# شرع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B1%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شرع

شَرَعَ الوارِدُ يَشْرَعُ شَرْعاً وشُروعاً: تناول الماءَ بفِيه. وشَرَعَتِ الدوابُّ في الماء تَشْرَعُ شَرْعاً وشُرُوعاً أَي دخلت. ودوابُّ شُروعٌ وشُرَّعٌ: شَرَعَتْ نحو الماء. والشَّريعةُ والشِّراعُ والـمَشْرَعةُ: المواضعُ التي يُنْحَدر إِلى الماء منها، قال الليث: وبها سمي ما شَرَعَ الله للعبادِ شَريعةً من الصوم والصلاةِ والحج والنكاح وغيره. والشِّرْعةُ والشَّريعةُ في كلام العرب: مَشْرَعةُ الماء وهي مَوْرِدُ الشاربةِ التي يَشْرَعُها الناس فيشربون منها ويَسْتَقُونَ، وربما شَرَّعوها دوابَّهم حتى تَشْرَعها وتشرَب منها، والعرب لا تسميها شَريعةً حتى يكون الماء عِدًّا لا انقطاع له، ويكون ظاهراً مَعِيناً لا يُسْقى بالرِّشاءِ، وإِذا كان من السماء والأَمطار فهو الكَرَعُ، وقد أَكْرَعُوه إِبلهم فكَرَعَتْ فيه وسقَوْها بالكَرْع وهو مذكور في موضعه. وشَرَعَ إِبله وشَرَّعها: أَوْرَدَها شريعةَ الماء فشربت ولم يَسْتَقِ لها. وفي المثل: أَهْوَنُ السَّقْيِ التَّشْريعُ، وذلك لأَن مُورِدَ الإِبل إِذا وَرَدَ بها الشريعة لم يَتْعَبْ في إِسْقاءِ الماء لها كما يتعب إِذا كان الماء بعيداً؛ ورُفِعَ إِلى عليّ، رضي الله عنه، أَمْرُ رجل سافر مع أَصحاب له فلم يَرْجِعْ حين قفَلوا إِلى أَهاليهم، فاتَّهَمَ أَهلُه أَصحابَه فرَفَعُوهم إِلى شُرَيْح، فسأَلَ الأَولياءَ البينةَ فعَجَزُوا عن إِقامتها وأَخبروا عليّاً بحكم شريح فتمثَّل بقوله:
أَوْرَدَها سَعْدٌ، وسَعْدٌ مُشْتَمِلْ،
يا سَعْدُ لا تَرْوى بِهذاكَ الإِبِلْ
(* ويروى: ما هكذا توردُ، يا سعدُ، الإبل.)
ثم قال: إِن أَهْوَنَ السَّقْيِ التَّشْريعُ، ثم فَرَّقَ بينهم وسأَلهم واحداً واحداً، فاعترَفوا بقتله فقَتَلَهم به؛ أَراد علي: أَن هذا الذي فعله كان يسِيراً هيِّناً وكان نَوْلُه أَن يَحْتاطَ ويَمْتَحِنَ بأَيْسَر ما يُحْتاطُ في الدِّماءِ كما أَن أَهْوَنَ السَّقْيِ للإِبلِ تشرِيعُها الماء، وهو أَن يُورِدَ رَبُّ الإِبلِ إِبله شريعةً لا تحتاج مع ظهور مائها إِلى نَزْع بالعَلَق من البئر ولا حَثْيٍ في الحوض، أَراد أَن الذي فعله شريح من طلب البينة كان هيِّناً فأَتَى الأَهْوَنَ وترك الأَحْوَطَ كما أَن أَهون السَّقْيِ التشريعُ. وإِبلٌ شُرُوعٌ، وقد شَرَعَتِ الماءَ فشَرِبت؛ قال الشماخ:
يَسُدُّ به نَوائِبَ تَعْتَرِيهِ
من الأَيامِ كالنَّهَلِ الشُّرُوعِ
وشَرَعْتُ في هذا الأَمر شُرُوعاً أَي خُضْتُ. وأَشْرَعَ يدَه في المِطْهَرةِ إِذا أَدخَلَها فيها إِشْراعاً. قال: وشَرَعْتُ فيها وشَرَعَتِ الإِبلُ الماءَ وأَشرعْناها. وفي الحديث: فأَشرَعَ ناقتَه أَي أَدخَلها في شرِيعةِ الماء. وفي حديث الوضوء: حتى أَشرَعَ في العضُد أَي أَدخَل الماءَ إِليه. وشَرَّعَتِ الدابةُ: صارت على شَرِيعةِ الماء؛ قال الشماخ: فلمّا شَرَّعَتْ قَصَعَتْ غَليلاً
فأَعْجَلَها، وقد شَرِبَتْ غِمارا
والشريعةُ موضع على شاطئ البحر تَشْرَعُ فيه الدوابُّ. والشريعةُ والشِّرْعةُ: ما سنَّ الله من الدِّين وأَمَر به كالصوم والصلاة والحج والزكاة وسائر أَعمال البرِّ مشتقٌّ من شاطئ البحر؛ عن كراع؛ ومنه قوله تعالى: ثم جعلناك على شريعةٍ من الأَمْر، وقوله تعالى: لكلٍّ جعلنا منكم شِرْعةً ومِنهاجاً؛ قيل في تفسيره: الشِّرْعةُ الدِّين، والمِنهاجُ الطريقُ، وقيل: الشرعة والمنهاج جميعاً الطريق، والطريقُ ههنا الدِّين، ولكن اللفظ إِذا اختلف أَتى به بأَلفاظ يؤَكِّدُ بها القِصة والأَمر كما قال عنترة: أَقوَى وأَقْفَرَ بعد أُمِّ الهَيْثَمِ
فمعنى أَقْوَى وأَقْفَرَ واحد على الخَلْوَة إِلا أَن اللفظين أَوْكَدُ في الخلوة. وقال محمد بن يزيد: شِرْعةً معناها ابتِداءُ الطريق، والمِنهاجُ الطريق المستقيم. وقال ابن عباس: شرعة ومنهاجاً سَبيلاً وسُنَّة، وقال قتادة: شرعة ومنهاجاً، الدِّين واحد والشريعة مختلفة. وقال الفراء في قوله تعالى ثم جعلناك على شريعة: على دين ومِلَّة ومنهاج، وكلُّ ذلك يقال. وقال القتيبي: على شريعة، على مِثال ومَذْهبٍ. ومنه يقال: شَرَعَ فلان في كذا وكذا إِذا أَخذ فيه؛ ومنه مَشارِعُ الماء وهي الفُرَضُ التي تَشْرَعُ فيها الواردةُ. ويقال: فلان يَشْتَرعُ شِرْعَتَهُ ويَفْتَطِرُ فِطْرَتَه ويَمْتَلُّ مِلَّتَه، كل ذلك من شِرْعةِ الدِّين وفِطْرتِه ومِلِّتِه. وشَرَعَ الدِّينَ يَشْرَعُه شَرْعاً: سَنَّه. وفي التنزيل: شَرَعَ لكم من الدِّين ما وصَّى به نوحاً؛ قال ابن الأَعرابي: شَرَعَ أَي أَظهر. وقال في قوله: شَرَعوا لهم من الدِّين ما لم يأْذن به الله، قال: أَظهَرُوا لهم. والشارعُ الرَّبّاني: وهو العالم العاملُ المعَلِّم. وشَرَعَ فلان إِذا أَظْهَرَ الحَقَّ وقمَعَ الباطِلَ. قال الأَزهري: معنى شَرَعَ بَيَّنَ وأَوضَح مأْخوذ من شُرِعَ الإِهابُ إِذا شُقَّ ولم يُزَقَّقْ أَي يجعل زِقًّا ولم يُرَجَّلْ، وهذه ضُرُوبٌ من السَّلْخِ مَعْرُوفة أَوسعها وأَبينها الشَّرْعُ، قال: وإِذا أَرادوا أَن يجعلوها زِقًّا سلَخُوها من قِبَل قَفاها ولا يَشُقُّوها شَقّاً، وقيل في قوله: شَرَع لكم من الدِّين ما وصَّى به نوحاً: إِنَّ نوحاً أَول من أَتَى بتحريم البَناتِ والأَخَواتِ والأُمَّهات. وقوله عز وجل: والذي أَوحينا إِليك وما وصَّينا به إِبراهيم وموسى؛ أَي وشرع لكم ما أَوحينا إِليك وما وصَّيْنا به الأَنبياء قبْلك. والشِّرْعةُ: العادةُ. وهذا شِرْعةُ ذلك أَي مِثاله؛ وأَنشد الخليل يذمُّ رجلاً:
كَفّاكَ لم تُخْلَقا للنَّدَى،
ولم يَكُ لُؤْمُهما بِدْعَهْ
فَكَفٌّ عن الخَيرِ مَقْبُوضةٌ،
كما حُطَّ عن مائَةٍ سَبْعهْ
وأُخْرَى ثَلاثَةُ آلافِها،
وتِسْعُمِئيها لها شِرْعهْ
وهذا شِرْعُ هذا، وهما شِرْعانِ أَي مِثْلانِ.
والشارِعُ: الطريقُ الأَعظم الذي يَشْرَعُ فيه الناس عامّة وهو على هذا المعنى ذُو شَرْعٍ من الخَلْق يَشْرَعُون فيه. ودُورٌ شارِعةٌ إِذا كانت أَبوابها شارِعةً في الطريق. وقال ابن دريد: دُورٌ شَوارِعُ على نَهْجٍ واحد. وشَرَعَ المَنْزِلُ إِذا كان على طريق نافذ. وفي الحديث: كانت الأَبوابُ شارِعةً إِلى المَسْجِدِ أَي مَفْتُوحةً إِليه. يقال: شَرَعْتُ البابَ إِلى الطريق أَي أَنْفَذْتُه إِليه. وشَرَعَ البابُ والدارُ شُرُوعاً أَفْضَى إِلى الطريقِ، وأَشْرَعَه إِليه. والشَّوارِعُ من النجوم: الدَّانِيةُ من المَغِيبِ. وكلُّ دانٍ من شيء، فهو شارِعٌ. وقد شَرَعَ له ذلك، وكذلك الدارُ الشارِعةُ التي قد دنت من الطريق وقَرُبَتْ من الناسِ، وهذا كله راجع إِلى شيء واحد، إِلى القُرْب من الشيء والإِشْرافِ عليه. وأَشْرَعَ نَحْوَه الرُّمْحَ والسيْفَ وشَرَعَهُما: أَقْبَلَهُما إِياه وسَدَّدَهُما له، فَشَرَعَتْ وهيَ شَوارِعُ؛ وأَنشد:
أَفاجُوا مِنْ رِماحِ الخَطِّ لَمّا
رَأَوْنا قَدْ شَرَعْناها نِهالا
وشَرَعَ الرُّمْحُ والسَّيْفُ أَنْفُسُهُما؛ قال:
غَداةَ تَعاوَرَتْه ثَمَّ بِيضٌ،
شَرَعْنَ إِليهِ في الرَّهْجِ المُكِنِّ
(* هذا البيت من قصيدة للنابغة. وفي ديوانه: دُفعن اليه مكان شرعن اليه.)وقال عبد الله بن أَبي أَوْفَى يهجو امرأَة:
ولَيْسَتْ بِتارِكةٍ مُحْرَماً،
ولَوْ حُفَّ بالأَسَلِ الشُّرَّعِ
ورمح شُراعِيٌ أَي طويلٌ وهو مَنْسُوب. والشِّرْعةُ
(* قوله «والشرعة»
في القاموس: هو بالكسر ويفتح، الجمع شرع بالكسر ويفتح وشرع كعنب، وجمع الجمع شراع.): الوَتَرُ الرقيقُ، وقيل: هو الوَتَرُ ما دام مَشْدوداً على القَوْس، وقيل: هو الوتر، مَشْدوداً كان على القَوْس أَو غير مشدود، وقيل: ما دامت مشدودة على قوس أَو عُود، وجمعه شِرَعٌ على التكسير، وشِرْعٌ على الجمع الذي لا يفارق واحده إِلا بالهاء، وشِراعٌ جمع الجمع؛ قال الشاعر: كما أَزْهَرَتْ قَيْنَةٌ بالشِّراع
لإِسْوارِها عَلَّ منه اصْطِباحَا
(* قوله «كما أزهرت إلخ» أنشده في مادة زهر: ازدهرت. وقوله «عل منه» تقدم عل منها.)
وقال ساعدة بن جؤية:
وعاوَدَني دَيْني، فَبِتُّ كأَنما
خِلالَ ضُلوعِ الصَّدْرِ شِرْعٌ مُمَدَّدُ
ذكَّر لأَن الجمع الذي لا يُفارِقُ واحده إِلا بالهاء لك تذكيره وتأْنيثه؛ يقول: بِتُّ كأَنّ في صَدْري عُوداً من الدَّوِيِّ الذي فيه من الهُموم، وقيل: شِرْعةٌ وثلاثُ شِرَعٍ، والكثير شُرْعٌ؛ قال ابن سيده: ولا يعجبني على أَن أَبا عبيد قد قاله. والشِّراعُ: كالشِّرْعة، وجمعه شُرُعٌ؛ قال كثير:
إِلا الظِّباءَ بها، كأَنَّ تَرِيبَها
ضَرْبُ الشِّراعِ نَواحيَ الشِّرْيانِ
يعني ضَرْب الوَتَرِ سِيَتَيِ القَوْسِ. وفي الحديث: قال رجل: إِني أُحِبُّ الجَمالَ حتى في شِرْعِ نَعْلِي أَي شِراكِها تشبيه بالشِّرْعِ، وهو وَترُ العُود لأَنه مُمْتَدٌّ على وجهِ النعل كامتِدادِ الوَترِ على العُود، والشِّرْعةُ أَخَصّ منه، وجمعهما شِرْعٌ؛ وقول النابغة: كَقَوْسِ الماسِخِيِّ يَرِنُّ فيها،
من الشِّرْعِيِّ، مَرْبُوعٌ مَتِينُ
أَراد الشِّرْعَ فأَضافه إَلى نفسه ومثله كثير؛ قال ابن سيده: هذا قول أَهل اللغة وعندي أَنه أَراد الشِّرْعةَ لا الشِّرْعَ لأَنَّ العَرَبَ إِذا أَرادت الإِضافة إِلى الجمع فإِنما تردُّ ذلك إِلى الواحد. والشَّريعُ: الكَتَّانُ وهو الأَبَقُ والزِّيرُ والرازِقيُّ، ومُشاقَتُه السَّبِيخةُ. وقال ابن الأَعرابي: الشَّرَّاعُ الذي يبيع الشَّريعَ، وهو الكتَّانُ الجَيِّدُ.
وشَرَّعَ فلان الحَبْلَ أَي أَنْشَطه وأَدْخَلَ قُطْرَيْه في العُرْوة. والأَشْرَعُ الأَنْفِ: الذي امْتَدَّت أَرْنَبَتُه. وفي حديث صُوَرِ الأَنبياء، عليهم السلام: شِراعُ الأَنفِ أَي مُمْتَدُّ الأَنْفِ طويله. والأَشْرعُ: السَّقائفُ، واحدتها شَرَعة؛ قال ابن خشرم:
كأَنَّ حَوْطاً جَزاه اللهُ مَغْفِرةً،
وجَنَّةً ذاتَ عِلِّيٍّ وأَشْراعِ
والشِّراعُ: شِراعُ السفينةِ وهي جُلُولُها وقِلاعُها، والجمع أَشْرِعةٌ وشُرُعٌ؛ قال الطِّرِمّاح:
كأَشْرِعةِ السَّفِينِ
وفي حديث أَبي موسى: بينا نحن نَسِيرُ في البحر والريحُ طَيِّبةٌ والشِّراعُ مرفوعٌ؛ شِراعُ السفينة: ما يرفع فوقها من ثوب لِتَدْخُلَ فيه الريح فيُجْريها. وشَرّعَ السفينةَ: جعل لها شِراعاً. وأَشرَعَ الشيءَ: رَفَعَه جدّاً. وحِيتانٌ شُرُوعٌ: رافعةٌ رُؤُوسَها. وقوله تعالى: إِذ تأْتِيهم حِيتانُهم يوم سَبْتِهم شُرَّعاً ويوم لا يَسْبِتُون لا تأْتيهم؛ قيل: معناه راعفةٌ رُؤُوسَها، وقيل: خافضة لها للشرب، وقيل: معناه أَن حِيتانَ البحر كانت تَرِدُ يوم السبت عَنَقاً من البحر يُتاخِمُ أَيْلةَ أَلهَمَها الله تعالى أَنها لا تصاد يوم السبت لنَهْيِه اليهودَ عن صَيْدِها، فلما عَتَوْا وصادُوها بحيلة توَجَّهَتْ لهم مُسِخُوا قِرَدةً. وحِيتانٌ شُرَّعٌ أَي شارِعاتٌ من غَمْرةِ الماءِ إِلى الجُدِّ. والشِّراعُ: العُنُق، وربما قيل للبعير إِذا رَفَع عُنُقه: رَفَع شِراعَه. والشُّراعيّة والشِّراعيّةُ: الناقةُ الطويلةُ العُنُقِ؛ وأَنشد:
شُِراعِيّة الأَعْناقِ تَلْقَى قَلُوصَها،
قد اسْتَلأَتْ في مَسْك كَوْماءَ بادِنِ
قال الأَزهري: لا أَدري شُراعِيّةٌ أَو شِراعِيّةٌ، والكَسْر عندي أَقرب، شُبِّهت أَعناقُها بشِراع السفينة لطولها يعني الإِبل. ويقال للنبْتِ إِذا اعْتَمَّ وشَبِعَتْ منه الإِبلُ: قد أَشرَعَتْ، وهذا نَبْتٌ شُراعٌ، ونحن في هذا شَرَعٌ سواءٌ وشَرْعٌ واحدٌ أَي سواءٌ لا يفوقُ بعضُنا بعضاً، يُحَرَّكُ ويُسَكَّنُ. والجمع والتثنية والمذكر والمؤنث فيه سواء. قال الأَزهري: كأَنه جمع شارِعٍ أَي يَشْرَعُون فيه معاً. وفي الحديث: أَنتم فيه شَرعٌ سواءٌ أَي متساوون لا فَضْل لأَحدِكم فيه على الآخر، وهو مصدر بفتح الراء وسكونها. وشَرْعُك هذا أَي حَسْبُك؛ وقوله أَنشده ثعلب: وكانَ ابنَ أَجمالٍ، إِذا ما تَقَطَّعَتْ
صُدُورُ السِّياطِ، شَرْعُهُنَّ المُخَوِّفُ
فسّره فقال: إِذا قطَّع الناسُ السِّياط على إِبلهم كفى هذه أَن تُخَوَّفَ. ورجل شَرْعُك من رجل: كاف، يجري على النكرة وصفاً لأَنه في نية الانفصال. قال سيبويه: مررت برجل شِرْعِكَ فهو نعت له بِكمالِه وبَذِّه، غيره: ولا يثنَّى ولا يجمع ولا يؤنَّث، والمعنى أَنه من النحو الذي تَشْرَعُ فيه وتَطْلُبُه. وأَشرَعَني الرجلُ: أَحْسَبَني. ويقال: شَرْعُكَ هذا أَي حَسْبُك. وفي حديث ابن مغفل: سأَله غَزْوانُ عما حُرِّمَ من الشَّرابِ فَعَرَّفَه، قال: فقلت شَرْعي أَي حَسْبي؛ وفي المثل:
شَرْعُكَ مل بَلَّغَكَ المَحَلاَّ
أَي حَسْبُكَ وكافِيكَ، يُضْرَبُ في التبليغ باليسير. والشَّرْعُ: مصدر شَرَعَ الإهابَ يَشْرَعُه شَرْعاً سَلَخَه، وقال يعقوب: إِذا شَقَّ ما بين رِجْلَيْه وسَلَخَه؛ قال: وسمعته من أُمِّ الحُمارِسِ البَكْرِيّةِ. والشِّرْعةُ: حِبالةٌ من العَقَبِ تُجْعَلُ شَرَكاً يصاد به القَطا ويجمع شِرَعاً؛ وقال الراعي:
من آجِنِ الماءِ مَحْفُوفاً به الشِّرَعُ
وقال أَبو زبيد:
أَبَنَّ عِرِّيسةً عَنانُها أَشِبٌ،
وعِنْدَ غابَتِها مُسْتَوْرَدٌ شَرَعُ
الشِّرَعُ: ما يُشْرَعُ فيه، والشَّراعةُ: الجُرْأَةُ. والشَّرِيعُ: الرجل الشُّجاعُ؛ وقال أَبو وجْزةَ:
وإِذا خَبَرْتَهُمُ خَبَرْتَ سَماحةً
وشَراعةً، تَحْتَ الوَشِيجِ المُورِدِ
والشِّرْعُ: موضع
(* قوله «والشرع موضع» في معجم ياقوت: شرع، بالفتح،
قرية على شرقي ذرة فيها مزارع ونخيل على عيون، ثم قال: شرع، بالكسر، موضع، واستشهد على كليهما.)، وكذلك الشّوارِعُ. وشَرِيعةُ: ماءٌ بعينه قريب من ضَرِيّةَ؛ قال الراعي:
غَدا قَلِقاً تَخَلَّى الجُزْءُ منه،
فَيَمَّمَها شَرِيعةَ أَو سَوارَا
وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
وأَسْمَر عاتِك فيه سِنانٌ
شُراعِيٌّ، كَساطِعةِ الشُّعاعِ
قال: شُراعِيٌّ نسبة إِلى رجل كان يعمل الأَسِنَّة كأَن اسمه كان شُراعاً، فيكون هذا على قياس النسب، أَو كان اسمه غير ذلك من أَبْنِية شَرَعَ، فهو إِذاً من نادِرِ مَعْدُول النسب. والأَسْمَرُ: الرُّمح. والعاتِكُ: المُحْمَرُّ من قِدَمِه. والشَّرِيعُ من الليف: ما اشتَدَّ شَوْكُه وصلَحَ لِغِلَظِه أَنْ يُخْرَزَ به؛ قال الأَزهري: سمعت ذلك من الهجريين النَّخْلِيِّين. وفي جبال الدَّهْناءِ جبلٌ يقال له شارعٌ، ذكره ذو الرمّة في شعره.

### Türkçe

**شَرَعَ** gelen (suya varan) **يَشْرَعُ** **شَرْعاً** ve **شُروعاً**: ağzıyla suyu aldı.

Ve binek hayvanları suya **شَرَعَتِ** **تَشْرَعُ** **شَرْعاً** ve **شُرُوعاً** yani girdi.

Ve **دوابُّ شُروعٌ** ve **شُرَّعٌ**: suya doğru **شَرَعَتْ**. Ve **الشَّريعةُ** ve **الشِّراعُ**
ve **الـمَشْرَعةُ**: kendilerinden suya doğru inilen yerlerdir. Leys dedi ki: ve bununla, Allah’ın kullar için oruç, namaz, hac, nikâh ve başkası gibi **شَرَعَ** ettiği şeye **شَريعةً** adı verildi.

Ve **الشِّرْعةُ** ve **الشَّريعةُ** Arapların sözünde: suyun **مَشْرَعةُ**’sıdır; o, insanların ona **يَشْرَعُها** (girdikleri) içme yeri olup ondan içerler ve su çekerler; bazen de hayvanlarını ona **شَرَّعوها** (sokarlar) da o da ona **تَشْرَعها** (girer) ve ondan içer; Araplar ona, su kesintisi olmayan birikmiş su (**عِدًّا**) olmadıkça ve ipli kova (**الرِّشاءِ**) ile sulanmayan, açık, akıcı bir su (**مَعِيناً**) olmadıkça **شَريعةً** adını vermezler; eğer gökten ve yağmurlardan ise o **الكَرَعُ**’dır; ve develerini ona **أَكْرَعُوه** da onda **فكَرَعَتْ** (ağızlayıp içti) ve onları **بالكَرْع** ile suladılar; o, yerinde zikredilmiştir. Ve develerini **شَرَعَ** ve **شَرَّعها**: onları suyun **شريعةَ**’sına götürdü de içtiler ve onlar için su çekmedi. Ve meselde: **أَهْوَنُ السَّقْيِ التَّشْريعُ**; bu, çünkü develerin suya varma yeri, onlarla **الشريعة**’ya vardığında, su uzak olduğunda çektiği gibi onlara su içirmede yorulmaz. Ve Ali’ye, Allah ondan razı olsun, bir adamın işi arz edildi: birtakım arkadaşlarla yolculuk etti de onlar ailelerine döndüklerinde dönmedi; ailesi arkadaşlarını suçladı da onları Şüreyh’e götürdüler; o da velilerden delil istedi, onu ikame etmekten aciz kaldılar ve Şüreyh’in hükmünü Ali’ye haber verdiler; bunun üzerine şu sözü temsil etti:

أَوْرَدَها سَعْدٌ، وسَعْدٌ مُشْتَمِلْ،
يا سَعْدُ لا تَرْوى بِهذاكَ الإِبِلْ

(* Ve rivayet olunur: **ما هكذا توردُ، يا سعدُ، الإبل.**)

Sonra dedi: **إِن أَهْوَنَ السَّقْيِ التَّشْريعُ**; sonra aralarını ayırdı ve onları birer birer sorguladı; öldürdüğünü itiraf ettiler, bununla onları öldürdü; Ali şunu kastetti: onun yaptığı şey kolay, hafif idi; onun yapması gereken, kanlar hususunda en kolay ihtiyatla ihtiyat etmek ve sınamak idi; tıpkı develer için su içirmenin en kolayı, onları suya **تشرِيعُها** (şeriaya sokmak) olduğu gibi; o da, develerin sahibinin develerini, suyu açık olduğundan kuyudan **بالعَلَق** ile çekmeye ve havuzda suyu avuçla taşımaya ihtiyaç duymayan bir **شريعةً**’ya götürmesidir; Şüreyh’in delil istemesinin kolay olduğunu, en kolayı yaptığını ve en ihtiyatlı olanı bıraktığını kastetti; tıpkı su içirmenin en kolayı **التشريع** olduğu gibi. Ve **إِبلٌ شُرُوعٌ**; ve suyu **شَرَعَتِ** de içti; Şemmâh dedi ki:

يَسُدُّ به نَوائِبَ تَعْتَرِيهِ
من الأَيامِ كالنَّهَلِ الشُّرُوعِ

Ve bu işe **شَرَعْتُ** **شُرُوعاً** yani daldım. Ve elini **المِطْهَرةِ**’ye **أَشْرَعَ**: onu içine **إِشْراعاً** soktuğu zaman. Dedi ki: ve ona **شَرَعْتُ**; ve develer suyu **شَرَعَتِ**; ve biz onları **أَشرعْناها**. Hadiste: “devesini **فأَشرَعَ**” yani onu suyun **شرِيعةِ**’sına soktu. Abdest hadîsinde: “ta ki pazuya **أَشرَعَ**” yani suyu ona soktu. Ve binek hayvanı **شَرَّعَتِ**: suyun **شَرِيعةِ**’sı üzerinde oldu; Şemmâh dedi ki:

فلمّا شَرَّعَتْ قَصَعَتْ غَليلاً
فأَعْجَلَها، وقد شَرِبَتْ غِمارا

Ve **الشريعةُ**: deniz kıyısında bir yerdir; binek hayvanları orada **تَشْرَعُ**. Ve **الشريعةُ** ile **الشِّرْعةُ**: Allah’ın dinden sünnet kıldığı ve oruç, namaz, hac, zekât ve diğer iyilik amelleri gibi emrettiği şeydir; deniz kıyısından türemiştir; Kırâ‘dan. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: **ثم جعلناك على شريعةٍ من الأَمْر**; ve Yüce Allah’ın sözü: **لكلٍّ جعلنا منكم شِرْعةً ومِنهاجاً**; tefsirinde denildi: **الشِّرْعةُ** din, **المِنهاجُ** yol; ve denildi: **الشرعة** ve **المنهاج** ikisi birlikte yol; buradaki yol dindir; fakat lafız farklı olunca, kıssayı ve işi pekiştirdiği lafızlarla getirir; Antara’nın dediği gibi:

أَقوَى وأَقْفَرَ بعد أُمِّ الهَيْثَمِ

Böylece **أَقْوَى** ile **أَقْفَرَ**’ın manası, ıssızlık üzerinde birdir; ancak iki lafız ıssızlıkta daha pekiştiricidir. Muhammed b. Yezîd dedi ki: **شِرْعةً**’nın manası yolun başlangıcıdır; **المِنهاجُ** ise dosdoğru yoldur. İbn Abbâs dedi ki: **شرعة ومنهاجاً** yol ve sünnettir. Katâde dedi ki: **شرعة ومنهاجاً**; din birdir, şeriat farklıdır. Ferrâ, Yüce Allah’ın **ثم جعلناك على شريعة** sözünde dedi ki: din, millet ve minhac üzere; bunların hepsi söylenir. Kuteybî dedi ki: **على شريعة**: bir örnek ve mezhep üzere. Ve ondan denir: bir kimse şuna buna **شَرَعَ**; içine aldığı zaman. Ve ondan **مَشارِعُ الماء**: gelenlerin içine **تَشْرَعُ** ettiği geçitlerdir (**الفُرَضُ**). Ve denir: falan, dinin **شِرْعَتَهُ**’sini **يَشْتَرعُ** eder, fıtratını **يَفْتَطِرُ** eder, milletini **يَمْتَلُّ** eder; bunların hepsi dinin **شِرْعةِ**’sinden, **فِطْرتِ**’inden ve **مِلِّتِ**’indendir. Ve dini **شَرَعَ** **يَشْرَعُه** **شَرْعاً**: onu sünnet kıldı. Tenzîlde: **شَرَعَ لكم من الدِّين ما وصَّى به نوحاً**; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **شَرَعَ** yani ortaya koydu. Ve şu sözünde: **شَرَعوا لهم من الدِّين ما لم يأْذن به الله** dedi ki: onlar için ortaya koydular. Ve **الشارعُ الرَّبّاني**: o, bilen, amel eden, öğreten âlimdir. Ve falan **شَرَعَ**: hakkı ortaya koyduğu ve bâtılı bastırdığı zaman. Ezherî dedi ki: **شَرَعَ**’ın manası “beyan etti ve açıkladı”dır; **شُرِعَ الإِهابُ**’dan alınmıştır: yarıldığı ve tulum yapılmadığı (**يُزَقَّقْ**) yani tulum yapılmadığı ve tıraşlanmadığı (**يُرَجَّلْ**) zaman; bunlar, bilinen yüzme çeşitleridir; en genişi ve en açık olanı **الشَّرْعُ**’dır. Dedi ki: onu tulum yapmak istediklerinde, ensesi tarafından yüzerler ve onu yararak yarmayırlar. Ve şu sözde denildi: **شَرَع لكم من الدِّين ما وصَّى به نوحاً**: Nûh, kızları, kız kardeşleri ve anneleri haram kılmayı getiren ilk kimsedir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **والذي أَوحينا إِليك وما وصَّينا به إِبراهيم وموسى**; yani size, sana vahyettiğimizi ve senden önceki peygamberlere vasiyet ettiğimizi de şeriat kıldı. Ve **الشِّرْعةُ**: âdettir. Ve bu, onun **شِرْعةُ**’sıdır yani örneğidir. Halîl, bir adamı yererek şu beyti okudu:

كَفّاكَ لم تُخْلَقا للنَّدَى،
ولم يَكُ لُؤْمُهما بِدْعَهْ
فَكَفٌّ عن الخَيرِ مَقْبُوضةٌ،
كما حُطَّ عن مائَةٍ سَبْعهْ
وأُخْرَى ثَلاثَةُ آلافِها،
وتِسْعُمِئيها لها شِرْعهْ

Ve bu, bunun **شِرْعُ**’udur; ve ikisi **شِرْعانِ** yani iki misildir.

Ve **الشارِعُ**: insanların genel olarak içine **يَشْرَعُ** ettiği en büyük yoldur; ve bu manaya göre, yaratılıştan **ذُو شَرْعٍ**’dır; onda **يَشْرَعُون**. Ve **دُورٌ شارِعةٌ**: kapıları yola **شارِعةً** olduğu zaman. İbn Düreyd dedi ki: tek bir çizgi (**نَهْجٍ**) üzere **دُورٌ شَوارِعُ**. Ve **شَرَعَ المَنْزِلُ**: geçit veren bir yol üzerinde olduğu zaman. Hadiste: kapılar mescide doğru **شارِعةً** idi yani ona açık idi. Denir: kapıyı yola **شَرَعْتُ** yani onu oraya geçit verdirdim. Ve kapı ile ev **شَرَعَ** **شُرُوعاً**: yola açıldı; ve onu oraya **أَشْرَعَه**. Ve yıldızlardan **الشَّوارِعُ**: batıma yakın olanlardır. Ve her ne ki bir şeye yakınsa, o **شارِعٌ**’dır. Ve ona bu, **شَرَعَ** oldu; ve aynı şekilde, yola yaklaşmış ve insanlara yakın olmuş **الدارُ الشارِعةُ**; bunların hepsi tek bir şeye döner: şeye yakınlığa ve ona nazır olmaya.

Ve mızrağı ve kılıcı ona doğru **أَشْرَعَ** ve ikisini **شَرَعَهُما**: ikisini ona yöneltti ve ona doğrulttu; böylece **فَشَرَعَتْ** ve onlar **شَوارِعُ** iken; ve şu beyit okundu:

أَفاجُوا مِنْ رِماحِ الخَطِّ لَمّا
رَأَوْنا قَدْ شَرَعْناها نِهالا

Ve mızrak ile kılıç, kendileri **شَرَعَ**; dedi ki:

غَداةَ تَعاوَرَتْه ثَمَّ بِيضٌ،
شَرَعْنَ إِليهِ في الرَّهْجِ المُكِنِّ

(* Bu beyit Nâbiga’nın bir kasidesindendir. Divanında: **دُفعن اليه** yerine **شرعن اليه**.) Ve Abdullah b. Ebî Evfâ bir kadını hicvederek dedi ki:

ولَيْسَتْ بِتارِكةٍ مُحْرَماً،
ولَوْ حُفَّ بالأَسَلِ الشُّرَّعِ

Ve **رمح شُراعِيٌ** yani uzun; o, nisbetlidir. Ve **الشِّرْعةُ**
(* “**والشرعة**” sözü: Kâmûs’ta: o kesre ile ve fetha ile; çoğulu kesre ile ve fetha ile **شرع** ve **شرع** (عنب gibi); çoğulun çoğulu **شراع**.) : ince kiriş (**الوَتَرُ الرقيقُ**); ve denildi: yay üzerinde gerili kaldığı müddetçe kiriştir; ve denildi: o kiriştir; yay üzerinde gerili olsun veya gerili olmasın; ve denildi: yay veya çubuk üzerinde gerili kaldığı müddetçe; çoğulu kırık çoğul olarak **شِرَعٌ**, ve tekilinden ancak **الهاء** ile ayrılmayan cem‘ olarak **شِرْعٌ**, ve çoğulun çoğulu **شِراعٌ**; şair dedi ki:

كما أَزْهَرَتْ قَيْنَةٌ بالشِّراع
لإِسْوارِها عَلَّ منه اصْطِباحَا

(* “**كما أزهرت** …” sözü: **زهر** maddesinde **ازدهرت** diye rivayet etti. “**عل منه**” sözü: “**عل منها**” olarak geçti.)

Ve Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:

وعاوَدَني دَيْني، فَبِتُّ كأَنما
خِلالَ ضُلوعِ الصَّدْرِ شِرْعٌ مُمَدَّدُ

Tekilinden ancak **الهاء** ile ayrılmayan cem‘ olduğu için müzekker getirdi; der ki: göğsümde, içimdeki kederlerden, içi boş çürükten bir çubuk varmış gibi geceyi geçirdim. Ve denildi: **شِرْعةٌ** ve üç **شِرَعٍ**; çoğu **شُرْعٌ**; İbn Sîde dedi ki: bana hoş gelmiyor; ancak Ebû Ubeyd bunu söylemiştir. Ve **الشِّراعُ**: **كالشِّرْعة** gibidir; çoğulu **شُرُعٌ**; Kesîr dedi ki:

إِلا الظِّباءَ بها، كأَنَّ تَرِيبَها
ضَرْبُ الشِّراعِ نَواحيَ الشِّرْيانِ

Yani kirişin, yayın iki ucuna (**سِيَتَيِ القَوْسِ**) vurması. Hadiste: bir adam dedi ki: “Ben güzelliği severim; hatta nalımın **شِرْعِ**’inde” yani kayışında (**شِراكِها**); **الشِّرْعِ**’e benzetme olarak; o, çubuğun kiriştir; çünkü nalın yüzünde uzanmıştır, tıpkı kirişin çubuk üzerinde uzanması gibi; **الشِّرْعةُ** ondan daha özeldir; ikisinin çoğulu **شِرْعٌ**’dır. Nâbiga’nın sözü:

كَقَوْسِ الماسِخِيِّ يَرِنُّ فيها،
من الشِّرْعِيِّ، مَرْبُوعٌ مَتِينُ

**الشِّرْعَ**’ı kastetti de onu kendisine izafe etti; benzeri çoktur. İbn Sîde dedi ki: bu, dil ehlinin sözüdür; bende ise o, **الشِّرْعةَ**’yı kastetti, **الشِّرْعَ**’ı değil; çünkü Arap, cem‘e izafe etmek istediğinde, bunu ancak tekile döndürür.

Ve **الشَّريعُ**: ketendir; o, **الأَبَقُ** ve **الزِّيرُ** ve **الرازِقيُّ**’dir; onun taranmışı (**مُشاقَتُه**) **السَّبِيخةُ**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الشَّرَّاعُ**, **الشَّريعَ** satan kimsedir; o, iyi ketendir.

Ve falan ipi **شَرَّعَ**: onu hareketlendirdi ve iki ucunu halkaya soktu. Ve **الأَشْرَعُ الأَنْفِ**: ucu uzamış olandır. Peygamberlerin suretleri hadîsinde, عليهم السلام: **شِراعُ الأَنفِ** yani uzamış burun, onun uzunu. Ve **الأَشْرعُ**: saçaklardır; tekili **شَرَعة**; İbn Hişrem dedi ki:

كأَنَّ حَوْطاً جَزاه اللهُ مَغْفِرةً،
وجَنَّةً ذاتَ عِلِّيٍّ وأَشْراعِ

Ve **الشِّراعُ**: geminin yelkenidir; o, onun örtüleri (**جُلُولُها**) ve yelken bezleridir (**قِلاعُها**); çoğulu **أَشْرِعةٌ** ve **شُرُعٌ**; Tırimmâh dedi ki:

كأَشْرِعةِ السَّفِينِ

Ebû Mûsâ hadîsinde: “Biz denizde yürürken, rüzgâr hoş idi ve **الشِّراعُ** kaldırılmış idi”; geminin **شِراعُ**’ı: rüzgârın içine girmesi için onun üstünde kaldırılan bezdir; böylece onu yürütür. Ve gemiyi **شَرّعَ**: ona yelken yaptı. Ve şeyi **أَشرَعَ**: onu çok yükseltti. Ve **حِيتانٌ شُرُوعٌ**: başlarını kaldıran. Ve Yüce Allah’ın sözü: **إِذ تأْتِيهم حِيتانُهم يوم سَبْتِهم شُرَّعاً ويوم لا يَسْبِتُون لا تأْتيهم**; denildi: manası, başlarını kaldırmış olmalarıdır; ve denildi: içmek için onları indirmiş olmalarıdır; ve denildi: manası, deniz balıklarının cumartesi günü denizden boyun uzatarak çıkıp Eyle’ye yaklaşması idi; Allah Teâlâ onlara, Yahudileri cumartesi günü avlamaktan nehyettiği için, cumartesi günü avlanmayacaklarını ilham etti; onlar azıp hile ile avlayınca, onlara yöneldi; maymunlara çevrilerek mesh edildiler. Ve **حِيتانٌ شُرَّعٌ** yani suyun derinliğinden kıyıya doğru **شارِعاتٌ**. Ve **الشِّراعُ**: boyundur (**العُنُق**); bazen deve boynunu kaldırdığında ona: **رَفَع شِراعَه** denir. Ve **الشُّراعيّة** ile **الشِّراعيّةُ**: boynu uzun dişi devedir; ve şu beyit okundu:

شُِراعِيّة الأَعْناقِ تَلْقَى قَلُوصَها،
قد اسْتَلأَتْ في مَسْك كَوْماءَ بادِنِ

Ezherî dedi ki: **شُراعِيّةٌ** mi yoksa **شِراعِيّةٌ** mi bilmiyorum; kesre bana daha yakın; uzunluklarından dolayı develerin boyunları gemi yelkenine benzetilmiştir. Ve bitki, gürleşip develer ondan doyduğunda: “**قد أَشرَعَتْ**” denir; ve bu, **نَبْتٌ شُراعٌ**’dır. Ve biz bu hususta **شَرَعٌ** eşitiz ve **شَرْعٌ** biriz yani eşitiz; bazımız bazımıza üstün gelmez; harekeli de olur, sâkin de. Cem‘, tesniye, müzekker ve müennes onda eşittir. Ezherî dedi ki: sanki **شارِعٍ**’in cem‘idir; yani onda birlikte **يَشْرَعُون**. Hadiste: “Siz onda **شَرعٌ** eşitsiniz” yani eşitsiniz; onda birinizin diğerine fazileti yoktur; o, râ’nın fethasıyla ve sükûnuyla bir masdardır. Ve “bu senin **شَرْعُك**” yani sana yeter; Sa‘leb’in okuduğu şu söz:

وكانَ ابنَ أَجمالٍ، إِذا ما تَقَطَّعَتْ
صُدُورُ السِّياطِ، شَرْعُهُنَّ المُخَوِّفُ

Onu tefsir etti ve dedi ki: insanlar develerine kamçıları parçaladıklarında, bunlara korkutmak yeter. Ve “bir adamdan **رجل شَرْعُك**”: yeterli; nekre üzerine sıfat olarak yürür; çünkü ayrılma niyetindedir. Sîbeveyh dedi ki: “**مررت برجل شِرْعِكَ**” o, onun için, kemali ve üstünlüğü ile bir nâ‘ttır. Başkası: tesniye edilmez, cem‘ edilmez, müennes yapılmaz; manası, içine **تَشْرَعُ** ettiğin ve onu talep ettiğin nahivdendir. Ve adam beni **أَشرَعَني**: beni yeterli kıldı. Ve denir: “bu senin **شَرْعُكَ**” yani sana yeter. İbn Mugaffal hadîsinde: Gazvân ona, içkiden haram kılınanı sordu; ona tanıttı; dedi: ben “**شَرْعي**” dedim yani “bana yeter”; ve meselde:

شَرْعُكَ مل بَلَّغَكَ المَحَلاَّ

Yani sana yeter ve seni kâfi gelir; az ile ulaştırmada darb-ı meseldir. Ve **الشَّرْعُ**: **شَرَعَ الإِهابَ** **يَشْرَعُه** **شَرْعاً**’ın masdarıdır: onu yüzdü. Yakub dedi ki: iki bacağı arasını yardığı ve yüzdüğü zaman; dedi ki: onu Ümmü’l-Humâris el-Bekriyye’den işittim.

Ve **الشِّرْعةُ**: sinirden (**العَقَبِ**) bir tuzaktır; **شَرَكاً** yapılır; onunla keklik (**القَطا**) avlanır; **شِرَعاً** diye toplanır. Râ‘î dedi ki:

من آجِنِ الماءِ مَحْفُوفاً به الشِّرَعُ

Ebû Zübeyd dedi ki:

أَبَنَّ عِرِّيسةً عَنانُها أَشِبٌ،
وعِنْدَ غابَتِها مُسْتَوْرَدٌ شَرَعُ

**الشِّرَعُ**: içine girilen şeydir (**ما يُشْرَعُ فيه**). Ve **الشَّراعةُ**: cesarettir. Ve **الشَّرِيعُ**: yiğit adamdır. Ebû Vecze dedi ki:

وإِذا خَبَرْتَهُمُ خَبَرْتَ سَماحةً
وشَراعةً، تَحْتَ الوَشِيجِ المُورِدِ

Ve **الشِّرْعُ**: bir yerdir
(* “**والشرع موضع**” sözü: Yâkût’un Mu‘cem’inde: **شرع** fetha ile, doğu tarafında **ذرة**’nin şarkında bir köydür; içinde ekinler ve hurmalıklar, pınarlar üzerindedir; sonra dedi ki: **شرع** kesre ile, bir yerdir; ikisine de şahit getirdi.) ; ve aynı şekilde **الشّوارِعُ**. Ve **شَرِيعةُ**: **ضَرِيّةَ**’ye yakın, belirli bir sudur; Râ‘î dedi ki:

غَدا قَلِقاً تَخَلَّى الجُزْءُ منه،
فَيَمَّمَها شَرِيعةَ أَو سَوارَا

Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu şu söz:

وأَسْمَر عاتِك فيه سِنانٌ
شُراعِيٌّ، كَساطِعةِ الشُّعاعِ

Dedi ki: **شُراعِيٌّ**, mızrak uçları (**الأَسِنَّة**) yapan bir adama nisbetle; sanki adı **شُراعاً** idi; böylece bu, nisbet kıyasına göredir; yahut adı, **شَرَعَ**’ın binalarından başka bir şey idi; o halde bu, nadir “nisbetin çevrilmişi”ndendir (**مَعْدُول النسب**). Ve **الأَسْمَرُ**: mızraktır. Ve **العاتِكُ**: eskiliğinden kızarmış olandır. Ve liften (**الليف**) **الشَّرِيعُ**: dikeni sertleşen ve kalınlığından dolayı onunla dikmeye elverişli olan şeydir; Ezherî dedi ki: bunu Hicrî Nahlîlerden işittim. Ve **الدَّهْناءِ** dağlarında **شارعٌ** denilen bir dağ vardır; Zû’r-Rumme onu şiirinde zikretti.
