# شرك — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B1%D9%83/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: شرك

ك ش ر
كشر ، كرش ، شكر ، شرك ، رشك : مستعملة .
كشر : قال الليثُ : الكَشْرُ : بُدوُّ الأسنَان عند التَّبسُّم ، وأنشد :
إِنَّ منَ الإخوَانِ إخوَانَ كِشْرَةٍ
واخوانَ كيفَ الحالُ والحال كلُّهُ
قال : والفِعْلةُ تجيءُ في مصدرِ فاعل . تقول : هاجرَ هِجرةً وعاشر عِشرةً .
قال : وإنما يكونُ هذا التأسيسِ فيما يدخل الإفتعالُ على تفاعلا جميعاً .
قال : وزعمَ أَبو الدُّقيشِ : أن الكَاشِرَ ضربٌ من البُضْع .
يقال : باضَعَها بُضعاً كاشِراً ، ولا يُشتَقُّ منهُ فعلٌ .
ورُوِي عن أَبي الدَّرداءِ أنَّه قال : ( إنَّا لنَكْشِرُ في وجوهِ أَقوامٍ وإنَّ قلوبنَا لتَقْلِيَهُم ) أي نتبسَّمُ في وجوههم .
ويقال : كَشَرَ السَّبُعُ عن نابِه إذا هَرَّ للخِرَاشِ ، وكَشرَ فلانٌ لفلانٍ إذا تنّمرَ له وأَوْعدَه ، كأَنهُ سبعٌ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : العُنْقودُ إِذا أُكِل ما عليه وأُلْقي ، فهو الكَشَرُ ، قال : والكشَرُ : الخُبزُ اليابسُ .
قال ويقال : كَشِرَ إذا هَرَبَ ، وكشَرَ إِذا افترَّ .
كرش : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( الأنصارُ كَرِشي وعَيبَتِي ) .
قال أبو عبيد : قال أبو زيد يقال : عليه كرشٌ من النَّاس أي جماعةٌ ، فكأنه أرادَ أنهُم جماعتي وصحابتي الذين أَثقُ بهم وأعتمدُ عليهم .
قال ، وقال الأحمرُ : همْ كَرِشٌ منثورةٌ .
وقال الليث : كَرِش الرجُل : عيالُه من صغار وَلدِه .
ويقال : كَرشٌ منثورةٌ أَي صبيان صغارٌ ، وتزوَّجَ فلانٌ فُلانةَ فَنَثرَتْ لهُ ذا بَطِنها وكَرِشها أي كَثُرَ ولدها ، وأَتانٌ كَرْشاءُ : ضخمةُ الخاصرَتينِ .
ويقال للدَّلْو المُنتفخةِ النّوَاحي : كرشاءُ ، وتكَرَّشَ جلدُ وجهِ الرجُل إِذا تَقبَّضَ ، ويقال ذلك في كل جلدٍ .
ويقال للصبيِّ إذا عظُمَ بطنُه وأخذَ في الأكلِ : قد اسْتكرَش .
قال : وأنكر بعضهُم ذلك في الصبيّ ، فقال يقال للصبيّ : قد اسْتَجفرَ ، إنما يقال : استكرَش الجَديُ ، وكلُّ سَخلٍ يَسْتكرشُ حين يعظمُ بطنُه ، ويشتدُّ أكله .
قال : والكَرشُ لكلّ مُجْترَ ، تؤنثُه العرب بمنزلة المعدة للإنسان ، ولليربوع كرشٌ وللأرنب كرشٌ . قال رؤبة :
طَلْقٌ إِذا استكرشَ ذو التكريش
أَبلجُ صَدَّافٌ عن التّحريش
قال شمر : استكرشَ : تقبض ، وقطّب ، وعبس .
ابن بُزُرْجَ : ثوبٌ أكْراشٌ وثوبٌ أكْباشٌ ، وهو من برود اليمن ، وبينهم رحم كرشاءُ أي بعيدةٌ .
وقال غيرُه : ما وجَدتُ إلى ذلك الأمر فا كَرِشٍ أي لم أجِد إِليه سبيلاً .
وامرأةٌ كَرْشاءُ : واسعةُ البطن .
ويقال : كَرِشَ الجِلد يَكْرَشُ كَرشاً إذا مسَّتْه النارُ فانْزَوَى ، والمُكرَّشةُ مِن طعام البادِين : أَنْ يُؤخذ اللحم الأشْمَط فيهَرَّم تهرِيماً صِغاراً ويُقَطَّع عليه شحمٌ ثم تُقوَّر قطعةُ كَرِشٍ من كرِش البعير ويُغسل ويُنظَّف وجهُه الأملس الذي لا فَرْثَ فيه ويُجعل فيه اللحمُ المُهَرَّم ويُجمَع أطرافُه ويُخَلّ عليه بخلالٍ وتُحفَر له إِرَةٌ ويُطْرَح فيها الرِّضافُ ويوقَد عليها حتى تَحمَى وتَحْمَرَّ فتصيرَ كالنار ثم يُنَحَّى الجمرُ عنها وتُدْفَن المُكرَّشةُ فيها ويُجعل فوقها مَلَّةٌ حاميةٌ ثم يوقَد فوقها بحطبٍ جزْلٍ ثم يُترك حتى يَنْضَج فتَخرج وقد طابت وصارت كالقطعة الواحدة فتُؤكل طيِّبة . يقال : كَرّشوا لنا تَكْرِيشاً .
والكَرِشُ من نبات الرِّياض والقِيعانِ أَنْجَعُ مَرتعٍ وأمرؤه تَسْمَنُ عليه الإبل وتغزُرُ ، وكذلك الخيلُ تَسمنُ عليه يَنْبُتُ في الشتاء ويَهِيجُ في الصَّيف .
شكر : قال الليث : الشُّكْرُ : عِرفانُ الإحسانِ ونَشرُه ، وحَمْدُ مُوليهِ ، وهو الشُّكور أيضاً ، والشُّكُورُ من الدَّوابِّ : ما يكفيهِ للسِّمَنِ العلفُ القليلُ ، والشَّكِرَةُ من الحَلائِبِ : التي تصيبُ حظّاً من بقلٍ أو مرعًى فتغْزُرُ عليه بعد قلةِ لبنٍ . وإِذا نزلَ القومُ منزلاً فأصابتْ نَعَمُهُمْ شيئاً من البُقول فَدَرَّتْ ، قيل : أَشْكَرَ القومُ ، وإِنهم ليحتلِبُونَ شَكْرَةً جَزْم ، وقد شَكِرَتِ الحَلُوبَةُ شَكَراً ، وأنشد :
نَضْرِبُ دِرَّاتِهَا إِذا شَكِرَتْ
بأَقْطِهَا والرِّخَاَف نسلؤها
والرَّخْفَةُ : الزُّبْدَةُ ، والشَّكِيرُ من الشَّعرِ والنباتِ : ما يَنْبُت من الشَّعر بين الضفائرِ ، والجميعُ : الشُّكُرُ . وأنشد :
وبيْنَا الفتى يَهْتَزُّ للعَين نَاضِراً
كَعُسْلُوجَةٍ يَهْتزُّ منها شَكِيرُها
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الشَّكِيرُ : ما ينبتُ في أصلِ الشجرِ من الورقِ ليس بالكِبار ، والشكيرُ من الفَرْخِ : الزَّغَبُ .
( سلمة عن الفراء ) : يقال : شَكِرَتِ الشجرةُ وأَشْكَرَت إذا خرج فيها الشيء .
وحدثنا محمد بنُ إسحاق ، قال : حدثنا يعقوبُ الدَّوْرَقِيُّ ، قال : حدثنا الحارثُ بن مُرَارَةَ الحنفيُّ ، قال : حدثنا المأثور بن سِرَاج بن مَجَّاعَةَ ، وطريفُ بن سلاَمة بن نوحِ بن مَجَّاعَةَ والأَفْوَاقُ بنت الأغرِّ أن مَجَّاعَةَ أتى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال قائلهم :
ومَجَّاعُ اليَمَامَةِ قد أَتَانَا
يُخَبِّرُنَا بما قال الرَّسُولُ
فأعطينا المَقَادَة واستقمنا
وكانَ المَرْء يسْمَعُ ما يقولُ
فأَقْطَعَهُ رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) وكتبَ له بذلك كتاباً :
بسم الله الرحمن الرحيم
هذا كتابٌ كتبه محمدٌ رسولُ الله لمَجَّاعَة بن مُرارةَ بن سُلمى : أَنِّي أقطعْتُكَ الفَوْرَة وعَوَانةَ من العَرَمَةِ والحُبَلِ فمن حاجَّك فإِليَّ .
قال : فلما قُبِضَ رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) وفَدَ على أبي بكرٍ فأَقطعهِ الخِضْرِمَة ثمَّ وفدَ على عمر فأقطعهُ الريا بِالحَجْرِ . ثم إن هلالَ بن سراجِ بن مَجَّاعة وفد إلى عُمر بن عبد العزيز بكتاب رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بعدَما استُخلف فأَخذهُ عمر فقبَّله ووضعه على عينيه ومَسَحَ به وجههُ رجاءَ أن يصيبَ وجههُ موضِعَ يَدِ رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) فَسَمَرَ عنده هِلالٌ ليلةً فقال له : يا هلالُ ، أَبَقِيَ من كهُولِ بني مَجَّاعَةَ أَحَدٌ ؟ قال : نعمْ وشَكِيرٌ كثيرٌ . فضحك عمر ، وقال : كلِمَةٌ عربيةٌ ، قال ، فقال جُلَساؤهُ : وما الشَّكِيرُ يا أمير المؤمنين ؟ قال : أَلمْ ترَ إلى الزَّرْعِ إِذا زَكا فأَخرجَ فنبتَ في أصوله فذلكم الشّكِيرُ ، ثم أجازهُ وأعطاه وأكرمه وأعطاه في فرائضِ العِيَال ، والمُقَاتِلَة .
( قلت ) : أراد بقوله : وشكِيرٌ كثيرٌ أي ذريةٌ صغارٌ شبههم بشكِيرِ الزَّرْع وهو ما نبتَ منه صغاراً في أصوله .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) قال : الشّكِرَةُ : الممتلئةُ الضّرْع من النُّوقِ .
وقال الحُطَيْئَةُ يصف إبلاً غزاراً :
إذا لم يكن إلاّ الأمالِيسُ أصبحتْ
لها حُلَّقٌ ضَرَّاتُها شَكِرَات
قال العجاج يصف رِكاباً أَجْهضت أولادَها :
والشّدَ نِيّاتُ يُسَاقِطْنَ النُّعَرْ
حُوصَ العيونِ مُجْهِضَاتٍ ما استَطَرْ
منهنَّ إتمامُ شكيرٍ فاشْتَكَرْ
ما استطرَّ من الطر يقال طرَّ شعره أي نبت ، وطر شاربه مثله يقول : ما استطر منهم إتمام يعني بلوغ التمام والشكير : ما نبت صغيراً فأشكر صار شكيراً .
بِحَاجِبٍ ولا قَفَاً ولا أَزْبَأَرّ
منهن سيساء ولا استغشى الوبر
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : اشْتَكَرَتِ السَّماءُ وحَفَلتْ واغْبَرَّت ، كل ذلك من حين يجدُّ وقعُ مطرِها ويشتدُّ . وأنشد غيره لامرىء القيس :
فترى الوَدَّ إذا ما أشْجَذَتْ
وتُوَاريه إذا ما تَشْتَكِر
واشتكرت الريحُ إذا اشتدَّ هُبُوبُها . وقال ابن أحمر :
المُطْعِمُونَ إِذا ريحُ الشِّتَا اشتكرت
والطّاعِنُون إذا ما استلحمَ البطلُ
واشتكَرَ الحرُّ والبردُ كذلك . وقال الشاعر :
غَداةَ الخِمْسِ واشْتكرَتْ حَرُورٌ
كأنّ أَجيجَها وهَجُ الصِّلاءِ
وشَكْرُ المرأة : فرجُها .
ومنه قول يحيى بن يعمَرَ لرجلٍ خاصَمته إِليه امرأتُهُ في مالها مَهْرِها ( أَإِنْ سأَلَتْك ثَمنَ شكرِها وشَبْرِكَ أَنشأَتَ تَطُلُّها وتَضْهَلُهَا ) .
وقال الشاعر يصف امرأة أنشده ابن السكيت :
صَنَاعٌ بإشفَاها حَصانٌ بشكرها
جوادٌ بزادِ الرّكب والعِرقُ زاخرُ
ويقال للفِدْرة من اللحم إذا كانت سمينةً : شَكْرَى . قال الرَّاعي :
تَبيتُ المحالُ الغُرُّفى حَجَراتها
شكارَى مَرَاها ماؤُها وحديدها
أراد بحديدها مِغْرَفَةً من الحديد تُساط القدرُ بها وتُغْتَرَفُ بها إِهالتها .
وقال أبو سعيد يقال : فاتحْتُ فلاناً الحديثَ وكاشرتُهُ بمعنى واحد .
قال : وشاكرتُه : أريتُه أنِّي لهُ شاكرٌ .
وقال الليث : يَشْكُرُ : قبيلةٌ من رَبيعةَ . وشاكر : قبيلةٌ من هَمْدَانَ في اليمن .
( عمرو عن أبيه ) : الشِّكارُ : فروجُ النساءٍ واحدها : شَكْرٌ .
والشَّكورُ من أسماءِ الله جلّ وعزّ معناه أنه يزكو عنده القليلُ من أعمال العباد فيُضَاعفُ لهم به الجزاء . قال ذلك أبو إسحاقَ الزَّجاجُ .
وأما الشكورُ من عباد الله فهو الذي يجتهدُ في شكر ربِّه بطاعته وأدائه ما وُظِّفَ عليه من عبادته .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ ءَالَ دَاوُودَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِّنْ ) ( سبأ : 13 ) نُصِبَ قوله شكراً لأنه مفعولٌ له كأنه قال : اعملوا للَّهِ شكراً ، وإن شئت كان منصوباً على أنه مصدرٌ مؤكدٌ . وعشبٌ مَشْكَرَةٌ : مَغْزَرةٌ للبن .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : المِشكارُ من النُّوقِ : التي تغزُرُ في الصَّيف وتنقطعُ في الشِّتاء والتي يدوم لَبَنها سنتها كلها ، يقال لها : رَفُودٌ ، ومَكودٌ ، ووَشولٌ ، وصفيٌّ .
شرك : قال الله جلّ وعزّ مُخْبِراً عن عبده لُقمانَ الحكيم أنهُ قال لابنه : ( وَهُوَ يَعِظُهُ ياَبُنَىَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ ) ( لقمان : 13 ) والشرك : أن تجعل لله شريكاً في رُبُوبيَّته ، تعالى الله عن الشُّركاءِ والأنداد ، وإنما دخلت الباءُ في قوله : ( يَعِظُهُ ياَبُنَىَّ لاَ ( لأن معناه لا تعدل به غيره فتجعلَه شريكاً له ، وكذلك قولُهُ :
) بِمَآ أَشْرَكُواْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً ) ( آل عمران : 151 ) لأن معناه عدلوا به ، ومن عدل بالله شيئاً من خلقه فهو مشركٌ لأن الله واحدٌ لا شريكَ له ولا ندَّ ولا نديد .
وقال الليث : الشِّرْكةُ : مُخالطة الشَّرِيكين . يقالُ : اشْتَركْنَا بمعنى تَشاركنا وجمع الشَّرِيكِ : شُرَكاءُ ، وأشراكٌ . وقال لبيد :
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشْرَاكِ شَفْعاً
وَوِتراً والزَّعامةُ لِلْغُلامِ
يقال : شَرِيكٌ وأشْرَاكٌ كما قالوا : يتيمٌ وأيتامٌ ، ونصيرٌ وأنصارٌ ، والأشراكُ أيضاً جمع الشِّرْكِ ، وهو النصيبُ كما يقال : قِسمٌ وأقسامٌ ، فإن شئت جعلت الأشْرَاكَ في بيت لبيد جمع شريكٍ ، وإن شئت جعلته جمع شِرْكٍ وهو النصيبُ .
وقال الليث : يقال : هذه شَرِيكَتِي ، ويقال في المصاهرة : رَغِبنا في شِرْكِكُم ، أي في مصاهرتكُم .
قلتُ : وسمعتُ بعض العرب يقول : فلانٌ شَرِيك فلانٍ إذا تزوَّج بابنتِه أو بأخته ، وهو الذي يُسَمِّيه الناسُ : الخَتَنَ .
قلت : وامرأة الرجلِ : شريكتُه ؛ وهي جارَتُه ، وزوجها جارُها وهذا يدلُّ على أنَّ الشَّرِيكَ جارٌ وأنه أقرب الجيران .
وقال الليث الشِّرَاكُ : سَيْرُ النَّعْل .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : يقال مِنَ الشِّرَاكِ : شرَّكْت النَّعْلَ وأشْرَكْتها إذا جعلتَ لها شِرَاكاً .
وقال ابن بُزُرْجَ : شَرِكَتِ النَّعّلُ وشَسِعَتْ وزَمَّت إذا انقطع كلُّ ذلك منها .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الْزَمْ شَرَكَ الطريق ، الواحدةُ : شَرَكةٌ ، وهي أَنْسَاعُ الطريق .
وقال غيره : هي أخاديدُ الطريق ، ومعناهما واحدٌ ، وهي ما حَفرت الدَّوابُّ بقوائمها في مَتْنِ الطريق ، شَرَكةٌ هاهُنا ، وأخرى بِجَنْبِها .
وقال شمر : أُمُّ الطريق ، مُعظمُه وبُنَيَّاتُه : أشْرَاكٌ صغارٌ تتشعَّبُ عنه ثم تنقطع .
( الأصمعي ) : يقال : لطَمهُ لطْماً شُرَكِيّاً أي متتابعاً ، ولطمهُ لطمَ المُتَنَقِّشِ وهو البعير تدخلُ في يده الشَّوْكةُ فيضرِبُ بها الأرض ضرباً شديداً ، فهو حينئذ مُتَنَقشٌ .
وقال : وماءٌ ليس فيه أشْرَاكٌ أي ليس فيه شُرَكاءُ ، واحدها شِرْكٌ .
قال : ورأيت فلاناً مُشْتَرَكاً إذا كان يُحَدِّث نفسه أي أن رأيه مُشترَكٌ ليس بواحدٍ .
ويقال : الكلأُ في بني فلانٍ شُرُكٌ أي طرائقُ ، واحدها شِرَاكٌ ، ويقال : شَرَكهُ في الأمر يَشْرَكُهُ : إذا دخل معه فيه ، وأشْرَكَ فلانٌ فلاناً في البيع إذا أدخله مع نفسه فيه .
وقال الليث : شَرَكُ الصَّائدِ : حِبالته يرتبكُ
فيها الصَّيد ، والواحدة شَرَكةٌ .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( الناس شُرَكاءُ في ثلاثٍ : الكَلأِ والماءِ والنّارِ ) .
قلت : ومعنى النار : الحطبُ الذي يُسْتَوْقَدُ به ، ويؤخذ من عَفْوِ البلادِ ، وكذلك الماءُ الذي يَنْبُعُ من منبعٍ غير مملوكٍ ، والكلأ الذي منبته غير مملوك والناس فيه مُسْتَوُون ، والفريضة التي تسَمَّى المُشْتَرَكةَ ، وهي زوجٌ وأمٌ وأخوانِ لأُمَ وأخوانِ لأبٍ وأُمٍ ، للزوج النصف ، وللأُم السدس ، وللأَخوين للأُم الثلث ويَشْرَكُهُم بنو الأب والأم ، لأن الأب لمَّا سَقَط سَقَطَ حُكْمه ، وكان كمن لم يكن ، وصاروا بني أُمَ معاً ، وهذا قول زيد بن ثابت ، وكان عمرُ حَكَم فيها بأن جعل الثلث للإخوة للأم ولم يجعل للإخوة للأَب والأم شيئاً فراجعه في ذلك الإِخوة للأَب والأم ، وقالوا له : هَبْ أبانا كان حِماراً فأشركنا بقرابة أُمِّنا ، فأَشرك بينهم فسمِّيت الفريضة مُشَرَّكةً .
وقال الليث : هي المُشْتَرَكةُ .
وقال أبو العباس في قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَالَّذِينَ هُم بِهِ مُشْرِكُونَ ) ( النحل : 100 ) معناه : الذين صاروا مشركين بطاعتهم للشيطان وليس المعنى أنهم آمنوا بالله وأشركوا بالشيطان ، ولكن عَبدوا الله وعبدوا معه الشيطان فصاروا بذلك مُشركين ليس أنهم أشركوا بالشيطان وآمنوا بالله وحده ، رواه عنه أبو عمرَ الزاهد .
قال : وعرضتُه على المُبَرّد : فقال : مُتْلَئِبٌّ صحيحٌ .
رشك : قال الليث : الرّشْكُ اسم رجلٍ يقال له يزيدُ الرِّشْك ، وكان أحسبَ أهلِ زمانه ، فكان الحسنُ البصريُّ إذا سُئِل عن حساب فريضة قال : علينا بيانُ السِّهام وعَلَى يزيدَ الرِّشْكِ الحسابُ .
قلت : ما أرى الرِّشْكَ عربياً وأراه لقباً لا أصل له في العربيَّة .

### Türkçe

ك ش ر
**كشر** ، **كرش** ، **شكر** ، **شرك** ، **رشك** : kullanımdadır.

**كشر** : **الليث** dedi ki: **الكَشْرُ**: tebessüm sırasında dişlerin görünmesidir. Ve şu beyiti okudu:
İnne mine’l-ihvâni ihvâne kişratin
ve ihvâne keyfe’l-hâlu ve’l-hâlu kulluhu

Dedi ki: ve **الفِعْلةُ** , **فاعل**’in masdarında gelir. Dersin ki: **هاجرَ** **هِجرةً** ve **عاشر** **عِشرةً**.
Dedi ki: bu kuruluş ancak, **الإفتعالُ**’ın **تفاعلا**’nın tamamına girdiği şeyde olur.
Ve **أَبو الدُّقيشِ** iddia etti: **الكَاشِرَ** , **البُضْع**’dan bir türdür.
Denir: **باضَعَها** **بُضعاً كاشِراً**; ve ondan bir fiil türetilmez.

Ve **أَبي الدَّرداءِ**’dan rivayet edildi ki o dedi: “Biz, birtakım kimselerin yüzlerine karşı mutlaka **نَكْشِرُ** ederiz; hâlbuki kalplerimiz onları mutlaka **تَقْلِيَهُم**.” Yani: yüzlerine karşı tebessüm ederiz.

Ve denir: **كَشَرَ** yırtıcı hayvan, dişini gösterdiğinde; eğer **هَرَّ** ettiyse **للخِرَاشِ**. Ve **كَشرَ** falan, falana karşı; eğer ona karşı **تنّمرَ** etti ve onu **أَوْعدَه** ettiyse; sanki o bir yırtıcı hayvandır.

( **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den ) dedi ki: **العُنْقودُ** üstündeki şey yenilip atıldığında, o **الكَشَرُ**’dur. Dedi ki: ve **الكشَرُ**: kuru ekmektir.
Dedi: ve denir: **كَشِرَ**; eğer kaçtıysa. Ve **كشَرَ**; eğer dişlerini göstererek güldüyse.

**كرش** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki o dedi: “**الأنصارُ** benim **كَرِشي** ve **عَيبَتِي**’dir.”
**أبو عبيد** dedi: **أبو زيد** dedi: denir: onun üzerinde insanlardan bir **كرشٌ** vardır; yani bir topluluk. Sanki o, “onlar benim topluluğum ve güvendiğim ve dayandığım arkadaşlarımdır” demek istedi.
Dedi; ve **الأحمرُ** dedi: onlar dağınık bir **كَرِشٌ**’tir.
Ve **الليث** dedi: **كَرِش** adamın: küçük çocuklarından olan ailesidir.

Ve denir: dağınık bir **كَرشٌ**; yani küçük çocuklar. Ve falan, falanca ile evlendi de ona karnını ve **كَرِشها**’sını saçtı; yani çocuğu çoğaldı. Ve **أَتانٌ كَرْشاءُ**: iki böğrü iri olan.
Ve şişkin yanlı kovaya **كرشاءُ** denir. Ve adamın yüz derisi **تكَرَّشَ** eder; eğer büzüşürse; bu her deri için söylenir.
Ve çocuğa, karnı büyüyüp yemeye başladığında denir: “**اسْتكرَش** etti.”

Dedi: ve bazısı bunu çocuk hakkında inkâr etti; dedi ki: çocuğa denir: “**اسْتَجفرَ** etti.” Ancak denir: **استكرَش** oğlak; ve her yavru, karnı büyüyüp yemesi şiddetlendiğinde **يَسْتكرشُ** eder.
Dedi: ve **الكَرشُ** her geviş getiren içindir; Araplar onu, insan için mide konumunda müennes yaparlar. Ve jerboa için bir **كرشٌ** vardır; ve tavşan için bir **كرشٌ** vardır. **رؤبة** dedi:
Talqun izâ istakraşa ذو التكريش
ablacu saddâfun ani’t-tahrîş

**شمر** dedi: **استكرشَ**: büzüştü, kaşlarını çattı ve surat astı.
**ابن بُزُرْجَ**: **ثوبٌ أكْراشٌ** ve **ثوبٌ أكْباشٌ**; o Yemen’in çizgili kumaşlarındandır. Ve aralarında uzak bir akrabalık vardır; yani **كرشاءُ**.
Ve başkası dedi: o işe bir **كَرشٍ** kadar bile yol bulmadım; yani ona bir yol bulmadım.
Ve **امرأةٌ كَرْشاءُ**: karnı geniş olan.

Ve denir: **كَرشَ** deri, **يَكْرَشُ** **كَرشاً**; eğer ateş ona dokunur da büzüşürse. Ve **المُكرَّشةُ** , **طعام البادِين**’dendir: alacalı et alınır da küçük küçük doğranır; üzerine iç yağ doğranır; sonra devenin **كرِش**’inden bir **كَرِشٍ** parçası oyulur; yıkanır; içinde pislik olmayan düz yüzü temizlenir; içine doğranmış et konur; uçları bir araya getirilir; şişlerle üzerine şiş geçirilir; onun için bir çukur kazılır; içine kızgın taşlar atılır; üzerine ateş yakılır; ısınır ve kızarır da ateş gibi olur; sonra köz ondan uzaklaştırılır; **المُكرَّشةُ** onun içine gömülür; üstüne kızgın bir kül örtüsü konur; sonra üstünde iri odunla ateş yakılır; sonra pişinceye kadar bırakılır; çıkar, güzel kokmuş ve tek parça gibi olmuş olur; güzelce yenir. Denir: bize bir **تَكْرِيشاً** **كَرّشوا**.

Ve **الكَرِشُ**; çayır ve düzlük bitkilerindendir: en faydalı otlak ve en hoş olanıdır; develer onun üzerinde semirir ve sütü çoğalır; atlar da onun üzerinde semirir. Kışın biter, yazın kurur.

**شكر** : **الليث** dedi: **الشُّكْرُ**: iyiliği bilmek ve onu yaymaktır; onu yapanı övmektir; o aynı zamanda **الشُّكور**’dur. Ve binek hayvanlarından **الشُّكُورُ**: az yem ona semirmeye yeten. Ve sağmal hayvanlardan **الشَّكِرَةُ**: bir miktar ot veya otlak bulup, az sütten sonra onunla sütü çoğalan. Ve kavim bir yere konup hayvanları otlardan bir şey bulup sütü akıttığında denir: kavim **أَشْكَرَ** etti. Ve onlar kesinlikle kesin bir **شَكْرَةً** sağarlar. Ve sağmal hayvan **شَكَراً** **شَكِرَت**. Ve şu beyiti okudu:
Nadribu dirrâtihâ izâ şakirat
bi-aqti-hâ wa’r-rikhâf nasla’uhâ

Ve **الرَّخْفَةُ**: tereyağıdır. Ve saçtan ve bitkiden **الشَّكِيرُ**: örgüler arasında saçtan biten şeydir; çoğulu: **الشُّكُرُ**. Ve şu beyiti okudu:
Wa-baynâ’l-fatâ yahtazzu li’l-‘ayn nâdiran
ka-‘uslûjatin yahtazzu minhâ shakîruhâ

( **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den ): **الشَّكِيرُ**: ağacın dibinde büyük olmayan yapraktan biten şeydir. Ve civcivden **الشكيرُ**: ince tüylerdir.
( **سلمة**’den, **الفراء**’dan ): denir: ağaç **شَكِرَت** ve **أَشْكَرَت**; eğer onda bir şey çıktıysa.

Bize **محمد بنُ إسحاق** haber verdi; dedi: bize **يعقوبُ الدَّوْرَقِيُّ** haber verdi; dedi: bize **الحارثُ بن مُرَارَةَ الحنفيُّ** haber verdi; dedi: bize **المأثور بن سِرَاج بن مَجَّاعَةَ** ve **طريفُ بن سلاَمة بن نوحِ بن مَجَّاعَةَ** ve **الأَفْوَاقُ بنت الأغرِّ** haber verdi ki: **مَجَّاعَةَ** Allah’ın Elçisi’ne ( صلى الله عليه وسلم ) geldi; onların bir söyleyeni dedi ki:
Wa-Majjâ‘u’l-yamâmati qad atânâ
yukhabbirunâ bimâ qâla’r-rasûlu
fa-a‘ṭaynâ’l-maqâdata wa’staqamnâ
wa-kâna’l-mar’u yasma‘u mâ yaqûlu

Bunun üzerine Allah’ın Elçisi ( صلى الله عليه وسلم ) ona bir yer verdi ve bununla ilgili ona bir yazı yazdı:
Bismillâhi’r-Rahmâni’r-Rahîm
Bu, Muhammed Allah’ın Elçisi’nin, **مَجَّاعَة بن مُرارةَ بن سُلمى** için yazdığı kitaptır: sana **الفَوْرَة**’yi ve **عَوَانةَ**’yi, **العَرَمَة** ve **الحُبَل**’den verdim; kim seninle çekişirse, bana gelsin.

Dedi: Allah’ın Elçisi ( صلى الله عليه وسلم ) vefat edince, **أبي بكرٍ**’e heyet olarak geldi; o da ona **الخِضْرِمَة**’yi verdi. Sonra **عمر**’e heyet olarak geldi; o da ona **الريا بِالحَجْرِ**’i verdi. Sonra **هلالَ بن سراجِ بن مَجَّاعة** , halife olduktan sonra Allah’ın Elçisi’nin ( صلى الله عليه وسلم ) kitabıyla **عُمر بن عبد العزيز**’e heyet olarak geldi; **عمر** onu aldı, öptü, iki gözü üzerine koydu ve onunla yüzünü meshetti; Allah’ın Elçisi’nin ( صلى الله عليه وسلم ) elinin yeri yüzüne isabet etsin diye. **هِلالٌ** onun yanında bir gece sohbet etti; ona dedi ki: “Ey **هلالُ** , **بني مَجَّاعَةَ**’nin yaşlılarından biri kaldı mı?” Dedi: “Evet; ve çok **وشَكِيرٌ**.” **عمر** güldü ve dedi: “Arapça bir kelime.” Dedi; meclisindekiler dedi ki: “Ey müminlerin emiri, **الشَّكِيرُ** nedir?” Dedi: “Ekin olgunlaşıp da köklerinde çıkıp bittiğini görmedin mi? İşte o **الشّكِيرُ**’dir.” Sonra ona geçiş izni verdi, ona verdi, onu ikram etti; ona, ailelerin ve savaşçıların farz paylarında verdi.

( Dedim ): “ve çok **وشكِيرٌ**” sözüyle, küçük çocuklar zürriyeti kastetti; onları, ekinin **شكِير**’ine benzetti; o da köklerinde küçük olarak biten şeydir.

( **أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den ) dedi: **الشّكِرَةُ**: develerden memesi dolu olan.
Ve **الحُطَيْئَةُ** bol sütlü develeri vasfederek dedi:
Idhâ lam yakun illâ’l-amâlîsu aṣbaḥat
lahâ ḥullaqun ḍarrâtuhâ shakirât

**العجاج** yavrularını düşürmüş binekleri vasfederek dedi:
Wa’sh-shadda niyyâtun yusâqiṭna’n-nu‘ar
ḥûṣa’l-‘uyûni mujhiḍâtin mâ’staṭar
minhunna itmâmu shakîrin fa’shtakar

**ما استطرَّ**: **الطر**’dan; denir: **طرَّ** saçı; yani bitti. Ve **طر** bıyığı da böyledir. Diyor ki: onlardan **إتمام**’dan **ما استطر**; yani tamamlığa erişme. Ve **الشكير**: küçük olarak biten şeydir; sonra **أشكر** edince **شكيراً** olur.

Biḥâjibin wa-lâ qafâ wa-lâ azba’arّ
minhun sîsâ’u wa-lâ’staghshâ’l-wabar

( **أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den ): **اشْتَكَرَتِ السَّماءُ**; doldu ve tozlandı; bunların hepsi, yağmurunun düşüşü yenilenip şiddetlendiği zamandan itibaren. Ve başkası **امرئ القيس** için okudu:
Fatarâ’l-wudda idhâ mâ ashjadhat
wa-tuwârîhi idhâ mâ tashtakir

Ve rüzgâr **اشتكرت** eder; eğer esişi şiddetlenirse. Ve **ابن أحمر** dedi:
Al-muṭ‘imûna idhâ rîḥu’sh-shitâ’ishtakarat
wa’ṭ-ṭâ‘inûna idhâ mâ’stalaḥama’l-baṭalu

Ve sıcak ve soğuk da böyle **اشتكَرَ** eder. Ve şair dedi:
Ghadâta’l-khamsi wa’shtakarat ḥarûrun
ka-anna ajîjahâ wahju’ṣ-ṣilâ’i

Ve **شَكْرُ** kadının: ferci.
Bundan, **يحيى بن يعمَرَ**’in, karısı mehr malı hakkında ona davacı olarak gelen bir adama sözü: “Eğer senden onun **شكرِها**’sının ve senin bir karışının bedelini isterse, onu uzatıp geciktirmeye ve onu şaşırtmaya mı başlarsın?”

Ve şair, **ابن السكيت**’in okuduğu üzere bir kadını vasfederek dedi:
Ṣanâ‘un bi-ishfâhâ ḥaṣânun bi-shakrihâ
jawâdun bi-zâdi’r-rakbi wa’l-‘irqu zâkhiru

Ve etten bir parça semiz olduğunda ona denir: **شَكْرَى**. **الرَّاعي** dedi:
Tabîtu’l-maḥâlu’l-ghurrufâ ḥajarâtuhâ
shakârâ marâhâ mâ’uhâ wa-ḥadîduhâ

**حديدها** ile, demirden bir kepçeyi kastetti; onunla tencere karıştırılır ve onunla yağı alınır.

**أبو سعيد** dedi: denir: falanla sözü açtım ve ona **كاشرتُهُ**; ikisi aynı anlamdadır.
Dedi: ve ona **شاكرتُه**: ona, ona şükreden olduğumu gösterdim.
Ve **الليث** dedi: **يَشْكُرُ**: **رَبيعةَ**’dan bir kabiledir. Ve **شاكر**: Yemen’de **هَمْدَانَ**’dan bir kabiledir.
( **عمرو**’dan, babasından ): **الشِّكارُ**: kadınların ferçleri; tekili: **شَكْرٌ**.

Ve **الشَّكورُ** , Allah’ın (azze ve celle) isimlerindendir; manası: kulların amellerinden az olan, onun yanında artar; bununla onlara karşılığı katlar. Bunu **أبو إسحاقَ الزَّجاجُ** söyledi.
Allah’ın kullarından **الشكورُ** ise, Rabbine itaatle ve üzerine vazife kılınan ibadetini eda etmekle şükretmede gayret edendir.

Allah (azze ve celle) dedi: “( وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ ءَالَ دَاوُودَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِّنْ ) ( سبأ : 13 )” **شكراً** sözü mansub kılındı; çünkü o, onun için mef’uldür; sanki dedi ki: Allah için şükür olarak amel edin. İstersen, onu, pekiştiren masdar olduğu için mansub kılarsın. Ve **عشبٌ مَشْكَرَةٌ**: süt için bol verimli.
( **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den ): develerden **المِشكارُ**: yazın sütü çoğalan ve kışın kesilen; ve sütü bütün yılı devam eden; ona denir: **رَفُودٌ** , **مَكودٌ** , **وَشولٌ** , **وصفيٌّ**.

**شرك** : Allah (azze ve celle), hikmet sahibi kulu **لُقمانَ**’dan haber vererek, onun oğluna dediğini söyledi: “( وَهُوَ يَعِظُهُ ياَبُنَىَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ ) ( لقمان : 13 )”. Ve **الشرك**: Allah’a rubûbiyetinde bir ortak kılmandır. Allah, ortaklardan ve benzerlerden yücedir. Ve “( يَعِظُهُ ياَبُنَىَّ لاَ )” sözünde **الباءُ** ancak, manası “onunla başkasını denk tutma da onu ona ortak kılma” olduğu için girdi. Ve bunun gibi onun sözü:
“( بِمَآ أَشْرَكُواْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً ) ( آل عمران : 151 )” çünkü manası: onunla denk tuttular. Ve Allah’a, yaratıklarından bir şeyi denk tutan kimse müşriktir; çünkü Allah birdir; onun ortağı yoktur, dengi yoktur, benzeri yoktur.

Ve **الليث** dedi: **الشِّرْكةُ**: iki ortağın karışmasıdır. Denir: **اشْتَركْنَا**; **تَشاركنا** manasında. Ve **الشَّرِيكِ**’in çoğulu: **شُرَكاءُ** ve **أشراكٌ**. Ve **لبيد** dedi:
Taṭîru ‘adâ’idu’l-ashrâki shaf‘an
wa-witran wa’z-za‘âmatu li’l-ghulâmi

Denir: **شَرِيكٌ** ve **أشْرَاكٌ**; onların “**يتيمٌ** ve **أيتامٌ**; **نصيرٌ** ve **أنصارٌ**” dedikleri gibi. Ve **الأشراكُ** ayrıca **الشِّرْكِ**’in çoğuludur; o da paydır; “**قِسمٌ** ve **أقسامٌ**” denildiği gibi. İstersen, **لبيد**’in beytindeki **الأشْرَاكَ**’ı **شريكٍ**’in çoğulu yaparsın; istersen onu, pay olan **شِرْكٍ**’in çoğulu yaparsın.

Ve **الليث** dedi: denir: “bu benim **شَرِيكَتِي**’mdir.” Ve dünürlükte denir: “sizin **شِرْكِكُم**’a rağbet ettik”; yani sizinle dünür olmaya.
Dedim: bazı Araplardan işittim: falan, falanın **شَرِيك**’idir; eğer onun kızıyla veya kız kardeşiyle evlenmişse; o, insanların **الخَتَنَ** diye adlandırdığıdır.
Dedim: adamın karısı: onun **شريكتُه**’dur; o, onun komşusudur; ve kocası onun komşusudur. Bu, **الشَّرِيكَ**’in komşu olduğuna ve onun en yakın komşu olduğuna delalet eder.

Ve **الليث** dedi: **الشِّرَاكُ**: ayakkabının kayışı.
( **أبو عبيد**’den, **أبي زيد**’den ): **الشِّرَاكِ**’tan denir: ayakkabıyı **شرَّكْت** ettim ve onu **أشْرَكْتها** ettim; eğer ona bir **شِرَاكاً** yaptıysan.
Ve **ابن بُزُرْجَ** dedi: ayakkabı **شَرِكَت** etti, **شَسِعَتْ** etti ve **زَمَّت** etti; eğer bunların hepsi ondan kopmuşsa.

( **أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den ): “yolun **شَرَكَ**’ına yapış”; tekili: **شَرَكةٌ**; o, yolun kayışlarıdır.
Ve başkası dedi: o, yolun hendekleridir; ikisinin manası birdir. O, hayvanların ayaklarıyla yolun sırtında kazdığı şeydir: burada bir **شَرَكةٌ** ve yanında bir başkası.
Ve **شمر** dedi: yolun anası, büyüğü; ve onun küçük yolları: ondan dallanıp sonra kesilen küçük **أشْرَاكٌ**’tır.

( **الأصمعي** ): denir: onu **لطْماً شُرَكِيّاً** tokatladı; yani peş peşe. Ve onu, **المُتَنَقِّشِ**’in tokatlaması gibi tokatladı; o, eline diken giren devedir; onunla yere şiddetli vurur; o sırada o **مُتَنَقشٌ**’tur.
Ve dedi: ve içinde **أشْرَاكٌ** olmayan su; yani içinde ortaklar olmayan; tekili: **شِرْكٌ**.
Dedi: falanı **مُشْتَرَكاً** gördüm; eğer kendi kendine konuşuyorsa; yani onun görüşü **مُشترَكٌ**’tır, tek değildir.

Ve denir: falan oğullarında ot **شُرُكٌ**’tur; yani yollar; tekili: **شِرَاكٌ**. Ve denir: onu işte **شَرَكهُ** eder, **يَشْرَكُهُ**; eğer onunla birlikte ona girdiyse. Ve falan, falanı satışta **أشْرَكَ** etti; eğer onu kendisiyle birlikte ona dahil ettiyse.
Ve **الليث** dedi: avcının **شَرَكُ**’u: avın dolaşıp kaldığı tuzağıdır; tekili **شَرَكةٌ**’dır.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki o dedi: “İnsanlar üç şeyde **شُرَكاءُ**’dır: **الكَلأِ** , su ve ateş.”
Dedim: ateşin manası: yakılan odun; ülkelerin sahipsiz yerlerinden alınır. Su da böyledir: sahip olunmayan bir kaynaktan fışkıran. Ve **الكلأ**: bitiş yeri sahip olunmayan; insanlar onda eşittir. Ve **المُشْتَرَكةَ** diye adlandırılan farîza: o, bir koca, bir anne, anne bir kardeşler ve baba-anne bir kardeşlerdir. Kocaya yarı; anneye altıda bir; anne bir iki kardeşe üçte bir; baba-anne kardeşleri onlara ortak olur; çünkü baba düştüğünde hükmü düşmüştür; sanki yokmuş gibi olur; hepsi birlikte anne oğulları olur. Bu, **زيد بن ثابت**’in sözüdür. **عمر** onda, üçte biri anne bir kardeşlere verip baba-anne kardeşlere bir şey vermeyerek hükmetmişti; baba-anne kardeşler onu bunda geri çevirdiler ve ona dediler ki: “Babamız bir eşek olsaydı bile, annemizin yakınlığıyla bizi ortak et.” Böylece aralarında ortak etti; farîza **مُشَرَّكةً** diye adlandırıldı.
Ve **الليث** dedi: o, **المُشْتَرَكةُ**’dir.

Ve **أبو العباس** , Allah’ın (azze ve celle) “( وَالَّذِينَ هُم بِهِ مُشْرِكُونَ ) ( النحل : 100 )” sözü hakkında dedi ki: manası: şeytana itaatleriyle müşrik olan kimselerdir; mana, “Allah’a iman ettiler ve şeytanı ortak koştular” değildir; fakat Allah’a kulluk ettiler ve onunla birlikte şeytana kulluk ettiler; bununla müşrik oldular; “şeytanı ortak koştular ve yalnız Allah’a iman ettiler” değildir. Bunu ondan **أبو عمرَ الزاهد** rivayet etti.
Dedi: onu **المُبَرّد**’e arz ettim; dedi ki: “**مُتْلَئِبٌّ** doğrudur.”

**رشك** : **الليث** dedi: **الرّشْكُ** bir adam adıdır; ona **يزيدُ الرِّشْك** denir; o, zamanının en iyi hesap bileniydi. **الحسنُ البصريُّ** farîza hesabı hakkında sorulduğunda derdi ki: payları açıklamak bize; hesap ise **يزيدَ الرِّشْكِ**’e.
Dedim: **الرِّشْكَ**’ın Arapça olduğunu sanmıyorum; onu, Arapçada aslı olmayan bir lakap görüyorum.
