. نقله الصاغاني، كأنه وقع في شروط مختلفة، أي طرق. والشريط: خوص مفتول يشرط، وفي العباب: يشرج به السرير ونحوه، فإن كان من ليف فهو دسار، وقيل: هو الحبل ما كان، سمي بذلك لأنه يشرط خوصه، أي يشق، ثم يفتل، والجمع: شرائط، ومنه قول مالك، رحمه الله: لقد هممت أن أوصي إذا مت أن يشد كتافي بشريط، ثم ينطلق بي إلى ربي، كما ينطلق بالعبد إلى سيده. وقال ابن الأعرابي: الشريط: عتيدة تضع المرأة فيها طيبها وأداتها. وقيل: الشريط: العيبة، عن ابن الأعرابي أيضا، وبه فسر قول عمرو بن معدي كرب:
  فزينك في شريطك أم بكر                      وسابغة وذو النونين زيني يقول: زينك الطيب الذي في العتيدة، أو الثياب التي في العيبة، وزيني أنا السلاح، وعنى بذي النونين السيف، كما سماه بعضهم ذا الحيات. وشريط: ة، بالجزيرة الخضراء الأندلسية، نقله الصاغاني. والشريطة، بهاء: المشقوقة الأذن من الإبل، لأنها شرطت آذانها، أي شقت، فهو فعيلة بمعنى مفعولة. والشريطة: الشاة أثر في حلقها أثر يسير، كشرط المحاجم من غير إفراء وأوداج ولا إنهار دم، أي لا يستقصى في ذبحها. أخذ من شرط الحجام وكان يفعل ذلك في الجاهلية، كانوا يقطعون يسيرا من حلقها ويتركونها حتى تموت ويجعلونه ذكاة لها، وهي كالذكية والذبيحة والنطيحة، وقد نهي عن ذلك في الحديث وهو:  لا تأكلوا الشريطة فإنها ذبيحة الشيطان  وقيل: ذبيحة الشريطة هي أنهم كانوا يشرطونها من العلة، فإذا ماتت قالوا: قد ذبحناها. وشريط، كزبير: والد نبيط، وهو شريط بن أنس بن هلال الأشجعي صحابي، ولابنه نبيط صحبة أيضا، وله أحاديث، وقد جمعت في كراسة لطيفة رويناها عن الشيوخ بأسانيد عالية، وروى عنه ابنه سلمة بن نبيط، وحديثه في سنن النسائي. وشروط، كصبور: جبل، نقله الصاغاني. والشرواط، كسرداح: الطويل من الرجال، نقله الجوهري، وهو في العين. والشرواط: الجمل السريع، هكذا في أصول القاموس، والصواب أن الشرواط يطلق على الناقة والجمل، ففي العين: ناقة شرواط، وجمل شرواط: طويل، وفيه دقة، الذكر والأنثى فيه سواء، ونقل الجوهري مثل ذلك، وكأن المصنف أخذ من عبارة ابن عباد. ونصه: الشرواط: السريع من الإبل. فعمم ولم يخص الجمل، ففي كلام المصنف قصور من جهتين، وأجمع من ذلك ما في اللسان: الشرواط: الطويل المتشذب القليل اللحم الدقيق، يكون ذلك من الناس والإبل، وكذلك الأنثى، بغير هاء، وأنشد الجوهري للراجز:
  يلحن من ذي زجل شرواط
  محتجز بخلق شمطاط قال ابن بري: الرجز لجساس بن قطيب، وهو مغير، وأنشده ثعلب في أماليه على الصواب، وهي ستة عشر مشطورا وبين المشطورين مشطوران، وهما:
  صات الحداء شظف مخلاط
  يظهرن من نحيبه للشاطي ويروى: من ذي ذئب. والمشرط، والمشراط، بكسرهما، المبضع، وهي الآلة التي يشرط بها الحجام. ومشاريط الشيء: أوائله، كأشراطه، أنشد ابن الأعرابي:
  تشابه أعناق الأمور وتـلـتـوي                      مشاريط ما الأوراد عنه صوادر

  وقال: لا واحد لها، ونقل ابن عباد أن الواحد مشراط. قال: ويقال: أخذ للأمر مشاريطه، أي أهبته. وذو الشرط لقب عدي ن جبلة بن سلامة بن عبد الله بن عليم ابن جناب بن هبل التغلبي، وكان قد رأس، وشرط على قومه أن لا يدفن ميت حتى يخط هو له موضع قبره، فقال طعمة بن مدفع ابن كنانة بن بحر بن حسان بن عدي بن جبلة في ذلك:
  عشية لا يرجو امرؤ دفن أمه                      إذا هي ماتت أو يخط لها قبرا وكان معاوية رضي الله عنه بعث رسولا إلى بهدل بن حسان بت عدي بن جبلة يخطب ابنته، فأخطأ الرسول فذهب إلى بحدل بن أنيف من بني حارثة بن جناب، فزوجه ابنته ميسون، فولدت له يزيد، فقال الزهيري:
  ألا بـهـدلا كـانـــوا أرادوا فـــضـــلـــلـــت                      إلـى بـحـدل نـفـس الـرسـول الـمــضـــلـــل
  فشتان إن قايست بين ابن بحدلوبين ابن ذي الشرط الأغر المحجل واشترط عليه كذا: مثل شرط وتشرط في عمله: تألق، كذا في العباب، وفي الأساس: تنوق وتكلف شروطا ما هي عليه. واستشرط المال: فسد بعد صلاح، نقله الصاغاني. وفي إصلاح الألفاظ لابن السكيت: الغنم أشرط المال، أي أرذله، وهو مفاضلة لا فعل، قال ابن سيده: وهو نادر، لأن المفاضلة إنما تكون من الفعل دون الاسم، وهو نحو ما حكاه سيبويه من قولهم: أحنك الشاتين؛ لأن ذلك لا فعل له أيضا عنده، وكذلك آبل الناس، لا فعل له عند سيبويه، قال: وفي بعض نسخ الإصلاح: الغنم أشراط المال. قلت: وهكذا أورده الجوهري أيضا. قال: فإن صح هذا فهو جمع شرط، محركة. وشارطه مشارطة: شرط كل منهما على صاحبه، كما في اللسان والعباب. ومما يستدرك عليه: الشرط، بالفتح: العلامة، لغة في التحريك. والشرط، محركة: من الإبل: ما يجلب للبيع، نحو الناب والدبر، يقال: إن في إبلك شرطا? فيقول: لا، ولكنها لباب كلها، كما في اللسان، وعبارة الأساس: يقال للجالب: هل قفي حلوبتك شرط? قال: لا، كلها لباب. وأشراط الساعة: ما ينكره الناس من صغار أمورها قبل أن تقوم الساعة، نقله الخطابي وقال غيره: هي أسبابها التي هي دون معظمها وقيامها. وشرطة كل شيء، بالضم: خياره، وكذلك شريطته، ومنه الحديث:  لا تقوم الساعة حتى يأخذ الله شريطته من أهل الأرض، فيبقى عجاج لا يعرفون معروفا، ولا ينكرون منكرا  يعني أهل الخير والدين. قال الأزهري: أظنه شرطته، أي الخيار، إلا أن شمرا كذا رواه. قال ابن بري: والنسب إلى الشرطين شرطي، كقوله:
  ومن شرطي مرثعن بعامر قال: وكذلك النسب إلى الأشراط شرطي، وربما نسبوا إليه على لفظ الجمع أشراطي، وقد تقدم شاهده، ومن ذلك: روضة أشراطية إذا مطرت بنوء الشرطين، قال ذو الرمة يصف روضة:
  حواء قرحاء أشراطية وكفت                      فيها الذهاب وحفتها البراعيم

  وحكى ابن الأعرابي: طلع الشرط. فجاء للشرطين بواحد، والتثنية في ذلك أعلى وأشهر، لأن أحدهما لا ينفصل عن الآخر، كأبانين في أنهما يثنيان معا وتكون حالتهما واحدة في كل شيء. ويقال: نوء شراطي، هكذا هو في الأساس، ولعله شرطي محركة، كما تقدم عن ابن بري. وفي الصحاح: وأما قول حسان ابن ثابت:
  في ندامى بيض الوجوه كرام                      نبهوا بعد هجعة الأشـراط وفي العباب: بعد خفقة الأشراط، فيقال: إنه أراد به الحرس وسفلة الناس، أي فالواحد شرط. قال الصاغاني: والصحيح أنه أراد الكميت وذو الرمة، وخفقتها: سقوطها. وشرط، محركة: لقب مالك بن بجرة، ذهبوا في ذلك إلى استرذاله؛ لأنه كان يحمق، قال خالد بن قيس التيمي يهجو مالكا هذا:
  ليتك إذا رهنت آل موأله
  حزوا بنصل السيف عند السبله
  وحلقت بك العقاب القيعله
  مدبرة بشرط لا مقبله وأشرط فيها وبها: استخف بها وجعلها شرطا، أي شيئا دونا خاطر بها. وقال أبو عمرو: أشرطت فلانا لعمل كذا، أي يسرته وجعلته يليه، وأنشد:
  قرب منهم كل قرم مشرط
  عجمجم ذي كدنة عملط المشرط: الميسر للعمل. والشريط: خيوط من حرير، أو منه ومن قصب، تفتل مع بعضها، على التشبيه بخيوط الصوف والليف. وبنو شريط: بطن من العرب، عن ابن دريد. وشرطا النهر: شطاه. والأشرط، كأحمد: الرذل، والأشاريط جمع الجمع وهم الأراذل. والشروط: الطرق المختلفة. ومن أمثال المولدين: لا تعلم الشرطي التفحص، ولا الزطي التلصص. والتشريط: كالشرط. وتشارط عليه كذا: مثل شارط. وأشرط نفسه وماله في هذا الأمر، إذا قدمهما. وأبو القاسم بن أبي غالب الشراط: محدث مغربي، روى عنه سبطه القاسم بن محمد بن أحمد القرطبي. وأبو عمران موسى بن إبراهيم الشرطي، عن ابن لهيعة، قال الدارقطني: متروك.

### Türkçe

**الشرط**: satış ve benzerinde bir şeyi zorunlu kılmak ve ona bağlanmak; **الشريطة** gibi. Çoğulu: **شروط** ve **شرائط**. Ve hadiste: “Satışta iki şart câiz değildir.” O, senin: “Bu elbiseyi sana peşin bir dinara, veresiye iki dinara sattım” demen gibidir; o, bir satış içinde iki satış gibidir. Fıkıhçıların çoğuna göre satış akdinde bir şart ile iki şart arasında fark yoktur; Ahmed ise hadisin zahiriyle amel ederek ikisi arasında fark koymuştur. Ve ondan diğer hadis: “Satış ve şarttan nehiy.” O, akitte ondan önce de sonra da değil, akitte bitişik/beraber olmasıdır. Ve ondan Berîre hadisi: “Allah’ın şartı daha haktır.” Allah’ın hükmünü, “velâ, âzat edene aittir” sözüyle ortaya koyduğu ve açıkladığı şeyi ister. Ve meselde: “**الشرط** daha mâliktir; senin üzerine; yoksa senin mi?” Sâğânî dedi: Şartı korumada darb-ı mesel yapılır; kardeşler arasında cereyan eder. Ve **الشرط**: hacamatçının neşterle yarıp kan çıkarması; **يشرط** ve **يشرط**; ikisiyle. Ve denir: “Nice yarma yapan yarıcı vardır; yarma yapan yarıcının yarmasından daha acı verici.” Ve **الشرط**: aşağı, alçak, sefil, cimri kimse; siyakının gereği onun fetha ile olduğunu gösterir; doğru olan onun hareke ile olmasıdır. Kümeyt dedi:

  “İnsanları, Nizâr’ın iki oğlundan başka (kimseler) buldum;
  onları **شرطا** ve aşağılık olarak yermedim.”

Ve rivayet edilir: **شرطا**: hareke ile; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **شرط الناس**: onların döküntüsü ve bayağılarıdır. Çoğulu: **أشراط**; o, rezillerdir. Ve **الشرط** (hareke ile): insanların aralarında koydukları alâmettir. Çoğulu: **أشراط** da. Ve **أشراط الساعة**: onun alâmetleridir; o da ondandır. Ve Aziz Kitap’ta: “Artık onun **أشراطها**’sı gelmiştir.” Ve **الشرط**: her küçük su yolu; yaklaşık on arşın kadar gelir; **شرط المال** gibi; o da onun döküntüsüdür. Bunu Ebû Hanîfe söyledi. Ve denildi: **الأشراط**: vadilerdeki yarıklardan (şu‘ab) akan şeydir. Ve **الشرط**: bir şeyin evveli. Bazıları dedi: **أشراط الساعة** da ondandır; iki iştikak birbirine yakındır; çünkü bir şeyin alâmeti onun evvelidir. Ve **الشرط**: malın döküntüsü; **الدبر** ve zayıf ve küçükleri ve kötüleri gibi. Bunu Ebû Ubeyd söyledi. Bu hususta tekil ve çoğul, müzekker ve müennes eşittir. Cerîr dedi:

  “Onların kadınlarının mehirleri keçilerden sevk olunur;
  ve keçilerin **شرط**’undan onlar için mehirler (vardır).”

Ve zekât hadîsinde: “Ve **الشرط اللئيمة** (yok).” Malın döküntüsü; ve denildi: onun küçükleri ve kötüleri. Ve **شرط الإبل**: onun kenarları ve küçükleridir. Tekili de **شرط**tur. Yine denir: **ناقة شرط** ve **إبل شرط**. Ve **الأشراف**: **أشراط** da (denir). Ya‘kūb dedi: O bir zıttır; eşrafa da rezillere de söylenir. Ve **الصحاح**’ta: İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

  “Tayy’ın **أشراط**’ından birtakım **أشاريط**;
  babaları **أشرطا** idi, (kendisi) **ابن أشرطا**.”

Ve **الشرطان** (harekeli): Koç burcundan iki yıldızdır; ikisi onun boynuzlarıdır. Ve onların kuzey tarafının yanında küçük bir yıldız vardır; onlardan, yani Araplardan kimi onu ikisiyle birlikte sayar da der ki: o, yani bu menzil üç yıldızdır; ve onlara **الأشراط** adını verir. Bu, Cevherî’nin aynen metnidir. Zemahşerî ve İbn Sîde dedi: İkisi baharın ilk yıldızıdır; bundan dolayı her işin evvelleri onun **أشراط**’ı üzerine (denir). ‘Accâc dedi:

  “Onu **الأشراط**’tan bir gök gürültüsü,
  ve gecenin tükürüğü (yağmuru) **أراط**’a iltica ettirdi.”

Ve **الأشراط**’a nisbet: **أشراطي**’dir; çünkü onun üzerine galip gelmiştir de tek bir şey gibi olmuştur. ‘Accâc yine dedi:

  “**أشراطي** olan **الأشراط**’ın erken vaktinden;
  Süreyyâ’dan düş, yahut kovam.”

Ve Ru’be dedi:

  “Bizim için her karanlık gecede bir kandil;
  yıldızın ve **الأشراط**’ın titreyenleri.”

Ve Kümeyt dedi:

  “Üzerine **الأشراط**’tan bir kabarıklık coştu;
  kararma ile aydınlanma arasında bir ansızınlıkta.”

Ve tesniyenin şahidi Hansâ’nın sözü:

  “Bitkisi taze, yeşil bir çayır değildir ki
  kokusunu kendisine **الشرطان** içine alsın.”

Ve **أشرط**: develerinden ve koyunlarından bir taifeyi: onları ayırdı ve satış için olduğunu işaretledi. Ve **الصحاح**’ta: Develerinden ve koyunlarından **أشرط**; onlardan bir şeyi satış için hazırladığı zaman. Ve **أشرط**: elçiyi ona: onu acele ettirdi ve öne aldı. Denir: **أفرطه** ve **أشرطه**; evveller olan **الأشراط**’tan; sanki senin “**فارط**” sözünden; o da öne geçen demektir. Ve falan kimse, işten şuna kendini **أشرط** etti; yani onu ona bildirdi ve hazırladı. Bundan: yiğit kendini **أشرط** etti: onu ölüme işaretledi. Evs b. Hacer dedi:

  “Orada kendini **أشرط** etti, oysa bileği bağlı;
  sebeplerini attı ve tevekkül etti.”

Ve **الشرطة** (zamm ile): **الشرط**’un bir ferdidir; **صرد** gibi. Onlar ordudan ilk bir bölüktür; savaşa şahit olur ve ölüme hazırlanır; onlar sultanın askerlerinden seçkinleridir. Ondan İbn Mes‘ûd’un Kostantîniyye’nin fethi hakkındaki hadisi: “Müminler birbirlerinden yardım isterler de buluşurlar; ve ölüme bir **شرطة** şartlanır; galipler olarak dönmekten başka dönmezler.” Ebû’l-‘Iyâl el-Hüzelî, amcaoğlu Abd b. Zehre’yi mersiye ederken dedi:

  “Onların **شرطتهم**’i için bulunmadı
  içlerinde bir yiğit; oysa çağırmışlardı.
  Ben onların yiğidi olurdum onda,
  ona çağrılınca sıçrardım.”

Zemahşerî dedi: Ondan **صاحب الشرطة**. Ve **الشرطة** ayrıca: valilerin yardımcılarından bir taife; müennes; bilinen. Ondan hadis: “**الشرط** cehennem köpekleridir.” O, tekilde de **شرطي**’dir; **تركي** ve **جهني** gibi; yani râ’nın sükûnu ve fethasıyla; **المحكم**’de böyle. Sanki sonuncu, onun tekiline **شرطة** (Kurtuba gibi) bakmıştır; o az bir dildir. **الأساس** ve **المصباح**’ta, **الشرطة**’ya nisbetin doğrusunun **شرطي** olduğuna; zamm ile ve râ’yı sükûnlu kılarak, tekiline iade olarak; harekelemenin hata olduğuna delâlet eden şey vardır; çünkü o, çoğul olan **الشرط**’a nisbet edilmiştir. Dedim: Onu, az bir dil olan **الشرطة**’ya (hemze gibi) nisbet kıldığımızda —az önce işaret ettiğimiz üzere— onu çoğula nisbet kılmaktan daha evlâdır; düşün. Ancak onları bununla adlandırdılar; çünkü kendilerini, kendileriyle tanınacakları alâmetlerle işaretlediler. Bunu Asma‘î söyledi. Ebû Ubeyde dedi: Çünkü onlar bunun için hazırladılar. İbn Berrî dedi: **الشرطي**’nin, **الشرط**’un bir ferdine şahitliği, Dehnâ’nın sözü:

  “Vallahi emir korkusu olmasaydı,
  ve **الشرطي** ve **التؤرور** korkusu.”

Ve bir başkası:

  “Allah’a ve emire sığınırım,
  **عامل الشرطة**’dan ve **الأترور**’dan.”

Ve **شرط** ( **سمع** gibi): büyük bir işin içine düştü. Bunu **الصاغاني** nakletti; sanki çeşitli **شروط**’a, yani yollara düşmüş gibidir.

Ve **الشريط**: bükülmüş hurma yaprağı lifidir; **يشرط** edilir. **العباب**’da: onunla sedir ve benzeri **يشرج** edilir; eğer liften olursa o **دسار**’dır. Ve denildi ki: her ne olursa olsun iptir; ona bu ad verildi, çünkü onun hurma yaprağı lifini **يشرط** eder, yani yarar; sonra bükülür. Çoğulu: **شرائط**. Ve ondan, Mâlik’in—Allah ona rahmet etsin—sözü: “Gerçekten ben, ölürsem vasiyet etmeyi düşündüm: omuzlarımın bir **شريط** ile bağlanmasını, sonra Rabbime doğru götürülmemi; tıpkı kölenin efendisine götürülmesi gibi.”

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشريط**: kadının içinde güzel kokusunu ve aletini koyduğu **عتيدة**’dir. Ve denildi ki: **الشريط**: **العيبة**’dir; yine İbnü’l-A‘râbî’den. Ve onunla, Amr b. Ma‘dî Kerib’in sözü tefsir edildi:
  فزينك في شريطك أم بكر                      وسابغة وذو النونين زيني
Yani: seni süsleyen, **العتيدة**’deki güzel kokudur; yahut **العيبة**’deki elbiselerdir; beni ise silah süsler. Ve **ذو النونين** ile kılıcı kastetti; nitekim bazıları onu **ذا الحيات** diye adlandırdı.

Ve **شريط** ( **زبير** gibi): Endülüs’ün yeşil adasındaki bir yer adıdır; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve **الشريطة** ( **هاء** ile): develerden kulağı yarılmış olan; çünkü onların kulakları **شرطت** edilmiştir, yani yarılmıştır. O, “mef‘ûl” mânasında “fe‘île”dir.

Ve **الشريطة**: boğazında hafif bir iz bulunan koyun; **المحاجم**’in **شرط**’u gibi, fakat **إفراء** ve **أوداج** yoktur ve kan akıtma yoktur; yani onun boğazlanmasında ileri gidilmez. **شرط الحجام**’dan alınmıştır; câhiliyede bunu yaparlardı: boğazından az bir şey keserler, onu ölene kadar bırakırlar ve bunu ona bir **ذكاة** yaparlardı; o da **الذكية** ve **الذبيحة** ve **النطيحة** gibidir. Hadiste bundan nehiy gelmiştir; o da şudur: “**لا تأكلوا الشريطة فإنها ذبيحة الشيطان**”. Ve denildi ki: **ذبيحة الشريطة** şudur: hastalıktan dolayı onu **يشرطون** ederlerdi; ölünce “onu boğazladık” derlerdi.

Ve **شريط** ( **زبير** gibi): Nebît’in babasıdır; o, sahâbî **شريط بن أنس بن هلال الأشجعي**’dir. Oğlu Nebît’in de sahâbeliği vardır. Onun hadisleri vardır; onları latif bir risalede topladık; onu şeyhlerden yüksek isnadlarla rivayet ettik. Ondan oğlu Seleme b. Nebît rivayet etti; hadisi Nesâî’nin Sünen’inde yer alır.

Ve **شروط** ( **صبور** gibi): bir dağdır; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve **الشرواط** ( **سرداح** gibi): erkeklerden uzun olan; bunu **الجوهري** nakletti; o **العين**’dedir.

Ve **الشرواط**: hızlı deve. **القاموس**’un asıllarında böyle. Doğrusu: **الشرواط** dişi deveye ve erkek deveye söylenir. **العين**’de: **ناقة شرواط** ve **جمل شرواط**: uzun; onda incelik vardır; erkek ve dişi bunda eşittir. **الجوهري** bunun benzerini nakletti. Sanki musannif, İbn Abbâd’ın ibaresinden aldı. Onun metni: **الشرواط**: develerden hızlı olan. Böylece genelledi ve erkek deveye tahsis etmedi. Musannifin sözünde iki yönden eksiklik vardır. Bundan daha kapsamlı olan, **اللسان**’daki şudur: **الشرواط**: uzun, budaklı, az etli, ince; bu insanlardan ve develerden olur; dişisi de böyledir; **هاء**sız. Ve **الجوهري** râcize şu beyti okuttu:
  يلحن من ذي زجل شرواط
  محتجز بخلق شمطاط
İbn Berrî dedi: recez, Cessâs b. Kutayb’indir; o, baskıncıdır. Sa‘leb onu **أماليه**’de doğru şekliyle okuttu; o on altı mısradır; iki mısra arasında iki mısra daha vardır; onlar şunlardır:
  صات الحداء شظف مخلاط
  يظهرن من نحيبه للشاطي
Ve “**من ذي ذئب**” diye de rivayet edilir.

Ve **المشرط** ve **المشراط** (ikisi de kesre ile): neşter; o, hacamatçının onunla **يشرط** ettiği alettir.

Ve **مشاريط** bir şeyin: başlangıçlarıdır; **أشراطه** gibi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okuttu:
  تشابه أعناق الأمور وتـلـتـوي                      مشاريط ما الأوراد عنه صوادر
Ve dedi ki: onun tekili yoktur. İbn Abbâd, tekilin **مشراط** olduğunu nakletti. Dedi ki: “İşe **مشاريطه**’ni aldı” denir; yani onu hazırladı.

Ve **ذو الشرط**: Tağlibli Adî b. Ceble b. Selâme b. Abdullâh b. Alîm b. Cenâb b. Hebel’in lakabıdır. O reis olmuştu; kavmine şart koştu ki, bir ölü, o ona kabir yerini çizmedikçe gömülmesin. Bunun üzerine Tu‘me b. Mudfi‘ b. Kinâne b. Bahr b. Hassân b. Adî b. Ceble şöyle dedi:
  عشية لا يرجو امرؤ دفن أمه                      إذا هي ماتت أو يخط لها قبرا

Ve Muâviye—Allah ondan razı olsun—Behdal b. Hassân bint Adî b. Ceble’ye bir elçi göndermişti; kızını istemek için. Elçi yanıldı; Cenâb oğullarından Hârise b. Cenâb’dan Buhdal b. Enîf’e gitti; o da ona kızı Meysûn’u nikâhladı; ondan Yezîd doğdu. Bunun üzerine Züheyrî dedi:
  ألا بـهـدلا كـانـــوا أرادوا فـــضـــلـــلـــت                      إلـى بـحـدل نـفـس الـرسـول الـمــضـــلـــل
  فشتان إن قايست بين ابن بحدلوبين ابن ذي الشرط الأغر المحجل

Ve “ona şöyle şöyle **اشترط** etti”: **شرط** gibidir.

Ve **تشرط** işinde: parladı; **العباب**’da böyledir. **الأساس**’ta: incelik gösterdi ve kendinde olmayan **شروط**’lar yüklenip zahmete girdi.

Ve **استشرط** mal: düzelmeden sonra bozuldu; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve İbnü’s-Sikkît’in **إصلاح الألفاظ**’ında: “Koyunlar, malın **أشرط**’ıdır”; yani onun en aşağısıdır. Bu, fiil değil, mufâdala kalıbıdır. İbn Sîde dedi: bu nadirdir; çünkü mufâdala ancak isimden değil fiilden olur. Bu, Sîbeveyh’in “**أحنك الشاتين**” sözünü naklettiği şeye benzer; çünkü onun da onda fiili yoktur. Yine “**آبل الناس**” böyledir; Sîbeveyh’e göre onun fiili yoktur. Dedi ki: **الإصلاح**’ın bazı nüshalarında: “Koyunlar, malın **أشراط**’ıdır.” Dedim ki: **الجوهري** de onu böyle zikretti. Dedi ki: eğer bu sahihse, o, harekeli **شرط**’un çoğuludur.

Ve **شارطه** **مشارطة**: her biri diğerine şart koştu; **اللسان** ve **العباب**’da olduğu gibi.

Ve ona ek olarak kaydedileceklerdendir: **الشرط** (fetha ile): alâmet; harekelemede bir dildir.

Ve **الشرط** (harekeli): develerden, satış için getirilen; **الناب** ve **الدبر** gibi. “Develerinde **شرط** var mı?” denir; o da “Hayır; fakat hepsi **لباب**’dır” der; **اللسان**’da böyledir. **الأساس**’ın ibaresi: getirene denir ki: “Süt develerinin arkasında **شرط** var mı?” Der ki: “Hayır; hepsi **لباب**.”

Ve **أشراط الساعة**: kıyamet kopmadan önce, insanların küçük işlerinden yadırgadıkları şeylerdir; bunu Hattâbî nakletti. Başkası dedi ki: onlar, onun büyük kısmı ve kopması dışında kalan sebepleridir.

Ve her şeyin **شرطة**’sı (damme ile): onun seçkini; aynı şekilde **شريطته**. Ondan hadis: “**لا تقوم الساعة حتى يأخذ الله شريطته من أهل الأرض، فيبقى عجاج لا يعرفون معروفا، ولا ينكرون منكرا**”; yani hayır ve din ehli. Ezherî dedi: zannederim o **شرطته**’dir; yani seçkin; ancak Şemr onu böyle rivayet etti.

İbn Berrî dedi: **الشرطين**’e nisbet **شرطي**’dir; şu sözü gibi:
  ومن شرطي مرثعن بعامر
Dedi ki: **الأشراط**’a nisbet de **شرطي**’dir; bazen onu çoğul lafzı üzere **أشراطي** diye nisbet ederler; şahidi daha önce geçti. Bundan: **روضة أشراطية**; **الشرطين**’in nev’i ile yağmur yağdığında. Zü’r-Rumme bir ravzayı vasfederek dedi:
  حواء قرحاء أشراطية وكفت                      فيها الذهاب وحفتها البراعيم

İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: **طلع الشرط**. Böylece **الشرطين** için bir (tekil) ile geldi; bu hususta tesniye daha yüce ve daha meşhurdur; çünkü ikisinden biri ötekinden ayrılmaz; **أبانين** gibi, şu bakımdan ki ikisi birlikte tesniye edilir ve her şeyde hâlleri bir olur. Ve denir: **نوء شراطي**; işte bu, **الأساس**’ta böyledir; ve herhâlde, İbn Berrî’den daha önce geçtiği üzere, harekeli **شرطي**’dir. Ve **الصحاح**’ta: Hassân b. Sâbit’in sözüne gelince:
  Beyaz yüzlü, kerem sahibi nedimlerde
  **الأشـراط**’ın uyuklamasından sonra uyandılar
Ve **العباب**’da: **الأشراط**’ın hafif uyuklamasından sonra; denir ki: onunla muhafızları ve halkın aşağı tabakasını kastetti; yani tekili **شرط**tur. Sâgânî dedi: Doğrusu, onunla **الكميت** ve **ذو الرمة**’yi kastetti; ve **خفقتها**: düşmesi(=sukut etmesi)dir. Ve harekeli **شرط**: Mâlik b. Becera’nın lakabıdır; bunda onu aşağı görmeye gittiler; çünkü ahmaklık ederdi. Hâlid b. Kays et-Teymî, bu Mâlik’i hicvederek dedi ki:
  Keşke sen, Âl-i Mu’ehhil’i rehin verdiğinde
  Kılıcın ağzıyla, yol ayrımında (onları) biçselerdi
  Ve alçak kartal seninle (uğraşıp) seni kapıp götürseydi
  Arkası dönük, **شرط** ile; önü dönük değil
Ve **أشرط** onda ve onunla: onu hafife aldı ve onu **شرط** kıldı; yani değersiz bir şey (kıldı), onunla tehlikeye atıldı. Ebû Amr dedi: **أشرطت** falanı şu işi yapmaya; yani onu kolaylaştırdım ve onu onun başına getirdim. Ve şu beyti delil getirdi:
  Onlardan her **مشرط** yiğidi yaklaştır
  Gür sesli, kalın boyunlu, düz (tüysüz)
**المشرط**: işe kolaylaştırılan (kimse)dir. Ve **الشريط**: ipekten iplikler; yahut ondan ve kamıştan; birbirleriyle birlikte bükülür; yün ve lif ipliklerine benzetme üzere. Ve **بنو شريط**: Araplardan bir batın; İbn Düreyd’den. Ve **شرطا النهر**: onun iki kıyısıdır. Ve **الأشرط**, **أحمد** gibi: aşağılık (kimse)dir; ve **الأشاريط** cem‘u’l-cem‘dir; onlar aşağılıklardır. Ve **الشروط**: çeşitli yollar. Ve müvelledlerin darb-ı mesellerinden: **لا تعلم الشرطي التفحص، ولا الزطي التلصص**. Ve **التشريط**: **الشرط** gibidir. Ve ona şu hususta **تشارط** etti: **شارط** gibi. Ve bu işte **أشرط** etti kendi nefsini ve malını; onları öne sürdüğü zaman. Ve Ebü’l-Kâsım b. Ebî Gâlib **الشراط**: Mağribî bir muhaddistir; ondan torunu Kâsım b. Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî rivayet etti. Ve Ebû İmrân Mûsâ b. İbrâhîm **الشرطي**; İbn Lehîa’dan (rivayet eder). Dârakutnî dedi: terk edilmiş (ravî)dir.
